garbhāvakrāntiśārīrādanantaraṃ garbhavyāpadaṃ śārīramārabhyate| garbhasya vyāpatpratīkāravijñānārthamāha---- athāto garbhavyāpadaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. garbhasya vyāpat garbhavyāpat, sā vidyate yasminniti dhaḥ, tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| yadyapi cātra garbhavyāpadaścikitsā'pyuktā na kevalaṃ vyāpat, tathā'pi bāhulyādidamuktamiti vedyam| athādīnāṃ pūrvavadvyākhyā|
garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato'tha vā| puṣpedṛṣṭe'thavā śūle bāhyāntaḥ snigdhaśītalam||1|| sevyāmbhojahimakṣīrivalkakalkājyalepitān| dhārayedyonibastibhyāmārdrārdrān picunaktakān||2||
Sa. garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ-āhāravihārāṇāṃ pūrvoktānāmativyavāyādīnāṃ, sevanena puṣpe dṛṣṭe, athavā rogataḥ puṣpe dṛṣṭe, rogasya ca svabhāvāpathyasarṣapaśākamandakadadhyāderāhārānmātrādeśakālādivaśādvā sambhavaḥ, garbhākhyaphalahetutvādraktaṃ puṣpamucyate, tasmin dṛṣṭe-cakṣurgocaraṃ prāpte, athavā śūle-dṛṣṭe-praśnādinopalabdhe sati, dṛśiratropalābdhivacanaḥ, bāhyāntaḥ snigdhaśītalaṃ sādhanaṃ-annapānapradehapariṣekādi, kāryam| bahiḥ-snānāvagāhādau, antaścabhojanānupānādāvityartthaḥ| rogata iti tṛtīyārthe tasiḥ| tathā, strī yonibastibhyāṃ picunaktakān dhārayet| kimbhūtān ? sevyādibhirlepitān| sevyaṃ-uśīram| ambhojaṃ-padmam| himaṃ candanam| kṣīraṃ vidyate yeṣāṃ te kṣīriṇo vṛkṣāḥ-pippalādayaḥ, yeṣāṃ śastrādicchinnānāṃ kṣīraṃ dṛśyate| valkaṃ-valkalam| sevyaṃ cāmbhojaṃ ca himaṃ ca kṣīrivalkaṃ ca, teṣāṃ kalkaścājyaṃ ca , tairlepitān| tathā ca kimbhūtān ? ārdrārdrān-atiśayenārdrīkṛtān| picuśabdena vikeśikāsadṛśaḥ kārpāsamayaḥ| naktakaḥ-cailakhaṇḍaḥ|
śatadhautaghṛtāktāṃ strīṃ tadambhasyavagāhayet| sasitākṣaudrakumudakamalotpalakesaram||3|| lihyāt kṣīraghṛtaṃ khādecchṛṅgāṭakakaserukam| pibetkāntābjaśālūkabālodumbaravatpayaḥ||4|| śṛtena śālikākolīdvibalāmadhukekṣubhiḥ| payasā raktaśālyannamadyātsamadhuśarkaram||5|| rasairvā jāṅgalaiḥ-------------------------| ---------------------------------------------|6|
Sa. śataśabdo bahuvāraparyāyaḥ, na saṅkhyāvācītyarthaḥ| tathā ca saṅgrahe'dhītam (śā. a. 4)- sahasradhautasarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt|" iti| śatādhautena-bahudhā prakṣālitena ghṛtena, aktāṃ-abhyaktāṃ, strīṃ tadambhasyavagāhayet-tatra tāṃ nimajjanaṃ kārayet| tadityanena hi sevyādidravyaparāmarśaḥ| strīmiti vāmśasoritīyaṅvikalpātpūrvarūpam| tathā kṣīraṃ ghṛtaṃ ca lihyāt| kimbhūtam ? sasitetyādi| saha sitayā tathā kṣaudreṇa tathā kumudakamalotpalānāṃ kesareṇa-kiñjalkena sahitam| anye tu kṣīrāhṛtaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtamiti vyācakṣate| tathā, khādecchṛṅgāṭakaṃ kaserukaṃ ca| tathā, payaḥ-kṣīraṃ, pibet| kimbhūtam ? kāntetyādi| kāntā-gandhapriyaṅguḥ| apsu jātaṃ-abjam, kamalādi| śālūkaṃ-utpalamūlam| bālamudumbaraṃ-apakvamudumbaraphalam| kāntā cābjaṃ ca śālūkaṃ ca balodumbaraṃ ca tāni vidyante yasya payasastadevam, taiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ pibedityarthaḥ| yairhi tatpayaḥ śṛtaṃ tāni tatrāvaśyaṃ vidyante| kṣīraśrapaṇavidhiścātīsāracikitsoktaḥ (hṛ. ci. a. 9/39)- "payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ" ityādyanusāreṇātra kalpyaḥ| tantrāntare tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| anye tu kāntādidravyāṇāṃ cūrṇena yuktaṃ kalkena vā yuktaṃ payaḥ pibedityāhuḥ| payasā raktaśālyannaṃ samadhuśarkaraṃ suśītaṃ bhuñjīta| kimbhūtena kṣīreṇa ? śālyādibhiḥ śṛtena-siddhena| deśasātmyādyanurodhājjāṅgalairvā rasaiḥ śālyannamadyāt|
----------------śuddhivarjaṃ cāsroktamācaret| ---------------------------------------------|6|
Sa. śuddhiṃ varjayitvā, asroktaṃ-raktapittābhihitaṃ, yatsādhanaṃ tadvāhyāntarācaret-seveta| asraśabdasyopalakṣaṇārthatvādraktapittaṃ gamyate|
---------------------------------------------| asampūrṇatrimāsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet||6|| āmānvaye ca----------------------------------| ---------------------------------------------|7|
