1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ| atha sūtrasthānādanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyate| tatrāyaṃ sambandhaḥ,-pūrvasminsthāne kāyādīnyaṣṭāvaṅgāni cikitsādhārabhūtāni sakalatantrasārabhūtāni sūtritāni "kāyabāla" (hṛ. sū. a. 1/5) ityādinā granthena| kāyaśca nijāgantūnāṃ vyādhīnāmadhiṣṭhānam| tasya ca kāyasya caturvargasādhanasya pālanārthaṃ hetuliṅgauṣadhaskandhabhedena triskandho'yaṃ grantho granthakṛtā praṇītaḥ| tataśca śarīrasya prathamaṃ sūtritatvātprādhānyācca prāk sūtrasthānamanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyata ityāha-
athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. śarīramadhikṛtya kṛto granthaḥ śārīraḥ| garbhasyāvakrāntiḥ-avakramaṇaṃ samprāptiḥ, yathā'garbho garbhatāṃ sampadyata ityarthaḥ| garbhāvakrāntirvidyate yasminnadhyāya iti matvarthe kapratyayaḥ| tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| athādiśabdānāmarthā āyuṣkāmīyādhyāye (hṛ.sū. a.1) vyākhyātā eva|
śuddhe śukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate yuktivaśādagnirivāraṇau||1||
Sa. śukraṃ-antyo dhātuḥ| ṛtau bhavamārtavam, strīṇāṃ yadapatyamārgāt śuddhamīṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyupreritaṃ lohitaṃ pravartate tadārtavamucyate| śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtavam, piṇḍe pitroḥ sambandhi garbhabījam, tasmin śukrārtave, śuddhe-vātādibhiradūṣite'dhiṣṭhānabhūte, satvo-jīvaḥ, garbhaḥ sampadyate| kila nāsau garbhaḥ, atha ca garbhatāmāsādayati| kīdṛśaḥ satvaḥ ? svakarmetyādi| karmāṇi-pūrvajanmārjitāni śubhāśubhāni, svāni ca tāni karmāṇi ca svakarmāṇi| kleśayanti-lokān duḥkhayantīti, kleśāḥ| te ca-avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ| atathāvastuni tatheti ("anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātma) khyātiḥ-avidyā| dṛgdarśanaśaktyorekātmatāasmitā| sukhānuśayī-rāgaḥ| duḥkhānuśayī-dveṣaḥ| svarasavāhī viduṣo'pi tathā rūḍhaḥ-abhiniveśaḥ" (pāta.yo.sū 2/5-6-7-8-9)| svakarmāṇi ca kleśāśca, svakarmakleśāḥ, taiścoditaḥ-prerito garbhaḥ sampadyate, na tu karmakleśaviyuktaḥ| ata eva vītarāgāṇāṃ janmāsambhavaḥ, karmakleśarahitatvāt| tathā coktam-"cittameva hi saṃsāri rāgādikleśadūṣitam| tadeva tairvinirmuktaṃ muktamityabhidhīyate||" iti| atha kiṃ śuddhe śukrārtave eva svakarmakleśacodita eva garbhaḥ sampadyate'thavā'nyadapi kiñcidapekṣate ? ityāha-yuktivaśāditi| yojanaṃ yuktiḥ, upādeyasyārthasyetikartavyatāsādhanopāyārtham| yuktervaśaḥ-sāmarthyaṃ prabhāvo, yuktivaśaḥ| tataḥ śuddhe śukrārtave svakarmakleśacodita eva sa satvo garbhaḥ sampadyate, nānyathā| katham ? ityāha-yuktivaśādagnirivāraṇau| tathā hi,- mathyamanthanamathakādisāmagrīmantareṇāraṇāvagniryathā na jāyate, tathā garbho'pi yathoktasāmagrīvaikalyāt na bhavati| sakalasāmagrīsadbhāvata eva bhavatīti bhāvaḥ|
tadevaṃ garbhasya sampattimabhidhāya yathā tasya kukṣau vṛddhiḥ syāttathā vakti----bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ satvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramātkukṣau vivarddhate||2||
Sa. bījātmakaiḥ-garbhajarāyusvabhāvaiḥ śukrārtavarūpatāṃ pariṇataiḥ| kaiḥ ? mahābhūtaiḥ, -ākāśādibhiḥ satvarajastamomayaiḥ, "tatra satvabahulamākāśam, rajobahulo vāyuḥ, satvarajobahulo'gniḥ, satvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthvī ceti|" (su.śā. a.1/20) ityevaṃrūpaiḥ| saḥ-garbhaḥ, kukṣau vivarddhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ yāti| kimbhūtaiḥ ? sūkṣmaiḥ,-atīndriyairyogidṛśyaiḥ| tathā, satvaṃ-ceto'nugacchantīti satvānugāni, taiḥ| yatra satvaṃ tiṣṭhati tatrāvaśyaṃ tānyapi tiṣṭhanti, sātvānuśāyitvātteṣām| tathā coktam (carake śā. a.2/37)-"atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktapūrvaḥ|" ityādi| caśabdo hetusamuccayārthaḥ| [ na kevalaṃ mahābhūtairhetubhūtairgarbho vivarddhate yāvanmātuścāhārarasajairityato vakṣyamāṇāddhetorapi varddhata ityarthaḥ| māturityādi| mātuḥ sambandhibhirāhārarasajaiśca kukṣau vivarddhate| caśabdo'trānuktasamuccayārthaḥ| ] na kevalaṃ pūrvoktādyathānirdiṣṭhāddhetorgarbhaḥ kukṣau vivarddhate, yāvadanirdiṣṭhādapi mātuḥ saumanasyādeḥ kalalārbuda peśyādyavasthābhāvena viśeṣato vṛddhiṃ yātīti| kathaṃ vivarddhate ? ityāha-kramāt,-na jhaṭityeva| nanu, "mātuścāhārarasajaiḥ" iti kathamuktam ? yataḥ pañcabhūtātmaka evāhārarasaḥ| na ca yadātmako'sau sa tasyaiva janmakāraṇaṃ bhavitumarhati, avyatiriktatvāt| tasmādevamayaṃ vyākhyātavyaḥ,-āhārarase jātairāhārarasajaiḥ| saptamyantādupapadājjanerḍaḥ| māturāhārarasātmanā pariṇatairiti|
nanu, satvaḥ kukṣau praviṣṭo garbhasya varddhane heturuktaḥ, na cāsya praveśa upalabhyate, ityāha---- tejo yathā'rkaraśmīnāṃ sphaṭikena tiraskṛtam| nendhanaṃ dṛśyate gacchatsatvo garbhāśayaṃ tathā||3||
Sa. na kevalaṃ dṛśyatvādṛśyatvābhyāṃ vastusadbhāvāsadbhāvau vyavasthā'pyete, yenādṛśyatvātsatvasya kukṣau praveśāsambhavaḥ| kintarhi ? tatkāryānyathānupapattyā'pi vastusadbhāvo vyavasthāpyata eva| tathā ca,- yathā'rkaraśmīnāṃ sambandhi tejaḥ sphaṭikena-sūryakāntākhyena, tiraskṛtaṃ-vyavahitaṃ, sphaṭikasyādhastāt sthitamindhanaṃ gacchat-vrajat, na dṛśyate| atha ca tejaḥkāryamindhanaṃ gataṃ [dṛśyate nānyasambandhi kāryam| tadevaṃ tejaḥkāryānyathānupapattyā tejasa indhanagamanaṃ ], tathā tatra tasya sadbhāvo'pyadhigamyate| evaṃ satvo garbhāśayaṃ gacchan-vrajan, na dṛśyata eva| vastuprabhāvādgacchati ca| satvaśabda upalakṣaṇārthaḥ, mahābhūtānyapi tadantargatāni na dṛśyanta eva, atha ca kāryeṇopalabhyanta eva| tadevaṃ satvānuyāyibhirmahābhūtairgarbhaḥ kukṣau vivarddhate, na tu kevalaiḥ satvānadhiṣṭhitaiḥ| cetovakrāntyā hi kramātkalalādinā vastujātaṃ vivṛddhivimalatāmāpadyate, nānyathā mṛtaśarīravat|
nanu, satvo bhūtānuga ekarūpa eva| tatkathamanekajātyākṛtyā naraturagoragagajagavayādimatyā''liṅgitaḥ sampadyate ? ityasmin paryanuyoga idamāha ---- kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| nānāyonyākṛtīḥ satvo dhatte'to drutalohavat||4||
Sa. kāraṇaṃ-hetuṃ, avaśyamanuvidadhatīti kāraṇānuvidhāyīni| āvaśyake ṇiniḥ| kāraṇasvabhāvāni kāryāṇi bhavanti sarvāṇyeva, tasmāddhetoḥ kāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| svabhāvaśabdaḥ sadṛśārthaḥ| tacchabdena kāraṇaṃ parāmṛśyate, tasya-kāraṇasya svabhāvatā, tatsādṛśyam| tasmātkāryakāraṇasādṛśyāddhetoḥ satvomahābhūtānuga ekarūpa eva, anekarūpā nānāyonyākṛtīḥ- jātibimbaviśeṣān, dhatte-dhārayati| kathamiva ? drutalohavat| yathā rūpyādivastujātamagninā drutarūpatāṃ gatamekarūpameva sikthādikalpitāyāṃ nānārūpāyāṃ manuṣyādyākṛtau tanniṣiktaṃ tāṃ tāmākṛtiṃ yathākalpitāṃ dhatte, evaṃ sa satvo nānāyonau gacchati, tāṃ tāṃ yathāsvamākṛtiṃ dhārayati|
tathā ---- ata eva ca śukrasya bāhulyājjāyate pumān| raktasya strī, tayoḥ sāmye klībaḥ- ----------|5|
Sa. ata eva ca - pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyākhyāddhetoḥ, śukrasyapuṃretaso, bāhulyāt- bahutvāt, sāmarthyalabhyācca strīretorajolpatvāt pumān jāyate na strī, tathāvidhasya kāraṇasyābhāvāt| ["tathā, ata eva-pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyāt strīretaso" raktasya, bāhulyāt-bāhutvāt, sāmarthyalabhyācca puṃretolpatvāt strī jāyate na pumān, tathāvidhasya kāraṇasyābhāvāt| ] puṃreto hi balavat, alpaṃ strīrajo'bhibhūya puṃgarbhasya kāraṇatāṃ yāti| yadā tu strīrajaso balavatvamalpatvaṃ ca puṃretasaḥ, tadā'lpaṃ tu puṃreto'bhibhūya strīrajaḥ stryākhyasya garbhasya kāraṇatāmāpadyate| yadā tu śukrārtavayoḥ sāmyaṃ-tulyatvaṃ bhavati, tadā na strī na pumān jāyate, api tu liṅgadvayāliṅgitaḥ klībaḥ-ṣaṇḍho, jāyate| evaṃ pituḥ sambandhi śukraṃ strīraktamiśritaṃ garbhakāraṇam| na kevalaṃpitṛsambandhyeva māturvā| dāruvāhinā tūktam-"strīpuṃsayostu saṃyoge yadyādau visṛjetpumān| śukraṃ, tataḥ pumān vīro jāyate balavān dṛḍhaḥ|| atha cedvanitā pūrvaṃ visṛjedraktasaṃyutam| tato rūpānvitā kanyā jāyate dṛḍhasaṃhatā||" iti| ata eva ca puṃgarbhāḥ kecitkiñcinmātṛsadṛśā dṛśyante, strīgarbhāśca kecitkiñcitpitṛsadṛśā dṛśyante| nanu, "rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" (hṛ. śā. a. 3/62) ityaviśiṣya nirdiṣṭam, na tu puṃśukrādgarbhaḥ prajāyata ityevaṃ nirdiṣṭam| ubhayorapi ca strīpuṃsayoravaśyaṃ saptadhātukatvamabhyupagantavyam, na puṃsa eva| tadevaṃ taruṇīnāṃ kusumaśarākrāntamānasānāṃ tathāvidhena puruṣasaṃyogena vinā kevalāt smṛtisaṃsparśadarśanāccalitaprastruta (rakta)retasāṃ kimiti garbho na jāyate ? śukrārtavaṃ hi garbhakāraṇam| tacca sannihitameveti kecit| tān brūmahe| puṃśukrābhāvāt| puṃśukraṃ hi strīretoraktayuktaṃ garbhakāraṇam| na ca tadatrāsti| tadabhāvādgarbhasyānutpattiḥ| tathā saṅgrahe'pyadhyagīṣṭa (śā. a. 1)-"yoṣito'pi stravantyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame| garbhasya tu na tatkiñcitkatotīti na cintyate||" iti|
sāmprataṃ yathā'nekagarbhatvaṃ tulyakālaṃ syāttathā pratipādayitumāha---- śukrārtave punaḥ||5|| vāyunā bahuśo bhinne yathāsvaṃ bahvapatyatā| ----------------------------------------------|6|
Sa. vātena yathāsvaṃ śukrārtave bahuśo bhinne-bahudhā kṛte sati, bahvapatyatā bhavati| yathāsvamiti yadā śukramādhikyena vartamānaṃ vātena bahudhā bhidyate tadā puṃgarbhānekatvam, yadā tu strīraja ādhikyena vartamānaṃ vāyunā bahudhā bhidyate tadā strīgarbhānekatvam, iti bahvapatyatā bhavati| sūkarasārameyādijātiṣu tvanenaiva hetunā sadā'vekāpatyatā|
