Sa. garbhavyāpado'nantaramaṅgavibhāga ucyate| aṅgapratyaṅgavijñāne hi sati samyaggarbhasyāharaṇādikaṃ kartuṃ śakyate, nānyathā| itīdamāha-
athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. aṅgasya-śarīrasya, vibhāgo-vibhajanaṃ, aṅgapratyaṅgādinā pṛthakkaraṇaṃ-aṅgavibhāgaḥ| athetyādi pūrvavat|
atha tānyevāṅgāni vibhaktukāma āha ---- śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti samāsataḥ| ṣaḍaṅgamaṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam||1||
Sa. ṣaḍaṅgaṃ-ṣaḍavayavaṃ, aṅgaṃ-śarīram| tānyeva ṣaḍaṅgānyāhaśiraḥ, tathā'ntarādhiḥ, tathā dvau bāhū-vāmadakṣiṇau, tathā sakthinī dve-vāmadakṣiṇe, iti-evaṃ, samāsataḥ-saṅkṣepeṇa, ṣaḍaṅgam| vistareṇa punaranekāvayavam| antarādhiśabdena śirobāhusakthivarjaḥ sarvo madhyabhāga ucyate| ādhīyante-nibadhyante yathāyathaṃ śarīrasyāntaḥ sthāpyante prākkṛtena karmaṇā śiraḥprabhṛtayaḥ pañcāvayavā yasmin so'ntarādhiḥ| tasya-ṣaḍavayavasyāṅgasya, akṣihṛdayādikaṃ pratyaṅgam| ādiśabdena karṇanāsāpāṇipādādiparigrahaḥ| avayavamavayavaṃ prati yo'vayavaḥ, tatpratyaṅgamucyate| śarīraṃ vyomavāyvādipañcamahābhūtātmakaṃ cetanādīnāmadhiṣṭhānam|
atastameva pratyekaṃ mahābhūtaguṇamāha ---- śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramādṅguṇāḥ| khānilāgnyabbhuvām---------------------------------------|2|
Sa. śabdādayaḥ pañca guṇāḥ kramāt-krameṇa, khādīnāṃ pañcānāṃ bhavanti| khaṃ cānilaścāgniścāpaśca bhūśca khānilagnyabbhuvaḥ, tāsām| tatra śabdaḥ khasya-ākāśasya guṇaḥ, suṣire'tirektasparśādiguṇacatuṣṭayāyogitvena śabdamātrasyaivopalambhāt| sparśo vāyoḥ| rūpamagneḥ| raso'pāṃ-pānīyasya| gandho bhūmeḥ| eteṣāṃ guṇānāṃ khādyāśritatvātteṣāṃ guṇā ityucyante|
kimekaika evākāśasyeva vāyvādīnāṃ yathokto guṇaḥ ? utānye'pi santi ? ityāha ---- ---------------------------------------------| --------------------ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ pare||2||
Sa. ekena guṇena vṛddhiḥ, tayā'nvayaḥ-sambandhaḥ| pare-vāyvādau mahābhūte| athavā, ekasya guṇasya vṛddhiḥ, tayā'nvayaḥ-anugamastadbhāvitvaṃ para iti| caturṇāṃ mahābhūtānāṃ paratvoktibhāktvamākāśāpekṣayā| tena vāyvādau mahābhūte ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ| ākāśastvekaguṇa eva| tasya paratvāsambhavānna tasyaikaguṇavṛdhdyanvayaḥ| ākāśātpare-anantare mahābhūte vāyvākhye, ekaguṇa vṛdhdyanvayena dviguṇatvāt śabdasparśaguṇatvam| tataḥ pare mahābhūte'gnyākhye, ekaguṇavṛddhyanvayena triguṇatvāt śabdasparśarūpaguṇatvam| tataḥ pare-jalākhye mahābhūte, ekaguṇavṛdhdyanvayena caturguṇatvāt śabdasparśarūparasaguṇatvam| tataḥ pare-pṛthivyākhye mahābhūte, ekaguṇavṛdhdyanvayena pañcaguṇatvāt śabdasparśarūparasagandhaguṇatvam| evaṃ pañcānāṃ khādīnāmekaguṇavṛdhdyaikadvitricatuḥ pañcaguṇatvaṃ bodhyam| idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati-
idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati ---- tatra khāt khāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā| vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||3|| āpyā jihvārasakledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam| ---------------------------------------------|4|
Sa. [tatra-] teṣu pañcasu mahābhūteṣu madhye, asmin dehe-manuṣyādau sthūlatayā pariṇate, nānyasminnatīndriye bhūtādau| khāt-ākāśāt satvabahulāt, khāni-chidrāṇi, 'bhavanti' iti śeṣaḥ| evaṃ śrotrendriyādhiṣṭhānaṃ-śrotram| tathā, śabdo-ghoṣaḥ| tathā, viviktatā-śūnyatā riktatā, khādeva cidraviśeṣaḥ| yadyapi chidrādiṣu sarvabhūtānāmeva vyāpāraḥ, tathā'pyākāśasyaivātra viśiṣṭaṃ kāraṇatvam| yathā-ghaṭādau mṛddaṇḍacakrasalilasūtrādikāraṇasamudāyaniṣpanne'pi mṛda eva viśiṣṭakāraṇatvam| ata evāsau mṛnmaya evocyate| evaṃ sarveṣu vakṣyamāṇeṣu vātādijeṣu sparśādiṣu bodhyam| vātāt-anilādrajobahulāt, sparśādayo bhavanti| sparśaḥ-sparśanam| tvagiha sparśanendriyādhiṣṭhānam| tathā, ucchvāsaḥ-prāṇākhyaḥ| vahneḥ satvarajobahulāddṛgādayo bhavanti| ddṛk-ddṛṣṭiḥ, cakṣurindriyādhiṣṭhānam| tathā, rūpākhyo guṇaḥ| paktiḥ-pākaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| tejaḥpittoṣmamedhāvarṇaśauryādayo'pi vahnereva vedyāḥ| abhdyaḥ satvatamobahulābhyo jātā āpyā jihvādayo bhavanti| jihvāśabdenātra jihvāyā viśiṣṭa ekadeśo rasanendriyādhiṣṭhānaṃ vivakṣitaḥ, na sarvaiva jihvā| tathā, rasākhyo guṇaḥ| tathā, kledākhyo bhāvaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| svedasnehamūtrādayo'pyāpyā eva| ghrāṇādi pārthivaṃ bhavati| ghrāṇaṃ-nāsāyā viśiṣṭa ekadeśo ghrāṇendriyādhiṣṭhānam| gandho guṇaḥ| tathā, asthi bhāvaḥ| etāni sarvāṇi pṛthivyākhyāttamobahulānmahābhūtājjātāni|
dehe'smin kiṃ mātṛjam ? kiṃ pitṛjam ? ityāha ---- ---------------------------------------------| mṛdvatra mātṛjaṃ raktamāṃsamajjagudādikam||4|| paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukradhamanyasthikacādikam| caitanaṃ cittamakṣāṇi nānāyoniṣu janma ca||5||
Sa. atra-asmin dehe, anekasāmagrīke'pi yanmṛdu vastu tanmātṛjam| māturādhikyena kāraṇabhāva ityarthaḥ| mātṛjamiti "pañcamyāmajātau" iti janerḍaḥ| kiṃ punastanmṛdu ? ityāha-raktetyādi| ādiśabdena nābhīhṛdayayakṛtplīhāmāśayādīnāṃ grahaṇam| nanu, gudasya māṃsaprāyatvānmāṃsagrahaṇenaiva siddhaṃ grahaṇam| tat kiṃ gudagrahaṇena ? brūmaḥ| māṃsatvasyāpyasyāniścayāt pṛthagupādānaṃ kṛtam| tathā ca vakṣyati (hṛ.śā.a.4/45)-"māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ" iti| yadvastu sthiraṃ tat paitṛkaṃ-pitṛjam| kiṃ tat ? ityāha-śukrādikam| ādiśabdena śirāsnāyuromādīnāṃ grahaṇam| paitṛkamiti "pituryacca" iti ṭhak| "isusuktāntātkaḥ" iti kādeśaḥ| cetanā-ātmaiva, prākkṛtaśubhāśubhakarmabījakṣetramityarthaḥ| tato jātaṃ caitanam| kiṃ tat ? ityāhacittamityādi| cittaṃ-indriyasārathiḥ| tathā, akṣāṇi-śrotrādīni| nanu, caitanānyakṣāṇītyetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe| yataḥ pūrvamuktam (ślo.3)-"khātkhāni dehe'smin" iti| tatkathamiha caitanānyakṣāṇītyucyante ? brūmaḥ| nātra tatra vā'vadhāraṇaṃ kṛtam| yathā caitanānyevākṣāṇi khādeva khānīti| tasmādākāśaṃ cetanā ca dvayamapyakṣāṇāṃ kāraṇamityavehi| tathā, nānāyeniṣu-gajājavājibastaśaśaśambaraprabhṛtiṣu, yajjanma-sambhavaḥ, tadapi caitanam| upalakṣaṇaṃ cedam| kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmādharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyuḥsvaraviśeśādayo'pi hi caitanā eva|
---------------------------------------------| sātmyajaṃ tvāyurārogyamanālasyaṃ prabhā balam|6|
Sa. sātmyaṃ trividham, vyādhisātmyaṃ deśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca| tatreha vyādhisātmyaṃ na gṛhyate| yato dehasya sambhavataḥ sambhūtamātrasya ceyaṃ vicāraṇā prastutā, kutaḥ kiṃ sambhavati? iti| ato vyādhicarcehāprastāvānnopayujyate| [tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca gṛhyate| dehasya hi sambhavataḥ sambhūtamātrasya ca mātrāhāravihārādi yadapathyamapyatiśayena śīlitaṃ tadapyasya dehasyocitatāṃ gacchatsukhanubandhatvena sātmyamucyate|] tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyam ca grahītuṃ yuktam| sātmyājjātaṃ-sātmyajam| kiṃ tat ? āyuḥ,-jīvitam| tathā, ārogyaṃ-dhātusāmyam| tathā, anālasyaṃ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ,-utsāhaḥ| tathā, prabhākāntiḥ| tathā, balaṃ-śaktiḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| alolupatvendriyaprasādasvaravarṇavīryaujaḥsampatpraharṣādyapi hi sātmyajameva|
---------------------------------------------| rasajaṃ vapuṣo janma vṛttirvṛddhiralolatā||6||
Sa. rasāt-āhārarasāt pariṇatājjātaṃ rasajam| kiṃ tat ? janma,-sambhavaḥ| kasya ? vapuṣaḥ,-sakalasya śarīrasya| tathā, vṛttiḥ-vartanaṃ, jīvitānubandhaḥ| rasaṃ hi vinā jīvitasyāpyabhāvaḥ| tathā, vṛddhiḥ-āyāmavistarābhyāṃ yathāsaṃsthānasya śarīrasyādhikyam| tathā, alolitā-alaulyam| alolatā rasajeti liṅgavipariṇāme sati sambandhaḥ| udāharaṇamātraṃ cedam| utsāhapuṣṭitṛptayo'pi hi rasajā eva|
sātivikaṃ śaucamāstikyaṃ śukladharmarucirmatiḥ| rājasaṃ bahubhāṣitvaṃ mānakṛddambhamatsaram||7|| tāmasaṃ bhayamajñānaṃ nidrā''lasyaṃ viṣāditā| ---------------------------------------------|8|
Sa. satvajaṃ śaucādikam| śaucaṃ-vākkāyamanasāṃ śuddhiḥ satyavākyādyabhidhāyitvaṃ-vākśuddhiḥ, mṛjjalādinā kṣālanādi śāstroditaṃ-kāyikaṃ śaucam| mānasaṃ tu śaucaṃ-jagadbandhutā karuṇāśuddhasantānatvamāstikyādi| śaucamiti "igāntācca laghupūrvāt" ityaṇ| āstikyamiti asti paraloka iti matirasyetyāstikaḥ| "asti nāsti" ityādinā ṭhak| āstikasya bhāva āstikyam| brāhmāṇāditvāt ṣyañ| tathā, śukle dharme nirvyāje, ruciḥ-bhaktiḥ| matiḥ-prajñā| upalakṣaṇaṃ cedam| kṛtajñatādākṣiṇyavyavasāyaśauryagāmbhīryasmṛtimedhādayo'pi hi sāttvikā eva| rājasāni bahubhāṣitvādīni| upalakṣaṇaṃ cedam| śauryadurupacāratālolupatvaharṣakāmādayo'pi rājasā eva| tāmasāni bhayādīni| upalakṣaṇaṃ cedam| pramādaśokādīnyapi tāmasānyeva| tatra satvaṃ-manaḥ, tasyopaplavo rajastamaśceti| suśrute (saṅgrahe) coktam (sū.a.20)-"vayvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ, āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā|" iti| āyurvedāvatāre tūktam-"śītoṣṇaśamavṛddhyā''pyaṃ na pittaṃ drutatāmravat| karakāmbhaḥ kapho bhaumau nānilānalasaṃhataḥ||(?) iti|
adhunā dehāśritasarvabhāvopasaṃhāraṃ kurvan pradhāno yo bhāvo dehasya, tasya prādhānyaṃ darśayannidamāha ---- ---------------------------------------------| iti bhūtamayo dehaḥ----------------------------|8|
Sa. sarvebhyo dehāśritabhāvebhyo mahābhūtānāmeva prādhānyam, tanmayatvāddehasya sarvabhāvādhārabhūtasya
ityevamanena granthena dehasya bhūtamayatvamabhidhāya, idānīṃ dehasya pratibhāgaśo nirūpayannāha ---- ---------------------------------------------| --------------------tatra sapta tvaco'sṛjaḥ||8|| pacyamānātprajāyante kṣīrātsantānikā iva| ---------------------------------------------|9|
Sa. tatra-tasmin mahābhūtamaye dehe, asṛjo-raktāt saptatvagutpādanasamarthena dhātūṣmaṇā pacyamānāt, sapta tvacaḥ prakarṣeṇa jāyante| kutaḥ kā iva ? yathā kṣīrāt pacyamānācchītībhūtāttadupari ghanabhāgasvabhāvāḥ santānikāḥ-jālikāḥ, jāyante tadvadasṛjaḥ pacyamānātsapta tvaco bhavanti| tatra "bhāsinī lohinī śvetā tāmrā tvagvedinī tathā| syādrohiṇī māṃsadharā saptamī parikīrtitā|| 1|| vrīheraṣṭādaśāṃśā''dyā dvitīyā ṣoḍaśāṃśikā| dvādaśāṃśā tṛtīyā tu caturthyaṣṭāṃśamātrikā|| 2|| pañcamī pañcamāṃśā tu ṣaṣṭhī vrīhipramāṇikā| vrīhidvayapramāṇā tu saptamī bhiṣajāṃ matā|| 3|| khādicchāyāpañcakasya bhāsinyādhāratāṃ gatā| manyante ṣaṭ tvacaḥ kecittāsāṃ bāhyodakāśrayā|| 4|| dvitīyā'sṛgdharā sidhmaśvitrādhārā tṛtīyakā| caturthī sarvakuṣṭhānāmadhiṣṭhānatvamāgatā|| 5|| vidradhyalajyadhiṣṭhānā pañcamī rogakāriṇī| ṣaṣṭhyatra yasyāṃ cchinnāyāṃ tāmyatyandhaṃ tamo viśet|| 6|| yāmadhiṣṭhāya jāyante sthūlamūlāni parvasu| arūṃṣi kṛṣṇaraktāni duścikitsyatamāni ca|| 7|| " iti|
idānīṃ kalā āha ---- ---------------------------------------------| dhātvāśayāntarakledo vipakvaḥ svaṃsvamūṣmaṇā||9|| śleṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat| tāḥ sapta--------------------------------------|10|
Sa. dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, āśayāḥ-ādhārāḥ, jalāśayavatteṣāmantarāṇyantarālāni, teṣu dhātvāśayāntareṣu kledo dhātvāśayāntarakledaḥ| sa vipakvaḥ kalākhya ucyate-kalāsaṃjñāṃ labhate| kena vipakvaḥ ? svaṃsvamūṣmaṇā,-ātmīyenātmīyena vahninā| yathā rasadhātvāśayāntarasthaḥ kledo rasadhātūṣmaṇā vipakvaḥ kalaikā bhavati| yāvacchukradhātvāśayāntarasthaḥ śukradhātūṣmaṇā vipakvaḥ saptamī kalā bhavati| kīdṛśo vipakvaḥ ? śleṣmaṇā snāyvā'parayā ca-jarāyvākhyayā, channaḥ-chāditaḥ| "vā dāntaśānta" ityādau chaderṇyantāt channaśabdo nipātitaḥ| kiṃvat ? kāṣṭhasāravat| yathā kāṣṭhasya sāraḥ, tathā'yaṃ dhātusāraśeṣo'lpatvātkalāsaṃjñaḥ| dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ| tatra-"ādyā maṃsadharā yasyāṃ dhamanyaḥ snāyavaḥ sirāḥ| srotāṃsi ca prarohanti pratānairvyāpibhiḥ kalā|| 1|| dvitīyā'sṛgdharā'syāṃ tu māṃsāntaḥ śoṇitaṃ sthitam| viśeṣataḥ sirāplīhayakṛtsu kṣatajaṃ kṣatāt|| 2||māṃsātpravartate kṣīraṃ kṣīrivṛkṣādiva kṣatāt| medodharā tṛtīyā'tra medā'sthnāmudare sthitam|| 3|| bhavatyaṇuṣu majjā'ntaḥ sthūlāsthiṣvatha mūrddhani| mastuluṅgakapālāntaścaturthī tu kaphāśrayā|| 4|| tatsthaḥ kapho draḍhayati sandhīnasthnāṃ śarīrajān| pañcamyāsāṃ viḍādhārā sā''mapakvāśayāśrayā|| 5|| undukasthaṃ vibhajate malaṃ, pittadharā punaḥ| ṣaṣṭhī pakvāśayāntasthā vahnayadhiṣṭhānabhāvataḥ|| 6|| pakvāśayonmukhaṃ kṛtvā balātpittasya tejasā| śoṣayantī pacatyannaṃ tadeva ca vimucyati|| 7|| doṣaduṣṭā'tha daurbalyādāmameva nirasyati| labhate grahaṇīsaṃjñāmasyāścāgnibalaṃ balam|| 8|| śarīraṃ dhārayatyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā| antyā kalā śukradharā mūtramārgamupāśritā|| 9|| dvayaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ| śarīraṃ vyāpya sakalaṃ sā śukraṃ vartayatyapi|| 10||" iti|
kalākhyaṃ bhāvamākhyāya, ādhārākhyān bhāvānāha----- -----------------------------------------| sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare||10|| kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ| garbhāśayo'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntare||11||
Sa. na kevalaṃ kalāḥ sapta yāvadādhārā api sapta| raktādīnāmasmin dehe sambhavantīti vākyaśeṣaḥ| raktasyādyo-rasākhyodhātuḥ, pare-anye ye dhātavaḥ ṣaṭ, te kramāt-yathākramaṃ, kaphādīnāmādhārāḥ smṛtāḥ-uktāḥ| āmasyānnasya ya ādhāraḥ so'trāmaśabdenoktaḥ| tathā pakvasyānnasya-purīṣatāṃ prāptasya, ya ādhāraḥ sa pakvaśabdenocyate| garbhāśayo-garbhādhāro, yaḥ so'ṣṭamaḥ strīṇāmeva dehe sambhavati na puṃsām| kva śarīradeśe strīṇāṃ sambhavati ? ityāha-pittapakvāśayāntara iti| pakvaśabdeneha pakvānnamucyate| pittaṃ ca pakvaṃ ca pittapakke, tayorāśayau ādhārau, pittapakvāśayayorantaraṃ-madhyaṃ, pittapakvāśayāntaram| tasmin garbhasyāśayaḥ|