Sa. asampūrṇāstrayo māsā yasyāḥ garbhiṇyāḥ saivam| tasyāḥ puṣpadarśane sati garbhaḥ prāyo na tiṣṭhati, asañjātasāratvāt| tasmāt pratyākhyāya-pratyākhyānaṃ kṛtvā, prasādhayet-prakarṣeṇa yatnena sādhayet| āmānvaye ca| atrāpi pratyākhyāya prasādhayedityanuvartate| āmānugate raktadarśane sampūrṇatricaturādimāsāyā api sañjātasāre'pi garbhe sati viruddhopakramatvāt pratyākhyāya sādhanaṃ kārayet| tathā hi,-rūkṣatīkṣṇoṣṇakaṭuprāyamāmaghnaṃ garbhiṇyā viruddham, śītasnigdhaprāyaṃ cāmasya|
evamapyāmaraktayordvayoryadaviruddhaṃ tadupadeṣṭumāha---- tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| upavāso ghanośīraguḍūcyaraludhānyakāḥ||7|| durālabhāparpaṭakacandanātiviṣābalāḥ| kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇadhānyāni bhojanam||8|| mudgādiyūṣairāme tu jite snigdhādi pūrvavat| ---------------------------------------------|9|
Sa. tatra-āmānvaye sāmatāyāṃ satyāṃ, śītaṃ yadannapānādi, tatsarvaṃ bāhyato'ntaśca hitam| śītaṃ raktasya pathyaṃ, āmasya viruddhatvādapathyaṃ, ityāśaṅkyāha-rūkṣopasaṃhitam,-rūkṣeṇa-tiktakaṣāyādinā, yuktam| tathā, deśasatvādyanurodhādupavāso hitaḥ, na kevalaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| tathā ghanādayo dravyaviśeṣāḥ salile kvathitāḥ pānaṃ hitam| ghano-mustaḥ| araluḥ-syonākaḥ| tathā, tṛṇadhānyāni-nīvārakodravaśyāmākādīni, bhojanaṃ-āhāraḥ, tatra-āmānvaye, hitam| kaiḥ saha ? mudgādiyūṣaiḥ| ādigrahaṇena makuṣṭamasūrādayaḥ śimbīdhānyaviśeṣāḥ pittaśleṣmaharā gṛhyante| sāmatāyāmevotpannāyāmayamupakramaḥ| āme tu jite snigdhādi pūrvavat| pūrvasminniva pūrvavat| saptamyantādvatiḥ| yathā prathamaṃ raktadarśane snidhaśītalādi hitaṃ, tathā'trāpi pūrvanirdiṣṭaṃ snigdhādi hitamityarthaḥ| snigdhaśītāni bāhyāntarupayojyāni|
---------------------------------------------| garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ sāmarthyataḥ pibet||9|| garbhakoṣṭhaviśuddyarthamartivismaraṇāya ca| laghunā pañcamūlena rūkṣāṃ peyāṃ tataḥ pibet||10|| peyāmamadyapā kalke sādhitāṃ pāñcakaulike| bilvādipañcakakvāthe tiloddālakataṇḍulaiḥ||11|| māsatulyadinānyevaṃ peyādiḥ patite kramaḥ| laghurasnehalavaṇo dīpanīyayuto hitaḥ||12||
Sa. garbhiṇyā evamāsevamānāyā apyadṛṣṭavaśādgarbhe nipatite-niḥśeṣeṇa patite sati, tikṣṇaṃ-karkaśaṃ, madyaṃ sāmarthyena pibet,-bahu pibedityarthaḥ| kimartham ? ityāha-garbhakoṣṭhetyādi| garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamarteḥ-pīḍāyāḥ, vismṛtyarthaṃ ca| tato-madyapariṇāmādanantaraṃ, rūkṣāṃ peyāṃ pibet| kimbhūtām ? laghunā pañcamūlena-bṛhatyādinā (hṛ.sū.a.6/168), kṛtām| amadyapā tu yā strī sā garbhe nipatite peyāṃ pibet, na tu madyam| kva sādhitāṃ ? kalke| kiṃ sambandhini ? pāñcakaulike,-pañcakolasyāyaṃ pāñcakaulikaḥ, tasmin| pañcakolakaṃ kalkīkṛtya tatra peyāṃ sādhitāmityarthaḥ| tathā, bilvādipañcakakvāthe-mahatpañcamūlakaṣāye (hṛ. sū. a. 6/167) , sādhitāṃ peyāṃ pibediti yojyam| kaiḥ sādhitām ? tiloddālakataṇḍulaiḥ| uddālakovrīhiviśeṣaḥ| māsaistulyani dināni-māsasaṅkhyā vāsarāḥ| yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni garbhe nipatite sati, evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, peyādiḥ kramaḥ kāryaḥ| kimbhūtaḥ ? laghurasnehalavaṇaḥ| na vidyete snehalavaṇe yasya| tatha, dīpanīyaiḥ-agnikṛdbhirmaricacitrakādibhirdravyairyutaḥ| saḥ-tathāvidhaḥ, tatra kramo hitaḥ|
kimartham ?---- doṣadhātuparikledaśoṣārthaṃ vidhirityayam| ---------------------------------------------|13|
Sa. doṣau-pittakaphāvatra gṛhyete| vātasya kledāsambhavāt| doṣau ca dhātavaśca, teṣāṃ parikledaḥ, tasya śoṣārthaṃ-śoṣāṇāya, ayaṃ vidhiriti|
---------------------------------------------| snehānnabastayaścordhvaṃ balyadīpanajīvanāḥ||13||
Sa. ūrdhvaṃ-ato doṣadhāduparikledaśoṣādanantaraṃ, snehānnabastayohitāḥ| snehaścaturvidhaḥ pānādau hitaḥ| tathā, annaṃ snigdhaṃ na rūkṣaṃ, hitam| bastayo'pi snigdhā eva-na rūkṣā hitāḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtāḥ snehānnabastayaḥ ? balyadīpanajīvanāḥ| balyāḥ-balāya hitāḥ| dīpanāḥ-vahneḥ sandhukṣaṇakṛtaḥ| tathā, jīvanāḥ-ojovṛddhikarāḥ|
