4. marmavibhāgaśārīro'dhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. aṅgavibhāgādantaraṃ marmavibhāgaṃ śārīraṃ prārabhyate| marmaṇāmaṅgāśritatvāt| yato marmāṇyaṅgapratyaṅgasamāśritāni, atastatraiva vyākhyātuṃ yuktāni, bahuvaktavyatvātpṛthagucyante| tasmādasyaivādhyāyasyārambho yukta ityāha-
athāto marmavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. mriyate'sminnaṅga upahata iti marma| vibhajanaṃ-vibhāgaḥ, marmaṇāṃ vibhāgo marmavibhāgaḥ| so'sminnadhyāye'stīti marmavibhāgaḥ| arśāditvādac| śārīrasthāna pratibaddhatvācca śārīraḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
sukhagrahaṇādyarthaṃ ca pūrvaṃ marmaṇāṃ saṅkhyāṃ baktumāha ---- saptottaraṃ marmaśatam-----------------| -----------------------------------------------|1|
Sa. saptottarāṇi-adhikāni, yasmin-śate, tadevam|
-----------------------------teṣāmekādaśādiśet| pṛthaksakthnostathā bāhvostrīṇi koṣṭhe navorasi||1|| pṛṣṭhe caturdaśordhvaṃ tu jatrostriṃśacca sapta ca| ------------------------------------------------------|2|
Sa. teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye, pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, sakthnordvayorbāhṇośca dvayorekādaśādiśet, evaṃ catuścatvāriṃśanmarmāṇi śākāsu vidyāt| koṣṭhe-jaṭhare, trīṇi marmāṇi| urasi-vakṣasi, navasaṅkhyāni| pṛṣṭhe caturdaśa| jatrorūrdhvaṃ-jatruṇa upariṣṭāt, triṃśattathā sapta, evaṃ saptatriṃśadityarthaḥ| jatroriti puṃstvamatra cintyam| athavā 'anityamāgamaśāsanam' ityatra num na kṛtaḥ|
idānīmeṣāṃ marmaṇāmāpādatalānmastakaṃ yāvadviśiṣṭadeśasamāśrayeṇa viśiṣṭasaṃjñāntarāṇi viśiṣṭakarmāṇi marmāṇi darśayitumāha ---- ---------------------------------------------------| madhye pādatalasyāhurabhito madhyamāṅgulim||2|| talahṛnnāma rujayā tatra viddhasya pañcatā| ------------------------------------------------------|3|
Sa. pādatalasya madhye-madhyapradeśe, madhyamāṅgulimabhito-madhyamāṅguleḥ pādasambandhinyā ābhimukhyena, yatpādatalaṃ-pādapṛṣṭhaṃ, tatra talahṛnnāma marmāhuḥ, pūrvācāryā iti śeṣaḥ| madhyamāṅgulimiti "ābitaḥ [ paritaḥ samayānikaṣāhāpratiyoge'pi" iti ] śabdaprayoge dvitīyā| tatra-tasmin, viddhasya-āhatasya, pañcatā-maraṇaṃ, bhavati| kayā? rujayā,-vedanayā|
------------------------------------------------------| aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipramākṣepamāraṇam||3||
Sa. aṅguṣṭhaścāṅguliśca, tayormadhyasthaṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthitaṃ, kṣipraṃnāma marma| tadviddhamākṣepamāraṇaṃ-ākṣepakākhyena vātavyādhinā mārayati|
tasyordhvaṃ dvyaṅgule kūrcaḥ pādabhramaṇakampakṛt| ------------------------------------------------------|4|
Sa. tasyordhvaṃ-tasya kṣiprākhyasya marmaṇa upariṣṭāt, dvyaṅgule-dvyaṅgulaṃ vimucya, kūrco nāma marma| tadviddhaṃ pādasya bhramaṇaṃ kampaṃ ca karoti|