koṣṭhāṅgāni sthitānyeṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam| yakṛtplīhondukaṃ vṛkkau nābhiḍimbhāntrabastayaḥ||12||
Sa. eṣu-raktādyādhāreṣu, koṣṭāṅgāni-udarāvayavā hṛdayādīni, sthitāni-āśritāni| tatra-"kapharaktaprasādātsyāddhṛdayaṃ sthāna mojasaḥ| cetanānugabhāvānāṃ paramaṃ cintitasya ca|| 1|| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham| tasya dakṣiṇataḥ kloma yakṛtphupphusamāsthitam|| 2|| samānavāyupradhmātādraktāddehoṣmapācitāt| kiñciducchritarūpastu jāyate klomasaṃjñakaḥ|| 3|| tattulyahetuje plīhayakṛtī bhiṣajāṃ mate| raktakiṭṭādundukaṃ syātphupphuso raktaphenajaḥ|| 4|| medosṛjaḥ pacyamānāt syātāṃ vṛkkau prasādajau| nābhiḥ sarvaśirāṇāṃ syādādhāraḥ, śakṛtaḥ punaḥ|| 5|| ḍimbhaṃ syādraktamāṃsasya prasādādantrasambhavaḥ| sārdhatrivyāmamantrāṇi puruṣāṇāṃ tu tāni ca|| 6|| strīṇāṃ trivyāmamātrāṇi, bastirmūtrasya cāśayaḥ|" iti| saṅgrahe coktam (śā.a.5)-"kapharaktavāhisrotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi| teṣvapi netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalam, tatpitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalam, tanmātṛjam| madhye ddṛṣṭimaṇḍalam, tadubhayātmakam| pakṣmavartmaśuklakṛṣṇaddṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāro dvau cāpāṅgakanīnayoriti [ te ṣaṭ ] ṣaṭ [ ca ] paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī, dvitīyaṃ māṃsaṃ, tṛtiyaṃ medaḥ, caturthamasthi, teṣāṃ bahalatā ddṛṣṭeḥ pañcamāṃśena| bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ| śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk| netrāśritaṃ tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate| tacca vaidyutavadvaḍavāmukhavaccāmbho madhyagamapi vīryokarṣāttejastvaṃ na jahāti|" iti| adhunā yāni viśeṣeṇa jīvitasya sthānāni-dehāvayavāḥ, tānyāha-
daśa jīvitadhāmāni śirorasanabandhanam| kaṇṭho'sraṃ hṛdayaṃ nābhirbastiḥ śukraujasī gudam||13||
Sa. śiraśca rasanaṃ ca śirorasanam| rasanaṃ-jihvā| badhyate'neneti bandhanam| śirorasanasya bandhanaṃ śirorasanabandhanam| śirorasanabandhanādīni daśa jīvitasya sthānāni| eteṣu sthāneṣu viśeṣeṇa jīvitaṃ-śarīrendriyasatvātmasaṃyogalakṣaṇaṃ, avatiṣṭhate|
jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet| ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ||14|| śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ| caturdaśāsthisaṅghātāḥ, sīmantā dviguṇā nava||15|| asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| ---------------------------------------------|16|
Sa. jālānīva jālāni śarīre ṣoḍaśa ādiśet| kaṇḍarāśca pṛthageva ṣoḍaśa ādiśet-brūyāt| ācārya iti śeṣaḥ| tathā, ṣaṭ kūrcā aṅge syuḥ| tathā sīvanyaḥ saptasaṅkhyā meḍhrādisthitāḥ| tāḥ śastreṇa pariharet, pratyavāyabhayāt| na tāsu śastraṃ pātayedityarthaḥ| tatra-"śirāsnāyvasthipiśitaiścatvāri māṇibandhane| ekatraikatra gulphe ca jālānyevaṃ tu ṣoḍaśa|| 1|| hastayordve pādayordve grīvābhāge'tha pṛṣṭhataḥ| pratyekaṃ tu catasraḥ syuḥ kaṇḍarā iti ṣoḍaśa|| 2|| karayordvau pādayordvau grīvāyāṃ mehane tathā| ekaikamiti ṣaṭ kūrcāḥ, sīvanyaḥ sapta kīrtitāḥ|| 3|| ekā meḍhre'tha jihvāyāṃ bhaveyuḥ paśca mūrddhani| pṛṣṭhavaṃśe hyubhayataścatasro māṃsarajjavaḥ|| 4|| bāhye dve antare dve ca, gulphe jānuni vaṅkṣaṇe| trike śirasi kakṣāyāṃ kūrpare maṇibandhane|| 5|| asthnāṃ bhaveyuḥ saṅghātā amī atra caturdaśa| sīmantāḥ pañca mūrdhni syurgulphādiṣvasthisaṅghavat|| 6|| asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| pañca pādanakhāḥ sakthni pratyaṅgulya sthikatrayam|| 7|| evaṃ pañcadaśaitāni śalākāḥ pañca tu smṛtāḥ| ekastatpratibandhaśca jaṅghāyāṃ kūrcagulphake|| 8|| dve dve iti ṣaḍeva syuḥ pārṣṇāvūrau ca jānuni| ekaikamitye kasakthni pañcatriṃśattathā'pare|| 9|| bhujayoḥ sakthitulyāni bhedā eṣāṃ tu nāmataḥ| pāṇiḥ syātpādavatatra hastamūlaṃ ca pārṣṇivat|| 10|| maṇibandho gulphatulyaḥ kūrcatulyo dvaye'pi ca| prakoṣṭhau jaṅghayā tulyau jānuvatkūrparo bhavet|| 11|| ūruvadvāhupṛṣṭhaṃ syāndantarādhau tu parśukāḥ| caturviṃśatireteṣu sthālakānyarbudāni ca|| 12|| tāvanti pṛṣṭhe triṃśatsyururasyaṣṭau trike bhage| ekaikaṃ syādakṣakayoraṃsayostatphalākhyayoḥ|| 13|| nitambe tu bhavetāṃ dve śatametatsaviṃśati| gaṇḍayoḥ karṇayordve dve śaṅkhayoścātha tāluni|| 14|| tathā jatruṇyekamekaṃ grīvāyāṃ tu trayodaśa| kaṇṭhanāḍyāṃ tu catvāri hanubandhe dvayaṃ bhavet|| 15|| dvātriṃśadeva dantāḥ syustatsaṅkhyolūkhalāni ca| trīṇi ghrāṇe ṣaṭ śirasi śatamūrdhvamiti smṛtam|| 16|| śākhāntarādhyūrdhvabhedādevaṃ ṣaṣṭiśatatrayam| kapālaṃ rucakaṃ caiva taruṇaṃ valayaṃ tathā|| 17|| nalakaṃ pañcadheti syurnitambe gaṇḍajānuni| tālumadhye śirasyaṃse kapālākhyāni nirdiśet|| 18|| daśanā rucakākhyāḥ syurghrāṇe karṇe'kṣikośake| taruṇāni pṛṣṭhapārrśve caraṇe valayāni tu|| 19|| śeṣāṇi nalakākhyāni nāmākhyātākṛtīni ca|" iti|
---------------------------------------------| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ ca śatadvayam||16|| daśottaraṃ--------------------------------------| ---------------------------------------------|17|
Sa. dhanvantarisaṃjñaḥ punastantrakṛdasthnāṃ śatāni trīṇyevāha, nādhikāni| tathā, asthisandhīnāṃ śatadvayaṃ daśottaraṃ dhanvantarirāheti yojyam| "saṅkhyāyante sandhayo'tra catasro'ṅgulayaḥ pade| catasṛṣvaṅgulīṣu syuḥ pratyekaṃ traya eva tu|| 1|| dvāvaṅguṣṭhe vaṅkṣaṇe syādeko gulphe'tha jānuni| sakthyekasmin saptadaśa tāvanto'pi dvitīyake|| 2|| bhujayoḥ sakthitulyāni antarādhau tvime matāḥ| trayaḥ kaṭīkapāleṣu viṃśatiścaturuttarā|| 3|| pṛṣṭhe tadvatpārśvayośca, urasyaṣṭau tathordhvataḥ| śirodharāyāmaṣṭa syuḥ kaṇṭhanāḍyāṃ trayaḥ smṛtāḥ|| 4|| hṛdayaklomayakṛtāṃ nāḍīṣvaṣṭādaśa smṛtāḥ| dvātriṃśaddantamūleṣu ekaike ghrāṇakākale|| 5|| mūrdhni ca, dvau karṇaśaṅkhe gaṇḍanetre ca vartmani| hanusandhau ca vijñeyau dvau bhruvoścopari smṛtau|| 6|| pañca mūrddhakapāleṣu ūrdhvamevaṃ tryaśītikāḥ| saṃjñayaite'ṣṭadhā jñeyā maṇibandhe'tha jānuni|| 7||gulphe'ṅgulau korasaṃjñā dvijamūleṣu vaṅkṣaṇe| kakṣāyāṃ colūkhalākhyā aṃsapīṭhe gude bhage|| 8|| nitambe caiva sāmudgā grīvāyāṃ pṛṣṭhavaṃśake| pratarāḥ, syurmūrddhakaṭīkapāle tunnasīvanāḥ|| 9|| hanūbhaye kākatuṇḍāḥ, kaṇṭhasya yakṛtastathā| hṛdayaklomanetrāṇāṃ nāḍyāṃ maṇḍalanāmakāḥ|| 10|| śrotraśṛṅgāṭakākhyeṣu śaṅkhāvartā iti smṛtāḥ|" iti|
athātreyamataṃ brūte---- -----sahasre dve nijagādātrinandanaḥ| ---------------------------------------------|17|
Sa. atrinandano dve sahasre sandhīnāṃ nijagāda-provāca| sa hi snāyupeśīsirāśritaiḥ sandhibhiḥ saha gaṇayati| etacca bāhulyenoktam| tathā hi-navasu snāyuśateṣu navaśatāni sandhīnām, pañcasu peśīśateṣu pañcaśatāni,, saptasu sirāśateṣu saptaśatāni, ityekaviṃśatiśatāni prāyeṇa prāpnuvantīti manyāmahe|
---------------------------------------------| snāvnāṃ navaśatī-----------------------------|17|
Sa. snāyūnāmasmin dehe navaśatī| navānāṃ śatānāṃ samāhāro navaśatī, "dvigoḥ" iti ṅīp, navaśatānityarthaḥ| tatra "pade pañca syuraṅgulyaḥ pratyaṅguli tu tāni ṣaṭ| triṃśadevaṃ, daśa daśa kūrce pādatale tathā|| 1|| gulphe ceti, triṃśadeva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni| catvāriṃśatsyurūrau ca, vaṅkṣaṇe daśa, sakthini|| 2|| sārdhaṃ śataṃ, dvitīye'pi tadvadbāhvośca sakthivat| śākhāsvevaṃ ṣaṭśatāni, kaṭyāṃ dve viṃśatī smṛte|| 3|| viṃśatirmuṣkayormeḍhrabastyantreṣu ca kīrtitāḥ| aśītiḥ pṛṣṭhabhāge syuḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭirakṣayoḥ|| 4|| catvāryurasyaṣṭadaśa, aṣṭāvaṃsayuge smṛtāḥ| madhye śatadvayaṃ triṃśadve dve manyāvaṭau smṛte|| 5|| netrauṣṭhatāluni tathā, grīvāyāṃ triṃśadīritāḥ| jatruṇi trīṇi, catvāri hanvoḥ pañca tu kīrtitāḥ|| 6|| jihvāyāṃ, dantamāṃseṣu dvādaśaivātha mūrdhni ṣaṭ| evaṃ śatāni snāyūnāṃ navaiteṣu vinirdeśet|| 7|| āmapakvāśayāntreṣu bastau ca suṣirāṇi tu| pratānavanti śākhāsu mahāsnāvāni kaṇḍārāḥ|| 8|| vṛttāni, pārśva pṛṣṭhoraḥśirasi syuḥ pṛthūni ca| sirādibhyo'pyasthito'pi rakṣetsnāvāni yatnataḥ|| 9||" iti| tathā coktam (suśrute śā. a. 5/35)- "na hyasthīni tathā hiṃsyurna peśyo na ca sandhayaḥ| vyāpāditā api sirā yathā snāyūni dehinām|| snāyūni yo vetti samyagbāhyānyābhyantarāṇi ca| sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinaḥ||" iti|
---------------------------------------------| -------------------pañca puṃsāṃ peśīśatāni tu||17|| adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yonistanasamāśritāḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. "peśyaḥ samprati bhaṇyante pañcāṅgulyo'tha tāsu tāḥ| pratyekaṃ tisra ityevaṃ tāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ|| 1|| daśa pādatale gulphe tathā pādasya copari| kūrce tu (ca) viṃśatiḥ syāttu jaṅghāyāṃ, pañca jānuni|| 2|| ūrau viṃśatirityevaṃ śataṃ sakthyekato bhavet| śataṃ dvitīye'pi tathā, sakthivadgujayormatāḥ|| 3|| catvāryevaṃ śatāni syuḥ śākhāsvekaiva mehane| sīvanyāṃ ca, vṛṣaṇayordve, sphijostu daśa smṛtāḥ|| 4|| tisro gude, bastimūrdhni dve, catasrastu koṣṭagāḥ| nābhyāmekā'tha, hṛdyekā, syādekā''māśaye'pi, ṣaṭ|| 5|| yakṛtplīhondukeṣu, syuścatasraḥ, pṛṣṭhato daśa| pārśvayorvakṣasi daśa, catasraścākṣakāṃsayoḥ|| 6|| ityantarādhau ṣaṣṭiḥ, syurgrīvāyāṃ daśa, gaṇḍayoḥ| aṣṭau, hanupradeśe'ṣṭāvekaikā kākale tathā|| 7|| jihvāyāṃ mūrdhni galake, dve lalāṭe'tha tāluni (dve dve tālulalāṭayoḥ)| dve oṣṭhayoḥ, karṇayordve, nāsāyāṃ dve ca kīrtite|| 8|| puruṣāṇāṃ bhavedetatpeśīnāṃ śatapañcakam| daśādhikāḥ syuḥ stanayordaśa yonau ca yoṣitām|| 9|| pratyekaṃ stanayoḥ pañca, tāsāṃ vṛddhistu yauvane| yonyantarāśrite dve tu dve ca vṛtte mukhāśrite|| 10|| garbhamārgāśrayāstisro yatra garbho'vatiṣṭhate| śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā jāyate striyāḥ|| 11|| tasyāstṛtīya āvarte rohitasyākṛtirbhavet| garbhaśayyā'tha tisraśca bhaveyuḥ sampraveśikāḥ|| 12|| śukrasya cārtavasyaivaṃ peśīstantravido viduḥ|" iti| (saṅgrahe coktam śā.a.5)- "etābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇuvakravṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni| sirādhamanīnāṃ cāṇuśo vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāṇi ṣaṭpañcāśāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni| tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhāni| atastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svedamabhivahanti| tathā'bhyaṅgālepādivīryaṃ tvacivipakvamantarnayanti| sparśa ca gṛhṇanti| srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva|" iti| anye tvāhuḥ-"śarīre romṇāṃ dvāsaptatiḥ koṭhyo bhavanti|" iti|
idānīṃ sirāḥ saṅkhyātumāha---- ------------------------------------------| daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ||18|| rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam| ---------------------------------------------|19|
Sa. hṛdi tiṣṭhantīti hṛtsthāḥ, daśa mūlasirāḥ| yato'nyāsāṃ sirāṇaṃ sarvāsāṃ mūlabhūtatvenaivaitāḥ sthitāḥ, tataḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| hṛtsthāḥ-hṛdayasambaddhāḥ| tāḥ sarvaṃ vapuḥ-sakalaṃ dehaṃ, ojo vahanti-prāpayanti| katham ? sarvataḥ,-sarvadikkam| vapurojo vahantīti vaherdvikarmakatvāt vapurojaśca karma| kimbhūtamojaḥ ? rasātmakaṃ,-rasasvabhāvam, āhārātsārakiṭṭatayā pariṇatāt sāram| tannivaddhaṃ hi ceṣṭitam| tāsu-daśasu sirāsu, nibaddhaṃ-niścayena sthitaṃ, ceṣṭitaṃ-vākkāyamanovyāpāraḥ| hiśabdo yasmādarthe| yasmāttannibaddhaṃ ceṣṭitamatastā mūlasirāḥ|
idānīm saṃsthānamāsāṃ nirdiśati---- ------------------------------------------| sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekhāpratānavat||19|| bhidyante tāstataḥ saptaśatanyāsāṃ bhavanti tu| ---------------------------------------------|20|
Sa. sthūlaṃ mūlaṃ yāsāṃ tā evam| suṣṭu sūkṣmamagraṃ-prānto yāsāṃ tā evam| sthūlamūlatvena tāsāṃ vyānavāyuvikṣipto rasaḥ śīghrameva cāntaḥ praviśati| sūkṣmaprāntatvena romarājyāmapyantaḥ praviśya teṣāṃ romṇāṃ vṛddhihetuḥ sampadyate| tataścāsmin dehe sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekāpratānavat bhidyante-anekadhā sampadyante| yathā, vṛkṣasya palāśarekānāṃ pratānāḥ-samūhāḥ, sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrā anekadhā jāyante tathaivaitāḥ sirāḥ sthūlamūlāḥ sūkṣmāgrā anekadhā sampadyante nānārūpā yataḥ, tataḥ-tasmāddhetoḥ, palāśarekhāpratānavadanekadhā gamanādāsāṃ sirāṇāṃ saptaśatāni bhavanti| tuśabdo'vadhāraṇe bhinnakramaḥ, saptaiva śatāni|
---------------------------------------------| tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ, tasminna vedhayet||20|| sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ| ---------------------------------------------|21|
Sa. tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tasmin-sirāśate, sirāṃ jālandharāṃ nāma-yā jālāni dhārayati tāṃ, na vidhyet| tisraśceti| yāścānyāstisraḥ sirā abhyantarāśritāḥ-antarmukhāḥ, tā api na vedhyā iti caśabdārthaḥ| evaṃ sakthnyāśrite sirāśate catasraḥ sirā na vedhyāḥ| dvitīye'pi sakthni catasra eva| sakthivadbāhvorapi| evaṃ caturṣu sirāśateṣu śākhāsvāśriteṣu ṣoḍaśa sirā na vedhyāḥ|
---------------------------------------------| ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ, tāsāṃdve dve tu vaṅkṣaṇe||21|| dve dve kaṭikataruṇe śastreṇāṣṭau spṛśenna tāḥ| ---------------------------------------------|22|