idānīmupaviṣṭakanāgodarayorgarbhayorhetuliṅgauṣadhāni vitānayitumāha---- sañjātasāre mahati garbhe yoniparisravāt| vṛddhimaprāprāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sasphuraḥ||14|| upaviṣṭakamāhustaṃ, varddhate tena nodaram| ---------------------------------------------|15|
Sa. sañjātaḥ sāro-balaṃ, yasyāsau sañjātasāro-balavān garbhaḥ, tasmin| tathā, mahati-pravṛddhe sati| garbhiṇyāḥ parihāryāparihāradyo'sau yoneḥ parisravaḥ-parisravaṇaṃ, tasmāt| parisrava iti ca sāmānyena nirdeśāt kadācidraktarūpaḥ kadācidanyādṛśo'pi garbhātsravati| parisravācca kāraṇāt vṛddhimaprāpnuvan-agacchan, koṣṭha eva-garbhādhāra eva, tiṣṭhati garbhaḥ| yato yoniparisravātkāraṇāt vāyuḥ kupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīm pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ rasasyāsamyagvahanānnāḍīrodhāddṛddhyābhāvo garbhasya| kimbhūtaḥ koṣṭhe tiṣṭhati ? sasphuraḥ| sphuraṇaṃsphuraḥ| ajvidhau bhayādīnāmupasaṅkhyānamityac| gāṅkuṭādibhyo ñṇiṅiditi ṅittvādguṇābhāvaḥ| saha sphureṇa-calanena, vartata iti sasphuraḥ| etāvanmātraviśeṣāvasthaḥ koṣṭhe tiṣṭhati| taṃ-tathāvidhaṃ garbhaṃ, upaviṣṭakasaṃjñamāhuḥ| 'munayaḥ' iti śeṣaḥ| tena-tathābhūtena garbheṇa koṣṭhasthitena, tasyā udaraṃ na varddhate-na vṛddhiṃ yāti, garbhasyaivāvṛddheḥ| na hi yadyasya vṛddhau varddhate tadavṛddhau tasya vṛddhiḥ syāt| tathā hi,-candravṛddhāveva samudravelāyā vṛddhiḥ| upaviṣṭakāvasthaśca garbho na varddhate| atastatkāraṇābhavādudarasyāpyavṛddhiḥ|
evamupaviṣṭakamuktvā nāgodarākhyaṃ vaktumāha----- śokopavāsarūkṣādyairathavā yonyatisravāt||15|| vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyedgarbho nāgodaraṃ tu tam| udaraṃ vṛddhamapyatra hīyate sphuraṇaṃ cirāt||16||
Sa. śokopavāsarūkṣādyaiḥ-garbhagarbhiṇyapacayakāribhiḥ pavanaprakopakāribhirhetubhiḥ, vāte kruddhe-kupite, athavā garbhagarbhiṇyorupacayapradairāhāravihārairupacitayorgarbhagarbhiṇyorapi kadācidatyarthaṃ raktasrutikāraṇānyāseveta strī, tadānīṃ tasyā yonyatisravo jāyate| tasmādyonyatisravātkāraṇādapi pavane kupite, kṛśo garbhaḥ sampadyate| śuṣyedityatra caśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| na kevalaṃ kṛśo bhavati śuṣyeccetyarthaḥ| taṃ-tathābhūtaṃ garbhaṃ, nāgodarasaṃjñakaṃ keṣāṃcinmate copaśuṣkakasaṃjñakaṃ vidyāt| atra-nāgodarasaṃjñake garbhe'ntaḥsthite, udaraṃ vṛddhamapi-mahadapi sat, hīyate-hāniṃ yāti| sphuraṇaṃ ca cirāt-cireṇa bhavati| upaviṣṭake tu kevalamavṛddhirna tu hāniḥ|
tayorbṛṃhaṇavātaghnamadhuradravyasaṃskṛtaiḥ| ghṛtakṣīrarasaistṛptirāmagarbhāṃśca khādayet||17|| taireva ca subhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yānavāhanaiḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. tayoḥ-upaviṣṭakanāgodarākhyayorgarbhayoḥ, ghṛtakṣīrarasaistṛptirgabhiṇyāḥ kāryeti śeṣaḥ| kimbhūtaistaiḥ ? bṛṃhaṇavātaghnamadhuradravya saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ| bṛṃhaṇāni ca tāni vātaghnāni ca madhurāṇi ca, evaṃbhūtāni yāni dravyāṇi drākṣāśarkarādīni, na tu vyastāni bṛṃhaṇāni vātaghnāni madhurāṇi ca| tatra kevalaṃ bṛṃhaṇāni-priyaṅguprabhṛtīni, na tu vātaghnāni| vātaghnāni ca bṛṃhaṇāni, na tu madhurarasāni, yathā-nāgarādīni| madhurāṇi na vātaghnāni nāpi bṛṃhaṇāni, yathā-taṇḍulīyamasūrādīni| tadetairvyastaguṇairdravyaiḥ saṃskṛtena ghṛtādinā tṛptirna kāryā, kiṃ tarhi ? samastabṛṃhaṇādiguṇayuktairdravyaiḥ saṃskṛtairiti bodhyam| tathā ca saṅgrahe'dhijage (śā.a.4)-'tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ|" ityādi| tathā, tadgarbhapuṣṭaye tāṃ garbhiṇīmāmagarbhāṃśca khādayet, vaidya iti śeṣaḥ| āamagarbhān svādantyāḥ kadācidgarbhiṇyā jugupsā syāt, ato garbhagarbhiṇyordvayorapi vyāpado bhaveyuriti ṇyanto'tra khādirnirdiṣṭaḥ| vaidyo hi tāṃ tathā yuktyā khādayet, yathā'sau na jugupseta| āmagarbhā aparipūrṇagarbhā ucyante| tathā, tairevabṛṃhaṇādidravyasaṃskṛtairghṛtakṣīrarasairāmagarbhaiśca, subhikṣāyāḥ-tṛptiṃ prāptāyāḥ, kṣobhaṇaṃ kāryam| kaiḥ ? yānaiḥ-rathādibhiḥ, vāhanaiḥ gajaturagādibhiḥ| tatrāropya tāṃ garbhiṇīṃ vegena nayedityarthaḥ|