nanu, kathaṃ viyonayo vikṛtākārāśca garbhāḥ syuḥ ? ---- viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ||6||
Sa. viyonayaśca vikṛtākārāśca viyonivikṛtākārāḥ, te tathāvidhā garbhā jāyante| katham ? ityāha-vikṛtairmalaiḥ| vātādibhirduṣṭairunmārgagāmibhiḥ|
māsi māsi rajaḥ strīṇāṃ rasajaṃ stravati tryaham| vatsarādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam||7||
Sa. strīṇāṃ māsi māsi-pratimāsaṃ, rajo-raktaṃ, tryahaṃ stravati-trīṇi dināni pravartate| nanu, "śuddhe śukrārtave" iti pūrvaṃ śukramevoddiṣṭam, tatastasyaiva nirdeśo nyāyya iti śukramānupūrvīprāptamullaṅghya kasmādraktaṃ nirdiṣṭam? ucyate| bahuvaktavyatvāt| rakte hi bahuvaktavyamasti, atastadeva prāgvaktuṃ yuktam| tryahamiti "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| kimbhūtaṃ rajaḥ ? rasājjātaṃrasajam| nanu, raktaṃ rasajameva| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/62)- "rasādraktaṃ tato māṃsaṃ" ityādi| tatkimarthaṃ rasajamityuktam ? brūmahe| rasāt-āhārarasāt pariṇamato jātaṃ rasajamityatra nirdiṣṭam, na tu rasadhātoḥ, ityacodyametat| kutaḥprabhṛti tadrajaḥ pravartate ? ityāha-vatsarādityādi| dvādaśādvarṣādūrdhvaṃ-anantaraṃ, stravati| pañcāśato varṣādūrdhvaṃ-pareṇa, kṣayaṃ yāti| dvādaśānāṃ pūraṇaṃ varṣamiti "tasya pūraṇo ḍaṭ" iti ḍaṭ| dvādaśāditi prāyikametat, ekādaśavārṣikāṇāmapi strīṇāṃ raktapravṛttidarśanāt| pañcāśataḥ kṣayamityatrāpyevameva cintyam|
pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā| śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre'nile hṛdi||8|| vīryavantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ| rogyalpāyuradhanyo vā garbho bhavati naiva vā||9||
Sa. pūrṇāni ṣoḍaśavarṣāṇi yasyāḥ sā, evaṃvidhā strī pūrṇaviṃśena nareṇa saṅgatā-mithunatāṃ yātā satī, garbhāśayādiṣu śuddheṣu vīryavantaṃ-sāmarthyayuktaṃ, putraṃ sūte-janayati| prāyikaṃ caitat, arvāgapi sādhugarbhadarśanāt| ata evāyameva tantrakāro'nyathā saṅgrahe jagāda (śā. a. 1)- "ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ putrārthaṃ prayateta|" iti| viṃśateḥ pūraṇa iti ḍaṭiti "viṃśateḥ" iti tilope viṃśaśabdaḥ| pūrṇo viṃśo yasyeti pūrṇaviṃśaḥ| garbhasyāśayo garbhāśayaḥ, tasmin| śuddhe-nirmale, vātādibhiraduṣṭe| tathā, mārge-prakṛtatvādapatyamārge, vātādibhiraduṣṭe| tathā, raktestrīrajasi, śuddhe| tathā, śukre-puṃbīje, śuddhe| tathā, anile śuddhepittādibhiranāvṛte| tathā, hṛdi-śuddhe-doṣānadhiṣṭhite'santapte| tataḥ-pūrvoktādvayaḥparimāṇāt, nyūnābdayoḥ-hīnavarṣayoḥ strīpuruṣayoḥ pañcadaśāṣṭādaśavarṣayoḥ, rogī bhavati| rogītyatiśaya inirmatvarthīyaḥ| tathotpanno'lpāyuradhanyaśca-apraśasto, garbho bhavati| na bhavatyeva vā|
nanu, dampatyoḥ śukrārtavasaṃyoge'pi sati kvacidgarbhasambhūtirna dṛśyate| tatkathametat ? ityāśaṅkyedamāha ---- vātādikuṇapagranthipūyakṣīṇamalāhvayam| bījāsamarthaṃ retosram------------------|10|
Sa. ādiśabdena pittaśleṣmaṇoḥ parigrahaḥ| vātādayaśca kuṇapaṃ ca granthiśca pūyaśca kṣīṇaṃ ca malaṃ ceti dvandvaḥ| eta āhvayaḥ- saṃjñāḥ, yasya retostrasya tadevam| āhvayaśabdaḥ pratyekaṃ vātādiṣu yojyaḥ| retaścāstraṃ ca retostraṃ vātādyāhvayam| vātasaṃjñaṃ śukraṃ vātaśukram| evaṃ pittaśukraṃ kaphaśukram| kuṇapagandhitvātkuṇapaṃ nāma śukraṃ kuṇapaśukram, tadraktena duṣṭena bhavati| evaṃ granthiśukraṃ pūyaśukraṃ kṣīṇaśukram| malāhvayaṃ tu dvidhā,-mūtrapurīṣabhedāt| mūtrasadṛśaṃ śukraṃ mūtraśukram| evaṃ purīṣaśukram| ārtavamapi śukravaddoṣadūṣitamabījameva| tasya liṅgaṃ nāma ca śukravadvedyam| yathā,-vātārtavaṃ pittārtavamityādi, yāvatpurīṣārtavamiti| sādhyāsādhyavibhāgaśca tadvadeva| śukrārtavadoṣeṣu ca cikitsāmapi tulyāṃ brūte| yatra tu viśeṣaṃ drakṣyati, tatra viśeṣamabhidhāsyati| yathā (ślo.15)-"pibedgranthyārtave pāṭhā" ityādi|
----------------------------------------------| ----------------------svaliṅgairdoṣajaṃ vadet||10|| raktena kuṇapaṃ, śleṣmavātābhyāṃ granthisannibham| pūyābhaṃ raktapittābhyāṃ, kṣīṇaṃ mārutapittataḥ||11|| kṛcchrāṇyetānyasādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham| ----------------------------------------------|12|
Sa. svāni ca tāni liṅgāni-lakṣaṇāni ca, svaliṅgāni,-yathāsvaṃ vātādīnāṃ rūpāṇi| yathā,-rūkṣaśyāvāruṇādīni vāyoḥ, vistragandhyauṣṇyādīni pittasya, snigdhapāṇḍupicchilādīni kaphasya taiḥ svaliṅgairvātādidoṣajaṃ vadet- jānīyāt,vaidyaḥ |iti śeṣaḥ| raktena duṣṭena kuṇapaṃ-kuṇapagandhitvātkuṇapasaṃjñaṃ, anvarthaṃ retostraṃ bhavati| evaṃ granthyādīnāmapyanvarthasaṃjñatā bodhyā| śleṣmavātābhyāṃ duṣṭābhyāṃ granthisannibhaṃ-granthyākāram| pūyābhaṃ-pūyasadṛśam, raktapittābhyāṃ retostraṃ pūyāhvayaṃ bhavati| kṣīṇaṃ nāma retostraṃ mārutapittato bhavati, mārutapittābhyāṃ duṣṭābhyāṃ duṣṭaṃ taddūṣāṇāt kṣīṇatāṃ nītamityarthaḥ| pūrvoktānīmāni vātādiśukrārtavāni kṣīṇaśukrārtavāntāni kṛcchrasādhyatvāt kṛcchrāṇi| asādhyaṃ tviti| mūtraṃ ca viṭ ca mūtraviśau, tayoriva prabhā yasya tadevam| retostramubhayamapi malasaṃjñam| tridoṣaṃ-tridoṣaduṣṭam| asādhyaṃ-sādhayitumaśakyam|
idānīmupakramamāha---- ------------------------------------------| kuryādvātādibhirduṣṭe svauṣadham---------------|12|
Sa. svaṃ-ātmīyaṃ, ca tadauṣadhaṃ ca svauṣadham, vātādyauṣadhamityarthaḥ| tena vāyoḥ kupitasya yadauṣadhaṃ-praśamopāyaḥ snigdhoṣṇāmlalavaṇādi, pittasya madhuraśītakaṣāyādi, śleṣmaṇaḥ kaṭukarūkṣakaṣāyādi, tattasya bheṣajamityavatiṣṭhate| viśeṣatastu-"vātajeśukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam, madhubhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam, kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca| paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīkvāthasiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam, madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttaravastiśca| ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, madanaphalakaṣāyo vamanam, dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ, rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam, madhukapiplīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca| vātaje puṣpadoṣe bhārgībhadradārusiddhaṃ sarpiṣpānam, kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram, madhukaśṛgālavinnākalkaṃ payaḥsarpiḥsahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet, saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣalanam| pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ madhukapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet, śvetacandanakvāthaṃ vā sakṣaudram|" ityādikaṃ saṅgrahāt (śā. a. 1) bodhyam|
idānīṃ kuṇapacikitsāmāha---- ----------------------------------------------| ----------------------------------kuṇape punaḥ||12|| dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam| pāyayetsarpirathavā vipakvamasanādibhiḥ||13||
Sa. kuṇapāhvaye tu retasi dhātakyādidravyasādhitaṃ ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| athavā, asanādibhiḥ-asanādiguṇoddiṣṭairbheṣajaiḥ (hṛ.sū.a.15/19) vipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| nanu, kuṇapa iti sāmānyoktāvapi kathaṃ retasīti viṣeṣo labhyate| brūmaḥ| retaḥprakaraṇāt| api ca kuṇapāstrasya purastādupakramaṃ vakṣyati (ślo.16)-"peyaṃ kuṇapapūyāsre" iti| tasmādretasa eveha grahaṇaṃ yuktam| punargrahaṇamatra vātādiduṣṭe retasyasroktāṃ kriyāṃ kuryāditi dyātayati|
sāmprataṃ granthisaṃjñe retasyupakramaṃ brūte---- palāśabhasmāśmabhidā granthyābhe---------------------| ----------------------------------------------|14|
Sa. palāśasya bhasma palāśabhasma| aśmabhit-pāṣāṇabhedaḥ| palāśabhasma cāśmabhicca, tena vipakvaṃ ghṛtaṃ granthyābhe-granthināmni retasi, pāyayet|
----------------------------------------pūyaretasi| paruṣakavaṭādibhyām--------------------------------|14|
Sa. pūyākhye retasi parūṣakavaṭādibhyāṃ vipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| paruṣakaśca vaṭaśca parūṣakavaṭau, tāvādī yayorgaṇayostau paruṣakavaṭādī, tābhyām| "paruṣakaṃ varā drākṣā" (hṛ.sū. a.15/13) iti paruṣakādiḥ| tathā, "nyagrodhapippala" (hṛ.sū. a. 15/41) iti vaṭādiḥ|
----------------------------------------------| ------------------------kṣīṇe śukrakarī kriyā||14||
Sa. kṣīṇe-kṣīṇatvāt kṣīṇāhvaye retasi, śukrakarī kriyā| kāryeti śeṣaḥ| śukralamatiśayena sevyamityarthaḥ|
saṃśuddho viṭprabhe sarpirhiṅgusevyādi(gni)sādhitam| pibet-----------------------------------------------|15|
Sa. saṃśuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ, viṭprabhe-viṇmalasaddaśe retasi, āturo ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ? hiṅgusevyādisādhitam| atrādiśabdo vyavasthāvācī| tena saṅgrahoktasya (śā. a. 1)- "hiṅgūśīra[citrakairathavā] citraka[vitunnaka] priyaṅgu[hiṅgu]samaṅgāmṛṇālasiddhamelācocacūrṇapratīvāpam|" ityasya pāṭhasya sūcanā bhavati| hiṅgusevyāgnisādhitamityapare peṭhuḥ| nanu, "asādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham|" (ślo.12) ityuvāca tantrakṛt| tatkimityasya cikitsopadiṣṭā ? brūmaḥ| kiñcitsādhyatā'pyasyāstīti pratipādayituṃ cikitsāmupadideśa śāstrakāraḥ| ata eva mūtraprabhasyāsādhyatvāccikitsāṃ nopādiśat| mūtraprabhārtavaviṭprabhārtavayorapyasādhyatvādevopakramaṃ nābhyadhāt|
vātadyārtaveṣu "svauṣadhaṃ kuryāt" (ślo.12) ityuktam| kuṇapagranthyadyārtaveṣu viśeṣeṇa cikitsāṃ vakṣyati ---- --------------------------------------------------| ---------granthyārtave pāṭhāvyoṣavṛkṣakajaṃ jalam||15||