------------------------------------------------------| gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥśopharujākaram||4||
Sa. gulphasandheradhaḥ kūrcaśiro nāma marma| tadviddhaṃ śopharujākaram|
jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulpho rukstambhamāndyakṛt| ------------------------------------------------------|5|
Sa. jaṅghācaraṇayoḥ sandhau-sandhipradeśe, gulpho nāma marma| tadviddhaṃ ruk ca stambhaśca māndyaṃ ca, tāni karoti| stambhaḥ stabdhatvamivāṅgasya|
------------------------------------------------------| jaṅghāntare tvindrabastirmārayatyasṛjaḥ kṣayāt||5||
Sa. jaṅghantare-jaṅghāmadhye pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulaiḥ, indrabastirnāma marma| tadviddhaṃ raktakṣayānmārayati, nānyathā| tasmādraktastambhane yatitavyamiti pratipādanārthamasṛkkṣayāditi heturupanyastaḥ| eṣa eva nyāyo'nyatrāpyanusartavyaḥ| tena yatra yaddhetukaṃ māraṇādikaṃ karma vyadhe kathitaṃ, tatra taccikitsāyāṃ yatitavyamiti|
jaṅhghorvoḥ saṅgame jānu khañjatā tatra jīvataḥ| ------------------------------------------------------|6|
Sa. jaṅghorvoḥ saṅgame-sandhau, jānunāma marma| tatra-jānuni viddhe, puruṣo mriyata eva| atha jīvati tato'sya jīvataḥ puṃsaḥ khañjatā syāditi| arthāt prāyeṇa maraṇaṃ puruṣasyeti bodhayati|
------------------------------------------------------| jānunastryaṅgulādūrdhvamāṇyūstambhaśophakṛt||6||
Sa. jānunaḥ-jānusandheḥ, tryaṅgulādūrdhvamāṇīnāma marma| tadviddhamūrustambhaśophakaram|
urvyūrumadhye tadvedhātsakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|7|
Sa. urvī nāma marma ūrumadhye| tadvedhāt-tadabhighātāt, sakthiśoṣaḥ-ūrukārśyam| sakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt,syāt nānyathā vyadhe satyapi|
------------------------------------------------------| ūrumūle lohitākṣaṃ hanti pakṣamasṛkkṣayāt||7||
Sa. ūrumūle- urvyāstūrdhvaṃ vaṅkṣaṇasandheradhastāllohitākṣaṃ nāma marma| tadviddhaṃ pakṣaṃ hatyasṛkkṣayāt vyadhe satyapi|
muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ ṣaṇḍhatākaram| ------------------------------------------------------|8|
Sa. muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ nāma marma| tadviddhaṃ puṃsaḥ ṣaṇḍhatākaraṃ-nirapatyatākaram|
------------------------------------------------------| iti sakthnostathā bāhṇormaṇibandho'tra gulphavat||8|| kūrparaṃ jānuvatkauṇyaṃ tayorviṭapavatpunaḥ| kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk kuṇitvaṃ tatra jāyate||9||