atha līnākhyasya garbhasya cikitsāmāha---- ------------------------------------------| līnākhye nisphure śyenagomatsyotkrośabarhijāḥ||18|| rasā bahughṛtā deyā māṣamūlakajā api| bālabilvaṃtilānmāṣānsaktūṃśca payasā pibet||19|| samedyamāṃsaṃ madhu vā kaṭyabhyaṅgaṃ ca śīlayet| ---------------------------------------------|20|
Sa. asyopiviṣṭakanāgodarābhyāmeva hetulakṣaṇayoruktatvāt yadeva nisphuraṇatvādi viśeṣāntaraṃ tadeveha tantrakṛtoktam| saṅgrahe tu papāṭha (śā. a. 4)- "yasyāḥ punarvātopasṛṣṭhasrotaso līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ|" iti| tatra līnākhye garbhe sati garbhiṇyāḥ śyenādijā rasā bahughṛtā deyāḥ| ādiśabdena (upalakṣaṇatvena) [ saṅgrahoktānāṃ ] tittirikukkuṭādīnāṃ grahaṇam| tathā, māṣamūlakajā rasā bahughṛtā deyāḥ| tathā, sātmyādivaśāt bālavilbādīn samastānaikadhyaṃ kṛtvā kṣīreṇa pibet| tathā saha meduramāsena mārdvīkaṃ vā pibet| kaṭyāṃ cābhyaṅgaṃ śīlayet-abhyaset|
---------------------------------------------| harṣayetsatataṃ caināmevaṃ garbhaḥ pravarddhate||20||
Sa. satataṃ-muhurmuhuśca, enāṃ-garbhiṇīmupaviṣṭakanāgodaralīnākhyagarbhodarasthāṃ, harṣayet-muditāṃ kuryāt| evaṃ-anayetikartavyatayā kṛtayā, garbhaḥ pravarddhate-vṛddhiṃ yāti|
puṣṭo'nyathā varṣagaṇaiḥ kṛcchrājjāyeta, naiva vā| ---------------------------------------------|21|
Sa. anyathā-anyena prakāreṇa pūrvoktaviparyayeṇa rūkṣātmanā sevitena māturāhārarasenālpena, puṣṭaḥ-cetanāmātrāvaśeṣa eva, vatsarasandohaiḥ kṛcchrājjāyeta-kaṣṭena yonito niṣkrāmet| naiva veti| athavā yāvajjīvaṃ garbhīṇyāḥ kukṣāvevāvasīdet na tato niṣkrāmet kukṣāvevāvatiṣṭheta|
---------------------------------------------| udāvartaṃ tu garbhīṇyāḥ snehairāśutarāṃ jayet||21|| yogyaiśca bastibhirhanyātsagarbhāṃ sa hi garbhīṇīm| ---------------------------------------------|22|
Sa. garbhiṇyā yadyudāvartākhyo vyādhiḥ syāt, taṃ snehaiḥ-caturbhiryathāyogyauṣadhasādhitaiḥ pānādinā sevitaiḥ, āśutarāṃ-atitvaritaṃ, jayet| tathā, yogyaiḥ-tatkālocitaiḥ, bastibhiḥ-anuvāsanaiḥ, jayet| nanu, garbhiṇyā varjyeṣu "bastimāmāsato'ṣṭamāt" iti prāguktam (hṛ. śā. a. 1/47)| tatkathamiha sāmānyenānuvāsanaṃ tantrakṛdupādikṣat ? ityāha-hanyādityādi| sa yasmādudāvarto garbheṇa saha garbhiṇīṃ hanyāt, atastamāśutarāṃ jayet|
---------------------------------------------| garbhe'tidoṣopacayādapathyairdaivato'pi vā||22|| mṛte'ntarudaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśavyatham| garbhāspando bhramatṛṣṇā kṛcchrāducchvasanaṃ klamaḥ||23|| aratiḥ srastanetratvamāvīnāmasamudbhavaḥ| ---------------------------------------------||24||
Sa. doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, upacayaḥ-pravṛddhatvam, atiśayena doṣopacayo'tidoṣopacayaḥ, tasmāddhetoḥ, antaḥ-udaramadhye, garbhe mṛte sati, apathyaiḥ-svabhāvamātrākālādiviruddhasvabhāvairvā, antarmṛte, athavā daivāt (daivataḥ)-anyajanmārjitaśubhāśubharmavaśāt, antarmṛte garbhe sati, garbhīṇyā udaraṃ śītaṃ-ūṣmarahitaṃ, bhavati| tathā, stabdhaṃ-niścalaṃ, bhavati| tathā, dhmātaṃdṛtivadvātapūritam| tathā, bhṛśavyathaṃ-ativedanaṃ, bhavati| tathā, garbhāspando-garbhasyāsphuraṇaṃ, bhramastṛṣṇā ca bhavati| tathā, kṛcchrāt-kṛcchreṇa, garbhīṇyā ucchvasanaṃ-ūrdhvaśvasanam| tathā klamo-glāniḥ| tathā, aratiḥ-sthānāsanaśayanādiṣvanavasthitatvaṃ cetasaḥ| tathā, sraste ca te netre ca, tayorbhāvaḥ srastanetratvam, sraste-sthānāccyute iva| tathā, āvīnāṃ-āsannaprasavakālajaśūlaviśeṣāṇāṃ, asamudbhavaḥ-anutpādaḥ|
tasyāḥ koṣṇāmbusiktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet| guḍaṃ kiṇvaṃ salavaṇaṃ tathāntaḥ pūrayenmuhuḥ| ghṛtena kalkīkṛtayā śālmalyatasipicchayā||25|| mantrairyogairjarāyūktairmūḍhagarbho na cetpatet| athāpṛcchayeśvaraṃ vaidyo yatnenāśu tamāharet||26|| hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā| hastena śakyaṃ tenaiva--------------------------|27|