Sa. ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau| tatra ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ-dvātriṃśaccroṇyavayavāśritā sirāḥ| tāsāṃ madhye dve dve tu vaṅkṣaṇedvayorvaṅkṣaṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| dve dve kaṭīkataruṇe-dvayoḥ kaṭīkataruṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| evaṃ śroṇyāśritā aṣṭau sirāḥ śastreṇa n spṛśet|
---------------------------------------------| pārśvayoḥ ṣoḍaśaikaikāmūrdhvagāṃ varjayettayoḥ||22||
Sa. pārśvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ| tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pārśvasandhisaṃjñāṃ pratyekaṃ varjayet|
dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ| dve dve tatrordhvagāminyau na śastreṇa parāmṛśet||23||
Sa. dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe-caturviṃśatiḥ sirāḥ pṛṣṭhamāśritāḥ| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ-pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, dve dve tatrordhvagāminyau| evaṃ catasraḥ śastreṇa na parāmṛśet|
pṛṣṭhavajjaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite| romarājīmubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet||24||
Sa. pṛṣṭhavajjaṭhare-pṛṣṭhena tulyāḥ sirā udare, tatsaṅkhyā caturviṃśatirityarthaḥ| tāsāṃ-udarāśritānāṃ śirāṇāṃ madhyāt, mehanasya meḍhrasyopari sthite, romarājīmubhayataḥ-ubhayapārśvayoḥ, dve dve sire| evaṃ catasraḥ sirāḥ| tāḥ śastreṇa na parāmṛśet|
catvāriṃśadurasyāsāṃ caturdaśa na vedhayet| stanarohitatanmūlahṛdaye tu pṛthagdvayam||25|| apastambhākhyayorekāṃ tathā'pālāpayorapi| ---------------------------------------------|26|
Sa. catvāriṃśadurasi sirāḥ| tāsāṃ madhyāt caturdaśa sirā na vedhayet| tā eva darśayati-stanarohitetyādi| tayoḥ-stanayormūle tanmūle| tatra stanarohitayoḥ, tathā stanamūlayoḥ tathā hṛdaye, pṛthak-pratyekaṃ, dvayaṃ-dve dve sire, na vidhyet| apastambhākhyayoḥ pratyekamekāṃ sirāṃ, tathā'pālāpayoḥ pratyekamekāṃ sirāṃ na vidhyet|
---------------------------------------------| grīvāyāṃ pṛṣṭhavattāsāṃ nīle manye kṛkāṭike||26|| vidhure mātṛkāścāṣṭau ṣoḍaśeti parityajet| ---------------------------------------------|27|
Sa. grīvāyāṃ pṛṣṭhavat sirāṇāṃ saṅkhyā-caturviṃśatiḥ sirāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyānnīle dve, manye dve, kṛkāṭike dve, vidhure dve, aṣṭau ca mātṛkāḥ-mātṛkākhyāni marmāṇi, iti-evaṃ, ṣoḍaśa parityajet-na śastraṃ tāsu pātayet|
---------------------------------------------| hanvoḥ ṣoḍaśa, tāsāṃ dve sandhibandhanakarmaṇī||27||
Sa. hanvordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ saṃśritāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyādvesire parityajet| kiṃkarmaṇī te āha ? sandhibandhanakarmaṇī| badhyate'neneti bandhanam| samdherbandhanaṃ sandhibandhanam| arthāddhanusambandhinaḥ sandherbandhanaṃ karma-kriyā, yayoḥ sirayoste sandhibandhanakarmaṇī sire|
jihvāyāṃ hanuvattāsāmadho dve rasabodhane| dve ca vācaḥpravartinyau--------------------|28|
Sa. jihvāyāṃ hanuvat sirāsaṅkhyā-ṣoḍaśaiva sirāḥ| tāsāṃ madhyāt jihvāyā adho ye dve sthite rasabodhane-yābhyāṃ raso jñāyate madhurādirasabodhinyau, dve ca vācaḥpravartinyau ye sire, evaṃ catasro jihvāśritāḥ sirāḥ parityajet|
---------------------------------------------| -------------------------nāsāyāṃ caturuttarā||28|| viṃśatirgandhavedinyau tāsāmekāṃ ca tālugām| ---------------------------------------------|29|
Sa. nāsāyāṃ caturuttarā viṃśatiḥ sirāṇām, evaṃ caturviṃśatiḥ sirā nāsāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve gandhavedinyau-gandhaṃ vedituṃ śīlaṃ yayoste gandhavedinyau sire, tathaikāṃ tālugāṃ sirām, evaṃ nāsāśritāḥ sirāstisraḥ parityajet|
---------------------------------------------| ṣaṭpañcāśannayanayornimeṣonmeṣakarmaṇī||29|| dve dve, apāṅgayordve ca tāsāṃ ṣaḍiti varjayet| ---------------------------------------------|30|
Sa. ṣaṭpañcāśannayanayoḥ sirāḥ| tāsāṃ madhyānnimeṣonmeṣakarmaṇī| nimeṣonmeṣau-nimilanonmīlane, karmaṇī yayoste nimeṣonmeṣakarmaṇī sire dve dve pratyekam, tathā'pāṅgayordve sire, evaṃ ṣaṭ sirā varjayet-tatra śstraṃ na pātayet|
---------------------------------------------| nāsānetrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭe, sthapanīśritām||30|| tatraikāṃ, dve tathā''vartau, catastraśca kacāntagāḥ| saptaivaṃ varjayettāsām-------------------------|31|
Sa. nāsānetragatā yāḥ sirā uktāḥ| tāsāṃ madhyāllalāṭe ṣaṣṭiḥ sirā bhavanti| tatra-tāsāṃ madhyāt, sthapanīśritāṃ-sthapanīnāmamarmaviśeṣastatrasthāṃ, ekāṃ sirāṃ na vidhyet| dve tathā''vartaumarmaṇī, tayorāvartayoḥ sthite dve sire na vidhyet| catasraśca kacāntagāḥ-keśāntasthāḥ sirāḥ, na vidhyet| evaṃ sapta sirā lalāṭe varjayet|
---------------------------------------------| ----------------------karṇayoḥ ṣoḍaśātra tu||31|| dve śabdabodhane śaṅkhau sirāstā eva cāśritāḥ| dve śaṅkhasandhige tāsām------------------------|32|
Sa. karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ| atra tu-asmin ṣoḍaśasaṅkhye siroddeśe, karṇayorāsthite dve sire śabdabodhane-yābhyāṃ śabdo budhyate-jñāyate te, varjayet| śaṅkhau sirāstā eva karṇāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve sire śaṅkhasandhige-śaṅkhasandhyāśrite, varjayet|
---------------------------------------------| -------------------mūrdhni dvādaśa tatra tu||32|| ekaikāṃ pṛthagutkṣepasīmantādhipatisthitām| ---------------------------------------------|33|
Sa. mūrdhni viṣaye dvādaśa sirāḥ| tatra tu-tāsu dvādaśasu sirāsu madhye'ṣṭau sirāḥ śastreṇa varjayet| tā evāha-ekaikāmiti| evaṃ pratyekamutkṣepayordvayorekaikāṃ, sīmanteṣu pañcasvekaikāṃ, adhipatāvekāṃ, ityaṣṭau|
---------------------------------------------| ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ||33||
Sa. iti-samaptau prakāre vā| aveṣyasirāvibhāgavijñānārthaṃ tannimittaṃ, pratyaṅgaṃ-śirasyantarādhau bāhvādiṣu, yāḥ sirāstā varṇitāḥ-uktāḥ tā varṇayituṃ samāptā iti, athavā'nena prakāreṇa pūrvoktena varṇitāḥ|
avedhyāstatra kārtsnena dehe'ṣṭānavatistathā| saṅhkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ||34||
Sa. tatra-tāsu sirāsu madhye, kārtsnena- sākalyena, aṣṭānavatiḥ sirā avodhyā varṇitāḥ| dehe-śarīre| na kevalameta evāvedhyāḥ, yāvatsaṅkīrṇādayaśceti tathāśabdasyārthaḥ| saṅkīrṇāḥ-parasparaṃ nibaddhāḥ| grathitā iva-grathitāḥ| kṣudrāḥ-alpāḥsūkṣmā na mahatyaḥ| vakrāḥ-kuṭilāḥ| tathā sandhiṣu-asthisandhiṣu, yā āśritāstā api na vedhyāḥ|
tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo'sraṃ vahate pṛthak| vātapittakaphairjuṣṭaṃ śuddhaṃ caivaṃ sthitā malāḥ||35|| śarīramanugṛhṇanti pīḍayantyanyathā punaḥ| ---------------------------------------------|36|
Sa. tāsāṃ sirāṇāṃ sambandhīni yāni saptaśatāni, teṣāṃ pādaḥ-pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, asraṃ vahate, asmin dehe| kimbhūtaṃ tadraktam ? vātapittakaphairjuṣṭaṃ-sevitaṃ, śuddhaṃ ca-rairanākrāntamajuṣṭaṃ kṛtvā| pṛthat-pratyekaṃ kṛtvā, pādo'sraṃ vahate| evaṃ vātajuṣṭaṃ raktaṃ sirāśataṃ pañcasaptatyadhikaṃ vahate| pittajuṣṭaṃ pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, tathā kaphajuṣṭaṃ pañcasaptyadhikaṃ śataṃ, tathā śuddhaṃ raktaṃ pañca saptyadhikaṃ śataṃ vahate| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, malāḥsthitāḥ śarīramanugṛhṇanti-vartayanti| anyathā punaḥ-vyatyayena sthitāḥ, pīḍayanti-vikāreṇa yojayanti|
kiṃlakṣaṇāḥ sirā vātādijuṣṭamasraṃ vahanti ? ityāha---- ------------------------------------------| tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇātsirāḥ||36|| praspandinyaśca vātāsraṃ vahante--------------------| ---------------------------------------------------|37|
Sa. tatra-tāsu sirāsu madhye, śyāvāruṇā varṇena yāḥ sirāstā vātāsraṃ-vātaraktaṃ, vahante| tathā sūkṣmāḥ| tathā pūrṇariktāḥ vāyoścalatvāt kṣaṇātpūrṇāḥ kṣaṇādriktāḥ-śūnyā eva| tathā praspandinyaḥ| kila spandanaṃ sarvāsāṃ vidyate, prakarṣeṇa tu vātaraktavāhinīnāmiti praśabdena dyotyate|
----------------------------------pittaśoṇitam| sparśoṣṇāḥ śīghravāhinyo nīlapītāḥ-------------|37|
Sa. sirāḥ pittaśoṇitaṃ vahante| kiṃvidhāḥ ? sparśoṣṇāḥsparśenoṣṇāḥ, na śītāḥ| tathā, śīghravāhinyaḥ| tathā, nīlapītā varṇena|
---------------------------------------------| ---------------------------------kaphaṃ punaḥ||37|| gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ-------------| ---------------------------------------------|38|
Sa. kaphaṃ punargauryo vahante| tathā snigdhādiviśeṣaṇāḥ| kaphamiti kaphaśoṇitam, śoṇitaśabdalopāt| snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ| tathā, sthirāḥ-na tu capalāḥ| tathā, śītāḥ sparśena|
-------------------saṃsṛṣṭaṃ liṅgasaṅkare| ---------------------------------------------|38|
Sa. liṅgasaṅkare-yathā nirdiṣṭasya lakṣaṇasya saṅkīrṇatve, saṃsṛṣṭaṃ-kapāvātajuṣṭaṃ vātapittajuṣṭaṃ kaphapittajuṣṭaṃ tribhirapi dośairjuṣṭaṃ, raktaṃ sirā vahanti-sakalaṃ śarīraṃ prāpayanti|
---------------------------------------------| gūḍhāḥ samasthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddhaśoṇitam||38||
Sa. gūḍhāḥ-antargatāḥ, tathā samaṃ kṛtvā sthitāḥ-samasthitāḥ, tathā snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ, rohiṇyaḥ-sirāparasaṃjñā lohitābhāsā vā prasaraṇaśīlā vā, śuddhaśoṇitaṃ dehe'smin vahanti|
dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā| tābhiḥ parivṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ||39|| tābhiścordhvamadhastiryagdeho'yamanugṛhyate| ---------------------------------------------|40|
Sa. dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā-caturviṃśatirityarthaḥ| tābhiḥ-dhamanībhiḥ, nābhiḥ parivṛtā-pariveṣṭitā| katham ? cakranābhirivārakaiḥ,-yathā rathāṅgasya madhyamabhāgo nābhiśabdavācyo'rakaiḥ parivriyate tadvannābhiḥ-śarīramadhyabhāgo, dhamanībhiḥ| dhmānāddhamanyaḥ srotoviśeṣā ucyante| tābhiḥ dhamanībhiḥ, ayaṃ deha ūrdhvamadhastiryak cānugṛhyate-rasādiprāpaṇakarmaṇā tāḥ kāyasyānugrahaṃ kurvanti| tābhirayaṃ deha āyyāyate, ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhiḥ| saṅgrahe coktam (śā. a.6)-"tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ madhyāddaśa dhamanya ūrdhvaṃ prasṛtā daśādhaḥ prasṛtāstiryak catasraḥ| tābhiryathāsvamaṅgāvayavā ūrdhvādhastiryak samāśritā dhāryante āpyāyyante ca| tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| evaṃ tāstriṃśat| triṃśato madhyādve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| evaṃ daśa| dve dve śabdarūparasagandhān gṛhṇītaḥ| evamaṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| evamaṣṭau dve cāśru vahataḥ| tathaiva dve stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram| adhogamāḥ pakvāśayasthā daśa tridhā jāyante| evaṃ tā api triṃśat| tatrādyāḥ pūrvavaddaśa dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| dve vahato'nnamantrāśrayeṇa, dve toyaṃ dve mūtram| dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārtavaṃ vahataḥ| dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhivarddhayanti| tiryaggāminyastu catusro bhidyamānāḥ subahudhā bhavanti|" iti|
idānīm strīpuruṣāṇāṃ dṛśyāni srotāṃsi nirupayitumāha---- ------------------------------------------------| srotāṃsi nāsike karṇau netre pāyvāsyamehanam||40|| stanau raktapathaśceti nārīṇāmadhikaṃtrayam| ---------------------------------------------------|41|
Sa. srotāṃsi puṃsāṃ nava,-dvau nāsāpuṭau, dvau karṇau, dve netre, pāyuḥ- gudam, āsyaṃ-mukham, mehanaṃ-mūtraniṣkramaṇadvāram| strīṇāmetāni tathā'nyāni trīṇi,-dbau stanau, tathaiko raktapatho-raktamārgaḥ, pratimāsaṃ yato yonau raktaṃ pravartate| tadevaṃ strīṇāṃ trīṇisrotāṃsi puṃbhyo'dhikāni| evaṃ srotāṃsi dṛśyānyabhidhāya śarīre yānyadṛśyāni srotāṃsi tānyāha-
---------------------------------------------------| jīvitāyatanānyantaḥ srotāṃsyāhustrayodaśa||41|| prāṇadhātumalābbhonnavāhīni--------------------------| ---------------------------------------------------|42|
Sa. antaḥ-śarīrābhyantare, trayodaśa srotāṃsi vadanti| ' ācāryāḥ' iti śeṣaḥ| tāni ca srotāṃsi jīvitāyatanāni-viśeṣeṇa jīvitasyādhiṣṭhānāni| kimbhūtāni ? prāṇadhātumalambhonnavāhīni| prāṇākhyaṃ vātaṃ vahanti yāni tāni-prāṇavāhīni| dhātuvāhīni-rasādidhātun yani vahanti| malavāhīni-mūtraśakṛtsvedān yāni vahanti| tathā, ambhovāhīni-udakavāhīni| tathā, annavāhīni-annamabhyavahṛtaṃ yāni vahanti| evaṃ trayodaśa| saṅgrahe coktam (śā.a.6)-"tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca| tāni kṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegavidhāraṇādibhirduṣyanti| tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanaṃ kurvanti| tatra śvāsavatsādhanam| udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca| tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnatṛḍvigrahādibhirduṣyanti| tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca| tatra tṛṣṇoktamauṣadham| annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca| teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagadhcchet| rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca| māṃsavāhināṃ snāvānitvak ca| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca| asthivāhināṃ jaghanaṃ medaśca| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca| śukravāhināṃ stahau muṣkau majjā ca| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaṇau ca| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca| svedavāhināṃ medo romakūpāśca| srotasāmeva viśeṣāḥ sirā dhamanyaḥ| apare tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| saraṇāt sirāḥ| dhmānāddhamahyaḥ| sravaṇātsrotāṃsi| kevalaṃ parasparasannikarṣāt saddṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate| anye punarevamācakṣate| srotāṃsi sirā dhamanyo rasāyanyo vāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāni sthānānyāśayā kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇaṃ paryayeṇa nāmānīti|" iti|