Sa. iti-evamanena prakāreṇa, sakthnordvayoḥ pratyekamekādaśa marmāṇi bhavanti| tathā bāhvoḥ-tenaiva prakāreṇa bāhvoḥ, talahṛdādīnyekādaśa marmāṇi bhavanti| atha kiñcinmātramatra viśeṣamāhamaṇītyādi| atra-bāhumarmasu, gulphena tulyo maṇibandhaḥ, saṃjñāmātrabhedaḥ, jānutulyaṃ kūrparam| tayoḥ-maṇibandhakūrparākhyayorbāhumarmaṇoḥ, viddhayoḥ kauṇyaṃ-pāṇipāṇyaṅgulīkubjatvam| viṭapetyādi| kakṣā cākṣaśca kakṣākṣau, tayormadhye viṭapena tulyaṃ kakṣādhṛksaṃjñaṃ marma| tatra viddhe sati kuṇitvaṃ-bāhupāṇyaṅgulikubjatā, jāyate|
iti śākhāsu marmāṇi catuścatvāriṃśaduktvā, antarādhau kathayati ---- sthūlāntrabaddhaḥ sadyoghno viḍvātavamano gudaḥ| ------------------------------------------------------|10|
Sa. sthūlāntrasūkṣmāntrabhedāt dvidhā'ntram| tatra sthūlāntrabaddho gudo nāma marmaviśeṣaḥ| sa ca viḍvātau-vātavarcasī, vamatiudgirati, iti viḍvātavamanaḥ| bāhulakātkartari lyuṭ| sa gudaḥ sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, hanti| sadyoghna iti "amanuṣyakartṛke ca" iti ṭhak| gudaśabdasyātra puṃstvaṃ cintyam, na cārdharcādiṣvayamasti|
adhunā bastyākhyamāha---- ---------------------------------------------------| mūtrāśayo dhanurvakro bastiralpāsramāṃsagaḥ||10|| ekādhovadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihantyasūn| ṛte'śmarīvraṇādviddhastatrāpyubhayataśca saḥ||11|| mūtrasnāvyekato bhinne vraṇo rohecca yatnataḥ| ------------------------------------------------------|12|
Sa. mūtrasyāśaya ādhāro mūtrāśayo-yatra mūtraṃ tiṣṭhati, sa dhanurvakraḥ-cāpavat kuṭilaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| sa ca bastināma marmaviśeṣaḥ| asraṃ ca māṃsaṃ cāsramāṃse, alpe asramāṃse gacchati| "anyebhyo'pi dṛśyate" iti ḍaḥ| tatrāstho na bahuraktamāṃsapradeśa ityarthaḥ| tathā, ekamadhovadanaṃ yasyāsāvekādhovadanaḥ| kaṭyā madhya iti sthānanirdeśaḥ| kaṭyā madhyapradeśe'sāvavatiṣṭhate| sa viddhaḥ sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, asūn-prāṇān, nihanti| ṛte'śmarīvraṇāt-aśmaryāharaṇārthaṃ yo vraṇaḥ kriyate taṃ vraṇaṃ varjayitvā| tatrāpi-aśmarīvraṇe, ubhayataḥ-ubhayapārśvataśca, sa viddhastadā'sau sadyo'sūnnihanti| tasmin bastāveka [taḥ-eka]pārśvato, bhinne-viddhe sati, mūtrasrāvī vraṇaḥ syāt| sa ca yatnataḥ-ādareṇopakrānto, rohati nānyathā|
------------------------------------------------------| dehāmapakvasthānānāṃ madhye sarvasirāśrayaḥ||12|| nābhiḥ so'pi hi sadyoghno--------------------------------| ------------------------------------------------------|13|
Sa. āmaṃ ca pakvaṃ cāmapakve, sthānaṃ ca sthānaṃ ca sthāne, āmapakvayoḥ sthāne āmapakvasthāne, dehaścāmapakvasthāne ca dehāmapakvasthānāni, teṣāṃ madhye| tatraikatvāddehasya dehamadhyapradeśe, tathobhayorāmapakvāśayayormadhye-antarāle, nābhirnāma marma| sa sarvāsāṃ sirāṇāṃ-sakalaśarīragānāṃ āśrayaḥ-ādhāraḥ| so'pi hi sadyoghnaḥ| apiḥ samuccaye| hiryasmādarthe| na kevalaṃ gudabastī sadyoghnau yāvannābhirapi viddhaḥ sadyoghnaḥ| nābhiśabdasya puṃstavaṃ cintyam|