Sa. tasyāḥ-antarmṛtagarbhāyāḥ īṣaduṣṇajalasiktāyā yoniṃ pralepayet-pradehayet| guḍādikaṃ piṣṭvā sāmarthyādguḍādikenaiva lepayediti yojyam| tathā'ntaḥ pūrayet, śālmalyatasipicchayeti sambandhanīyam| yoneḥ prakṛtatvāttasyā antaḥ-abhyantaraṃ, antarbahiśca| kīdṛśyā picchayā ? ghṛtena kalkīkṛtayā,-piṣṭayā| evaṃ yonermuhurmuhurabhyantaraṃ pūrayitvā'nantaraṃ mūḍhagarbhapātanārthaṃ mantrān siddhān prayojayet| tathā, jarāyūktāḥ-jarāyvapatane kathitāḥ tāṃśca yogān prayojayet| mantraiḥ-saṅgrahoktaiḥ (śā. a.3)-"kṣitirjalaṃ" ityādibhiḥ, atharvavodoktaiśca mantrairjarāyoḥ pātanārthamuktaiḥ| evamanuṣṭhīyamāne'pi mūḍhagarbho yadi na patati, atha-anantaraṃ, īśvaraṃ-nṛpaṃ, āpṛcchaya-tadājñāṃ gṛhītvā, taṃ-mūḍhagarbhaṃ, āśu garbhiṇyā āharet-ākarṣet| katham ? hastamabhyajya-lepayitvā, tathā yonimabhyajya| kena ? sājyetyādi| śālmatyāḥ picchā śālmalipicchā-niryāsaḥ, sahājyena vartata iti sājyā, sājyā śāsau śālmalipicchā ca tayā, hastaṃyoniṃ cābhyajya yatnena garbhamāharet| hastena śakyamākraṣṭuṃ tenaiva-hastena sājyaśālmalipicchāktena, taṃ-garbhaṃ, samākarṣet|
---------------------------------------------| ------------gātraṃ ca viṣamaṃ sthitam||27|| āñchanotpīḍasampīḍavikṣepotkṣepaṇādibhiḥ| ānulomya samākarṣedyoniṃ pratyārjavāgatam||28||
Sa. gātraṃ ca garbhasya viṣamaṃ kṛtvā sthitaṃ-ayathāmārgeṇa sthitaṃ, āñchanādibhirānulomya-spaṣṭatvaṃ prāpte gātre sati, yonyabhimukhamārjavena-ṛjumārgeṇāgataṃ santaṃ, āharet| āñchanena-āyāmena dīrghatayā sthāpanena, tathotpīḍanena-ūrdhvaṃ pīḍanena, tathāsamantātpīḍanena, tathā vikṣepeṇa-viśeṣapreraṇena, tathā utkarṣeṇa kṣepaṇaṃ-utkṣepaṇaṃ tena, ādigrahaṇādevaṃprāyairanyairapi svabuddhiparikalpitaiḥ, spaṣṭatvaṃ prāpte sati|
idānīm śastropāyasādhyāṃ mūḍhagarbhacikitsāmāha ---- hastapādaśirobhiryo yoniṃ bhugnaḥ prapadyate| pādena yonimekena bhugno'nyena gudaṃ ca yaḥ||29|| viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastradāraṇamarhataḥ| ---------------------------------------------|30|
Sa. hastena pādena śirasā, atulyakālaṃ-kadāciddhastena kadācitpādena kadācicchirasā, yoniṃ prati bhugnaḥ-kuṭilaḥ, prapadyateāyāti, yaḥ sa eko viṣkambho nāma mūḍhagarbhaḥ| tathā, pādenaikena yoniṃ tathā dvitīyapādena gudaṃ-pāyuṃ, bhugnaḥ san yo mūḍhagarbhaḥ prapadyate, so'paro viṣkambhaḥ| tau-etau dvau, viṣkambhau nāma mūḍhau-mūḍhagarbhau, śastradāraṇamarhataḥ| hastenākraṣṭumaśakyatvāttayoḥ śastradāraṇaṃ kāryamityarthaḥ|
ata evāha---- ----------------------------------------------| maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ tatra karma praśasyate||30||
Sa. maṇḍalaṃ cāṅguliśca maṇḍalāṅgulī| maṇḍalaśabdena maṇḍalāgraṃ śastramupalakṣyate, aṅguliśabdena cāṅguliśastram| te nāmanī yayoḥ śastrayoste maṇḍalāṅguliśastre śastravidhyadhyāyokte (hṛ. sū. a. 26/5-13) , tābhyāṃ maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ [ tatra- ] tayorviṣkambhākhyayormūḍhagarbhayoḥ, karma praśasyate| tābhyāṃ śastrābhyāṃ dāraṇametayoḥ kāryamityarthaḥ|
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāvavacārayet| ---------------------------------------------|31|
Sa. vṛddhipatrasaṃjñaṃ śastraṃ yasmāttīkṣṇāgramatastadyonau nāvacārayet-tena tatra vidāraṇaṃ na vidheyam, pratyavāyabhayāt|
daaraṇaṃ ca yathaa vidheyaṃ tathaa ''ha---- ---------------------------------------------| pūrvaṃ śiraḥkapālāni dārayitvā viśodhayet||31|| kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame tataḥ| samālambya dṛḍhaṃ karṣetkuśalo garbhaśaṅkunā||32|| abhinnaśirasaṃ tvakṣikūṭayorgaṇḍayorapi| ---------------------------------------------|33|
Sa. pūrvaṃ śiraḥsambandhīni kapālāni viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? śastreṇa dārayitvā,-chitvā| evaṃ śiraḥkapālāni śodhayitvāgarbhiṇīkoṣṭhabāhyāni kṛtvā, tataḥ-anantaraṃ, kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame-tadviṣaye, samālambya-taṃ garbhaṃ gṛhītvā, dṛḍhaṃ kṛtvā ākarṣet| kena ? garbhaśaṅkunā| kaḥ ? kuśalaḥ,-abhyastakarmā vaidyaḥ| abhinnaśirasaṃ-avidāritottamāṅgaṃ punargarbhaṃ, akṣikūṭayostathā gaṇḍayostadviṣaye'nyatame pradeśe-kadācidakṣikūṭapradeśe kadācidgaṇḍapradeśe, samālambya taṃ garbhaṃ dṛḍhaṃ garbhaśaṅkunā gṛhītvā karṣet|