-----------------------------------ahitasevanāt| tāni duṣṭāni rogāya, viśuddhāni sukhāya ca||42||
Sa. ahitānāmāhāravihārādīnāṃ sevanāt-śīlanāt, tāni,-srotāṃsi, duṣṭāni rogāya sampadyante| teṣāṃ vijñānārthaṃ doṣādivijñānīyoktamavagacchet| viśuddhāni-aduṣṭāni srotāṃsi, sukhāya ārogyāya, sampadyante|
svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasaddṛśāni ca||43||
Sa. svo dhātuḥ svadhātuḥ,-yo yo yasya yasya srotasa ādhārasyādheyatvena sthito dhātuḥ, tena tena svadhātunā samaḥ-samāno, varṇo yeṣāṃ srotasāṃ tāni svadhātusamavarṇāni| yathā,-rasadhātutulyavarṇāni rasavāhisrotāṃsi, yāvacchukradhātusaddṛśavarṇāni śukravāhisrotāṃsi| tathā, sarvasrotasāṃ madhye kāniciddṛttāni-vartulāni, kānicitsthūlāni, kānicidaṇūni-sukṣmāṇi srotāṃsi| tathā, ākṛtyā-saṃsthānena, dīrghāṇi sarvāṇyeva| tathā, pratāna sadṛśāni-patrarekhātulyāni| patrarekhātulyarupatvena śākhā praśākhatayā'nekadhā dūraṃ pravisṛtānīti gamayati|
yataścāhitāhāravihārasevanaṃ srotoduṣṭikāraṇam, atastāni tadduṣṭikāraṇāni vakti ---- āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||44||
Sa. āhāraḥ-pānāśanādilakṣaṇaḥ, doṣaguṇaiḥ-vātapittaśleṣmaguṇairaukṣyādibhiḥ yaḥ samaḥ-tulyaḥ samānaguṇaḥ, sa srotasāṃ pradūṣakaḥ| vihāro'pi-yo vāgdehamanaśceṣṭālakṣaṇaḥ, so'pi doṣaguṇaiḥ samānaguṇo yathāyathaṃ srotasāṃ pradūṣakaḥ| yaścāhārastathāvihāro dhātubhiḥ-rasādibhiḥ, viguṇo-viruddhaguṇo rasasamānaguṇarviparītaguṇaḥ, sa yathāyathameva srotasāṃ pradūṣakaḥ|
srotāsāṃ duṣṭiḥ kathaṃ jñāyate ? ityāha ---- atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||45||
Sa. atiśayena pravṛttiḥ, yathā-mūtravāhisrotasāṃ pramehavadbahumūtratā| saṅgaḥ-apravṛttiḥ, kiñcidvā pravṛttirmūtrakṛcchravat| śakṛdvāhināṃ srotasāmatīsāravatpurīṣātisaraṇaṃ-atipravṛttiḥ| saṅgaḥ stokaṃ stokaṃ kṛtvāpurīṣasya pravṛttiḥ, athavā sarvasarvikayodāvartavatpurīṣasyāpravṛttiḥ| evaṃ mūtravāhisrotasāṃ mūtrātipravṛttya pravṛttī tatsrotoduṣṭerlakṣaṇam| tathaiva purīṣavāhināṃ purīṣāti pravṛttyapravṛttī purīśavāhisroduṣṭerlakṣaṇam| evamanyeṣāmapi srotasāṃ yathāyathaṃ vastuvāhināṃ yathāsvaṃ vastvatipravṛttyapravṛttī teṣāṃ duṣṭerlakṣaṇam| athavā sirāṇāṃ-srotasāṃ, granthayaḥ-kuṭilabhāvatvaṃ, duṣṭerlakṣaṇam| vimārgato veti| athavā svaṃ mārgamujjhitvā mārgāntarāsādanaṃ srotasāṃ duṣṭerlakṣaṇam|
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||46||
Sa. bisānāṃ-mṛṇālānāṃ, yathā sūkṣmāṇi dvārāṇi-chidrāṇi, dūraṃ pravisṛtāni-sakalaṃ bisaṃ gatāni, tathaiva srotasāṃ dvārāṇi mukhāni, sūkṣmāṇi dehe dūraṃ pravisṛtāni-kṛtsnaṃ dehaṃ prakarṣeṇa gatāni| yaiḥ-dvāraicchidraiḥ, dehe-śarīre, abhyavahṛtasyāhārasya kāyāgninā pacyamānasya prasādabhāvo yaḥ samudbhavati sa rasaḥ prasādākhya upacīyate-vṛddhiṃ nīyate|
vyadhe tu srotasāṃ mohakampādhmānavamijvarāḥ| pralāpaśūlaviṇmūtrarodhā maraṇameva vā||47|| srotoviddhamato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet| uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥkṣatavidhānataḥ||48||
Sa. srotasāṃ tu vyadhe-tāḍane sati, mohādayo bhavanti| mohādīnāmatiretaradvandvaḥ pralāpādīnāṃ ca| viṇmūtrayo rodhena sambandhaḥ| athavā maraṇameva bhavati| ataḥ-asmājjīvita saṃśayāddhetoḥ, vaidyaḥ pratyākhyāya-"akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ" (hṛ.ci. a.11/44) ityādyuktvā, śalyamuddhṛtya-bahirniṣkāsya, prasādhayet| katham ? yatnena-nāvahelayā| kena prasādhayet ? sadyaḥkṣatavidhānataḥ-sadyovraṇapratiṣedoktavidhinā|
annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam| doṣadhātumalādīnāmūṣmetyātreyaśāsanam||49||
Sa. turavadhāraṇe| anekavidhasyāhārasyābhyavahṛtasya pittameva paktā| kimbhūtaṃ pittam ? pācakākhyaṃ pureritaṃ,-pūrvaṃ doṣabhedīye'dhyāya uktam| yathā (hṛ.sū. a.12/10)-"pakvāmāśayamadhyagam" ityārabhya yāvat "pācakaṃ nāma tatsmṛtam|" iti| tadīddṛśa pittamāhāraṃ pācayatīti dhanvantarimatam| doṣadhātviti| otreyasya-atriputrasya, śāsanaṃ-ājñā, iti-evaṃ, doṣādīnāmūṣmā'gniriti| doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrapurīṣasvedāḥ, ādiśabdena dūṣikādayaḥ| teṣāṃ doṣādīnāṃ sambandhī ūṣmā-agniḥ, yaḥ sa evānnasya paktā, na tu pittaṃ pācakākhyamiti|
tadadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| saiva dhanvantarimate kalā pittadharāhvayā||50|| āyūrārogyavīryaujobhūtadhātvagnipuṣṭaye| sthitā pakvāśayadvāri bhuktamārgārgaleva sā||51|| bhuktamāmāśaye rudhvā sā vipācya nayatyadhaḥ| balavatyabalā tvannamāmameva vimuñcati||52||
Sa. bhuktaṃ-abhyavahṛtamannaṃ, āmāśaye-āmānnasthāne yatrāmamannaṃ tatra, sā-grahaṇī, ruddhvā-avaṣṭabhya, adho nayati| kiṃ kṛtvā ? pipācya,-vividhaiḥ prakāraiḥ pācayitvā| balavatīti| balavatī bhuktaṃ vipācyādho nayati| abalā punaḥ satī sā āmameva-apakvameva vimuñcati| nanu, jāṭhārāgnirannaṃ grahaṇīsthaṃ pacati, na grahaṇī| tataśca kathamuktam ? "sā vipācya nayatyadhaḥ" iti| atrocyate| agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvena sthitatvādyujyata evaitadvaktum| grahaṇī hyagnerādhāraḥ| tathā ca prāguktam (ślo.50)-"kalā pittadharāhvayā" iti| pittaṃ ca vahniḥ| tathā cādhunaiva vakṣyati (ślo.90)-"pittaṃ vahniḥ" ityādi| tadevaṃ vahnayādhārā yā kalā sā'nnagrahaṇādgrahaṇītyucyate| tataścādhāratayā grahaṇīmāśrityāgniḥ pākakaraṇasamartho bhavati, nādhāramantareṇa kevala eva| tadevamagnyādhārasya grahaṇyākhyasya pākanirvartanaṃ prati kartṛtvaṃ yuktameveti| ataḥ "sā vipācya nayatyadhaḥ" ityetadupapannameva|
agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvatayā'vasthānāt parasparabalādhānenopakaryopakārakabhāvaḥ sambhāvyata ityāha ---- grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ| dūṣite'gnāvato duṣṭā grahaṇī rogakāriṇī||53||
Sa. hi yasmādarthe| yasmādgrahaṇyā yadbalaṃ-sāmarthyaṃ, tasya heturagniḥ| agnito grahaṇyā balamutpadyate| sa cāpyagnirgrahaṇībalaḥ, grahaṇī balaṃ yasyāgneḥ sa evam| apiśabdānna kevalamagnirgrahaṇyā balam, grahaṇyapyargnerbalam| ato hetordūṣite'gnau duṣṭāgrahaṇī rogakāriṇī sampadyate| evaṃ cārthād grahaṇyāmapi duṣṭāyāmagnirduṣyati| duṣṭaśca so'pi rogakārī sampadyate| evaṃ yā pittadharā kalā sā'duṣṭā satyāyurādīnāṃ puṣṭaye bhavatītyuktam| annagrahaṇādbhahaṇyā evaṃrūpatā|
taccānnaṃ vipakvameva dehadhātvādipoṣaṇam, nāpakvam| tasya cānnapākasya heturagniḥ, ata āha---- yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣaṇam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||54||
Sa. yadannaṃ-āhāro, dehadhātvādipoṣaṇaṃ bhavati, tatrāgnirhetuḥ| kutaḥ ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, apakvādāhārādrasarudhirādayo na sambhavanti| ato dehadhātvādipoṣaṇe sarvatrāgniḥ kāraṇam, pākakriyānirvartanāt| tadevamanvayavyatirekābhyāmavagamyate, annaṃ dehadhātvādiheturagniprabhāvādeva, tasmādagniḥ pākakāraṇam, pakvamannaṃ dehādipoṣaṇam| iti parasparakāraṇtvamanayoḥ|
"na hyapakvādrasādayaḥ" ityuktam| ataḥ pākasyaivetikartavyatāṃ nirupayannāha---- annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam| dravairvibhinnasaṅghātaṃ nītaṃ snehena mārdvam||55|| sandhukṣitaḥ samānena pacatyāmāśayasthitam| audaryo'gniryathā bāhyaḥ sthālīsthaṃ toyataṇḍulam||56||
Sa. kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (hṛ.sū. a.8/55) ityādinā granthena prāṅnirūpite| annamabhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ-hṛdayādyaṅganibandhanaṃ sthānaṃ, praṇākhyena vāyunā''hṛtaṃ-ānītam| "ṣṭhīvanakṣavathūdgāra" (hṛ.sū.a.12/5) ityādinaiva prāṇānilāhṛtatve labdhe punaruktaṃ spaṣṭārtham| tacca dravaiḥ-dravaguṇopalakṣitaistoyavyañjanamadyakṣīrādibhiḥ, vibhinnasaṅghātaṃ-apanītapiṇḍitabhāvam| tathā, snehena-ghṛtādinā, mṛdutvaṃ prāpitam| tathā, āmāśayasthitamagniḥ pacati| "nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|" iti vyākhyāta āmāśayastantrāntare (carake vi. a. 2/23)| kimbhūto'gniḥ ? audaryo-jaṭharabhavaḥ| tathā samānākhyena vāyunā sandhukṣitaḥ-uddīpataḥ| kālagrahaṇasyopalakṣaṇārthatvānmātrādisahāyena jāṭharāgninā samanoddīpitena pakvamannaṃ dehadhātvādipoṣaṇam| nanu, audaryo'gniradṛśyatvānna jñāyate kathaṃ pacati ? atastadarthaṃ bāhyaṃ dṛṣṭāntaṃ nirupayituṃ granthakṛdāha yathetyādi| yathā bāhyo'gniḥ sthālīsthaṃ toyataṇḍulaṃ pacati| toyaṃ ca taṇḍulāśca toyataṇḍulam, dvandvaikavadbhāvaḥ| tathaivāsāvaudaryo'gniḥ sandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthitaṃ caturvidhamannaṃ-aśitapītalīḍhakhāditabhedabhinnaṃ, prāṇānilāhṛtaṃ pacati| nanu, doṣabhedīye'dhyāye pūrvamuktam (hṛ.sū.a. 12/4)-"prāṇo'tra mūrdhagaḥ| ityārabhya yāvat "niśvāsānnapraveśakṛt|" iti| annasya praveśaṃ-āharaṇaṃ, karotītyannapraveśakṛt| prāṇānilā hṛtamityanenāpyayamarthaḥ pratyapādi| tatkimetena ? atrocyate| annapraveśakṛdityanenānnapraveśakaraṇamātramuktam, na tu koṣṭhaprāpaṇamiti| prāṇasya hi vāryormūrdhāśritasyoro yāvatsaṃcāra uktaḥ, na tato'dhaḥ| evamannapraveśakaraṇaṃ tāvatprāptaṃ yāvaduraḥ, na koṣṭhamiti| koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtamityanena tu koṣṭhaprāpaṇākhyo'rthaviśeṣa uktaḥ| iti dvayamapyetadvaktuṃ yuktam| [ nanu, ] 'sandhukṣitaḥ samānena' iti ca na vācyam| yataḥ prāguktam (hṛ.sū.a.12/8)-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ|" iti| evaṃ jāṭhareṇāgninā sahacaraḥ samano vāyuḥ sandhukṣayatītyartho'vatiṣṭhate| tasmāt "sandhukṣitaḥ samānena " ityanena nārthaḥ| ucyate| arthaviśeṣasampratyayārthametaduktam| tathā hi-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati " iti samānasayaiva pākakriyāṃ prati vahnisandhukṣaṇadvāreṇa kartṛtvamuktam, nāgneḥ| iha punaḥ sandhukṣitaḥ samānenāgniḥ pacati, na samāno vāyuḥ, ityapaunaruktyameva| yadyapi caikapratyayajanitaṃ na kiñcidasti, tathā'pyannapākakriyāṃ pratyagnereva kartṛtvam, na samānādeḥ| samānādayo hyupakārakā eva| ato yuktamidaṃ 'agniḥ pacati' iti|
tasyānnasyedānīmagnisamīpasthasya yā avasthāstāḥ kathayan punastameva pākaṃ nirdiśati---- ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ, yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ||57|| pittamāmāśayātkuryācyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||58||
Sa. ādau-prathamaṃ, ṣaḍrasamapi, apiśabdādvitrādirasamapi, annaṃ-abhyavahṛtamaśitapītādikaṃ, tatpacyamānaṃ madhurībhutaṃ-amadhuraṃ madhuraṃ sampannaṃ sat, kaphamīrayet| kimbhūtaṃ kapham ? phenībhūtam| pānīyāderapi pacyamānasya prathamaṃ phenotpattidarśanādevamuktam| vidāhāditi| tataḥ-prathamāvasthāto mādhuryaprāyāyā anantaraṃ, madhyamāvasthāṃ prāpya jāṭhareṇa vahninā pakvaṃ ṣaḍrasamapyannamabhyavahṛtamamlatāṃ yātaṃ-anamlamamlaṃ sampannaṃ, pittaṃ vidadhyāt| kasmātpunaramlatāṃ yāti ? ityāha-vidāhāt| viruddho viṣamo vā dāho-vidāhaḥ| tato vidāhāddhetoramlatāṃ yātam| kimbhūtamannam ? āmāśayāccyavamānaṃ,-nāmāśayasthitameva| cyutaṃpunaḥ-tata āmaśayātpakvāśayaṃ prāptaṃ, jāṭharāgninā pakvaṃ śoṣitamannaṃ, tathā piṇḍitaṃ-tadānīm piṇḍaṃ sañjātaṃ saṃhataṃ sampannaṃ, tathā kaṭukaṃ jātaṃ, anyāṃ(ntyāṃ) tṛtīyāmavasthāṃ prāpya mārutaṃ kuryāditi yojyam| etacca sarvaṃ svabhavasiddhaṃ svasaṃvedyaprāyaṃ kāryānumeyaṃ ca| ata eva rasaṣaṭke'pi yaddravyāṇāṃ vipākatraividhyaṃ madhurāmlakaṭukalakṣaṇamuktaṃ, tadanayā rītyopapannataraṃ bhavati| tathā hi-ṣaḍrasasyāpyannasya jāṭharāgninā pacyamānasya rasatrayopalakṣitena madhurāmlakaṭukasvabhāvenāvasthātrayeṇa pariṇāmo bhavati| atha (nanu,) annamityatra kasmāt "ado jagdhirlyaptikiti" iti jagdhyādeśo na bhavati ?| brūmaḥ| anna iti nipātanāt "bahulaṃ chandasi" iti bahulavacanādvā jagdhyādeśābhāvaḥ| nanu, vidāhādamlatāṃ gatamiti sāmānyenoktama yuktamivābhāti| yato drākṣekṣuśarkarādīnāmavidāhitvaṃ śrūyate| api ca vidāhādīni ca varjayediti tantrakāraḥ (hṛ.sū.a. 8/32) paṭhati| anayā ca rītyā avadāhidravyābhāva eva syāt| tasmātsāmānyena vidāhitvamabhyupagamyamānamanyāyyamiva manyāmahe| ucyate| vidāhasya dvaividhyādadoṣaḥ| iha hi dvividho vidāhaḥ prathito doṣasthānakṛto dravyakṛtaśca| tatra hi doṣasthānakṛtasya grahaṇam| [nanu,] āmāśayācyutamagninā pakvamiti kathamuktam ? yataḥ pakvāśayasthasyāgninā pāko'nupapannaḥ| dūravyavadhāno hyagnirāmāśayasthaḥ| tasmātpakvāśayasthasyānnasya pakvatvamanupapannam| atrocyate| pakvāśaye'pyasti pākaḥ, tantrakāravacanāt| tathā hi prāgbastividhāvabhyadhāt (hṛ.sū.a.19/34)-"yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn" ityādi| tadevaṃ pakvāśayasthasyāpyanuvāsanasya snehapāko'bhihitaḥ| tathā pakvāśaye'pyagninā pakvasya punaḥ pāko yukta eva| tantrāntareṣu māṃsādīnāmapi vikledadarśanādanyatrāpi pāko'nujñāta eva|
jāṭharasyāgneḥ karmābhidhāya, idānīmanyeṣāmapyagnīnāṃ karmābhidhātumāha ---- bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvān svān pārthivādīn pacantyanu||59||
Sa. bhūmerayaṃ bhaumaḥ| āpya iti cintyam| āgneya iti "agrerḍhak" iti ḍhak| vāyavya iti "sā'sya devatā" ityarthe "vāyvṛtupitruṣaso yat" iti yat| tadatraupamyartho bodhyaḥ, vāyavya iva vāyavya iti| ke punaste ? ityāha-pañcoṣmāṇa iti| kimbhūtāḥ ? sanabhasāḥ| saha nābhasenoṣmaṇā pañcoṣmāṇaḥpañcāgnayaḥ| bhauma ūṣmā yāvannābhasa ūṣmeti| tadete'gnayaḥ pañcāhāraguṇān anu-paścāt, pacanti| kuto'nu ? prakṛtatvā daudāryāgninirvartitādannapākāt| kimbhūtānāhāraguṇān ? svānkhān pārthivādīn| yo yasya māhābhutoṣmaṇaḥ pārthivāderātmīyo guṇaḥ, taṃ guṇaṃ sa eva pārthivādyūṣmā pacati|