Sa. granthyārtave-granthināmryārtave strīrajasi, jalaṃ pibet| kimbhūtam ? pāṭhādijātam| pāṭhā-prācīnā| vyoṣaṃ-trikaṭukam| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ|
peyaṃ kuṇapapūyāstre candanaṃ vakṣyate tu yat| guhyaroge ca tatsarvaṃ kāryaṃ sottarabastikam||16||
Sa. kuṇapākhye rajasi pūyākhye cāpi candanaṃ peyam| atra 'dravānuktau jalaṃ deyam' (hṛ. ka. a. 6/23) iti paribhāṣayā jalena pātavyamiti bodhyam| kṣīṇārtava iha cikitsitaṃ noktam, tacca svadhiyohyam| yathā kṣīṇaretasi śukrakarī kriyā kāryetyuktam, tathā kṣīṇe rakte raktakarī kriyā kāryeti| na ca kevalametatpūrvoktameva cikitsitaṃ kāryam, yāvadguhyarogapratiṣedhe yadvakṣyate-bhaṇiṣyate, tadapi sarvaṃ sādhanaṃ yathāyogaṃ vamanādi yonau picukadhāraṇādikaṃ ca kāryam| kimbhūtam ? sottarabastikam| sahottarabastinā vartata iti sottaravastikam| uttarabastirapi tatra kārya ityarthaḥ| sottarabastikamiti "tena saheti tulyayoge" iti vahuvrīhiḥ, "śeṣādvibhāṣā" iti kap, 'vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ| uttarabastirapi tatrauṣadhamityarthaḥ|
bījāsamarthaṃ retostramabhidhāya sāmprataṃ śuddhaṃ yacchukrārtavaṃ bījasamarthaṃ tallakṣāṇārthamāha---- śukraṃ śuklaṃ guru snigdhaṃ madhuraṃ bahalaṃ bahu| ghṛtamākṣikatailābhaṃ sadgarbhāya ārtavaṃ punaḥ||17|| lākṣārasaśaśāstrābhaṃ dhautaṃ yacca virajyate| ----------------------------------------------|18|
Sa. śuddhe śukrārtava iti pūrvaṃ śukrasyopadeśātprādhānyācca śukrasya pūrvamupanyāsaḥ| "tatrāhārarasasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate| tacca kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradhārāṃ kalāmāśritya sarvāṅgavyāpitayā sthitam| viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu| harṣodīritaṃ tu saṅghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgātpravartate (saṅgrahe śā. a.1)|" tacca śuklādiguṇayuktaṃ śukram| tathā, ghṛtābhaṃ mākṣikābhaṃ tailābhaṃ vā sadgarbhāya-śobhanagarbhārthaṃ, bhavati| tava ghṛtābhena gauravarṇatvaṃ garbhasya, mākṣikābhena śyāmavarṇatvaṃ, tailābhena kṛṣṇavarṇatvaṃ, bhavati| "raktameva strīṇāṃ māsi māsi garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamācakṣate| atiprasaṅgenānṛtau vā pravartamānaṃ tadevāsṛgdarādisaṃjñāṃ labhate" (saṃ.śā.a.1)| yadārtavaṃ lākṣā rasābhaṃ-alaktakarasasadṛśam , tathā śaśarudhirasadṛśam, tathā yacca dhautaṃ sadvirajyate-vastrādilagnaṃ dhautaṃ sallauhityaṃ jahātītyarthaḥ| tadīdṛśamārtavaṃ tu sadgarbhāya sampadyate|
śuddhaśukrārtavalakṣaṇamuktvā, idānīṃ garbhasambhavātpūrvamiti kartavyatāmāha---- -------------------------------------------------------| śuddhaśukrārtavaṃ svasthaṃ saṃraktaṃ mithunaṃ mithaḥ||18|| snehaiḥ puṃsavanaiḥ snigdhaṃ śuddhaṃ śīlitabastikam| -----------------------------------------------------|19|
Sa. śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave, śuddhe śukrārtave yasya mithunasya tacchuddhaśukrārtavam,-strīpuruṣayugalaṃ, samupācarediti sambandhaḥ| tathā, svasthaṃ-arogaṃ, rogaleśenāpyanākrāntam| tathā, mithaḥ parasparaṃ, saṃraktaṃ-anurāgayuktamanyonyadarśanena kusumacāpāviṣṭamevaṃvidham| snehaiḥ puṃsavanaiḥ-yathābhimatagarbhagrahaṇaprabhāvaiḥ phalasarpirmahākalyāṇakādibhiḥ, snigdham| tathā, śuddhaṃ-kṛtavamanavirecanam| tathā śīlitabastikam, śīlitāḥ-abhyāsenānuṣṭhitāḥ, bastayo yena-mithunena, taccīlitabastikam| na sakṛdevānuṣṭhitabastikamityarthaḥ|
-------------------------------------------------------| naraṃ viśeṣātkṣīrājyairmadhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ||19||
Sa. viśeṣāt-viśeṣeṇātiśayena, naraṃ kṣīrairghṛtaiśca samupācarediti sambandhaḥ| viśeṣādityanenaitat dyotayati| viśeṣeṇa naraṃ kṣīrājyaiḥ samupācaret, na punarnārīmapi tairna samupācarediti| kimbhūtaiḥ ? madhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ madhurāṇi-madhuraprāyāṇi madhuraprabhāvāni ca tānyauṣadhāni-jīvaniyādīnī, [ca]tairmadhurauṣadhaiḥ, saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ|
nārīṃ tailena māṣaiśca pittalaiḥ samupācaret| -------------------------------------------------------|20|
Sa. nārīṃ tailena māṣaiśca samupācaret| caśabdo'tra bhinnakramaḥ| pittalaiśca samupācaredityarthaḥ| pittalāni hi raktavṛddhihetavaḥ| uktaṃ hi (hṛ. sū. a. 11/26)-"āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ| yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham||" iti| evaṃ ca tailaṃ pittakṛttvādevopanyastam| viśeṣādityatrāpyanuvartate| kṣīrājyebhyo'pi viśeṣeṇa nāriṃ tailadibhiḥ samupācaredityarthaḥ| puruṣasya tu rajaso'bhāvāttadvṛddhihetavastailādayo nopayujyanta eva|
ūrvoktasakalasāmagrīyuktādapi mithunādviśiṣṭakālamantareṇa garbhasyāsambhava iti strīmadhikṛtya tadgarbhagrahaṇayogyaṃ kālaṃ darśayitumāha---- ----------------------------------------------------| kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām||20|| svastākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam| -------------------------------------------------------|21|
Sa. kārśyahetuṃ vinā kṣāmaṃ, tathā prasannaṃ-nirmalaṃ, vadanaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ saivaṃbhūtā, tām| śroṇiśca payodharau ca śroṇipayodharam, sphurat-kampamānaṃ, śroṇipayodharaṃ yasyāḥ sā, tām| śroṇiḥ-kaṭiḥ| straste-ca(ga)lite, ivākṣiṇī kukṣiśca yasyāḥ sā tām| tathā, puṃsi kāmaḥ-abhilāṣo, yasyāḥ sā, tām| evaṃvidhāṃ striyamṛtumatīṃ-ṛtuyuktāṃ, vidyāt| tasyāḥ sa garbhagrahaṇakāla ityarthaḥ| puṃskāmāmiti "saṃpuṃkānāṃ so vaktatryaḥ" iti makārasya sakāradeśādrutvābhāvaḥ|
"sarvaṃ ca hetumadbrūyāt" ityāgamaḥ, ata āha---- ----------------------------------------------------| padmaṃ saṅkocamāyāti dine'tīte yathā, tathā||21|| ṛtāvatīte yoniḥ, sā śukraṃ nātaḥ pratīcchati| -------------------------------------------------------|22|
Sa. yathā divā praphullaṃ padmamanantaraṃ divasātikrāntau saṅkocamāyāti-mukulabhāvaṃ prāpnoti, tatsvabhāvatvāttasya| tathā-tenaiva prakāreṇa, ṛtāvatīte-atikrānte dvādaśarātrasvabhāve yoniḥ saṅkocamāyati| sā ca-yoniḥ, [ataḥ] saṅkucitatvāt śukraṃ na pratīcchatīti|
vivṛtāvivṛtamukhatvaṃ hi yonergarbhagrahaṇāgrahaṇahetuḥ| tacca vāyoḥ kriyāvataḥ kālasahāyasyāyattamityāha ---- -------------------------------------------------------| māsenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ||22|| īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet| -------------------------------------------------------|23|
Sa. māsena yadupacitamāhārarasato vṛddhiṃ prāptaṃ raktaṃ tatpunarmāsenopacitaṃ raktamṛtau vāyuryonimukhānnudet-prerayet| vidhau liṅ| tadā yonimukhaṃ vivṛtaṃ sampadyate| kena nudet ? dhamanībhyāṃsrotoviśeṣābhyāṃ| kimbhūtaṃ raktam ? īṣātkṛṣṇaṃ, tathā vigandhaṃvisragandharahitam| prakṛtisthaprerakapavanasamparkādīṣatkṛṣṇatā, na tu kupitasamīraṇapreraṇasaṃśleṣavaśādivātyantaṃ kṛṣṇatā| nāpi pittena tathābhūtena yuktam, yena vistragandhi syāt| nāpi śleṣmaṇā tathābhūtena yuktam, yena tadvarṇayuktaṃ syāt| tasmācchuddhaṃ viśiṣṭe kāle yonimukhātpravartamānaṃ raktamārtavasaṃjñāṃ labhate| tadeva cānyadā yonimukhātpravartamānamasṛgdarasaṃjñāmāsādayati|
śuddhaṃ ca raktaṃ puṣpasaṃjñam, garbhākhyasya phalasya bhaviṣyato'bhivyañjakatvāt| ata evāha---- ----------------------------------------------------| tataḥ puṣpekṣaṇādeva kalyāṇadhyāyinī tryaham||23|| mṛjālaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī| kṣaireyaṃ yāvakaṃ stokaṃ koṣṭhaśodhanakarṣaṇam||24|| parṇe śarāve haste vā bhuñjīta brahmacāriṇī| caturthe'hni tataḥ snātā śuklamālyāmbarā śuciḥ||25|| icchantī bhartṛsadṛśaṃ putraṃ paśyetpuraḥ patim| -------------------------------------------------------|26|
Sa. puṣpekṣaṇāt-puṣpasya darśanādevānantaraṃ, strī tryahaṃ-trīṇi dināni, kalyāṇaṃ-śubhaṃ, avaśyaṃ dhyāyati-cintayatīti kalyāṇadhyāyinī syāt| āvaśyake ṇiniḥ| tathā, mṛjā-snānakriyā, alaṅkāraḥ-kaṭakādiḥ puṣpādirvā, alaṅkriyate-bhūṣyate śarīramebhiriti kṛtvā, evaṃ gandhamālyasyāpyalaṅkāratvam| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 5/82)- "gandhamālyādikāṃ bhūṣām" iti| mṛjālaṅkārābhyāṃ rahitā-varjitā| tathā darbhāṇāṃ saṃstaraḥ-śayyā, tatra śete sā darbhasaṃstaraśāyinī| "vrate" iti ṇiniḥ| tathā, kṣaireyaṃ-kṣīrasiddhaṃ, yāvakaṃ-yavānnaviśeṣaṃ, parṇe śarāve haste vā bhuñjīta-bhakṣayet| kiyanmātram ? stokaṃ-alpamātram| tatkṣaireyamupayuktaṃ kīdṛśaṃ syāt ? ityāha-koṣṭhaśodhanakarṣaṇamiti| śodhanaṃ ca karṣaṇaṃ ca śodhanakarṣaṇam| koṣṭhasya śodhanakarṣaṇamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| śarīrasya mahāstroto madhyamo bhāga āmapakvasyāśayaḥ koṣṭhaśabdavācyaḥ| sa eva garbhādhiṣṭhānam, atastasyaiva śodhanam| tathā, tadaṅgānāṃ karṣaṇamiti vyākhyeyam| na punaḥ koṣṭhasya śodhanamanyeṣāṃ cāṅgānāṃ karṣaṇam| tathā hi-trivṛdādinā viricyate, naivamanena yāvakena| vastusvābhāvyāt koṣṭhaśodhanakarṣaṇamātrameva kriyate| kṣaireyamiti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| yāva eva yāvaka iti "yāvādibhyaḥ kan" iti kan| tathā, brahmacāriṇī-tyaktavyavāyā, syāt| tataḥ-tryahādūrdhvaṃ,caturthe vāsare snātā, tathā śuklāni mālyānyambarāṇi ca yasyāḥ saivam, tathā śuciḥ-antarbahiśca pavitrā satī, puraḥ-pūrvaṃ, patiṃ paśyet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 1)- caturthe tvahanyudvartitā śītasalilasnātā'nuliptā'laṅkṛtā śuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ| tadā hi yādṛśaṃ paśyati cintayati vā tādṛśameva prasūta iti|" iti|