------------------------------dvāramāmāśyasya ca| satvādidhāma hṛdayam stanoraḥ koṣṭhamadhyagam||13||
Sa. hṛdayaṃ nāma yanmarma tadapi sadyoghnam| taccāmāśayasya dvāraṃmukham| tena hi dvāreṇānnapānamāmāśaye praviśati| tacca satvādīnāṃ-satvarajastamasāṃ, tathā vijñānasya-indriyāṇāṃ cārthapañcakasya, tathā''tmanaḥ-cetasaḥ, dhāma-sthānam| tacca stanoraḥ koṣṭhamadhyagam| stanau coraśca koṣṭhaśca stanoraḥkoṣṭhaṃ, tasya madhyaṃ tatra gacchati-sthitiṃ badhnāti, koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye sthitamityarthaḥ|
stanarohitamūlākhye dvyaṅgule stanayorvadet| ūrdhvādho'srakaphāpūrṇakoṣṭho naśyettayoḥkramāt||14||
Sa. stanarohitaṃ ca mūlaṃ ca prakṛtatvātstanasyaiva, te| stanarohitastanamūle ākhye-saṃjñe, yayoste stanarohitamūlākhye dve marmaṇī vadet| kva pradeśe ? stanayoḥ| kramāditi vakṣyamāṇamihāpi sambadhyate| tena stanayorūrdhvaṃ dvyaṅgule stanarohite| stanayoradho dvyaṅgule stanamūle| tayoḥ-stanarohitastanamūlākhyayormarmaṇorviddhayoḥ, puruśo'srakaphāpūrṇakoṣṭhaḥ kramāt-yathākramaṃ, naśyet| tena stanarohite viddhe satyasṛjā pūrṇakoṣṭhe naro naśyet, stanamūle viddhe kaphena pūrṇakoṣṭho naśyet|
apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī| raktena pūrṇakoṣṭho'tra śvāsātkāsācca naśyati||15||
Sa. urasaḥ pārśve dve nāḍyāvapastambhākhye marmaṇī| anilavāhinī-vātavahe| atra marmadvaye viddhe raktena pūrṇakoṣṭhaḥ śvāsakāsābhyāṃ vipadyate|
pṛṣṭhavaṃśorasormadhye tayoreva ca pārśvayoḥ| adhoṃ'sakūṭayorvidyādapālāpākhyamarmaṇī||16|| tayoḥ koṣṭhe'sṛjā pūrṇe naśyedyātena pūyatām| ------------------------------------------------------|17|
Sa. pṛṣṭhavaṃśasya tathorasaḥ, anayormadhye-antarāle, tayoreva capṛṣṭorasoḥ, ye pārśve, tayoruparibhāgayoraṃsakūṭayoradhaḥ, apālāpākhye dve marmaṇī vidyāt| tayorviddhayo raktena koṣṭhe pūrṇe, pūyatāṃ yātena-gatena, lohitena naśyet| yāvadraktaṃ pūyatāṃ na yātaṃ tāvajjīvati| na tu raktakoṣṭhapūraṇamātrādeva mriyata iti bhāvaḥ|
idānīṃ pṛṣṭhe vakti---- ---------------------------------------------------| pārśvayoḥ pṛṣṭhavaṃśasya śroṇīkarṇau prati sthite||17|| vaṃśāśrite sphijorūrdhvaṃ kaṭīkataruṇo smṛte| tatra raktakṣayātpāṇḍurhīnarūpo vinaśyati||18||
Sa. pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ-ubhayataḥ, pratiśroṇīkarṇau sthite| vaṃśāśrite-vaṃśaprativaddhe, sphijorūrdhvaṃ-upariṣṭāt, dve'sthinī kaṭīkataruṇe-etatsaṃjñe dve marmaṇī, smṛte-ukte| tatra-tasminmarmadvaye viddhe, raktakṣyātpāṇḍurhīnarūpo-vigatakāntiḥ san, naro vinaśyati|
pṛṣṭhavaṃśaṃ hyubhayato yau sandhī kaṭīpārśvayoḥ| jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau||19|| ceṣṭāhāniraghaḥkāye sparśājñānaṃ ca tadvyadhāt| ------------------------------------------------------|20|