anayā coktyā āhāraḥ śarīragatānāṃ bhāvānāṃ samānaguṇānāṃ guṇadvāreṇa varddhanahetuḥ,viparīta guṇānāṃ ca kṣayahetuḥ iti pratipādayati ---- yathāsvaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇān pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān||60||
Sa. te ca-guṇāḥ, pañcamahābhūtāśritāḥ| yathāsvaṃ ye yeṣāṃ mahābhūtānāmātmīyā guṇāḥ, te yathāsvamātmīyena vahninā pakvā ātmīyāneva dehasthān mahābhūtaguṇān puṣṇanti| kathaṃ puṣṇanti ? ityāha-pṛthak,-pratyekaṃ kṛtvā, naikaṃ sarve, na sarvānekaḥ| tāmeva pratyekaṃ bhūtaguṇapuṣṭiṃ pañcoṣmapakvāhāraguṇakṛtāṃ spaṣṭī kurvannāha- pārthivā mahābhūtaguṇāḥ pārthivāneva mahābhūtaguṇān dehagān puṣṇanti-vṛddhiṃ nayanti| śeṣāḥ-pārthivaguṇebhyo ye'nye mahābhūtaguṇā āpyāstaijasā vāyavyā nābhasāśca, te śeṣān pārthivaguṇavyatiriktānāpyādimahābhūtaguṇān, puṣṇanti-āpyāyayanti| guṇānāṃ ca nirādhārāṇāmasambhavāt sahādhāreṇa pṛthivyādinā mahābhūtena saha pakvā ete mahābhūtaguṇāstathāvidhāneva mahābhūtaguṇān puṣṇantīti sāmarthyalabhyo'rthaḥ| atra codayanti| nanu, pṛthivyādimahābhūtacatuṣṭayavyatiriktasyoddeśamātratvādākāśasya sattaiva durghaṭā| kutaḥ punastasyoṣmaṇaḥ sambhavaḥ ? iti| atrocyate| ākāśasya sattā tāvat dravyanirṇayaprastāva prāk (hṛ.sū. a.9/1) pratipāditaiva| tathā nāsikāśrotrāsyādiṣu suṣireṣu sthāneṣu sthita ūṣmā dāhapākādīn kurvan nābhasa ūṣmetyupacaryate| ityaupacārika ūṣmā'pyasyopapanna eva| evaṃ pañca bhautikā agnaya ete, eka udarāgniḥ, sapta ca dhātvagnayo vakṣyamāṇāḥ, iti trayodaśāgnayaḥ| nanu, pārthivādyūṣmabhiḥ pakvasya punardhātūṣmabhiḥ pākakāle dhātūnāmapi pāñcabhautikatvāttatrāpi pārthivādyūṣmabhāvaḥ| taiśca pārthivādyūṣmabhiḥ punaḥ pākaḥ, ityevamaṣṭādaśa prāpnuvanti| satyamevatat| kintu ta eva pañcoṣmāṇaḥ pārthivādayaḥ sthānantaraprāptā dhātūṣmāṇa iti vyapadeśa māsādayanti| yathā-udakaṃ sthānāntaragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ labhate| tathā coktam-"taccharīragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ prāpnoti|" iti| anye tvevamāhuḥ-ete trayodaśāgnayaḥ, tathā saptasu sirāśateṣu saptāgniśatāni, pañcasu māṃsapeśī śataṣu ca pañcāgniśatāni "| iti| evaṃ pañcamahābhūtātmakādāhārādyathāsvamagninā pakvādrasa āhārasāraḥ| tatrasthairmahābhūtaguṇairdehagā mahābhūtaguṇā rasadhātvāśritā yathāsvamabhivarddhante|
kiṭṭaṃ sāraśca tatpakvamannaṃ sambhavati dvidhā| -------------------------------------------------|61|
Sa. tadannaṃ pakvaṃ dvidhā sambhavati-dviprakāraṃ jāyate, kiṭṭarūpaprasādarūpatayā|
kiṭṭamapi yadetannasya pakvasya, tadapyacchānacchabhedena dvidhetyāha---- ------------------------------------------------| tatrācchaṃ kiṭṭamannasya mūtraṃ vidyāddhanaṃ śakṛt||61||
Sa. tatra-tayoracchānacchabhedabhinnayoḥ kiṭṭayārmadhyāt, yadacchamannasya kiṭṭaṃ tanmūtraṃ vidyāt| yad ghanaṃ-saṃhataṃ, annasya kiṭṭaṃ tat śakṛt-purīṣaṃ, jānīyāt|
sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ| ---------------------------------------------------|62|
Sa. sāraḥ punaḥ-prasādākhyo bhāgo, bhūyaḥ saptabhiragnibhiḥ pacyate| udarāgninā pañcabhiśca bhūtāgnibhiḥ pūrvaṃ pakvaḥ san pāścātsārībhūto dhātūṣmabhiḥ pacyata iti pratipādanarthaṃ bhūyo grahaṇam| kathaṃ pacyate ? yathāsvaṃ,-yasya sārasya rasādisapta dhātusthasya yo'gniḥ sa ātmiyaḥ, tena tena sa sa sāraḥ pacyata ityarthaḥ| rasadhātusthaḥ sāro rasadhātvagninā pacyata iti bhāvaḥ| caturvidho'pyāhārā'bhyavahṛto jaṭharāgninā bhūtasahāyena pakvaḥ kiṭṭasāratāṃ yāti| tato yaḥ sāraḥ prasādākhyaḥ sa pūrvaṃ hṛdayaṃ yāti| tato hṛdayāntaḥsthena vyānena vikṣiptastatsthābhiḥ sirābhirdaśabhirmūlabhūtābhiḥ kṛtsnaṃ śarīramuhyamāno rasadhātunā sahaikatāṃ prāpto rasadhātvaśayasthena vahninā bhūtāgnisahāyena pacyamāno raktadhātusāratayā pariṇamiti| raktadhātusāratayā pariṇato māṃsadhātusāratayā pariṇamati| yāvatsa evāhārarasaḥ krameṇa garbhatayā pariṇamitīti|
amumarthaṃ dyotayitumuvāca---- ------------------------------------------------| rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca||62|| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate| ---------------------------------------------------|63|
Sa. rasāt-dhāturasādāhārarasena sahaikatāmāpannāt, raktaṃ prajāyate-sa dhāturasastathābhūto raktatayā sampadyate| tāvadyāvatsa eva garbhatveneti yojyam| atra codayanti| nanu, yadyāhāraraso vyānavikṣipto rasadhātunā sahaikatāṃ pariṇaman krameṇa raktādīn bhāvān garbhāvasānān pariṇamati| tarhi kathamuktaṃ "sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|" iti ? atrocyate| kārye kāraṇopacāradetaduktamityavehi| sārakāryeṣu rasaraktādiṣu saptabhirdhātvagnibhiḥ pacyamāneṣu "sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|" ityuktam| tasmādrasādidhātava eva sārākhyānmūlakāraṇādutthitāḥ paramārthena pacyanta iti bodhyam| nanu, yadi krameṇāhārarasādraso rasādraktaṃ raktānmāmsamityādikrama āśrīyate, tatkathamuktaṃ (ślo.68)-"vyānena rasadhāturhi vikṣepocita karmaṇā|" iti? atra hi yugapaditi ca nirdiśyate| yugapat-ekakālaṃ, vyānena raso dehe vikṣipyate| vikṣiptācca rasāt sarvadhātūtpattiriti pratyajñāyi| iha ca rasaraktamāṃsādikrameṇāhārarasāddhātuniṣpattirityucyate| tadetat parasparaṃ viruddhamiva lakṣyate| brūmaḥ| yugapacchabdo'tra śīghrakramārthaḥ| tathā covāca sāṅkhye (sāṃ.kā. 3)- "yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā|" iti| asyārthaḥ-manobuddhyahaṅkārāstrayaścakṣuḥśrotrādīnāṃ madhyādanyatama ityevaṃ catuṣṭayametat| asya ca vṛtteryugapannirdiṣṭā krameṇa ca| tatra yugapadvṛttirutpalapatraśatasūcībhedananyāyena| krameṇa ca vṛttiryathā,-cakṣurādi rūpādikaṃ paśyati, manastatra saṃśete, buddhirniścinoti, ahaṃ karomītyahaṅkāra udyamayati| tadvadatrāpi yugapatkrameṇa ca vikṣepo na viruddhaḥ| astvetat| rasadhāturityetatkathamuktam ? yato rasākhyo dhātustena na vikṣipyata, kintarhi ? āhārarasaḥ| ata eva dhātuśabdopādānamanarthakam| brūmaḥ| dhātuśabda ādhārābhidheyatvenehopātto rasasya dehadhāraṇatvaṃ darśayitum| sarveṣāṃ hi dhātūnāṃ yaddehadhāraṇasvabhāvatvaṃ tadāhārarasāpyāyitānāmeṣāṃ, na tvanāpyāyitānām| ataḥ sa āhāraraso dhātunāmādhāraḥ udbhavasthānam| yathā,-loke hemādīnā ya ādhāraḥ pratiniyatā viśiṣṭā mṛt sa dhātusaṃjñayā bhaṇyate| iyaṃ mṛddhemadhāturiyaṃ rajatadhāturiti| evamāhārarasā vyānena vikṣipyata, na rasākhyo dhātuḥ, iti sthitametat| kiñca, āhārarasādekakālaṃ saptasudhātusrotaḥsu praveśitādrasaraktādayo dhātava utpadyante, iti yadyeṣa ekakāladhātupoṣaṇapakṣa āśrīyate, tadānīmidaṃ virudhyate-"pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryādvṛddhaḥ kṣīṇāśca tadvidham|" (hṛ.sū. a. 11/35) iti| yataḥ sarve dhātava āhārarasena yugapadvyānavikṣiptena sve sve srotasyavatiṣṭhamānāḥ svātantryeṇāhārarasāpyāyitāḥ puṣyanti, anāpyāyitāḥ kṣayaṃ yānti| tadevaṃ kathaṃ pūrvasya dhātorvṛddhau parasya vṛddhiḥ pūrvasya dhātoḥ kṣaye parasya kṣayaḥ syāt ? na hi kadāciddhaṭate maitre tṛpte caitraḥ suhitaḥ syāt, atṛpte vā'suhitaḥ syāt| tathā sthūlasya meda evopacīyata iti dṛṣṭam| na ca samaṃ kṛtvā saptasu dhātusrotaḥsu vinikṣipte rase medaso'dhikā vṛddhiḥ kathañcidupapadyate| kramapariṇāmapakṣe tu sthūlasyāhāraraso rasadhātutayā pariṇamiti| rasadhātū raktatayā, raktadhāturmāṃsatayā, māṃsadhāturmedastayā pariṇamati| medasa āhārapūrṇasya sa āhāraraso medastvaṃ prāptaḥ punaḥ pratisrotonyāyena māṃsasya viśeṣavatīm vṛddhiṃ karoti, anantaraṃ raktasya, anantaraṃ rasasya| punaśca rasadhāturatipūrṇo raktasya vṛddhiṃ vidhatte, raktadhāturmāṃsasya, māṃsadhāturmedasaḥ, ityevamatisthūlasya medovadrasādayo māṃsāvasānā apyupacīyante| asthyādayaścāsthyādisrotasāṃ medasā''vṛtatvānna tathopacīyante| tasmādāhārarasena medobhāvena pariṇamatā udakaparipūrṇābhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyenāsthyādayo dhātavaḥ kevalamāpyāyyante, na tu tathopacīyante| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 21/4)- "sthūlasya meda evopacīyate, na tathetare dhātavaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ,-medaso ye'nye'sthyādayaḥ śukrāvasānaste na tathopacīyante, na punaḥ pūrve rasādayo dhātavaḥ sthūlasya nopacīyanta iti| ata evāha muniḥ (ca. sū. a.21/9)- "medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate||" iti| api ca, yadi kramapariṇāmapakṣo norarīkriyeta tadānīṃ garbhasya śukradhātusārotpannasya rasādayo majjāvasānā dhātavo na syuḥ| kāraṇānuvidhāyīni hi kāryāṇi bhavantītyuktam| kramapariṇāmapakṣe punaḥ śukraprasādasya sarvadhātuprasādarūpatayā pariṇatatvāt sa śukraprasādo garbhatayā pariṇamaṃstathārupa eva pariṇamati| kāraṇānurūpatvātkāryāṇām| tathā ca bījakāraṇe vaṭadhavaprarohādau sakalānyavaśyaṃ tatpadārthajātāni tathārūpāṇyavyaktarūpatayā tānyavatiṣṭhante| yāni kāryarūpatayā pariṇamanti, sarvāṇyabhivyaktiṃ yānti kārye dṛśyante| nanu, kramapariṇāmapakṣe dhātordhātvantarotpattāvāśrīyamāṇāyāṃ yo yo dhāturdhātvantarabhāvena dehe pariṇamati| tasya tasya dhātordhātvantarabhāvena pariṇātatvādabhāvaḥ prāpnoti pūrvasya pūrvasya| tataśca śukraprasādasyaiva dehe sadbhāvaḥ syāt, na rasādīnāṃ dhātūnām| tathā caivamāhāravinivṛttāvapi strīgamanasāmarthyaṃ syāt, śukrasya vidyamānatvāt| atrocyate| anavacchinnapravāhasantānakrameṇāṃśāṃśikatayā dhātūnāṃ dhātvantarabhāvāpattiḥ, na tulya kālaṃ sarvairavayavairutpattiḥ| iti kṛtvā yo yo dhāturdhātvantarabhāvena dehe pariṇamati na tasya tasya dhātoḥ pūrvasyābhāvaḥ prāpnoti, sarvairavayavairapariṇatatvāt| tadevaṃ sarvathā kramapariṇāmapakṣa evāśrayituṃ nyāyyaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'pyadhītam (śā. a. 6)- "tatrāhāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramātpacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādisaṃjñaḥ kālavadaskhalitaprayāṇo dehamūrjayan" ityādi| tathā carakasaṃhitāyāṃ dṛḍhabalo'pyāha (ci. a. 15/14)- "rasādraktaṃ tato māsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ|| ityuktavantamācāryaṃ śiṣyastivadamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśātkathaṃ dehe'bhijāyate|| rasasya na ca rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| rasādraktāt sthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām|| rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu|| khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ prajāyate|| kathaṃ sarvagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ|| atha prasādānmajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām|| chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram|| tejo rasānāṃ sarveṣāmambujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati|| vāyvagnitejasāyuktaṃ raktaṃ māṃsatvamṛcch gati| śleṣmāṇaṃ ca samāśritya māṃsa snehābhisaṃyutam|| sthiratāṃ prāpya śauklyaṃ ca medo dehe'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ śleṣmaṇā vṛtaḥ|| kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ|| medasā tāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñaśca yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| yena sravati tacchukraṃ navātkumbhādivodakam|| srotobhiḥ syandate dehātsamantāccukravāhibhiḥ| harṣeṇodīritaṃ rāgātsaṅkalpācca manobhavāt|| [vilīnaṃ ghṛtavaḍyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam|] bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnamivodakam|" iti| tathā carakamunirapi sākṣādadhijage (ci. a.8/37)-"srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā|" iti| tathā (ca.sū. a.28/3)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante|" iti| nagnajidapyāha-"tatrāhārarasātpūrvaṃ rasadhāturvivaddhate| raktadhātū rasāccaiva raktākhyānmāṃsameva ca|| medodhātustato māṃsādasthyākhyo medasastathā| majjadhātustato'sthyākhyānmajjñaḥ śukrākhya eva ca|| śukrātparaṃ ca garbhasya sambhavaḥ parikīrtitaḥ|" iti| tasmātkramapariṇāmapakṣa eva yuktaḥ|
evaṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ prasādaṃ darśayitvā, kiṭṭaṃ yathākramaṃ darśayitumāha---- ------------------------------------------------| kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca||63|| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ| ---------------------------------------------------|64|
Sa. kaphādayo dhātūnāṃ krameṇa malāḥ| rasasya kapho malaḥ| raktasya pittaṃ malaḥ| kheṣu nāsikāvivarādiṣu yo malo'ntaḥ sambhavati sa māṃsasya malaḥ| yaḥ śarīre prasvedo-romabhyaḥ salilasambhavaḥ, sa medaso malaḥ| nakhā romāṇi cāsthnāṃ malaḥ| majjñaḥ sneho malaḥ| snehaḥ keṣāṃ sambandhī ? netrayostvaco viśaḥ-purīṣasya, ca| yattadojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ śarīrasambhavaṃ, sa śukrasya malaḥ|
na kevalāmāhārasya prasādakiṭṭatayā dvaividhyam, yāvaddhātūnāmapyāhārarasāpyāyitānāṃ prasādakiṭṭatayā dvaividhyamiti darśayannāha---- ------------------------------------------------| prasādakiṭṭau dhātūnāṃ pākādevaṃ dvidhacchataḥ||64||
Sa. dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, evaṃ-anena prakāreṇa yathādarśitena pākādagnyāhitāt, prasādakiṭṭau dvidhā ṛcchataḥ-dvaividhyaṃ vrajataḥ| kiṭṭaśabdasyātra puṃstvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti bodhyam, ardharcādiṣu tvapāṭha evāsya|
parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā| ------------------------------------------|65|