tatkiṃ tryahameva ṛtuḥ, atraiva puṣpadarśanāt| athottarakālamapi ? ityāśaṅkyāha---- -------------------------------------------------| ṛtustu dvādaśa niśāḥ pūrvāstisro'tra ninditāḥ||26|| ekādaśī ca, yugmāsu syātputro'nyāsu kanyakā| ----------------------------------------------------|27|
Sa. puṣpadarśanātprabhṛti yāvadvādaśarātrayastāvadṛturyoṣitaḥ, na punaratryahameva, yatra puṣpaṃ pravartate, iti ṛtuśabdena darśayati| atra-asmin dvādaśaniśāvadhāvṛtukāle, yāḥ pūrvāstistro niśāḥ, yāsu prāyaḥ puṣpaṃ pravartate, tā nindyāḥ-garhyāḥ sadbhiḥ| na tatra sanmatiḥ striyaṃ saṅgacchet| ata evātra brahmacāritvopadeśaḥ| tathā, ekādaśī niśā nindyā-apraśastā| caśabdo'trānuktāyāstrayodaśyāḥ samuccayārthaḥ| trayodaśyāṃ hi mithunībhāve napuṃsakasyotpattiriti kecidāhuḥ| yugmāsu-caturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśalakṣaṇāsu niśāsu, saṅgame putraḥ syāt, acintyatvādṛtubhāvasya| tāsu hi rātriṣvārtavamalpībhavati| anyāsuayugmāsu niśāsu pañcamīsaptamīnavamīṣu, kanyā jāyate| tadā hi śukramalpībhavati, pūrvoktāddhetoḥ| yadi punarāhārādivaśāt śukrasyādhikatvamayugmāsu, yugmāsu cārtavapūrṇatā syāt, tadā pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate, strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā| ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakamiti| tadevaṃ dampatī puṃgarbhamicchantau yugmāsu niśāsu puṃsavanādikaṃ karmācaretām, strīgarbhamicchantau tvayugmāsu rātriṣu|
----------------------------------------------------| upādhyāyo'tha putrīyaṃ kurvīta vidhivadvidhim||27|| namaskāraparāyāstu śūdrāyā mantravarjitam| ----------------------------------------------------|28|
Sa. athetyānantarye maṅgalasūcako nirdiṣṭaḥ| ata evāyamātrārthaḥ-ṛtukālādanantaraṃ maṅgalapūrvikāṃ sarvāmimāṃ vakṣyamāṇāmitikartavyatāṃ kuryāditi| upādhyāyaḥ-purohito'tharvavedavit, putrīyaṃ-putrāya hitaṃ, vidhimitthaṃ kurvīta| katham ? vidhivat na yathākathañcit| vidhivaditi praśaṃsāyāṃ matup| kriyāviśeṣaṇaṃ caitat, tena praśastaṃ vedoktamanyūnātiriktavidhānaṃ yathā bhavati tathāvidhaṃ kurvītetyavatiṣṭhate| brahmāṇadivarṇatrayasyemaṃvidhiṃ kurvīta| śūdrāyāḥ punarnamaskāraparāyāḥ-namaskārapradhānāyāḥ, yathoktaṃ sarvaṃ vidhiṃ mantravarjitaṃ kuryāt| putrīyamiti "putrāccha ca" iti cchaḥ|
----------------------------------------------------| avandhya evaṃ saṃyogaḥ syādapatyaṃ ca kāmataḥ||28||
Sa. evaṃ-yathoktavidhyanuṣṭhāne, dampatyoryaḥ saṃyogo-mithunībhāvaḥ, sa na vandhyaḥ syāt| api tu saphalo garbhasambhavaheturbhavedityarthaḥ| na kevalaṃ dampatyoḥsaṃyoga evaṃ niṣphalo na bhavet, apatyaṃ ca kāmataḥ-yathābhimataṃ puṃgarbharūpaṃ strīgarbharūpaṃ vā, syāt|
ata evāha---- santo hyāhurapatyārthaṃ dampatyoḥ saṅgatiṃ rahaḥ| ----------------------------------------------------|29|
Sa. rahaḥśabdena grāmyavacasā'tra grāmyadharmaṃ sūcayati| hiyasmāt, santaḥ-sādhavaḥ, apatyārthaṃ-apatyajananāya, dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ, rahaḥ-ekānte, viśiṣṭakālocitaṃ viśiṣṭasaṃyogaṃ saṅgatimāhuḥ, na grāmyasukhalipsāyai|
na cāpatyamātrāyetyāha ---- -------------------------------------------------| durapatyaṃ kulāṅgāro gotre jātaṃ mahatyapi||29||
Sa. duṣṭāpatyaṃ strīgarbhaḥ puṃgarbho vā, mahatyapi gotre jātaṃ-utkṛṣṭe'pi kula utpannaṃ, āṅgārakāryakaraṇasāmarthyātsamastatkulavināśahetutvātkulāṅgāra ityucyate|
icchetāṃ yādṛśaṃ putraṃ tadrūpacaritāṃśca tau| cintayetāṃ janapadāṃstadācāraparicchadau||30||
Sa. tau-dampatī, yādṛśaṃ putramicchetāṃ-kāmayetāṃ, tadrūpacaritān rūpaṃ-varṇasaṃsthānapramāṇāśākṛtyādi| tathā caritaṃ-śraddhāśrutasatyārjavānṛśaṃsyadānadayādākṣiṇyasvabhāvādi| tasya-manīṣitasya, sadṛśe rūpacarite yeṣāṃ tān janapadān cintayetāṃ-dhyāyetāṃ| putraśabdo'patyamātropalakṣaṇārtho'tra| tathā hi duhitaramapi kaścidicchatyeva| kimbhūtau tau pitarau ? tadācāraparicchadau| ācaraṇaṃ-ācāraḥ, kulānurūpasya deśānurūpasya cetikartavyatālakṣaṇasya karmaṇo'nuṣṭhānam| paricchado-manujagavāśvadhanadhānyavastrālaṅkāraratnarathāyudhagṛhodyānavīṇāpaṇavagāyanaśayyāstaraṇādiḥ| ācāraśca paricchadaścācāraparicchadau| tadityanenābhilaṣitāpatyaṃ parāmṛśyate| tasyaivācārapariccadau yayostau dampatī icchā sadṛśarūpacaritān janapadān dhyāyetām|
karmānte ca pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ| prāgdakṣiṇena pādena śayayāṃ mauhūrtikājñayā||31|| ārohet strī tu vāmena tasya dakṣiṇapārśvataḥ| tailamāṣottarāhārā tatra mantraṃ prayojayet||32||
Sa. karmānte ca-putrīyavidhyanuṣṭhānāvasāne ca, pumān strītaḥ prāk-pūrvaṃ, śayyāmārohet-ākramet| kimbhūtaḥ ? sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ,-sarpirmiśrakṣīraśālyodanenāśito-bhojitaḥ| kathamārohet ? dakṣiṇena pādena, mauhūrtikājñayā-jyotiḥ śāstravidādiṣṭaḥ| strī tu vāmena pādena tasya dakṣiṇapārśvataḥ śayyāmārohet, mauhūrtikājñayeti yojyam| turavadhāraṇe, ubhayatrāpi| pumān dakṣiṇenaiva pādena prāgeva, strī paścādeva vāmenaiva pādena puṃso dakṣiṇapārśvata eva, śayyāmārohet, nānyathā kṛtveti|"pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ" ityuktam| striyāstu tatkālocitamāhāraṃ nirūpayannāha-tailetyādi| tailaṃ ca māṣaśca, tābhyāmuttaraḥ-adhikaḥ, āhāro yasyāḥ saivam| uttaraśabdo'tra tailamāṣau pittalau raktavṛddhihetū tayā'tyantaṃ sevitavyau, na punastathā śukravṛddhikarāṇyanyānyapi kṣīrādīni dravyāṇiti pratipādayati| tatra ca mantraṃ vakṣyamāṇaṃ prayojayet-paṭhet|
tadeva mantramaaha.... aum āhirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvāṃ dadhātu vidhātā tvāṃ dadhātu brahmavarcasā bhaveti| brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadatu me sutam||33||
Sa. āhirasītyādi [ vīraṃ dadatu me sutamityantaṃ mantraṃ paṭhet ]
sāntvayitvā tato'nyonyaṃ saṃviśetāṃ mudānvitau| uttānā tanmanā yoṣittiṣṭhedaṅgaiḥ susaṃsthitaiḥ||34||
Sa. tato-mantrapāṭhādanantaraṃ, parasparaṃ sāntvayitvā-priyavacanādinā prītimutpādya, samvaśetāṃ-mithunībhāvaṃ gacchetām| kimbhūtau? mudā-harṣeṇa, anvitau-yutau| tatra ca saṃveśane yoṣiduttānā taccittā cāvayavaiḥ susaṃsthitaistiṣṭhet|
kimevaṃsati bhavati ? ityāha---- tathā hi bījaṃ gṛhṇāti doṣaiḥ svasthānamāsthitaiḥ| ----------------------------------------------------|35|
Sa. hi-yasmāt, tathā-tena prakareṇa, sā bījaṃ gṛhṇāti, doṣaiḥ-vātādibhiḥ svasthānāvasthitaiḥ sadbhiḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 1)- "na cāsāvadhastiṣṭhet| tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃceṣṭā vā strī| na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati| dakṣiṇapārśvagāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyuto'pidadhāti garbhāśayam| vāmapārśvagāyāstadvatpittaṃ vidahati raktaśukre| tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt|" iti|
----------------------------------------------------| liṅgaṃ tu sadyogarbhāyā yonyā bījasya saṅgrahaḥ||35|| tṛptirgurutvaṃ sphuraṇaṃ śukrāsrānanubandhanam| hṛdayaspandanaṃ tandrā tRḍglānirlomaharṣaṇam||36||
Sa. sadyaḥ-tatkṣaṇāt, garbho yasyāḥ saivam, tasyāḥ sadyogarbhāyā lakṣaṇaṃ bījasya-garbhākhyasya, yonyā-karaṇabhūtayā, saṅgrahaḥ samyaggrahaṇam| tathā, tṛptiriva tṛptiḥ gurutvaṃ sphuraṇaṃ ca kukṣerbhavati| tathā, śukraṃ cāsraṃ ca-śukrāsre, anubandhanaṃ-pravartanam, nānubandhanaṃ-ananubandhanam, śukrāsrayorapravartanaṃ-śukrāsrānanubandhanam,-śukrāsrayoryonimukhādavamanaṃ bahiraniḥsaraṇam, atra ca yonyā gṛhītabījatvaṃ hetuḥ| tathā, hṛdayaspandanādayaḥ pañca sadyogarbhāyā lakṣaṇāni bhavanti| lomaharṣaṇaṃ harṣavaśādbhavati| tathā ca saṅgrahe (śā. a. 2)- "praharṣo hṛllāsaḥ" ityādi|
idānīṃ garbhasyāvasthāḥ pradarśayitumāha---- avyaktaḥ prathame māsi saptāhātkalalībhavet| garbhaḥ puṃsavanānyatra pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet||37||
Sa. saptāhādarvāggarbhagolakaḥ śleṣmapiṇḍībhuto bhavet| saptāhādanantaraṃ yāvanmāsastāvadavyaktākṛtiḥ kalalībhavet| atra kalalībhūte yāvatstrīpuruṣādyutpattilakṣaṇā vyaktirna bhavati tāvadvyakteḥ prāk prathame māsi puṃsavanāni prayojayet|
nanu, "śuddheśukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate"(ślo.1) ityuktam| tatra yadi prākkṛtena karmaṇā strīgarbhaḥ kukṣimākṣiptastadā puruṣaprayatne satyapi puṃgarbhaḥ kartuṃ na śakyate| tasmātpuṃsavanamanarthakamevetyāśaṅkyāha---- balī puruṣakāro hi daivamapyativartate| ----------------------------------------------------|38|
Sa. hi-yasmāt, puruṣakāro balavān durbalaṃ daivamativartateatikramya vartate| apiśabdāt puruṣakāramapi durbalaṃ diṣṭaṃ balīyo'tikramya vartata iti pratipādayati| ata eva prākkṛtena karmāṇā balīyasā''kṣiptasya strīgarbhasya puṃsavanādidānena pauruṣeṇa karmaṇā śataśo'pi prayojitena na kathañcitpuṃgarbhatā kartuṃ pāryata iti| uktaṃ ca (carake vi.a. 3/36)-"daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate| daivena cetaratkarma prakṛṣṭanopahanyate||" iti| atra puṃsavanādi samyak prayojitaṃ sidhyasidhyanumīyamānaṃ prākkṛtasya karmaṇo hīnabalatvaprabalatvamavagamayati|
adhunā puṃsavanādiprayogamāha ---- ----------------------------------------------------| puṣye puruṣakaṃ haimaṃ rājataṃ vā'thavā''yasam||38|| kṛtvā'gnivarṇaṃ nirvāpya kṣīre tasyañjaliṃ pibet| ----------------------------------------------------|39|