Sa. pṛṣṭhavaṃśasyobhayoḥ kaṭipārśvayoryau sandhī jaghanasya bahirbhāgenāntaḥ, tau kukundarau nimrākārau sandhimamarṇī| tadvyadhāt-tayorvyadhāt, adhaḥśarīre ceṣṭāhāniḥ-gamanākuñcanaprasāraṇādāvadhaḥkāyo'śaktaḥ sampadyata ityarthaḥ| tathā, sparśājñānaṃ-sparśāsaṃvittirbhavati| pṛṣṭhavaṃśamubhayata iti "ubhasarvatasoḥ" ityādinādvitīyā|
------------------------------------------------------| pārśvāntaranibaddhau yāvupari śroṇikarṇayoḥ||20|| āśayaccādanau tau tu nitambau taruṇāsthigau| adhaḥśarīre śopho'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ tataḥ||21||
Sa. pārśvāntare-pārśvamadhye, nibaddhau-prativaddhau lagnau, pārśvāntaranibaddhau yau, tathā śroṇikarṇayorupari-upariṣṭāt, mūtrādīnāṃ ya āśayāḥ-adhārā bastyādayaḥ, teṣāṃ chādanau, nitambau-nitambasaṃjñau marmaviśeṣau| tau ca taruṇāsthigau-taruṇasaṃjñe'sthni sthitāvityarthaḥ| atra-asminmarmadvaye viddhe sati, adhaḥkāye śopho bhavati| tathā, daurbalyaṃ prakṛtatvādadhaḥśarīra eva| daurbalyaṃ-alpabalatvaṃ svavyāpārākṣamatvam| tato-daurbalyādanantaraṃ, maraṇaṃ bhavati|
pārśvāntaranibaddhau ca madhye jaghanapārśvayoḥ| tiryagūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau pārśvasandhī tayoryadhāt||22|| raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ| ------------------------------------------------------|23|
Sa. pārśvayorantaraṃ-madhyaṃ, tatra nibaddhau-saṃśliṣṭau, sandhī marmaviśeṣau pārśvasandhī iti nirdiṣṭau| tataścaikasmin pārśvāntara ekaḥ sandhirdvitīyasmin pārśvāntare dvitīyaḥ sandhiḥ| kva sthitau katham ? jaghanasya pārśve jaghanapārśve, tayormadhye tiryagūrdhvaṃ ca| evamekasmin jaghanapārśvamadhya ekaḥ sandhirdvitīyasmin dvitīyaḥ sthita iti| tayorvyadhāt puṃso raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ-aparaśarīrotpattiḥ, maraṇamityarthaḥ|
------------------------------------------------------| stanamūlārjave bhāge pṛṣṭhavaṃśāśraye sire||23|| bṛhatyau, tatra viddhasya maraṇaṃ raktasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|24|
Sa. stanayormūlaṃ-stanamūlaṃ tasyārjave bhāge-spaṣṭa uddeśe, pṛṣṭhavaṃśāśraye sire-pṛṣṭhavaṃśasyobhayapārśvapratibaddhe sire, bṛhatyau-etatsaṃjñe marmaṇī| tatra-marmadvaye, viddhasya maraṇaṃ bhavati raktasaṅkṣayāt, nānyathā|
------------------------------------------------------| bāhumūlābhisambaddhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ||24|| aṃsayoḥ phalake bāhusvāpaśauṣau tayorvyadhāt| ------------------------------------------------------|25|
Sa. bāhvormūle bāhumūle,-yatra bāhū pratiṣṭhitau| mūle hi pratiṣṭhā, vṛkṣamūlavat| pṛṣṭhavaṃśasya pārśvadvaye bāhumūlayorābhimukhyena sambaddhe-saṃśliṣṭe| ke te ? aṃsayoḥ phalake| asamāsanirdeśaścandonurodhāt| phalakasya ca napuṃsakatvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti| aṃsaphalakākhye dve marmaṇī| tayorvyadhāt bāhusvāpaśoṣau bhavataḥ| svāpa iva svāpaḥ, yathā suptasya niścetanamaṅgaṃ bhavati tathā bāhū aṃsaphalake viddhe bhavataḥ|