Sa. dhātūnāṃ snehaḥ-sāro dhātusnehaḥ| āhārarasasya dhātvātmanāpariṇamato yathāyathaṃ dhātvagnibhiḥ pacyamānasya kṣīrasyeva śṛtasya sāraḥ-tathāpākavaśāddhātūnāṃ yathottaraṃ yathārūpaḥ sneho jāyate, tasya dhātusnehasya paramparā-āhārarasāpyāyitā yā'vyucchinnaprabandhapravṛttatayā viśiṣṭaiva yathottaraṃ dhātusnehotkarṣakramapariṇatiḥ sā dhātusnehaparamparā, parasparamupasaṃstambhāt-upasaṃśleṣāt, jāyate| ata eva śoṇitaprabhṛtīnāṃ dhātūnāmuttarottaraṃ gauravaṃ yathottaraṃ snehotkarṣaḥ|
idānīṃ pariṇatikālamāhārasya nirupayannāha ---- ---------------------------------------| kecidāhurahorātrātṣāḍahādapare, pare||65|| māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| ------------------------------------------|66|
Sa. kecidācāryāḥ ahorātrāt-rātriṃdinena, annaṃ śukratvaṃ yātītyāhuḥ| kaiḥ ? pākakramādibhiḥ| pākasya jāṭharāgninā bhūtāgnibhirdhātvagnibhī rasaraktādiparipāṭyetyevaṃprakāraḥ kramaḥ, sa ādiryeṣāṃ-vīryaprabhāvādīnāṃ, taiḥ| apare-anye ācāryāḥ, ṣaḍahātṣaḍbhirdinaiḥ, anna pākakramādibhiḥ śukratvaṃ yātīti vadanti| pare anye, tvāhuḥ,-ahorātrātprabhṛti māsaḥ paraḥ pramāṇāvadhirannasya rasādipākakramādinā pariṇamataḥ śukratvagamane, na tata ūrdhvaṃ kadācidapi| tathā ca parāśaro'ṣṭarātreṇānnaṃ pariṇamacchukratvaṃ yātīti saṅgirate| tathā ca tadvanthaḥ-"āhāro'dyatano yaśca śco rasatvaṃ sa gacchati| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe asthitvaṃ, saptame vrajet| majjatāṃ, śukratāmeti divase tvaṣṭame nṛṇām|| tasmaddhi pathyāpathyābhyāmāhārābhyāṃ nṛṇāṃ dhruvam| saptarātreṇa śudhyanti praduṣyanti ca dhātavaḥ||" iti
athaitadannaṃ rasādibhāvena pariṇamacchukratvaṃ yāti| kiñcicchinnaṃ kṛtvā'tha kālavadanavarataṃ kṛtvā pākakrameṇa ? ata āha ---- ---------------------------------------| santtatā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||66||
Sa. bhojyāśca te dhātavaśca bhojyadhātavaḥ| bhojyaśabdeneha yasya dhātorya āhārastasya sarvasya grahaṇam| uktaṃ hi (ca.sū. a.28|13)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ|" iti| etaduktaṃ bhavati,-yasya dhātoryasmādutpattiḥ sa yasyāhāra iti| bhojyadhātūnāṃ parivṛttiḥ-parivartanaṃ bhramaṇaṃ gatiḥ, sa cakravatsantatā avyuccinnaprabandhasvarūpā, āhārarasenāpyāyitatvāt|
evaṃ pūrvoktena kālāvadhinā vṛṣyādyapi yadvastujātaṃ tadapi śukratvaṃ yātītyāśaṅkāyāmidamāha---- vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| -------------------------------------------------|67|
Sa. vṛṣyāṇi kṣīrarasamadhukamāṣakūṣmāṇḍahaṃsādipakṣyaṇḍaprāyāṇi| tathā, ādigrahaṇādviṣagarapraśamanamūḍhagarbhajarāyuniṣkramaṇakriyāprāyāṇi| sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, susūkṣmaṃ durlakṣyaṃ tathāvidhaṃ prabhāvamāsādya tāni pariṇamanti śukrabalādi kurvate nāpariṇamanti|
---------------------------------------------------| prāyaḥ karotyahorātrātkarmānyadapi bheṣajam||67||
Sa. vṛṣyādidravyavyatiriktamanyadapi bheṣajaṃ-cūrṇaguṭikādi dīpanādikriyaṃ, ahorātreṇa prāyaḥ svaṃ svaṃ karma karoti| prāyograhaṇaṃ kiñcidbheṣajamahorātrādapyūrdhvaṃ kiñcittato'pyavāk vīryādivaśāt karma karotīti dyotanārtham|
āhāraraso rasadhātunā sahaikatamāpanno rasaraktādibhāvena pariṇamati yāvaccukraprasādo garbhatvenetyuktam| tatkathaṃ kadācidekadeśe rogakṛdgudhiramāṃsādyekadeśavṛddhikṣayavikārakṛttvādbhavati ? iti saṃśayāpanodārthamidamāha ---- vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugatpasarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||68|| kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrrasaḥ sajjati yatra saḥ| tasminvikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ||69||
Sa. āhāraraso jaṭharāgninā pakvaḥ prasādo dhātvākāratvāddhātuvācyo yasmādvyānena sadā sarvataḥ-sarvasmin dehe, vikṣipyate viśeṣeṇa preryate| sarvata ityādyāditvāttasiḥ| kimbhūtena ? vikṣepaḥ-preraṇameva, ucitaṃ-yogyaṃ, karma yasya, tena vikṣepocitakarmaṇā| kathaṃ vikṣipyate ? yugapat-ekakālam, tathā'jasraṃ-anavaratam| saḥ-rasadhāturāhārarasaprasādākhyo, vyānena vikṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyāt srotoduṣṭeḥ, yatra pradeśe svarupāpracyuto'pi sajjati-saktaḥ sampadyate, tasmin pradeśe dehasya vikāraṃ kurute, na sarvatra| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa spaṣṭayati| khe varṣamityādi| yathā khe-viyati, toyado-megho, vātavaśāt kṣipyate varṣaṃ-vṛṣṭiṃ, kvacideva deśe kurute, na sarvatra| khasya vaiguṇyaṃ khavaiguṇyamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| "pūraṇaguṇa" ityādinā cātra yathā samāsaniṣedho na bhavati, tathā "śirortīndriyadaurbalya" (hṛ.sū. a. 4/9) ityatra pratipāditameva| tasmin vikāraṃ kuruta ityatrātmanepadaṃ na prāpnoti, rasasya kartrabhiprāyābhāvāt| na hi tasya citramutpadyata iti karotīti prāpnoti| brūmaḥ| aupacāriko'tra kartrabhiprāyaḥ kalpyaḥ| anenaiva nyāyena 'vrīhīnātapaḥ śoṣayati' ityādyapyupapannam| vyāno rasadhātuṃ yatra nayati tatra vikāraḥ, iti tāvadrasasya vikṣepaḥ|
doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam| annabhautikadhātvagnikarmeti paribhāṣitam||70||
Sa. evamiti doṣaprakopatramātideśārtham| yathā rasaḥ kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādyatra sajjati tasmin vikāraṃ kurute, evaṃ-anena nyāyena, doṣāṇāmapi-vātādīnāṃ vyānena vikṣipyamāṇānāṃ, ekadeśaprakopaṇaṃ-vikārakaraṇaṃ, syāt| ata eva sidhmadadruśvayathvādyekadeśe jāyate| evaṃ kṣepyāṇāṃ svabhāvasthānāmapyasvātantryādvikārakāritvaṃ bhavati| bhūtameva bhautikam| vinayādibhyaṣṭak| annaṃ ca bhautikaṃ ca dhātavaścānnabhautikadhātavaḥ, teṣāmagnirannabhautikadhātvagniḥ, tasya karma annabhātikadhātvagnikarma| iti prakāre| iti-pūrvoktena prakāreṇa, annabhautikadhātvagnikarma paribhāṣitaṃ-uktaṃ niścayīkṛtam| tatra "annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" (ślo.55) ityādinā "kaṭu mārutam" ityantena granthena| tathā, annaṃ sārakiṭṭatayā yatpariṇamati tadetajjāṭhārāgneḥ karma| "bhaumāpyāgneya" (ślo.59) ityārabhya" śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān" ityevamantena granthena yannirdeṣṭaṃ tadbhūtāgneḥ karma| "sārastu saptabhirbhūyo" (ślo 62) ityārabhya "prasādakiṭṭau dhātūnā" ityevamantena yannirdiṣṭaṃ taddhātvagnikarmeti|
annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhiko mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||71|| tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayetprayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ||72||
Sa. sarveṣāṃ paktṝṇāṃ madhye yo'nnasya paktā-pācako jāṭharāgniḥ, so'dhiko mataḥ-balīyānabhipretaḥ| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| kutaḥ śreṣṭhaḥ ? ityāha-tanmūlā ityādi| saḥ jāṭharānalo, mūlaṃ pradhānaṃ, yeṣāṃ-bhūtāgnyādīnāṃ te yasmāttanmūlāḥ| mūlamiva mūlam| yathā, vṛkṣādīnāṃ pradhānamavayavo mūlaṃ, sarveṣāṃ hi tadavayavānāṃ janmādiṣu tatkāraṇam, tena vinā teṣāṃ janmādyasambhavāt| yasmāccaivaṃ mūlaṃ-sarvāvayavebhyaḥ pradhānamavayavaḥ| tasmātte-bhūtadhātvagnayaḥ, taddṛddhikṣyavṛddhikṣayātmakāḥ,-vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau, tasya-jāṭharāgneḥ, vṛddhikṣayau-cayāpacayau, tābhyāṃ vṛddhikṣayau tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayau, tāvātmā-svabhāvo, yeṣāṃ te tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ| etaduktaṃ bhavati,-jāṭharānalavṛddhyā pareṣāmagnīnāṃ vṛddhiḥ tatkṣayeṇa teṣāṃ kṣayaḥ| tasmāttaṃ pācakamagniṃ, vidhivat-praśastena vidhānena, yuktaiḥ-yojitaiḥ, annapānendhanairhitaiḥ-pathyaiḥ, pālayet| annapānānyevendhanāni, taiḥ| kathaṃ pālayet ? prayataḥ-yatnavān nāvahelayā| hi-yasmāt, tasya-annasya paktuḥ, sthitau-sadbhāve, āyurbalasthitiḥ-tatsthitāvāyuravatiṣṭhate balaṃ ca| tathā coktam (saṅgrahe ci. a.12)- "agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|" iti|
jāṭharāgnimadhunā caturvidhaṃ vakti ---- samaḥ samāne sthānasthe viṣamo'gnirvimārgage| pittābhimūrccite tīkṣṇo mando'sminkaphapīḍite||73||
Sa. samāne vāyau sthānasthe-khāśayasthite sati, samo'gnirbhavati| vimārgage-mārgamujjhitvotpathapravṛte samāne sati, viṣamo'gnirbhavati| pittenābhimūrccite-ekalolībhūte samāne, tīkṣṇo'gnirbhavati| asmin-samāne, kaphapīḍite-śleṣmābhibhūte, mando'gnirbhavati|
samo'gnirviṣamastīkṣṇo mandaścaivaṃ caturvidhaḥ| yaḥ pacetsamyagevānnaṃ bhuktaṃ samyak samastvasau||74|| viṣamo'samyagapyāśu samyagvā'pi cirātpacet| tīkṣṇo vahniḥ paceccīghramasamyagapi bhojanam||75|| mandastu samyagapyannamupayuktaṃ cirātpacet| kṛtvā''syaśoṣāṭopāntrakūjanādhmānagauravam||76||
Sa. evaṃ-samādibhedena, caturvidho'gnirbhavati| idānīmasya caturvidhasyāgnerlakṣaṇaṃ vakti- vahniriti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| yo vahniḥ samyak-yathāvidhi, bhuktamannaṃ samyageva pacet, sa sama eva bhavati, iti tuśabdo'vadhārayati| annamiti prakṛtam| yo'samayagapideśakālamātrāvidhibhraṣṭamapi, annaṃ bhuktamāśu pacet, samyagvā'nnaṃ bhuktaṃ cirātpacet, sa viṣamaḥ| yo'samyagapyannaṃ bhuktaṃ drāk pacet, sa tīkṣṇaḥ| yastu samyagapyannamupayuktamāsyaśoṣādīn kṛtvā cirātpacet, sa mandaḥ| āṭopaḥ-kṣobhaḥ| mande'gnau ca sabhaktamevauṣadhaṃ prāyeṇopayoktuṃ yujyate| tathā ca saṅgrahe papāṭha (sū. a. 11)- "yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabheṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk ca tīkṣṇe, mande punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet|" iti| evamagnimuktvā, agnyāyattatvādbalasya balatraividhyaṃ darśayati-
sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtaṃ dehabalaṃ tridhā| ---------------------------------------------------|77|
Sa. saha jāyata iti sahajam, kālājjātaṃ kālajam, yuktibhirūpajātaṃ yuktijam, iti dehabalaṃ-śarīrabalaṃ, tridhā|
---------------------------------------------------| tatra sattvaśarīrotthaṃ prākṛtaṃ sahajaṃ balam||77|| vayaskṛtamṛtūtthaṃ ca kālajaṃ, yuktijaṃ punaḥ| vihārāhārajanitaṃ tathorjaskarayogajam||78||
Sa. tatra-teṣu baleṣu madhye, sattvarajastamaḥsamutthaṃ śarīrodbhūtaṃ ca yadbalaṃ tatprākṛtaṃ-svabhāvikam| sattvaśabdena guṇatrayamupalakṣyate| śarīraṃ-tvagraktādisāramayaṃ yadvastujātaṃ tat| vayo-bālyayauvanādi, tena kṛtaṃ vayaskṛtam,-vayonusāreṇa niṣpāditam, ṛtubhyo-hemantādibhya udbhūtamṛtūttham, etadubhayamapi kālajaṃ balam| vayaskṛtamityatra "ataḥ kṛkami" ityanena saḥ| yuktijaṃ punarbalaṃ,-viharaṇaṃ-vihāro vāṅgmanaśceṣṭālakṣaṇo'nekaprakāraḥ, āhāraḥ-pūrvamuktaḥ, tābhyāṃ vihārāhārābhyāṃ janitaṃ vihārāhārajanitaṃ yadvalaṃ tadyuktijam| yuktiḥ-yoga itikartavyatā, tato jātaṃ yuktijam| tathā, ūrjaskarāstvime yogāḥ-"tadyathā,-balavatpuruṣe deśe janma [ tadvidhe ca kāle ] sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasatvasampattayaśca" (saṃ. śā. a. 8)| tathā ye yogā rasāyanavājīkaraṇoktāḥ, tebhyo jātamūrjaskarayogajaṃ yadvalaṃ tadapi yuktijam| samprati deśatraividhyaṃ darśayati-
deśo'lpavāridrunago jāṅgalaḥ svalparogadaḥ| ānūpo viparīto'smātsamaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ||79||
Sa. stokajalavṛkṣaśailākrāntaḥ svalparogado jāṅgalo deśaḥ śuddhasrotastayā| tathā ca-marudeśodbhavā alparogāścirajīvinaśca dṛśyante| asmāt-jāṅgalāt, viparīto-bahūdakatarugirisamadhiṣṭhito bahurogadaśca, ānūpaḥ| samastu deśo yo nātyambuvṛkṣaparvato, na cātyalpavāritarugiriḥ, sa sādhāraṇo madhyastharogārogyaḥ|
evaṃ bhūmilakṣaṇaṃ deśamuktvā majjādīnāṃ parimāṇārthamāha ---- majjamedovasāmūtrapittaśleṣmaśakṛntyasṛk| raso jalaṃ ca dehe'sminnekaikāñjalivarddhitam||80||
Sa. majjādidravyaṃ jalāvasānaṃ, asmin-pauruṣe dehe, ekaikāñjalivarddhitam| tena majjña eko'ñjaliḥ, dvau medasaḥ, yāvajjalasya dehāśritasya daśāñjalayaḥ|
pṛthak svaprasṛtaṃ proktamojomastiṣkaretasām| dvāvañjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ||81||
Sa. ojomastiṣkaśukrāṇāṃ dehagānāṃ pṛthak-pretyekaṃ, svaprasṛtaṃ pramāṇam| striyāḥ stanyasya dvāvañjalī, rajaso-raktasyārtavasya catvāro'ñjalayaḥ| svena mānenāñjaliprasṛtāviha hastasaṃsthānaviśeṣavācyau gṛhyete, na tu catuṣpaladvipalaparimāṇau mānavācyau, svaśabdaprayogāt| prasṛtaśabde tu mānavācini gṛhyamāṇe svaśabdo'narthaka eveha syāt| nanu, yathā majjādīnāṃ samatvādhikyahānayo vidyante, tathā pavanasyāpi| tathā ca prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 11/1)- "utsāhocchvāsaniḥśvāsa" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/5)- "vṛddhastu kurute'nilaḥ| kārśya" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/15)- "liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya" ityādi| tasmādvāyorapi pramāṇaṃ vācyaṃ syāt| tatkathamiha noktam ? atrocyate| pavanasyāmūrttatvātpramāṇaṃ vaktumayuktam| tathā ca carakaḥ (?)-"na mānonmānatā vāyorarūpatvāttu yujyate|" iti| tasmālliṅgaireva samatvādhikyahānayo'nilasya vaktuṃ yuktāḥ|
samadhātoridaṃ mānaṃ vidyādvṛddhikṣayāvataḥ||82||
Sa. samadhātoḥ-samaprakṛteḥ, etanmānaṃ vidyāt, naikadoṣādhikaprakṛtīnāṃ dvidoṣādhikaprakṛtīnāṃ vā| teṣāṃ hyata eva yathoktādañjalipramāṇādikādyathāyathaṃ majjādīnāṃ vṛddhikṣayau vidyāt|
adhunā yadukramāyuṣkāmīyādhyāye (hṛ. sū. a. 1/9)- "śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ| (taiśca tisraḥ prakṛtayaḥ" ityādi sūtrasyaiva vivaraṇamāha ---- śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā||83||