---------------------------------------------| bāhuṃ cchitvāṃ'sasaktasya vātādhmātodarasya tu||33|| vidārya koṣṭhamantrāṇi bahirvā sannirasya ca| ---------------------------------------------|34|
Sa. aṃsābhyāṃ saktoṃ'sasaktaḥ, tasya bāhuṃ cchitvā''karṣaṇaṃ kuryāt| vāmenāṃsena saktasya vāmaṃ bāhuṃ dakṣiṇenāṃsena saktasya dakṣiṇaṃ bāhuṃ cchitvetyarthaḥ| vātenādhmātaṃ-dṛtivatpūritaṃ, udaraṃ yasya mūḍhagarbhasyā'sau vātādhmātodaraḥ, tasya tu koṣṭhaṃ-āmapakvāśayāśrayaṃ, vidārya-pāṭayitvā, antrāṇī ca bahiḥ samyaṅkṣirasya-bāhyataḥ prakṣipya, ākarṣet|
------------------------------------------| kaṭīsaktasya tadvacca tatkapālāni dārayet||34||
Sa. kaṭīsaktasyeti tṛtiyā samāsaḥ| kaṭyā saktasya-kakudmatyā līnasya, tadvacceti tena-vātādhmātodareṇa, tulyaṃ karma dāraṇātmakaṃ kṛtvā, tatkapālāni tasyāḥ-kaṭyāḥ, kapālāni-khaṇḍani, vidārayet|
iti viśeṣeṇa garbhasyākarṣaṇamuktvā, sāmānyena mūḍhagarbhacikitsāmāha---- yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchittvā''haretsamyagrakṣennārīṃ ca yatnataḥ||35||
Sa. yadyadaṅgaṃ mūḍhagarbhasya vāyuvaśāt sajjet-saṃśliṣyet, tattadaṅgaṃ khaṇḍaśo-lavaśaḥ, cchitvā-dārayitvā, samyagāharet| kilaikavelayā sakalagarbhaśarīracchedanādantasthitamūḍhagarbhāyā nāryā api balavacchastranipātanādvighātaḥ sambhāvyata iti khaṇḍaśa ityuktam| ata evāha-rakṣedityādi| nārīṃ ca yatnena-tātparyaṃ kṛtvā, rakṣet| yathā nāryā aṅgaṃ kiñcidapi na cidyate tathā vidheyamityarthaḥ|
garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti viguṇo'nilaḥ| tatrānalpamatistasmādavasthāpekṣamācaret||36||
Sa. yasmādgarbhasya citrāṃ-nānārūpāṃ, gatiṃ-avasthitiṃ, viguṇaḥ prakupitaḥ, prabhañjanaḥ karoti, tasmādyo'nalpamatiḥ-mahābuddhirvaidyaḥ, sa tatra-tasyāṃ gatau, avasthāpekṣamācaret,-mūḍhagarbhaṃ pratyanuktamapyavasthitaṃ karma kuryādityarthaḥ|
chindyādgarbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet| sahātmanā, na copekṣyaḥ kṣaṇamapyastajīvitaḥ||37||
Sa. jīvantaṃ garbhaṃ garbhiṇyantarmṛtagarbhalakṣaṇānabhijño vaidyābhimānī yaḥ sa taṃ garbhaṃ na dārayet| kuto hetoḥ ? ityāha-yasmātsamātaraṃ mārayet| katham ? sahātmanā,- mātaramātmānaṃ ca, sa chinno garbho vyāpādayedityarthaḥ| na cāstajīvito-garbhiṇyā antarmṛto garbhaḥ, kṣaṇamapi-muhūrtamātramapi, upekṣyaḥ| api tu tasya drāgeva pratikriyāṃ kuryāt|
idānīmupekṣyāṃ mūḍhagarbhā striyamāha---- yonisaṃvaraṇabhraṃśamakkallaśvāsapīḍitām| pūtyudgārāṃ himāṅgī ca mūḍhagarbhāṃ parityajet||38||
Sa. yoneḥ saṃvaraṇaṃ-saṃvṛtayonitvam, tathā tasyā eva yonerbhraśaḥ svasthānāccyavanam, tathā makkallaḥ-śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇaḥ prāgukto vyādhiḥ, tairyonisaṃvaraṇādibhiḥ pīḍitām| tathā, pūtyudgārām| tathā, himāṅgīm| evaṃvidhāṃ mūḍhagarbhāṃ tyajet-nopakramet|
athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā||39|| dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati||40||
Sa. atha-mūḍhagarbhāharaṇādanantaraṃ, aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, apatantīmaniṣkrāmantīṃ, pūrvavatpātayet| pūrveṇa tulyaṃ-pūrvavat, pūrvoktenāparāpātanoktavidhinā "hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca" (hṛ.śā. a. 1/83) ityādinetyarthaḥ| evaṃ-anantaroktena vidhinā, nirhṛtaṃ śalyaṃ-garbhajarāyusaṃjñaṃ, yasyāstāṃ tu striyamuṣṇena jalena siñcet| tataḥ-snānādanantaraṃ, abhyaktaśarīrāyai striyai yonau snehapicuṃ dadyāt| tena-snehapicunā, asyāḥ-yoṣitaḥ, yonirmṛdurbhavet| śūlaṃ-rujā ca, praśamyati|
dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā(tāṃ)pāyayettataḥ||41|| kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagghiṅgutejinīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca||42|| trirātramevaṃ, saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam||43|| śirīṣakakubhakvāthapicūn yonau vinikṣipet| upadravāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret||44|| payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā||45|| svedābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca||46||