Sa. puṣye-puṣyanakṣatrayukte kāle, puruṣakaṃ-puttalakaṃ, hemādikṛtamagnivarṇaṃ kṛtvā sudhmātatayā, tataḥ kṣīre nirvāpya-niveśya, tasya-kṣīrasya, añjaliṃ-palacatuṣṭayākhyaṃ, pibet| puruṣakamiti puruṣa ivetyasminnarthe "ive pratikṛtau" iti kan| haimamiti hemtovikārārthe'ṇ "nastaddhite" iti ṭilopaḥ| rājatamiti "prāṇirajatādibhyo'ñ ityañ| āyasamiti "tasyedam" ityaṇ|
----------------------------------------------------| gauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhasairyakān||39|| pibetpuṣye jale piṣṭānekadvitrisamastaśaḥ| ----------------------------------------------------|40|
Sa. gauradaṇḍādīṃścaturo dravyaviśeṣān pibet| kimbhūtān ? jale piṣṭān-kalkīkṛtān| kathaṃ kṛtvā ? ekadvitrisamastaśaḥ ekādiṣu pratyekaṃ śaspratyayārthayogaḥ| tenaikamekaṃ kṛtvā, dvau dvau kṛtvā, trīṃstrīnkṛtvā, caturaścaturaḥ kṛtvā, etān pibedityartho'vatiṣṭhate| kadā prāśyam ? puṣye-puṣyayukte kāle|
----------------------------------------------------| kṣīreṇa śvetabṛhatīmūlaṃ nāsāpuṭe svayam||40|| putrārthaṃ dakṣiṇe siñcedvāme duhitṛvāñchayā| ----------------------------------------------------|41|
Sa. śuklapuṣpakaṇṭakārikāyā mūlaṃ kṣīreṇa kalkīkṛtya svayaṃ-strī, dakṣiṇe nāsāpuṭe putrārthaṃ-putrasampattaye, siñcet| duhitṛvācchayā-sutākāmyayā, vāme nāsāpuṭe siñcet|
----------------------------------------------------| payasā lakṣmaṇāmūlaṃ putrotpādasthitipradam||41|| nāsayā''syena vā pītaṃ vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā| oṣadhīrjīvanīyāśca bāhyāntarupayojayet||42||
Sa. payasā-kṣīreṇa, lakṣmaṇāmūlaṃ kalkīkṛtya pītaṃ putrotpādapradaṃ putrasthitipradaṃ ca bhavati| kathaṃ pītam ? nāsayā''syena vā, kadācinnāsikayā kadācidāsyena| yasyāḥ putro notpadyate tathotpanno vā sthitiṃ na labhate-ciraṃ na jīvati, tayaivaṃ pātavyamityarthaḥ| vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā-tenaiva prakāreṇa nāsayā āsyena vā pītaṃ putrotpādasthitipradaṃ bhavati| nyagrodhasya prathamodbhinnaḥ praroho-vaṭaśuṅgaḥ, tasyāṣṭakamiti| prabhāvasyācintyatvādetatsaṅkhyāvacchinnatvam| jīvanīyā yā oṣadhyo-jīvantīkākolyādyā daśa, yāḥ śodhanādigaṇasaṅgrahoktāḥ (hṛ.sū.a.15/8), tā bāhyāntarupayojayet| tatra snānodvartanādinā bāhya upayogaḥ, āhārapānādinā'ntarupayogaḥ|
upacāraḥ priyahitairbhartrā bhṛtyaiśca garbhadhṛk| navanītaghṛtakṣīraiḥ sadā caināmupācaret||43||
Sa. upacāraḥ-upacaraṇam| priyāḥ-iṣṭāḥ, hitāḥ-pathyāḥ, āhāravihārāḥ, taiḥ priyahitairya upacāro bhartrā-patyā kṛto, bhṛtyaiśca ya evaṃbhūtaḥ kṛtaḥ, sa garbhadhṛk-tadanuṣṭhānādgarbhaḥ sthitiṃ dadhātītyarthaḥ| enāṃ ca striyaṃ navanītādibhiryathāsātmyaṃ sadopācaret|
ativyavāyamāyāsaṃ bhāraṃ prāvaraṇaṃ guru| akālajāgarasvapnaṃ kaṭhinotkaṭakāsanam||44|| śokakrodhabhayodvegavegaśraddhāvidhāraṇam| upavāsādhvatīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhibhojanam||45|| raktaṃ nivasanaṃ śvabhrakūpekṣāṃ madyamāmiṣam| uttānaśayanaṃ yacca striyo necchanti tattyajet||46|| tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt| ebhirgarbhaḥ stravedāmaḥ kukṣau śuṣyenmriyeta vā||47||
Sa. garbhiṇī strī ativyavāyādīnuttānaśayanāntāṃstyajet| na kevalametān anyadyaccāhāravihārādivastujātaṃ striyo-bahuśaḥ prasūtāstatkālavyāpāranipuṇā vā yāḥ kāścana striyo, necchanti tadapi varjayet| tathā raktastrutiṃ, śuddhiṃ ca-vamanavirecanarūpāṃ, varjayet| bastiṃ-anuvāsanaṃ, aṣṭamaṃ māsaṃ maryādīkṛtya varjayet| aṣṭame tu māse bastiṃ prayojayedevetyarthaḥ| ebhiḥ-varjyairvastubhirāsevyamānaiḥ, garbha āmaḥ-asampūrṇaḥ, stravet-patet, kukṣau vā śuṣyet, mriyeta vā-mṛtyuṃ vā garbhaḥ prāpnuyāt|
vātalaiśca bhavedgarbhaḥ kubjāndhajaḍavāmanaḥ| pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ||48||
Sa. vātalaiścāhārairmātrā sevitaiḥ kubjo'ndho jaḍo vāmano vā garbho bhavati| pittalairāhārairmātrā sevitaiḥ khalatiḥ-khalvāṭaḥ, piṅgo vā syāt| kaphakṛdbhirāhārairmātrā sevitaiḥ śvitravān pāṇḍurvā syāt|
vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet| ----------------------------------------------------|49|
Sa. asyāśca-garbhiṇyāḥ, ye vyādhayo jāyante, tān vyādhīn mṛdusukhairauṣadhaistathā'tīkṣṇairjayet| mṛdūni ca tāni sukhāni ca-mṛdusukhāni| mṛdūni-akarkaśāni vīryādibhirnotkṛṣṭasāmarthyāni sukumārocitāni| sukhāni-sukhopabhogyāni, priyāṇīti yāvat| nanu, mṛdūni parihṛtyātīkṣṇāni ceti nirdeṣṭavyam| kimubhayorupādānena ? yato mṛdūni-akarkaśāni, atīkṣṇānyapi-akarkaśāni, ityanarthāntaratvametayoḥ| atrocyate| mṛdūni-akarkaśāni śarkarādīni, utkṛṣṭaśaktīni maricādīni-atīkṣṇāni, tīkṣṇāni punastīkṣṇaguṇayuktāni rājikādīni doṣotkleśakarāṇi bheṣajāni bhavanti, iti dvayorupādānaṃ yuktam| tantrāntare (saṅgrahe) tvevamuktam (śā.a.2)-"ityanātyayike vyādhau vidhirātyayike punaḥ| tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet||" iti| yacca vyavāyādi garbhiṇyāḥ parihāryatvena nirdiṣṭam, tathā "vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet|" iti| tadasmin kāle viśeṣeṇeti draṣṭavyam, na tathā'nyadā| tathā cānyadā'tivyavāyādisevanānna tathā pratyavāyabhayam, tathā tīkṣṇauṣadhaprayogācca| ata eva "tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt|" ityetatpṛthaṅnirdiśatyativyavāyādiparihāryagaṇamadhye| prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ kīdṛśaḥ syāt ? ityāha-
prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ kīdṛśaḥ syāt ? ityāha---- -----------------------------------------------------| dvitīye māsi kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudam||49|| puṃstrīklībāḥ kramāttebhyaḥ-------------------------| ----------------------------------------------------|50|
Sa. dvitīye māsi kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudaṃ garbhaḥ syāditi yojyam| tebhyo-ghanādirūpebhyaḥ, kramāt-paripāṭhyā, puṃstrīklībāḥ sampadyante| ghanāt pumān| peśyāḥ strī| arbudāt klībaḥ-ṣaṇḍho, na strī na pumāniti|
------------------------tatra vyaktasya lakṣaṇam| kṣāmatā garimā kukṣermūrcchā cchardirarocakaḥ||50|| jṛmbhā prasekaḥ sadanaṃ romarājyāḥ prakāśanam| amleṣṭatā stanau pīnau sastanyau kṛṣṇacūcukau||51|| pādaśopho vidāho'nye śraddhāśca vividhātmikāḥ| ----------------------------------------------------|52|
Sa. tatra-vyaktāvyaktayormadhyāt, vyakto nirdhāryate| vyaktasya garbhasya vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇaṃ kṣāmatetyādikam| garimeti gurorbhāva iti "pṛthvādibhya imanijvā" itīmanic, "priyasthira" ityādinā garādeśaḥ| vidāho'nya iti| anye ācāryā vidāho dehe bhavatītyāhuḥ| nānāprakārāśca śraddhāḥ-pathyāpathyaviṣayā abhilāṣāḥ, vyaktasya garbhasya lakṣaṇam| saṅgrahe tūktam (śā.a.2)-"tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante garbheṇa| tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate| tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ|" iti|
garbhiṇyāśca śraddhāsūtpannāsu kimapathyaṃ tasyai deyaṃ na vā ? ityevaṃ saṃdehe tadyudāsārthamāha---- -----------------------------------------------------| mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ mātuśca hṛdayena tat||52|| sambaddhaṃ tena garbhiṇyā neṣṭaṃ śraddhāvimānanam| ----------------------------------------------------|53|
Sa. hi-yasmāt, asya-garbhasya, yaddhṛdayaṃ-cetanādhiṣṭhānaṃ, tanmātṛjam| tathā coktam (hṛ. śā. a.3/4)-"mṛdvatra mātṛjaṃ rakta" ityādi| tacca-garbhahṛdayaṃ, mātṛhṛdayena sambaddhaṃ-saṃyuktaṃ, bhavati| tataśca garbhiṇīhṛdayena santaptena garbhahṛdayamapi santapyate| parasparaṃ hṛdayasya sambaddhatvāt| ata eva ca garbhiṇī dvihṛdayā daurhṛdinītyucyate| ata eva ca parāyattahṛdayatvāttatkālesvasvabhāvocitamabhilāṣaṃ vihāya nānābhilāṣo jāyate| yataścaivaṃ tena kāraṇena garbhiṇyāḥ śraddhāvimānanaṃ-ābhilāṣāpratipūraṇaṃ, neṣṭam|
tadarthamāha---- -------------------------------------------------| deyamapyahitaṃ tasyai hitopahitamalpakam||53||
Sa. tasyai-garbhiṇyai, hitena-pathyena, yuktamahitaṃ-apathyamapi vidāhiviṣṭambhyādi pūrvaniṣiddhaṃ yattadapi, deyam| apiśabdenakimu tasyai prārthyamānāyai hitaṃ deyamiti gamayati| kiṃ mātrāmanapekṣyaivāhitaṃ deyam ? netyāha| alpakaṃ-atiśayenālpam|
nanu, yadyahitaṃ tatkasmāddīyate ? ityāha ---- śraddhāvighātādgarbhasya vikṛtiścyutireva vā| ----------------------------------------------------|54|
Sa. yadi cirakāloṣitaḥ kukṣau garbhastadā tasya garbhasya vikṛtiḥvairūpyaṃ bhavet, śraddhāvimānanacintānidānakupitasamīratvāt| tathā'ciroṣito garbhastadā tasya garbhasya cyutiḥ-vināśo bhavet, ata eva śraddhāvimānanacintānidānakupitapavanatvāddhetoḥ| labdhadaurhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca sutaṃ sūte|
----------------------------------------------------| vyaktībhavati māse'sya tṛtīye gātrapañcakam||54|| mūrddhā dve sakthinī bāhū sarvasūkṣmāṅgajanma ca| samameva hi mūrddhādyairjñānaṃ ca sukhaduḥkhayoḥ||55||
Sa. asya-garbhasya, tṛtīye māsi gātrapañcakaṃ vyaktībhavati,-avyaktarūpaṃ vyaktaṃ tadānīṃ sampadyata ityarthaḥ| tadeva pañcāṅgamāha mūrddhā dve sakthinī bāhū iti| sarveṣāṃ sūkṣmāṇāṃ cāṅgānāṃ cetanādhiṣṭhānānāṃ janma-utpatiḥ, anyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ| tathā, samameva-tulyakālameva, mūrddhādyaiḥ sukhaduḥkhayorjñānaṃ bhavati,-tadānīṃ sukhasaṃvidduḥkhasaṃvicca garbhasya jāyata ityarthaḥ| caḥ samuccaye| hiryasmādarthe|