Sa. śukraṃ cāsṛk cetyādidvandvaḥ| garbhiṇī-sampadyamānā garbhāmātā, tasyā bhojyaceṣṭe-āhāravihārau, eteṣu yo'dhiko dośo-vātādiḥ, tena prakṛtiḥ saptadhā-saptaprakārā, [ uditā- ] abhihitā, sūtrasthāne (a.1/10)| ya iti jātāveka vacanam| tena yo doṣo, yau doṣau, ye doṣāḥ, ityartho'vatiṣṭhate| ekadoṣadvidoṣatridoṣaprakṛtiṣu yathāsaṅkhyameko dośo dvau doṣo trayo doṣā adhikā ityarthaḥ| nanu, samadhātorvātādīnāṃ samatvāt kathamivādhikyaṃ syāt ? brūmaḥ| samadhātorapi samānāṃ trayāṇāmapi tasmin kāle svapramāṇato yathāsvaṃ tulye nādhikatvaṃ bhavatīti yuktaṃ tatrāpyādhikyam| yadi vā doṣo'dhika iti bāhulyenoktam| tena ṣaṭsveva prakṛtiṣu doṣādhikabhāvaḥ, na tu samadhātāviti vedyam| adhunā vātasya prādhānyaṃ ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ pradarśya vātaprakṛti prāgabhidhatte-
vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt| svātantryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ pravalo'nilaḥ||84||
Sa. vibhutvāt-vyāpitvāt| tathā, āśukāritvāt| tathā, balitvāt, yathā hi vāyurvyāpyāśukārī balī ca, na tathā pittaśleṣmāṇau| tathā, anyakopanāt, svajātīyāpekṣayā'nyaupittaśleṣmāṇau, anena yathā kopyete, na tābhyāṃ tathā'yam| tathā, svātantryāt-prerakatvāt, tathā hi nāsāvanyena preryate'taḥ svatantro'sau| tathā, bahurogatvāt| tathā coktam-"aśītirvātajā rogāścatvāriśacca pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāśca" iti| evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇaṃ madhye'nilaḥ prabalaḥ-pradhānam|
prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭā- sauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ||85|| alpavittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ| nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsamṛgayākalilolāḥ||86|| madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṅkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ| na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā||87|| netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni| unmīlitānīva bhavanti supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti||88|| adhnyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddhapiṇḍikāḥ| śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ||89||
Sa. prāyograhaṇaṃ kvacidvyabhicārartham| ata eva-asmādeva kāraṇāt, pavanādhyuṣitāḥ-vāyunā'dhiṣṭhitāḥ, manuṣyāḥ prāya evaṃrūpā bhavanti| kāraṇānuvidhāyitvāt kāryāṇām| doṣātmakāḥ-na tu guṇasvabhāvāḥ, na śubhasvabhāvā bhavanti| śukrārtavarūpāvasthāmārabhyājīvitaṃ pavanādhyuṣitā mānavāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| sphuṭitāni dhūsarāṇi ca keśagātrāṇi yeṣāṃ ta evam| tathā, śītaṃ dviṣantīti śītadviṣaḥ, uṣṇābhilāṣitvāt| tathā, calā dhṛtyādayo gatyantā yeṣāṃ te tathoktāḥ| tathā, atiśayena bahuḥ pralāpaḥ-sambhāṣaṇaṃ, yeṣāṃ ta evam| vasantatilakāvṛttam| alpāḥ vittādayo nidrāntā yeṣāṃ ta evam| tathā, sannā saktā calā jarjārā vāk yeṣāṃ ta evam| keṣāñcitsannā-avasādaṃ nītā, keṣāñcitsaktā-bhāṣaṇe vilambya vilambya pravṛttā, keṣāñciccalā, keṣāñcijjarjarā-bhinnakāṃsyasvanasadṛśī vāgiti| tathā nāsti paraloka ityevaṃ matiryeṣāṃ te nāstikāḥ| "asti nāsti diṣṭaṃ matiḥ" iti ṭhak| tathā, bahubhujaḥ-analpāśanāḥ| tathā, savilāsāḥ-salīlāḥ| tathā, gītahāsādilolāḥ tatpriyāḥ| svāgatāvṛttam| tathā, madhurāmlapaṭūṣṇasātmyā madhurādyabhilāṣiṇaśca| kṛśāśca te dīrghākṛtayaśca, te kṛśadīrghākārāḥ| tathā, saśabdaṃ yātaṃ-gamanaṃ, yeṣāṃ te saśabdayātāḥ| na dṛḍhāḥ-na dṛḍhaśarīrāḥ| na jitendriyāḥ| na cāryāḥ-asantaḥ| kāntānāṃ strīṇāṃ, na ca dayitāḥ-[na] abhimatāḥ| na ca bahuprajāḥ-api tu svalpasantatayaḥ| "yā(ryā)vantaḥ(ntaṃ)śeṣaṃ(ṣa)pūrvasāmyādaupacchandasikaṃ vadanti santaḥ|" eṣāṃ ca-vātaprakṛtīnāṃ, netrāṇī kharāṇi-paruṣāṇi, tathā dhūsarāṇi-pāṃsunevāvakīrṇāni, vṛttānivartulāni, acārūṇi, mṛtopamāni ca, tathā supte-svapne, unmīlitānīva-uddhāṭitānīva, bhavanti| te-vātaprākṛtayaḥ, svapne sati śailadrumān gaganaṃ ca gacchanti| indravajrāvṛttam| te ca, adhanyāḥ-abhavyāḥ, matsareṇādhmātāḥ-dveṣapūrṇāḥ| tathā, stenāḥ-caurāḥ| prodbaddhapiṇḍikāḥ-jaṅghāyāḥ paścimādbhāgāt prakarṣeṇonnatāḥ piṇḍikā yeṣāṃ ta evam| aṇukaṃ-svabhāvaḥ, svararūpaceṣṭānukaraṇam| śvādīnāmivānūkaṃ yeṣāṃ-vātikānāṃ, ta evam| vātikā iti bhūmni matvarthīyaṣṭhak, vātabhūyiṣṭhā ityarthaḥ|
adhunā pittaprakṛtilakṣaṇaṃ prastauti-pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmā---- tpittodriktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ| gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivakraḥ śūro mānī piṅgakeśo'lparomā||90|| dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi||91|| medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ| āvāsaḥ palitataraṅganīlikānāṃ bhuṅkte'nnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam||92|| gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhi rbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ| suptaḥ paśyetkarṇikāranpalāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca||93|| tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi| krodhena madyena raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni||94|| madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ| vyāghrarkṣakapimārjārayakṣānūkāśca paittikāḥ||95||
Sa. dhanvantarimatena pittameva vahniḥ pākādikarmakaraṇāt| athavā vahnijaṃ-vahnerjātaṃ, agnyādhāratvāt| yadasmāt-yataścaivamato hetoḥ, pittādhikaḥ puruṣastīvratṛṣṇābubhukṣo bhavati| tathāvidhātkāraṇādutpannatvāt abdhāt rasadhātuśca tasya drāgeva śuṣyatītibhāvaḥ| tathā, gaura uṣṇāṅgaśca| tathā, tāmravarṇaṃ hastāṅrivakraṃ yasya sa evam| tathā,śūro mānī ca| tathā, kapilakeśo'lparomā ca| śālinīvṛttam| dayitāni mālyādīni yasya sa evam| tathā, sucaritaḥ-śobhanaceṣṭitaḥ| tathā, śuciḥ-kāyavāṅmanovyāpārairmalinairasaṃspṛṣṭaḥ| āśritānāṃ vatsalaḥ-priyakṛt, vibhavādiyuktaśca| tathā, bhīṣu-bhayeṣu, dviṣatāmapigatiḥ śaraṇyatvādbhavati| apiśabdātsuhṛdāṃ madhyasthānāṃ kimu sa gatirna bhavati ? iti dyotayati| drutavilambitaṃ vṛttam| medhāvīti praśaṃsārthe "asmāyāmedhāsrajo viniḥ" iti viniḥ| sandhibandhāśca māṃsāni ca, tāni praśithilāni yasya sa evam| tathā, strīṇāmanabhīṣṭaḥ| alpau śukrakāmau yasya sa evam| palitādīnāmāvāsaḥ-tānyasya bahūni santītyarthaḥ| sa ca madhurādyannaṃ bhuṅkte| praharṣiṇīvṛttam| gharmadveṣīti "bahulamābhīkṣṇye" ṇiniḥ| svidyatīti svedanaḥ| pūtirgandho yasya sa pūtigandhiḥ| "gandhasyedutpūti" ityādinā idādeśaḥ| bhurayaḥ-prabhūtāḥ, uccārādayo yasya sa evam| sa ca paittikaḥ suptaḥ san karṇikārādīn paśyet| śālinīvṛttam| eṣāṃ ca-paittikānāṃ vilocanāni tanutvādiguṇayuktāni bhavanti| tāni ca krodhādyairdrāgeva lauhityaṃ yānti| upajātivṛttam| te ca paittikā madhyāyuṣṭvādiyuktā bhavanti| vyāghrādīnāmivānūkaṃ yeṣāṃ ta evam| atha śleṣmaprakṛtilakṣaṇārthamāha-
śleṣmā somaḥ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ| kṣuttṛḍduḥkhakleśagharmairatapto buddhyā yuktaḥ sātvikaḥ satyasandhaḥ||96|| priyaṅgudūrvāśarakāṇḍaśastra- gorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ| pralambabāhuḥ pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ||97|| mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahnojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ| dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam||98|| samadadviradendratulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ| smṛtimānabhiyogavān vinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ||99|| tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣa- malpaṃ sa bhuṅkte balavāṃstathā'pi| raktāntasusnigdhaviśāladīrgha- suvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ||100|| alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryo nidrālurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ||101|| ṛjurvipaścitsubhagaḥ sulajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca| svapne sapadmānsavihaṅgamālāṃ- stoyāśayān paśyati toyadāṃśca||102|| brahmarudrendravaruṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ| śleṣmaprakṛtayastulyāstathā siṃhāśvagovṛṣaiḥ||103||
Sa. yasmācchleṣmā somaḥ, tena hetunā śleṣmalo naraḥ saumyo bhavati| kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇām| soma iva saumyaḥ, śākhāditvādyañ| tathā, gūḍhasnigdhaśliṣṭāni sandhyasthimāṃsāni yasya sa evam| tathā, kṣudrādibhirataptaḥ-akṣobhito bhavati| tathā, budhdyā'nvitaḥ praśastasatvaśca| tathā, satyaṃ sandadhāti pratijānīte, iti satyasandhaḥ| "ātaścopasarge" ityaḍ| śālinīvṛttam| priyaṅgvāditulyena varṇena ekaikena yuktaḥ| kaścitpriyaṅgusamānavarṇaḥ kaściddūrvāsadṛśavarṇaḥ kaściccharastambasadṛśavarṇaḥ kaścihacchastratulyavarṇaḥ kaścidgorocanātulyavarṇaḥ kaścitpadmatulyavarṇaḥ, kaścitsuvarṇasadṛśavarṇaḥ| tathā, pralambabāhuḥ dīrghabhujaḥ| tathā, vistīrṇapīvaravakṣāḥ| tathā, mahallalāṭam alikaṃ, yasya sa tathā| tathā, ghananīlakeśaḥ| upajātivṛttam| mṛdvaṅgaḥ-komalāvayavaḥ| samaḥ suṣṭhu vibhakto-vibhaktāvayavaḥ, cārurdeho yasya sa evam| bahavastejoratirasādayo yasya sa evam| tathā, dharmasvabhāvaḥ| niṣṭhuraṃ na kadācidvadati| pracchannaṃ-gūḍhaṃ kṛtvā, vairaṃ dṛḍhaṃ ciraṃ vahati-na tu śithilayati| praharṣiṇīvṛttam| samadasya dviradendrasya tulyaṃ yātaṃ-gamanaṃ, yasya sa evam| tathā, jaladādisadṛśaśabdaḥ| tathā, praśastasmṛtiḥ śobhanābhiyogī vinayī ca bhavati| bālye'pi-bālatve'pi nātirodano na ca lolupaḥ| aupaccandasikaṃ vṛttam| sa cānnaṃ tiktādirasayuktaṃ balakṣepakaṃ bhuṅkte, tathā'lpamapi bhuṅkte, tathā'pi svabhāvādbalī bhavati| raktāvantau yayoste raktānte, tathā susnigdhe viśāle dīrghe ca, tathā suvyaktau śuklāsitau yayoste suvyaktaśuklāsite, tathā pakṣmale, evaṃbhūte akṣiṇi yasya sa evam| indravajrāvṛtam| alpā vyāhārādayo yasya sa evam| [ *vyāhāro-bhāṣaṇam| pānaṃ-pānīyādi| aśanaṃ-bhojanam| īhā-kāyikā ceṣṭā| ] prājye-prabhūte, āyurvitte yasya sa evam| dīrghadarśī-bhāvi kāryaṃ paśyati, idaṃ kurvata idamavaśyaṃ sampadyata iti| vadānyo-valgubhāṣī dātā ca| śrāddho-dānādau śraddhāvān| gambhīro-mahācittaḥ| sthūlalakṣo-bhūridātā| kṣamāvān-kṣāntiyuktaḥ| āryaḥ-sajjanaḥ| nidrāluḥ-bahunidraḥ| dīrghasūtraḥ-cirakārī| kṛtaṃ jānātīti kṛtajñaḥ| vaiśvadevīvṛttam| ṛjuḥ-akuṭilacittaḥ| vipaścit-paṇḍitaḥ| subhago-janapriyaḥ| suṣṭhu lajjata iti sulajjaḥ| gurūṇāṃ-pitrādīnāṃ, bhaktaḥ-sevakaḥ| tathā, sthiraṃ-dṛḍhaṃ, sauhṛdaṃ-maitrī, yasya sa evam| svapne toyāśayān-taḍāgādīn, sajalajān pakṣipaṅktiyuktāṃśca paśyati, toyadāṃśca paśyati| upajātivṛttam| brahmādibhiḥ śleṣmaprakṛtayaḥ samānāḥ, siṃhādibhiśca| [*tārkṣyo-garuḍaḥ| gajādhipaḥ-erāvataḥ|] evaṃ pṛthagvātādiprakṛtīstisro'bhidhāya dvandvasarvadoṣaprakṛtilakṣaṇābhidhitsayedamāha-
prakṛtīrdvayasarvātthā dvandvasarvaguṇodaye| ---------------------------------------------------|104|
Sa. dvayāt-saṃsargāt, udbhūtāstisraḥ prakṛtayaḥ, sarvotthā-sarvadoṣodbhūtā, ekā prakṛtiḥ, evaṃ prakṛtayo dvayasarvotthāścatasraḥ| guṇaśabdo'tra dharmavacano liṅgavacano vā| dvandvaśabdena doṣadvayaṃ sarvaśabdena ca doṣatrayaṃ lakṣyate| dvandvaṃ ca sarve ca dvandvasarve, teṣāṃ guṇāḥ-doṣadvayadoṣatrayāṇāṃ dharmā liṅgāni vā, teṣāmudayaḥ-prādurbhāvo, dvandvasarvaguṇodayaḥ, tasmin dvandvasarvagoṇodaye sati, dvayasarvotthāḥ prakṛtīrvadet-ādiśet| dvayaṃ ca sarve ca dvayasarve, tebhya utthaḥ-utthānaṃ, yāsāṃ tāḥ| evaṃ dvandvadoṣaguṇodaye dvandvotthāḥ prakṛtīrvadet, sarvadoṣaguṇodaye sarvotthāṃ prakṛtiṃ vadet| uttha ityutpūrvāttiṣṭhateḥ "supi sthaḥ" iti yogavibhāgātkaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya" iti pūrvasavarṇādeśaḥ| "atrādyāstrayo nityāturā doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ" (saṃ. śā. a. 8)| evaṃ vātādiprakṛtīrnirdiśya, sattvādiprakṛtīrnirdidikṣurāha-
---------------------------------------------------| śaucāstikyādibhiścaivaṃ guṇairguṇamayīrvadet||104||
Sa. caśabdo bhinnakrame, guṇamayīścetyatra draṣṭavyaḥ| evaṃ-vātādiprakṛtivat, pṛtagdvandvasarvotthāḥ śaucāstikyādibhiḥ sattvādiguṇaiḥ (ślo. 7) sapta sattvādiguṇamayīśca prakṛtīrvadet| ādigrahaṇāt śukladharmarucyādibhiḥ sattvādīnāṃ guṇairyathāyathaṃ sattvādiprakṛtīrvātādiprakṛtayaḥ parasparamanurudhyante, sattvādiprakṛtayaśca vātādiprakṛtīranurudhyante| evaṃ vātādiprakṛtayaḥ sapta, sattvādiprakṛtayo'pi saptaiva| jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāśca saptaiva| tathā hi-dṛśyante puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ parasparavilakṣaṇāḥ sattvādyasaṅkhyeyabhedāveśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati| sattvādyāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate| tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ puruṣasyānvīkṣeta| yasmāccarīraṃ sattvādīnanurudhyate, sattvādayo'pi śarīram| prakṛtivibhāgaścāyaṃ tadanurūpacikitsāpravṛttaye vaidyasyopayujyate| tatrādyāstrayo nityaturāḥ, doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret| samadhātuprakṛtistu sarvarasena sātmyenopacaraṇīyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū. a.7/41)- "samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate|" iti| evaṃ vātādiprakṛtīḥ sattvādiprakṛtīśca parasparānurodhinīrnirdiśya, vayojñānārthamāha-
vayastvāṣoḍaśādvālaṃ tatra dhātvindriyaujasām| vṛddhirāsaptatermadhyaṃ tatrāvṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ||105||