Sa. tataḥ-snānābhyaṅgādanantaraṃ, dīpyakādeścūrṇa snehena-ghṛtādinā prakṛtyādivaśāt yathāyogyena,, tāṃ-striyaṃ, pāyayet| kalkaṃ vādīpyakāderjalena piṣṭvā, snehena tāṃ pāyayet| kvāthaṃ vā dīpyakādestāṃ pāyayet| tathā, kaṭukādīni tadvat tāṃ striyaṃ pāyayet| etāni dravyāṇi cūrṇīkṛtya snehena kalkīkṛtya kvāthīkṛtya vā pāyayet| śākaṃ-kharacchadam| tvak-tvacam| tejinī-tejovatī| kimarthaṃ pāyayet ? doṣasyandārtham| doṣasya-raktādeḥ, syandaḥ-sravaṇaṃ, tadarthaṃ pāyayet| tathā, vedanāyāḥ-pīḍāyāḥ, upaśāntyarthaṃ ca| trirātramevaṃ mūḍhagarbhākarṣaṇadinātprabhṛti kāryam| tataḥ-trirātrādanantaraṃ, sā mūḍhagarbhā, saptāhaṃ snehameva pibet, na tu rūkṣauṣadham, ityevakāro'vadhāraṇārtho dyotayati| sāyaṃ-dinānte, ariṣṭaṃ-pūrvoktalakṣaṇaṃ, pibet| tathā, śobhanaṃ kṛtvā kṛtaṃ-niṣpāditaṃ, āsavaṃ-madyaviśeṣaṃ, tathā śirīṣakakubhakvāthāktān picūn-vikeśikāprāyān kārpāsādimayān, yonau vinikṣipet| upadravā jvarādayaścānye ye bhaveyuḥ, tān-upadravān, yathāsvamupācaret,-yasya jvarāderya ātmīya upakramaḥ, tena tamupakramedityarthaḥ| etacca pūrvoktamāsevya, anantaraṃ yatkartavyaṃ mūḍhagarbhāyāḥ striyāstadāha- payaḥ-kṣīraṃ, anantaraṃ tasyai daśāhaṃ bhojane hitam| kimbhūtam ? vātaharaiḥ-rāsnādibhirdravyaiḥ, siddhaṃ-śṛtam| daśāhādanantaraṃ dvitīyaṃ ca daśāhaṃ raso bhojane hitaḥ| paraṃ-ato dinaviṃśateranantaraṃ, sā-strī, laghupathyālpabhojanā satī, tathā svedābhyaṅgaparātatpradhānā satī, snehān-balātailādikān, bhajet| ūrdhvaṃ-anantaraṃ caturbhyo māsebhyaḥ pañcamamāsātprabhṛti, sā-niṣkrāntamūḍhagarbhā strī, krameṇa-na tu sahasā, sukhāni-annapānāhāravihārarūpāṇi, bhajet|
atha balātailaṃ nirūpayati---- balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasastathā| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ||47|| niṣkvāthabhāgo bhāgaśca tailasya tu caturdaśaḥ| dvimedādārumañjiṣṭhākākolīdvayacandanaiḥ||48|| sārivākuṣṭhatagarajīvakarṣabhasandhavaiḥ| kālānusāryāśaileyavacāgurupunarnavaiḥ||49|| aśvagandhāvarīkṣīraśuklāyaṣṭīvarārasaiḥ| śatāhvāśūrpaparṇyelātvakpatraiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||50|| pakvaṃ mṛdvagninā tailaṃ sarvavātavikārajit| sūtikābālamarmāsthihatakṣīṇeṣu pūjitam||51|| jvaragulmagrahonmādamūtrāghātāntravṛddhijit| dhanvantarerabhimataṃ yonirogakṣayāpaham||52||
Sa. balāyā mūlāni, teṣāṃ kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, tasya bhāgāḥ ṣaṭ| tailaikabhāgāpekṣayaitadbodhyam| payasastathā-kṣīrasya ṣaḍeva bhāgāḥ| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ-ekatra kvathitānāṃ niṣkvāthabhāgaḥ| yavādīnāṃ tailasamo niṣkvāthabhāga eka ityarthaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgā bhavanti| tailasya tu caturdaśo bhāgaḥ| caturdaśānāṃ pūraṇaḥ "tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| etadeva spaṣṭīkriyate śiṣyahitārtham| tatra yadā ṣoḍaśapalāni tailasya śrapayitavyāni tadā balāmūlapalāni caturviśatirbhavanti, jalapalaśatāni trīṇi caturaśītyadhikāni, tataścaturthāśena ṣaṇṇavatiḥ kvāthapalāni| kṣīrapalāni ṣaṇṇavatiḥ| yavādīnāṃ palāni catvāri, pānīyapalāni catuḥṣaṣṭiḥ, ṣoḍaśapalāni kaṣāyasya| dvimedādīni dravyāṇipratyekamardhakarṣapramāṇāni raktikayā pañcamabhāgasahitayā sadhānakayā'dhikānīti| kālānusāryā-utpalasārivā| kṣīraśuklākṣīravidārī| varā-triphalā| raso-bolaḥ| yo'yaṃ yavakolakulatthadaśamūlaireko bhāgaḥ parikalpitaḥ, tatra yavakolakulatthānāṃ trayoṃ'śā daśamūlasya daśāṃśā iti vyākhyeyam| "kalpayetsadṛśānbhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti vacanāt| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 4)- "yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgaḥ" iti| ye tu yavakolakulatthānāṃ trayoṃ'śā daśamūlasya caturthoṃ'śa iti bhāgo'yaṃ kalpya ityāhuḥ, te tu paurvāparyaṃ na paryālocayantyeva| yataḥ "kalpayet" ityādikayā paribhāṣayā dravyāṇāmeṣāṃ samāṃśatvaṃ niyamitameva| pṛthak ṣaṣṭhyā'tra yo nirdeśaḥ sa candonurodhādeva bodhyaḥ| tathā cānenaiva tantrakṛtā saṅgrahe samastānyevaitāni dravyāṇi nirdiṣṭāni| api ca, daśamūlasyādhikyena vātarogahantṛtvaṃ yathā'sya tailasya, na tathā yavādibhiriti sarvathā pūrvaṃ vyākhyānaṃ śreyaḥ| mṛdvagnineti mṛduśabdo'gniviśeṣaṇāya prayuktaḥ| kila kharataradahanasamparkāt kṣīrabāhulyenāsya tailasya jhaṭiti pākātikrāntatā'pi kiñcitsambhāvyate| etacca tailamaśeṣavātarogahantṛ| tathā, sūtikādiṣu praśastam| tathā, jvarādijit| tathā, bhagavato dhanvantarerabhimatam, atiśayaguṇavatvāt| tathā, yonirogaṃ kṣayaṃ cāpahanti|
bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||53||
Sa. vipannāyāḥ-mṛtāyā garbhiṇyāḥ, yadi kukṣiḥ praspandate-atyantaṃ calati| kva pradeśe ? bastidvāre,-tatsamīpe| kadā ? janmakāle,-garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ [ tataḥ-] kukṣipraspandanādanantaraṃ, pāṭayitvā śiśuṃ-bālaṃ, uddharet|
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī||54|| vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā| anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā||55|| bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśuṅgatvacā ghṛtam| pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā||56|| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā| saptaitān payasā yogānarddhaślokasamāpanān||57|| kramātsaptasu māseṣu garbhe sravati yojayet| ---------------------------------------------|58|
Sa. madhukādidravyopalakṣitān sapta yogān kramāt-yathākramanirdiṣṭānatikrameṇa, saptasu māseṣu garbhe sravati tadrakṣārthaṃ tān yojayet| kīdṛśān yogān ? arddhaślokena samāpanaṃ-samāptiḥ, yeṣāṃ tānarddhaślokasamāpanān| aśmantako-yamalapatrakaḥ| tāmravallī-rāmataruṇī, mañjiṣṭhetyeke| latā-gandhapriyaṅguḥ, gaurasārivetyanye| utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| kṣīriṇāṃ-nyagrodhādīnāṃ, śuṅgāḥ, tathā teṣāmeva tvak ceti dvandvaḥ| "dvandvāccudaṣahāntāt" iti ṭac|
---------------------------------------------| kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt||58|| mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ||59|| yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ||60||
Sa. kapitthādīnāṃ samāhāradvandvaḥ| kapitthāderdravyānmūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame māsi prayuñjīta| navame māsi sārivādibhiḥ siddhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta| daśame māsi kākolyādisiddhaṃ kṣīramathavā yaṣṭyādibhiḥ siddhaṃ yojayet|
avasthitaṃ lohitamaṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| garbhākṛtitvātkaṭukoṣṇatīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte|61| garbhaṃ jaḍā bhūtahṛtaṃ vadanti mūrtena dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatastaiḥ| ojośanatvādathavā'vyavasthai- rbhūtairupekṣyeta na garbhamātā|62| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhavyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. lohitaṃ vātena hetunā'vasthitaṃ-kukṣau pavanena ruddhaṃ, garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| nañatra paryudāse, abhijñasaddṛśā ityarthaḥ| kutasteṣāṃ bhrāntiḥ ? iti tadvījamāha-garbhākṛtitvāditi| garbhasyākṛtiḥ-saṃsthānamunnatyādikam, tathā "hṛllāsadaurhṛda" (hṛ. ni. a. 11/51) ityādi raktagulmanidānoktaṃ lakṣaṇaṃ, vātaruddhalohitāvasthitau garbhasthitau cobhayatra samānam| ato'lpabuddhitvādavasthitaṃ lohitaṃ garbhaṃ bruvate| kaṭukoṣṇādibhiḥ-avasthitalohitasrutihetubhiḥ, srute kevala eva rakte-garbharahite, jaḍāḥ nirbuddhayo, bhūtahṛtamiti garbhaṃ vadanti| punaḥśabdaḥ śirasaḥ kampaṃ kṛtvā teṣāmasambhāvyāṅgīkāreṇa sarvajanaprathitena jaḍatvaṃ sahetukaṃ pratipādayati| ata evāha-yato,-yasmāt, mūrteḥ-śarīrasya, haraṇaṃ taiḥ-bhūtaiḥ, na ddṛṣṭaṃ-na kvacidupalabdham, ataḥ-asambhāvyavastupratijñānāt, teṣāṃ jaḍatvamityarthaḥ| nanu, etadapi kathamucyate ? ityāha-ojośanatvāt| yasmātte bhūtā ojośanāḥ-ojobhakṣaṇamaryādāḥ| athavā kadācitte-bhūtā ullaṅghitamaryādāḥsyuḥ| taiḥ-tathābhūtaiḥ, avyavasthaiḥ-avyavasthāvasthitaiḥ, bhūtairgarbhasya mātā nopekṣyeta, api tu hriyetaiva| tathā hi-yathā garbhamātopacitaśarīrā na tathā garbha iti| upajātīndravajrākhye vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbha vyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||