atra mātrā'bhyavahṛtābhyāmannapānābhyāṃ kathaṃ garbho varddhate ? ityāha ---- garbhasya nābhau mātuśca hṛdi nāḍī nibadhyate| yayā sa puṣṭimāpnoti kedāra iva kulyayā||56||
Sa. ekaiva nāḍī garbhasya nābhau mātuśca hṛdaye nibadhyate-adṛṣṭavaśātsaṃśliṣyate| yayā-nāḍyā, saḥ-garbhaḥ puṣṭimāpnoti āvahati| ka iva ? kedāra iva kulyayā,-laghunadyā jalaṃ vahantyā kedārasthaḥ śālyādiryathā'mivarddhate, tathaiva mātṛhṛdayā śritayā nāḍyā mātrā'bhyavahṛtādāhārājjāṭharāgninā pacyamānāt prasādākhyena rasena| yasmāt "vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasya [asya] nābhyāṃ pratibaddhā nāḍī, nāḍyāmaparā, tasyāṃ mātṛhṛdayam| tato mātṛhṛdayādāhārarasasāro dhamanībhiḥ syandamāno'parāmupaiti| tataḥ kramānnābhiṃ ca| tataśca sa punargarbhasya pakkāśaye [sva] kāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādi puṣṭikaraḥ sampadyate| tathā romakūpairupasneha eva praviśati| (sneho rasa eva ca payobhūtaḥ| ajātasya) sākṣādannapānānanupraveśāt rasasya vā samalatvābhāvāt (amalatvācca rasasya) garbhasya sthūlamūtrapurīṣādyasambhavaḥ|" (saṃ.śā. a.2)|
caturthe vyaktatā'ṅgānāṃ, cetanāyāśca pañcame| ----------------------------------------------------|57|
Sa. garbhasyetyanuvartate| caturthe māsi garbhasya sarveṣāmaṅgānāṃ sūkṣmatvādavyaktarūpāṇāṃ vyaktatā bhavati| cetanāyāḥ punarmanodvitīyanāmikāyā avyaktarūpāyāḥ pañcame māsi vyaktatā jāyate|
----------------------------------------------------| ṣaṣṭhe snāyusirāromabalavarṇanakhatvacām||57||
Sa. ṣaṣṭhe māsyavyaktarūpāṇāṃ snāyvādīnāṃ vyaktatā jāyate|
sarvaiḥ sarvāṅgasampūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame| ----------------------------------------------------|58|
Sa. saptame māsi sarvaiḥ-sakalaiḥ, bhāvaiḥ-vastubhiḥ, sarvāṅgasampūrṇo garbhaḥ puṣyati-poṣaṃ yāti| aṅgasampūrṇaḥ puṣyatītyetāvataiva prakṛtārthāvagateḥ sarvagrahaṇamadhikārthadyotanāya| tena sarveṇa janmajīvanalakṣaṇenārthenāṅgaiśca sampūrṇo bhavatītyavatiṣṭhate| akālaprasavatvāttu na tathā garbhasya janmajīvanalakṣaṇo yo'sāvarthaḥ so'pyasmin bhavatīti jñāpyate| tathā cāsmin māsi garbho jāto jīvati, kintvakālaprasavatvānna tathā dīrghajīvitatvādikaṃ syāt| vakṣyati hi (ślo.66)-"kālaḥ sūterataḥ param" iti| amumeva ca nyāyaṃ cetasi vidhāyāṣṭame māsyojaḥsvarūpanigadanaprastāve "jāto na jīvati śiśuḥ" iti vakṣyati (ślo. 63)| anyathā'kālaprasavatvādevāsmin garbhasya jīvanaṃ na sambhāvyata eva| "jāto na jīvati" ityetadvākyamanarthakamiva syāt| tasmātsaptame māsi jāto jīvatīti supratipāditametat|
garbheṇotpīḍitā doṣāstasmin hṛdayamāśritāḥ| kaṇḍūṃ vidāhaṃ kurvanti garbhiṇyāḥ kikkisāni ca||58||
Sa. garbheṇotpīḍitāḥ-ūrdhvaṃ pīḍitāḥ, doṣāḥ-vātādayaḥ, tasmin kāle hṛdayamāśritā garbhiṇyāḥ kaṇḍūṃ vidāhaṃ [ ca ] kurvanti| tathā, kikvisāni kurvanti| ūrustanodare valiviśeṣā rekhākārāstatkāle prāyo ye jāyante te-kikvisasaṃjñāḥ| kaiścit 'śūkairiva pūrṇatā-kikvisāni' iti vyākhyāyi| pāṇipādāṃ samūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāha ucyate|
navanītaṃ hitaṃ tatra kolāmbumadhurauṣadhaiḥ| siddhamalpapaṭusnehaṃ laghu svādu ca bhojanam||59|| candanośīrakalkena limpedūrustanodaram| śreṣṭhayā vaiṇahariṇaśaśaśoṇitayuktayā||60|| aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya mardayet| paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasaiḥ secayetpunaḥ||61|| dārvīmadhukatoyena mṛjāṃ ca pariśīlayet| ----------------------------------------------------|62|
Sa. tatra-teṣu kaṇḍvādiṣu, upaśamārthaṃ navanītaṃ hitam, antarbahiścopayogitayā| kīdṛśam ? kolāmbunā madhurauṣadhaiḥ drākṣādibhiśca kalkīkṛtaiḥ, siddhaṃ-pakvam| tathā, tatra bhojanaṃ hitam| kimbhūtam ? alpaṃ paṭu-lavaṇaṃ, snehaśca yatra tadevam| tathā, laghu-mātrāsvabhāvābhyām| tathā, svādu-madhuram| tathā, candanośīrayoryaḥ kalkaḥ-piṣṭo jalenāloḍitaḥ, temorustanodaraṃ limpet| śreṣṭhayā vā-triphalayā vā, ūrustanodaraṃ limpet| kimbhūtayā ? eṇādirudhirapiṣṭayā| tathā, aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya-abhyaktamaṅgaṃ kṛtvā, anantaraṃ paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasairmardayet| aśvaghnaḥ-karavīraḥ| secayetpunaḥ-pariṣekaṃ ca kuryāt| dārvīmadhukatoyena-dāruharidrāmadhuyaṣṭikābhyāṃ kvathitena jalena, mṛjāṃ-śuddhiṃ snānādikāṃ, śīlayet| saṅgrahe tūktam (śā.a.3)-"pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā| kaṇḍūyanaṃ varjayet tvagbhedavairūpyaparihārārtham| snānodvartanaṃ ca śīlayet| madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta|" iti|
idānīmaṣṭame māsi garbhasvarūpaṃ tatretikartavyatāṃ cācaṣṭe---- -------------------------------------------------| ojo'ṣṭame sañcarati mātāputrau muhuḥ kramāt||62|| tena tau mlānamuditau tatra jāto na jīvati| śiśurojonavasthānānnārī saṃśayitā bhavet||63||
Sa. ojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ kartṛ, mātāputrau karmabhūtau, sañcarati| mātā ca putraśceti dvandvaḥ| "ānaṅṛto dvandve" ityānaṅādeśaḥ| kathaṃ sañcarati ? muhurmuhuḥ| kramāt-krameṇa, kadācidgarbhiṇīmojaḥ sañcarati kadācitputramiti| evaṃ [ tena-] kadācitkenaujaḥsañcaraṇena, tau-mātāputrau, mlānamuditausyātām| tayā pūrvanirūpitayā garbhagarbhiṇyubhayasambaddhayā nāḍyobhayatra sañcarattadoja ubhayasambaddhaṃ yadā garbhaṃ sañcarati tadā garbho mudito-hṛṣito, bhavedojaḥsampattyā, garbhiṇī ca mlānā bhavet| yadā ca tadojo garbhiṇīṃ sañcarati tadā tayaivojaḥ sampattyā garbhiṇī muditā bhavet, śiśurmlāno bhavedojaḥ sampattyabhāvāt| [ tatra-] tasmin kāle, śiśuḥ-bālo, jātaḥ-utpanno, na jīvati| kutaḥ ? ojonavasthānāt| ojasastadānīṃ śiśāvanavasthitatvāt,-acirakālaprarūḍhatvādojasaḥ| garbhiṇyāṃ tu na sarvamacirakālamanavasthitamojaḥ, yathā garbhe| tasmānna tasyā nirojastvam| ata evāha-nārīsaṃśayitā bhavet,-kadācijjīvati kadācinna jīvatīti saṃśayitārthaḥ|
kṣīrapeyā ca peyā'tra saghṛtā'nvāsanaṃ ghṛtam| madhuraiḥ sādhitaṃ śuddhyai purāṇaśakṛtastathā||64|| śuṣkamūlakakolāmlakaṣāyeṇa praśasyate| śatāhvākalkito bastiḥ satailaghṛtasaindhavaḥ||65||
Sa. atra-aṣṭame māsi, kṣīrasaṃskṛtā peyā pātavyā| kimbhūtā? saghṛtā| tathā, anvāsanaṃ ghṛtaṃ śasyate| kīdṛk? madhuraiḥ-drākṣādibhiḥ, sādhitaṃ-pakvam| tathā-tenaiva prakāreṇa, purāṇaśakṛtaḥ śuddhyarthaṃ, bastiḥ-nirūhaḥ , praśasyate-yujyate| tatra ca bastau kaḥ kaṣāyaḥ ? kaḥ kalkaḥ? ityāha-śuṣkamūlaketi| śuṣkamūlakādīnāṃ kaṣāyeṇa, tathā śatāhvākalkitaḥ, tathā saha tailena ghṛtena saindhavena ca|
tasmiṃstvekāhayāte'pi kālaḥ sūterataḥ param| ----------------------------------------------------|66|
Sa. ekaṃ ca tadahaścaikāham| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ| ekāhena yāto'tikrānto'ntarito'ṣṭamo māsaḥ-ekāhayātaḥ, [ tasmin| ] tasmin-aṣṭamemāsi, punarekadivasātikrānte'pyataḥ paraṃ sūteḥ-prasavasya, kālo yāvadvarṣam| apiśabdādyāte tvaṣṭame māsyataḥ paraṃ sūteḥ kāla iti gamyate| aṣṭamānmāsādanantaraṃ navamadaśamaikādaśadvādaśamāsān yāvat| eṣu māseṣu garbho jāto dīrghāyuṣṭvādiyukto jīvati|
----------------------------------------------------| varṣādvikārakārī syātkukṣau vātena dhāritaḥ||66||
Sa. varṣādityānantarye pañcamī| varṣāt-dvādaśamāsādanantaraṃ, garbhaḥ kukṣau vātena dhārito-ruddhaniṣkramaṇo, vikārakārī bhavet vikāramavaśyaṃ karoti| garbhasya sanniveśo'pi saṅgrahe proktaḥ, yathā (śā. a. 2)-"garbhastu mātṛpṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ saṅkucitāṅgo garbhakoṣṭhe dakṣiṇam pārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān, vāmaṃ strī, madhyaṃ napuṃsakam| tatra sthitaśca garbho mātari svapatyāṃ svapiti pratibuddhāyāṃ pratibudhyate|" iti|
śastaśca navame māsi snigdho māṃsarasaudanaḥ| bahusnehā yavāgūrvā pūrvoktaṃ cānuvāsanam||67||
Sa. navame māsi snigdho māṃsarasayukta odanaḥ śasto-hitaḥ| athavā, peyā bahusnehā śasteti liṅgavipariṇāmena sambandhaḥ| pūrvoktamanuvāsanaṃ-"ghṛtaṃ madhuraiḥ sādhitaṃ" ityādi, tacca śastam|
tata eva picuṃ cāsyā yonau nityaṃ nidhāpayet| vātaghnapatrabhaṅgāmbhaḥ śītaṃ snāne'nvahaṃ hitam||68||
Sa. tata eva-anvāsanaghṛtāt, picuṃ-naktakaṃ, asyāḥ-garbhiṇyāḥ, yonau nityaṃ-sadā, nidhāpayet-tatra sthāpayet, vātavijayārtham| pavanenānākrāntayonirhi sukhaṃ garbhaṃ sūte| tathā, vātaghnānāṃ dravyāṇāṃ patrāṇi, teṣāṃ bhaṅgaḥ-samūhaḥ, tena kvathitamambhaḥ śītaṃ kṛtvā snāne'nvahaṃ-aharahaḥ, garbhiṇyai hitam| anvahamityanaśceti ṭac|
niḥsnehāṅgī na navamānmāsātprabhṛti vāsayet| ----------------------------------------------------|69|
Sa. niḥsnehagātrāṃ garbhiṇīṃ na vāsayet, api tu sasnehāṅgīṃ sthāpayet| niḥśeṣeṇa nirastaḥ sneho yasmādaṅgāttadevaṃ niḥsnehamaṅgaṃ yasyāḥ sā niḥsnehāṅgī, tām| aṅgagātrakaṇṭhebhyo vaktavyamitiṅīp| kutaḥ kālādārabhya ? navamānmāsātprabhṛti| yadyapi kālo'tra na nirdiṣṭaḥ, tathā'pi navamānmāsādārabhya sāmarthyādyāvanmuktagarbhaśalyā syāt, tāvanniḥsnehāṅgīṃ garbhiṇīṃ na sthāpayediti labhyate| sasnehāṅgadhāraṇaṃ ca tasyāḥ kupitavāyornityaṃ sannihitatvāt|
idānīṃ garbhiṇyā yairlakṣaṇairavyabhicāribhiḥ putraduhitṛnapuṃsakayamakaprasavo'numīyate, tānyāha ---- ------------------------------------------------| prāgdakṣiṇastanastanyā pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī||69|| punnāmadaurhṛdapraśnaratā puṃsvapnadarśinī| unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca parimaṇḍale||70|| putraṃ sūte'nyathā kanyāṃ yā cecchati nṛsaṅgatim| nṛtyavāditragāndharvagandhamālyapriyā ca yā||71||