Sa. kālakṛtā śarīrāvasthā-vayaḥ| tacca tridhā, bālamadhyavṛddhabhedena| vayaḥ punarāṣoḍaśādvarṣāt-ṣoḍaśaṃ varṣaṃ yāvat, bālam| tadapi trividham,-kṣīrakṣīrānnānnavṛttyā| tatra-bāle vayasi, dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ tathā sarvadhātvāpyāyakasya-ojoso, vṛddhiḥ| śleṣmādhikyācca bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti| āsaptatermadhyaṃ vayaḥ| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tataścaikonasaptatiṃ yāvanmadhyaṃ vayaḥ| tadapi trividham,-yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittodrekaḥ, tena dīptāgnitā prajñāparipāko vyavasāyaśceti bhavati| tatrātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvam, ataḥparamaparihāniḥ| tatretyādi| [ tatra- ] tasminmadhye vayasi, dhātvādīnāmavṛddhiḥ-avardhanaṃ, bhavati| paraṃ kṣayaḥ| paraṃ-ekonasaptaterājīvitaṃ yāvat, dhātvindriyaujasāṃ krameṇa kṣayaḥ, tathā balavīryapauruṣavacanasmaraṇavijñānapraśrayaguṇānāṃ ca| tathā, "valīpalitakāsaśvāsāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭaṃ sīdati| tasminmārutodrekaḥ, tena ślathāsāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca" (saṃ. śā. a. 8)| iti|
svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ| na ca yadyuktamudriktairaṣṭābhirninditairnijaiḥ||106|| aromaśāsitasthūladīrghatvaiḥ saviparyayaiḥ| ---------------------------------------------------|107|
Sa. svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ, hastatrayaṃ sārddhaṃ pramāṇato yadvapuḥ-śarīraṃ, tatsukhāyuṣoḥ pātraṃ-bhājanam| evaṃbhūtamapi yat-vapuḥ, udriktaiḥ-adhikairnimittaiḥ, ninditaiḥ-apraśastaiḥ, nijaiḥ-sahajaiḥ, aṣṭābhirna yuktam| kaiḥ ? aromaśādibhiḥ| tenāromaśaṃ yadvapustatsukhāyuṣorna pātram| tathā, yadatiromaśaṃ tacca sukhāyuṣorna pātram| asitādiṣvapyevaṃ yojyam| evamīṣadromādiyuktaṃ yatpunarhastatrayaṃ sārddhaṃ tatsukhāyuṣoḥ pātram|
---------------------------------------------------| susnigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naikamūlāḥ sthirāḥ kacāḥ||107|| lalāṭamunnataṃ śliṣṭaśaṅkhamardhendusannibham| karṇau nīconnatau paścānmahāntau śliṣṭamāṃsalau||108|| netre vyaktāsitasite subaddhaghanapakṣmaṇī| unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjurnāsikā samā||109|| oṣṭhau raktāvanuddṛttau, mahatyau nolbaṇe hanū| mahadāsyaṃ, ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥsamāḥ||110|| jihvā raktā''yatā tanvī, māṃsalaṃ cibukaṃ mahat| grīvā hrasvā ghanā vṛttā, skandhāvunnatapīvarau||111|| udaraṃ dakṣiṇāvartagūḍhanābhi samunnatam| tanuraktonnatanakhaṃ snigdhamātāmramāṃsalam||112|| dīrghācchidrāṅguli mahatpāṇipādaṃ pratiṣṭhitam| gūḍhavaṃśaṃ bṛhatpṛṣṭhaṃ, nigūḍhāḥ sandhayo dṛḍhāḥ||113|| dhīraḥ svaro'nunādī ca, varṇaḥ snigdhaḥ sthiraprabhaḥ| ---------------------------------------------------|114|
Sa. keśāḥ susnigdhādiguṇayuktāḥ 'śreṣṭhāḥ' ityanuktamapyarthādgamyate| tathā caivaṃguṇaviśiṣṭairetairyuktaṃ vapuḥ sukhāyuṣoḥ pātraṃ bhavati| evaṃ lalāṭādiṣvapi cintyam| lalāṭamunnataṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, śliṣṭau-anulbaṇau, śaṅkhau yasmiṃstadevam| tathā, ardhendusannibhaṃ-ardhacandrākāram| karṇau nīconnatau,-adho nīcau-hrasvau, ūrdhvamunnatau| paścānmahāntau-vistīrṇau| tathā, śliṣṭau ca tau māṃsalau ca, śliṣṭauramyau, māṃsalau-upacitamāṃsau| netre-vyaktau sphuṭau, asitasitau varṇau yayosta evam| kṛṣṇo bhāgaḥ kṛṣṇa eva śuklaḥ śukla eva, na varṇāntaravyāmiśre| tathā, subaddhe-susandhinī, ghane-saṃhate, pakṣmaṇī yayosta evam| nāsikā-ghrāṇam| unnatamagraṃ yasyāḥ saivam| tathā, mahānucchvāso yasyāḥ saivam| tathā, pīnā-aśithilā| tathā, ṛjuḥ-avakrā| tathā, samā-animnonnatā| oṣṭau raktau| tathā, anudṛttau-bahiranirgatau| dve hanū mahatyau| nolbaṇe-nonnate| hanuśabdasya strītvamatra cintyam| āsyaṃ-mukham, mahat| dantāḥ-dvijāḥ| ghanāḥ-aviralāḥ| ślakṣṇāḥ-komalasparśāḥ| snigdhāḥ-snigdharucayaḥ| sitāḥ-śuklāḥ| samāḥ-samapaṅktayaḥ| jihvā-rasanā, raktā| tathā, āyatā-dīrghā| tathā, tanvī-na sthūlā| cibukaṃ māṃsalaṃ mahacca| grīvā-śirodharā, hrasvā-adīrghā, ghanā-nibiḍā, vṛttāvartulā ca| skandhau-aṃsau| unnatau ca tau pīvarau ca| dakṣiṇa āvarto yasyā nābheḥ sā dakṣiṇāvartā| dakṣiṇāvartā gūḍhā-nimnā [ ca ], nārbhiryasya taddakṣiṇāvartagūḍhanābhi jaṭharam| tathā, samunnataṃ-samyagunnataṃ śreṣṭhatvenonnatam| tanavo raktā unnatā nakhā yasya tadevaṃbhūtaṃ pāṇipādaṃ pratiṣṭhitaṃ-praśastaṃ, bhavati| tathā, snigdhaṃ-snigdhacchāyam| tathā, ātāmraṃ ca tanmāṃsalaṃ ca,-ātāmramāmsalam| samantāttāmraṃātāmram| māṃsalaṃ-upacitamāṃsam| tathā, dīrghāḥ-āyatāḥ, acchidrāḥ-parasparaṃ saṃśliṣṭāḥ, aṅgulayo yasya tadevam| tathā, mahat-vistīrṇam| tathā, gūḍhaḥ-adṛśyo, vaṃśo yasya tadevaṃvidhaṃ pṛṣṭhaṃ praśastam| tathā, bṛhat-vistīrṇam| sandhayo nigūḍhāḥ-antargatāḥ, dṛḍhāḥ-atruṭanaśīlāḥ| dhīraḥ-akṛpaṇaḥ| svaraḥ-śabdaḥ| anunādī-ghaṇṭādivadanuraṇananyāyena| varṇaḥ snigdhaḥ-arūkṣaḥ| sthirā prabhā-kāntiḥ, yasya sa evaṃ praśastaḥ|
---------------------------------------------------| svabhājaṃ sthiraṃ sattvamavikāri vipatsvapi||114||
Sa. sattvaṃ svabhāvājjātaṃ svabhavajam,-anāhāryaṃ prākṛtamabāhyahetujaṃ na madyādihetujam| sthiraṃ-ahāryam| ata eva vipatsvapyavikāri-akṣobhi| apiśabdāt kimuta sampatsu na syādevaṃvidhaṃ sattvaṃ svabhāvajamahāryaṃ ca ?|
uttarottarasukṣetraṃ vapurgarbhādinīrujam| āyāmajñānavijñānairvarddhamānaṃ śanaiḥ śubham||115||
Sa. kṣetramiva kṣetram, śobhanaṃ kṣetraṃ sukṣetram| vapuḥ-śarīram| tasya yathāvatpraśastaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ "svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ" ityādigranthoktam| tathā, tadavayavānāṃ lalāṭādīnāṃ yathāvatpraśastaṃ guṇalakṣaṇaṃ "lalāṭamunnataṃ" (ślo.108) ityādigranthoktam| tathā, praśastaṃ sattvalakṣaṇaṃ "svabhāvajaṃsthiraṃ" ityādigranthoktam| uttarottaraṃ sukṣetraṃ yasminvapuṣi tadurrarottarasukṣetraṃ praśastalakṣaṇabhūmikaṃ vapuḥ śubhamityatra yojyam| etaduktaṃ bhavati,-yothoktaṃ pramāṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubham, tato'pi yathoktalakṣaṇalalātādyavayavaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubhataram, tato'pi yathoktasattvalakṣaṇaguṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥśubhatamam, ityuttarottarasukṣetraśabdasyārthaḥ| tathā, garbhādinīrujam| garbha ādiryeṣāṃ-bālalyauvanādīnāṃ vayovasthāviśeṣāṇāṃ, ta evam| garbhadayo nīrujā yasya-vapuṣaḥ, tadgarbhādinīrujaṃ vapuḥ śubham| āyāmetyādi| āyāmo-dairghyam, jñānaṃ-laukiko vyavahāraleśaḥ, vijñānaṃ-viśiṣṭaṃ jñānaṃ śāstrābhyāsādisamutthitaṃ paramārthāvabodhaparyantam, tairyadvapuḥ śanairvarddhamānaṃ-vṛddhimāpnuvanna sahasā, tacchubham|
iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ||116||
Sa. iti-evaṃ prakāreṇa yathoktena| sarvaguṇairupete-yukte, śarīre śaradāṃ-samānāṃ, śatamāyuḥ-jīvitam, tathaiśvaryaṃ, tatheṣṭāḥ-śubhā ye kecidbhāvāste, tatra tathābhūte dehe sarve pratiṣṭhitāḥvyavasthitā varṣaśatānubandhinaḥ|
evaṃ vapuṣaḥ praśastalakṣaṇamuktvā balapramāṇajñānārthamāha ---- tvagraktādīni sattvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni dehinām||117|| sārairupetaḥ sarvaiḥ syātparaṃ gauravasaṃyutaḥ| sarvārambheṣu cāśāvānsahiṣṇuḥ sanmatiḥ sthiraḥ||118||
Sa. tvagraktādīni sattvāntāni dehināṃ sārāṇi yathottaramagryāṇiuttarottaraśreṣṭhāni, aṣṭāvuktāni| tena tvagraktamāṃsamedosthimajjaśukrasattvānīti bodhyam| "evaṃ varṣaśatamāyuḥpramāṇamasmin kāle| santi ca punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ| teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuḥpramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet|" (saṃ. śā. a. 8) iti| kimarthaṃ sārāṇyuktāni ? balapramāṇajñānārtham| tathā ca dehamātradarśanādevaṃ bhiṣaṅ [na] muhyet,-ayamupacayena mahāśarīratvādbalavān, ayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādalpabalaḥ, iti| taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe| sarvaiḥ-aṣṭabhiretaiḥ, sārairyuktaḥ paraṃ-atiśayena, gauraveṇa saṃyutaḥ syāt| sarvetyādi| sarvārammeṣu-aśeṣacikīrṣitakāryeṣu, āśāvān syāt| asmātkartavyāt kṛtādidamidaṃ sampadyata ityāśāśabdārthaḥ| tathā, sahiṣṇuḥ-sahanaśīlaḥ| ata eva śārīramānasairduḥkhairnāsāvabhibhūyata iti yāvat| tathā, sanmatiḥ-sudhīḥ| tathā, sthiraḥ-kartavyeṣu sthirabuddhiḥ| muninā ca lakṣaṇamuktam (ca. vi. a. 8/14-7-11)- tadyathā| tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvāni| tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprameva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogya praharṣānyayuṣyāni tvaramācaṣṭe|| karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdhaṃ raktaṃ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamudagratāṃ medhāṃ manasvitvaṃ saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutāṃ cācaṣṭe|| śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodaravakṣaḥkakṣāpāṇipādasandhayaḥ sthiragurumāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe|| varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭamūtrapūriṣeṣu viśeṣeṇa sneho medaḥ sārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānātyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ cācaṣṭe|| pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca|| tanvaṅgā balavantaśca snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavijñānavittāpatyasanmānabhājanāśca sadā bhavanti|| saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇāsvarā bhrājiṣṇavo mahāsphijaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā balavantaḥ sukhābhogyavittaiśvaryasamānāḥ phalabhājaśca bhavanti|| smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ svavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhineveśinaśca satvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ|| tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramagauravayuktāḥ kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittopabhogasanmānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca bhavanti|| ato viparītāstvasārāḥ||" iti| saṅgrahe ca pramāṇamapyuktam| yathā (śā. a.8)-"svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyaudvyaṅgulāyate| tisro'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ pṛthakprapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅulavistṛtāḥ| caturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena| tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca| caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ṣoḍaśa pariṇāhena| caturaṅgulaṃ jānu ṣoḍaśāṅgulapariṇāham| ūru triṃśatpariṇāhāvaṣṭādaśāyāmau| vṛṣaṇau ṣaḍāyāmau pariṇāhena cāṣṭāṅgulau| meḍhraḥ ṣaḍaṅgulāyāmo'rddhapañcapariṇāhaḥ| ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā| daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ| dvādaśāṅgulamudaram| daśavistāre dvādaśāyāme pārśve| dvādaśotsedhaṃ trikam| aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham| dvādaśakaṃ stanāntaram| dvyaṅgulaḥ stanaparyantaḥ| caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ| dvyaṅgulaṃ hṛdayam| aṣṭakau skandhau kakṣe ca| ṣaṭkāvaṃsau| ṣoḍaśākau prabāhū| pañcadaśakau prapāṇī| daśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tato'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike| sārdhavyaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭau| caturutsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā| dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam| pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭhyantarakarṇalalāṭam| śaṅkhagaṇḍāścaturaṅgulāḥ| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā| dvayaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram| tatra śuklāttṛtīyāṃśaḥ kṛṣṇaḥ| kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti| sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate| tatra yathoktaparimāṇamiṣṭam| tathā snātānuliptamāpādānupūrvyā śuṣyadvaram| aniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā yathoktapramāṇāditi|" iti| sattvādiprakṛtīnāṃ tisṛṇāṃ kathaṃ sukhaduḥkhānubhavaḥ syāt ? ityāha-
anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate| satvavāṃstapyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ||119||
Sa. anutsekaṃ kṛtvā-abhimānaṃ hitvā, sattvavān puruṣaḥ sukhaṃ sevate-anubhavati| tathā, adainyaṃ-kārpaṇyaṃ hitvā, duḥkhaṃ sevate-anubhavati| tapyamānastviti| turvyatireke bhinnakrame| rājasaḥ punaḥ puruṣaḥ tapyamāno'hamevāmunā prakṛṣṭenānanyasādhāraṇena sukhena sukhityevaṃ sukhaṃ sevate| ahaṅkārākrāntamānaso'hamevedaṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ śakta ityevaṃ rājaso naro duḥkhamanubhavati| tāmasaḥ punaḥ puruṣo naiva sukhaṃ sevate, na duḥkham, atyantamūḍhatvāt| nāsau sukhena sukhī, na ca duḥkhena duḥkhī, prāptatṛtīyāvastho yathā puruṣaḥ| evaṃ dvandvaprakṛtirapi sukhaṃ na sevate nāpi duḥkham, atyantamūḍhatvāt| samasattvādiprakṛtistvanutsikto'dīnaḥ san sukhaduḥkhe sevate|
idānīṃ pradhānaphaladāyi yatpradhānaṃ praśstaṃ lakṣaṇaṃ vapuṣaḥ, taddarśayitumāha ---- dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ| rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ|120| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthā- ne'ṅgavibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. dānaṃ-dhanādityāgaḥ, tacchīlayati-abhyasyati dānaśīlaḥ| "śīlikāmi" ityādinā ṇaḥ| dayā-dīneṣvabhyupapattiḥ| maitrī-sarvasattvānāmātmabhāvanam| na kevalaṃ pūrvoktaṃ (ślo-106)- "svaṃ svaṃ hastatrayaṃ" ityādi "varddhamānaṃ śanaiḥ" ityetatparyantaṃ yallakṣaṇaṃ, taccharīrasyāyurvṛddhyādihetuḥ| yāvadayaṃ dānaśīlādigaṇo maitryavasānaḥ puṇyāyurvṛddhikṛt| dānādayaśca yathāsambhavaṃ kecitpuṇyakṛtaḥ, kecidāyurvṛddhikṛtaḥ, kecidubhayakṛtaśca| anyebhyaśca mahāpuruṣalakṣaṇebhyo'syaiva gaṇasya jyāyastvaṃ pratipādayatā śāstrakṛtā'dhyāyāvasāne granthasyāsya nirdeśaḥ kṛta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne'ṅga vibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||