Sa. prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇe stane stanyaṃ-kṣīraṃ, yasyāḥ prādurbhavati sā putraṃ sūta iti sambandhaḥ| tathā, pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī| taccabdena dakṣiṇapārśvaṃ parāmṛśyate| tena-dakṣiṇena pārśvena, ceṣṭitaṃ-gamanasvapanādikaṃ, yasyāḥ sā-tatpārśvaceṣṭinī, putraṃ sūta iti sarvatra yojyam| tathā gacchantyāḥ pūrvaṃ dakṣiṇapādotkṣepaḥ, hastakaraṇīye ca pūrvaṃ dakṣiṇena pāṇinā ceṣṭate, iti tatpārśvaceṣṭā bodhyā`| punnāmetyādi| puṃliṅgopalakṣitaṃ nāma-punnāma, daurhṛdaṃ ca praśnaśca daurhṛdapraśnau| punnāmnordaurhṛdapraśnayo ratābhiyuktā, punnāmni daurhṛde ratā| daurhṛdakāle yo'bhilāṣaviśeṣo garbhiṇyāḥ sa daurhṛdaśabdavācyaḥ| tathā, punnāmni praśne'bhiratā-punaḥ punaḥ punnāmapraśnaṃ karoti| tathā, punnāmadheyān svapnān-puruṣagajavājivarāhādīn āmradāḍimāśokavṛkṣādīn vā, draṣṭuṃ śīlaṃ yasyāḥ saivam| tathā, unnate dakṣiṇe garbhakoṣṭhākhye kukṣau| tathā, garbhe-garbhasaṃsthāne, parimaṇḍale-vartule sati, putraṃ sūte| anyathā-putraprasavasūcakāddhetorvaiparītye ca, kānyāṃ sūte| yathā-prāgdakṣiṇastanastanyetyādi putraprasavasūcakaṃ lakṣaṇam, ato'nyathā prāgvāmastanastanyetyādi lakṣaṇaṃ garbhiṇyāḥ kanyāprasavasūcakam| na kevalaṃ putraprasavalakṣaṇādviparyayeṇa kanyāṃ sūte, yāvat yā cecchati nṛsaṅgatim| yā ca-garbhiṇī puruṣeṇa saha saṅgatimicchati-kāmayate, sā kanyāṃ sūte| tathā yā ca nṛtyādipriyā sā kanyāṃ sūte|
idānīm ṣaṇḍhaprasavalakṣaṇamāha---- klībaṃ tatsaṅkare, tatra madhyaṃ kukṣeḥ samunnatam| ----------------------------------------------------|72|
Sa. tadityanenātra putraprasūtilakṣaṇaṃ duhitṛprasūtilakṣaṇaṃ ca dvayamapi parāmṛśyate| dvayasyaitasya lakṣaṇasya saṅkare-saṅkīrṇalakṣaṇa tāyāṃ, klībaṃ-napuṃsakaṃ garbhaṃ, sūte| tatra-tasmin klībe garbhe kukṣisthite, kukṣermadhyaṃ samunnataṃ bhavati|
----------------------------------------------------| yamau pārśvadvayonnāmātkukṣau droṇyāmiva sthite||72||
Sa. yamau dvau garbhau, garbhiṇī sūte| kathamiti tallakṣaṇārthamāha pārśvadvayonnāmāt,- pārśvadvayotsedhāt| ata eva kukṣau-udare, droṇyāmiva sthite| droṇī-madhyanimnā, kukṣirapi pārśvadvayonnatyā madhyanimnā bhavati|
prāk caiva navamānmāsāt sā sūtigṛhamāśrayet| deśe praśaste sambhāraiḥ sampannaṃ sādhake'hani||73||
Sa. sā-garbhiṇī, sūtigṛhaṃ-sūtikāgāraṃ, navamānmāsātpūrvamevāśrayet| kutra deśe kṛtam ? ityāha-deśe praśaste,-prākpravaṇa udakpravaṇe vā, vāstuvidyāvidbhiḥ parīkṣya kalpitam| kīdṛśam ? sambhāraiḥ sampannaṃ,-sakalairupakaraṇairyuktam| tathā, sādhake'haniśubhapuṃnakṣatre divase sati|
tatrodīkṣeta sā sūtiṃ sūtikāparivāritā| ----------------------------------------------------|74|
Sa. tatra-sūtikāgṛhe, sthitā sūtimudīkṣeta,-ahamatra prasaviṣya iti cetasi nidhāya sā-garbhiṇī, tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūtā ? sūtikāparivāritā,-anekavāraprasavānubhūtatatkālocitavyavahārakuśalābhiḥ strībhiḥ parivāritā| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3) "bahuśaḥ prasūtābhiranuraktābhiraviṣādinībhiravisaṃvādinībhiḥkleśasahābhiḥ parivṛtā svastyayanaparā'nulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā prasavakālamudīkṣeta| svalpe'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ prayojayet|" iti|
idānīmāsannaprasavāyā lakṣaṇamāha ---- -------------------------------------------------| adyaśvaḥprasave glāniḥ kukṣyakṣiślathatā klamaḥ||74|| adhogurutvamaruciḥ praseko bahumūtratā| vedanorūdarakaṭīpṛṣṭhahṛdvastivaṅkṣaṇe||75|| yonibhedarujātodasphuraṇasravaṇāni ca| āvīnāmanu janmātastato garbhodakastrutiḥ||76||
Sa. adya vā śvo vā āsannaḥ prasavaḥ, tasmin āsanna (adyaśvaḥ)-prasave glānyādayo bhaveyuḥ, garbhiṇyā iti sambandhaḥ| glāniḥ-harṣakṣayaḥ| tathā, kukṣī cākṣiṇī ca kukṣyakṣi, tasya ślathatā śithilatvaṃ, svasthānāccalitatvamiva| tathā, klamaḥ-upatāpaḥ| tathā, adhogurutvādīni bhavanti| tathā,ūrvādiṣu vedanāpīḍā bhavati| tathā, yonibhedādayaḥ syuḥ| ataḥ-asmādyonibhedādeḥ, anu-paścāt, āvīnāṃ-garbhaniṣkramaṇakālaśūlaviśeṣāṇāṃ, janma-utpādaḥ| tataḥ-anantaraṃ, garbhodakastrutiḥ-tatkālaṃ yonito jalastrāvaḥ, strāvamātraḥ sa garbhodakasaṃjñaḥ|
athopasthitagarbhāṃ tāṃ kṛtakautukamaṅgalām| hastasthapunnāmaphalāṃ svabhyaktoṣṇāmbusecitām||77|| pāyayetsaghṛtāṃ peyāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------------|78|
Sa. atha-garbhodakastruteranantaraṃ, tāṃ-garbhiṇīṃ, upasthitagarbhāṃabhimukhībhūtagarbhāmāvijanmodakasrāvādinā jñātvā, saghṛtāṃ peyāṃ pāyayet| kimbhūtām ? kṛtakautukamaṅgalām| viśiṣṭakāla eva yo rakṣābandho bāhvādau badhyate sa kautukavācyaḥ| kautukākhyaṃ maṅgalaṃ kautukamaṅgalam| kṛtaṃ kautukamaṅgalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, hastasthaṃ punnāma-dāḍimādi, phalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, suṣṭhu aktāṃ-abhyaktām| tathā, uṣṇāmbusecitām| ityasyānantaraṃ "pāyayetpeyāṃ" iti pāṭhenoṣṇāmbusecanādanantaraṃ peyāpānaṃ kāryamiti bodhayati
-------------------------tanau bhūśayane sthitām| ābhugnasakthimuttānāmabhyaktāṅgīṃ punaḥ punaḥ||78|| adho nābhervimṛdnīyātkārayejjṛmbhacaṅkramam| ----------------------------------------------------|79|
Sa. tanau-mṛduni, bhūśayane sthitāṃ mṛdnīyāt,-na khaṭvādiśayane sthitām| tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)- "suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūśayane śayānāṃ" ityādi| kuto'ṅgātprabhṛti viśeṣeṇa mṛdnīyāt ? nābheradhaḥ,-nordhvaṃ nābheḥ| kimbhūtāṃ tām ? ābhugnasakthim, āsamantādbhugne-kuṭile, sakthnī yasyāḥ sā''bhugnasakthaḥ, tāṃ tathāvidhāṃ mṛdnīyāt| tathā, punaḥpunarabhyaktāṅgīṃ vātakopabhayāt| tathā, jṛmbho caṅkramaṃ ca tāṃ kārayet| jṛmbho- jṛmbhaṇam| caṅkramaḥ-caṅkramaṇaṃ drutagamanam|
kimevamanuṣṭhite sati bhavati ? ityāha---- -------------------------------------------------| garbhaḥ prayātyavāgevaṃ, talliṅgaṃ hṛdvimokṣataḥ||79|| āviśya jaṭharaṃ garbho basterupari tiṣṭhati| ----------------------------------------------------|80|
Sa. evaṃ-anayetikartavyatayā'nuṣṭhitayā, garbho'vāk prayātiūrdhvādadho gacchati, hṛtsthānaṃ parityajyādho'vasthitiṃ karotītyarthaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3)- "dadyāt kuṣṭhalāṅgalikīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ| tathā bhūrjapatraśiṃśipāsarjarasānāmanyatamadhūmamantarāntarā ca| pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā vimṛdgīyāt| evamavāk parivartate garbhaḥ|" iti| musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyaṃ garbhasyāvāksthitaya iti kecidāhuḥ| tadayuktam| yato garbhiṇyāstāvahyāyāmavarjanaṃ satatamupadiṣṭam| viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumārāyānāryāḥ, musalavyāyāmaprerito hi vāyuḥ prāṇān hiṃsyāditi| vimardanādikriyāṃ ca garbhiṇyāstāvatkārayet yāvadgarbhaniṣkramaṇaṃ na bhavati| atha mātṛhṛdayānmukto garbhaḥ kena lakṣaṇena jñāyate ? ityāha-talliṅgamityādi| tadityanena garbhaḥ parāmṛśyate| tasya garbhasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, talliṅgam| garbhasyaitalliṅgaṃ yaddhṛdvimokṣato hṛdayamocanādanantaraṃ sa garbho jaṭharamāviśya basterupari tiṣṭhati|
āvyo'bhitvarayantyenāṃ khaṭvāmāropayettataḥ| ----------------------------------------------------||80||
Sa. āvyaḥ-prasavakālaśūlaviśeṣāḥ, yasmādenāṃ-garbhiṇīṃ, abhitvarayanti, anavaratamutpadyamānatvāt| tataḥtasmāt, enāṃ garbhiṇīṃ, khaṭvāmāropayet-ārohayet|
atha sampīḍite garbhe yonimasyāḥ prasārayet| mṛdu pūrvaṃ pravāheta bāḍhamāprasavācca sā||81||
Sa. atha-khaṭvārohaṇādanantaraṃ khaṭvāsthitāyā garbhe sampīḍite samantātpīḍite, vāyunā yonimukhākrāntatayā, asyā garbhiṇyā yoniṃ prasārayet-ābhyaṅgādidānena vikāsayet| tataḥ sā-garbhiṇī, garbhaṃ mṛdu kṛtvā pūrvaṃ pravāheta, yāvadyonimukhe nāgato garbhaḥ| garbhaṃ yonidvāramāgataṃ tu jñātvā bāḍhaṃbhṛśaṃ pravāheta, āprasavāt-prasavaṃ yāvat| tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)- "śanaiḥ śanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ, nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi|" iti| āṅmaryādā vacana ityāḍaḥ karmapravacanīyatve pañcamyapāṅparibhiriti pañcamī|
harṣayettāṃ muhuḥ putrajanmaśabdajalānilaiḥ| ----------------------------------------------------|82|
Sa. tāṃ-garbhiṇīṃ, anantaraṃ [muhuḥ] harṣayet-sumanasaṃ muhuḥ kārayet| kena? putrajanmaśabdena,-prasūtā prasūtā'si subhage dhanyaṃ putramityevaṃrūpeṇāsakṛt strībhiruccāritena, tathā jalena śītalena, tathā'nilena| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "enāṃ brūyācca subhage śanaiḥ śanaiḥ pravāhayasva śobhanaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyasīti| tathā'nyā tu vāmakarṇe'syā mantramimaṃ japet| 'kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ cādadhātviti|| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam||' iti| tathā, 'ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini| uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te|| idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri| tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharaurdiśantu śāntim||' iti| athāparā strī garbhiṇīmanuśiṣyāt| anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ| akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca| garbhasya śvāsakāsaśophakubjatādikaratvāt|' iti|
atha kiṃ harṣādyutpādanena syāt ? ityāha---- ------------------------------------------------| pratyāyānti tathā prāṇāḥ sūtikleśāvasāditāḥ||82||
Sa. tathā-tena prakāreṇa harṣādijananena, prāṇāḥ sūteḥ kleśāḥ-ādhayaḥ, tatkṛtāni duḥkhāni, tairavasāditāḥ-glāniṃ nītāḥ, garbhiṇyāḥ pratyāyānti-punarnavībhavanti|
dhūpayedgarbhasaṅge tu yoniṃ kṛṣṇāhikañcukaiḥ| hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca pāṇipādena dhārayet||83|| suvarcalāṃ viśalyāṃ vā jarāyvapatane'pi ca| kāryametattathotkṣipya bāhvorenāṃ vikampayet||84|| kaṭīmākoṭayetpārṣṇyā sphijau gāḍhaṃ nipīḍayet| tālukaṇṭhaṃ spṛśedveṇyā mūrdhni dadyātsnuhīpayaḥ||85|| bhūrjalāṅgalikītumbīsarpatvakkuṣṭhasarṣapaiḥ| pṛthagdvābhyāṃ samastairvā yonilepanadhūpanam||86|| kuṣṭhatālīsakalkaṃ vā surāmaṇḍena pāyayet| yūṣeṇa vā kulatthānāṃ bālvajenāsavena vā||87||
Sa. garbhasya saṅge-saktau, yoniṃ kṛṣṇasarpanirmokena dhūpayet-dhūpanaṃ yonau kuryāt| dhūpayediti "gupūdhūpa" ityādinā āyapratyayaḥ, tato vidhau liṅ| tathā, hiraṇyapuṣpīmūlaṃ pāṇinā pādena ca sā garbhiṇī dhārayet| athavā, suvarcalāṃ viśalyāṃ vā dhārayet| etat-garbhasaṅgoktaṃ, jarāyoḥ-aparākhyasya, apatane-aniṣkrāntau, kāryaṃ-vidhātavyam| na kevalaṃ garbhasaṅgoktaṃ kāryaṃ yāvadenāṃ-apatitajarāyuṃ, bāhvordvayorutkṣipya vikampayet-vidhunīta| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3)- "na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavadutpīḍyānyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt|" iti| tathā, pārṣṇyā kaṭīmākoṭayediti punaḥ punaḥ kaṭyāṃ pārṣṇighātaṃ kuryādityarthaḥ| tathā, sphijau yutau suṣṭhu nipīḍayet| tathā, veṇyā-keśaracanāviśeṣākhyayā, tālukaṇṭhaṃ spṛśet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "veṇyā'ṅgulyā vā keśaveṣṭitayā vā tālukaṇṭhaṃ parāmṛśet|" iti| tathā, mūrdhni-mastake, snuhīpayaḥ-sudhādugdhaṃ dadyāt| tathā bhūrjādibhirdravyaiḥ pṛthak-pratyekaṃ, athavā dvābhyāṃ kṛtvā, samastairvā, yonyā lepanaṃ dhūpanaṃ ca kāryamiti śeṣaḥ| kuṣṭhatālīsapatrayoḥ kalkaṃ vā surāmaṇḍena-surābhāgenoparisthitena, tāṃ pāyayet| athavā, kulatthānāṃ yūṣeṇa-kvāthena, pāyayet| bālvajenāsavena vā| balvajaṃ vāriṇā āsutya rātrau dhāritaṃ tacchītakaṣāyo bālvaja āsava ucyate| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet| bhūrjaguggulubhyāṃ vā| śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet| anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet| guḍanāgarakalkena vā| tadeva vā bhakṣayet| lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇipādamudaraṃ ca limpet|" iti| tathoktam (saṃ. śā. a. 3)-"kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā pāyayet| arkālarkakaṣāyaṃ vā suronmiśram| kuṣṭhalāṅgalikīmūlakalkaṃ vā madyamūtrānyatareṇa| [ vatsakādicūrṇaṃ vā madyena| ] śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet|" iti|
śatāhvāsarṣapājājīśigrutīkṣṇakacitrakaiḥ| sahiṅgukuṣṭhamadanairmūtre kṣīre ca sārṣapam||88|| tailaṃ siddhaṃ hitaṃ pāyau yonyāṃ vā'pyanuvāsanam| śatapuṣpāvacākuṣṭhakaṇāsarṣakalkitaḥ||89|| nirūhaḥ pātayatyāśu sasnehalavaṇo'parām| tatsaṅge hyanilo hetuḥ sā niryātyāśu tajjayāt||90||
Sa. śatāhvādibhirdravyaiḥ sārṣapaṃ tailaṃ mūtre kṣīre cobhayasmin siddhaṃ pakvaṃ, anuvāsanaṃ hitam| kva? pāyau-gude| athavā yonyāṃ garbhaniṣkramaṇadvāre| tathā, śatāhvādibhirdravyaiḥ kalkito nirūhobastikalpoktau yaugikaḥ, saha snehena lavaṇena ca vartamānaḥ, āśu śīghrameva, aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, pātayati| yasmāttatsaṅge'nilo hetuḥ-vāyuḥ, kāraṇam| tajjayāt-vātajayāt, sā-aparā, niryāti-kukṣito bahirniṣkrāmati| pavanavijaye ca bastiḥ pradhānam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 19/1)-" vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate|" ityādi| saṅgrahe tu garbhiṇyā āsthāpane'nuvāsane ca sanniveśaviśeṣa uktaḥ| yathā (śā. a. 3)- "garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayecca| tathā'syā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati|" iti|
kuśalā pāṇinā'ktena haretklṛptanakhena vā| ----------------------------------------------------|91|
Sa. athavā kuśalā-tadvyāpāranipuṇā yoṣit, pāṇinā sarpiṣā'bhyaktena tāṃ haret| kimbhūtena pāṇinā ? klṛptanakhena, klṛptāḥ-kalpitāḥ śastreṇa, nakhā yasya tena, tathāvidhena pāṇinā nālānusārata ākarṣet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "[ umā ] śālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt|" iti|
----------------------------------------------------| muktagarbhāparāṃ yoniṃ tailenāṅgaṃ ca mardayet||91||
Sa. garbhaścāpārā ca garbhāparam, muktaṃ garbhāparaṃ yayā yonyā, tāṃ yoniṃ tailena mardayet| aṅgaṃ-śarīraṃ ca, mardayet|
makkallākhye śirobastikoṣṭhaśūle tu pāyayet| sucūrṇitaṃ yavakṣāraṃ ghṛtenoṣṇajalena vā||92|| dhānyāmbu vā guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| ----------------------------------------------------|93|
Sa. makkallākhye roga utpanne śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇe sati yavakṣāraṃ sūkṣmacūrṇitaṃ ghṛtenāthavoṣṇajalena tāṃ sūtāṃ pāyayet| dhānyāmbu vā tāṃ pāyayet| kimbhūtam ? guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| guḍa iti sāmānyoktāvapi purāṇo'tra guḍo grāhyaḥ, pathyatvāt| makkallākhyo-rogaḥ| śirobastikoṣṭhaśūla iti lāghavena tantrakṛtā'sya lakṣaṇamuktam|
----------------------------------------------------| atha bālopacāreṇa bālaṃ yoṣidupācaret||93||
Sa. atha bālaṃ-jātamātrameva, upācaret-upapādayet| kā ? yoṣit,-bahukṛtvaḥ prasūtā, na pumān| kena ? bālopacāreṇa, bālopacaraṇīyoktenāhāravihārādinā|
sūtikā kṣudvatī tailāddhṛtādvā mahatīṃ pibet| pañcakolakinīṃ mātrāmanu coṣṇaṃ guḍodakam||94|| vātaghnauṣadhatoyaṃ vā, tathā vāyurna kupyati| viśudhyati ca duṣṭāsraṃ dvitrirātramayaṃ kramaḥ||95||
Sa. sūtikā kṣudvatī-bubhukṣitā satī, tailādathavā ghṛtānmahatīṃ mātrāṃ pibet| kimbhūtām ? pañcakolakaṃ vidyate yasyā mātrāyāstāṃ pañcakolakinīm| sūkṣmacūrṇīkṛtapañcakolakayuktāṃ tāṃ mātrāṃ pibedityarthaḥ| aṣṭābhiryāmairyā jarāṃ gacchati sā sneha mātrā mahatī| anu coṣṇaṃ guḍodakaṃ pibediti yojyam| vātaharadravyakvāthaṃ vā paścātpibet| tathā-evaṃ kṛte sati, vāryuna kupyati-na kopaṃ yāti śūnyaṃ koṣṭhaṃ prāpya| duṣṭaṃ raktaṃ ca viśudhyati| ayaṃ-eṣaḥ, kramo dvirātraṃ trirātraṃ vā yathāyogaṃ kāryaḥ|
snehāyogyā tu niḥsnehamamumeva vidhiṃ bhajet| pītavatyāśca jaṭharaṃ yamakāktaṃ viveṣṭayet||96||
Sa. snehapānāyogyā tu strī-yā snehaṃ nārhati sā, niḥsnehaṃ-snehaṃ vinā, amumeva-pūrvoktaṃ vidhiṃ, bhajet| pītavatyāśca tasyā jaṭharaṃ yamakāktaṃ-tailaghṛtābhyāmabhyaktaṃ, viveṣṭayedvāsaseti śeṣaḥ| pītavatyā ityaviśeṣanirdeśaḥ kadācit snehayogyā snehaṃ pītavatī, snehāyogyā tūṣṇaṃ guḍodakaṃ pītavatī, athavā vātaghnauṣadhatoyaṃ pītavatī, iti sāmānyena yo nirdeśastasyārthaḥ|
jīrṇe snātā pibetpeyāṃ pūrvoktauṣadhasādhitām| tryahādūrdhvaṃ vidāryādivargakvāthena sādhitā||97|| hitā yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasā'thavā| saptarātrātparaṃ cāsyai kramaśo bṛṃhaṇaṃ hitam||98|| dvādaśāhe'natikrānte piśitaṃ nopayojayet| ----------------------------------------------------|99|
Sa. snehe jīrṇe kavoṣṇaguḍodake vātaghnauṣadhatoye vā, anantaraṃ snātā satī pūrvoktauṣasādhitāṃ-pañcakolakṛtāṃ, peyāṃ pibet| tryahādūrdhvaṃ-anantaraṃ, vidāryādivargoktauṣadhaiḥ siddhā yavāgūḥ- peyā,snehāḍhyā hitā| athavā sātmyataḥ-sātmyavaśāt, payasā-kṣīreṇa sādhitā, yavāgūrhitā| saptarātrātparaṃ-anantaraṃ, kramaśo-na sahasā, tasyai bṛṃhaṇaṃ hitam| bṛṃhaṇaṃ ca jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravargasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhanairhṛdyaiścānnapānairvidhātavyam| dvādaśāhe'natikrānte-aparisamāpte, piśitaṃ-māsaṃ, nopayojayet-nābhyavahārayet, skandādidvādaśagrahābhiṣaṅgaparihārārtham| māṃsabhojanena hi kadācittairabhiṣaṅgo bhavet, teṣāṃ māṃsādatvāt|
----------------------------------------------------| yatnenopacaretsūtāṃ duḥsādhyo hi tadāmayaḥ||99|| garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanaiḥ| ----------------------------------------------------|100|
Sa. sūtāṃ strīṃ yatnena-tātparyeṇa, upacaret-upakramet| kuto hetoḥ ? ityāha-hi-yasmāt, tasyā āmayo-rogo duḥsādhyaḥ-kṛcchreṇopakramyaḥ| kimiti kṛcchrasādhyaḥ ? ityāha-garbhetyādi| vṛddhiśca prasavaśca vṛddhiprasavau, garbhasya vṛddhiprasavau ca ruk ca kledāsrasrutiśca pīḍanaṃ ca garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanāni, tairhetubhūtaistadāmayo duḥsādhyaḥ| ruk-pravāhavedanā|
----------------------------------------------------| evaṃ ca māsādadhyardhānmuktāhārādiyantraṇā|100| gatasūtābhidhānā syātpunarārtavadarśanāt| 100 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhāvakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, sārdhaṃ māsamupaskṛtā krameṇa muktāhāravihārayantraṇā syāt| adhyardhamāsātpareṇa gatasūtābhidhānāvyapetaprasūtivyapadeśā, punarārtavadarśanādbhavet| saṅgrahe tūktam (śā. a. 2)- "jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite| vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi||" iti| itiśrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhā- vakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||