------------------------------------------------------| grīvāmubhayataḥ snāvnī grīvābāhuśirontare||25|| skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau bāhukriyāharau| ------------------------------------------------------|26|
Sa. grīvāyā ubhayoḥ pārśvayoḥ snāvnī dve aṃsāvucyete| kva sthitau ? grīvābāhuśirontare| grīvāyāstathā bāhnoḥ śirasaśca madhye teṣāmantarāle sthitau| kiṃ prayojanau? skandhetyādi| aṃsayoḥ pīṭha iva pīṭhe,-pratiṣṭhāne, yatrāṃsau tiṣṭhataḥ| skandhe cāṃsapīṭhe ca, teṣāṃ sambandhaḥ-prayojanaṃ, yayostāvevāṃsau viddhau bāhvoḥ kriyā-ākuccanaprasāraṇādikā, tāṃ harataḥ, tau bāhukriyāharau|
------------------------------------------------------| kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirā hanusamāśritāḥ||26|| catasrastāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte| svarapraṇāśavakṛtyaṃ rasājñānaṃ ca tadvyadhe||27||
Sa. kaṇṭhanāḍyāḥ pārśvayordvayoḥ sirā yāścatasro hanvoḥ samāśritāḥ, tāsu madhye dve sire nīle nāma dve marmaṇī, manye nāma dve marmaṇi smṛte, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| tāsāṃ vyadhastadvayadhaḥ, tasmin tadvyadhe svarapraṇāśādayo jāyante| svarasya praṇāśaḥ svaraprāṇāśaḥ,-svarahāniḥ| athavā vaikṛtyam, tacca prakṛttvātsvarasyaiva, svarabhāvānyathātvamityarthaḥ| rasājñānaṃ-rasānavabodhaḥ|
kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ sirāḥ| pṛthak catasrastāḥ sadyo ghnantyasūnmātṛkāhvayāḥ||28||
Sa. kaṇṭhanāḍyā ubhayapārśvayoḥ sirā jihvāgatāstathā nāsāgatāḥ pṛthak-pratyekaṃ, ekasmin pārśve catasraḥ dvitīye pārśve catasraḥ| tā mātṛkāhvayāḥ-mātṛkāsaṃjñāḥ, viddhāḥ sadyo'sūn ghnanti| etāni mātṛkākhyāni sirāmarmāṇi|
kṛkāṭike śirogrīvāsandhau, tatra calaṃ śiraḥ| ------------------------------------------------------|29|
Sa. śiraśca grīvā ca, tayoḥ sandhāne yau sandhī pārśvadvaye kṛkāṭikākhye te dve marmaṇī| tatra-tasminmarmadvaye viddhe, calaṃ-sakampaṃ, śiro bhavati|
------------------------------------------------------| adhastātkarṇayornimne vidhure śrutihāriṇī||29||
Sa. adhastātkarṇayoḥ-karṇapṛṣṭhayoradho, nimne-nonnate, vidhurākhye dve marmaṇī| te ca viddhe satī śrutiṃ-śabdaśravaṇaṃ, harataḥ, śrutihāriṇī|
phaṇāvubhayato ghrāṇamārgaṃ śrotrapathānugau| antargalasthitau vedhādgandhavijñānahāriṇau||30||
Sa. phaṇau nāma marmaviśeṣau ghrāṇamārgasyobhayoḥ pāRśvayoḥ śrotrapathānugau-śrotramārgaprāptau| antargalasthitau-galābhyantare sthitau| phaṇāviva saṃsthānaṃ rūpamanayoḥ phaṇāviti nāma| tau vedhādgandha vijñānaṃ-gandhopalabdhiḥ, taddharatastau gandhavijñānahāriṇau|
netrayorbāhyato'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayoradhaḥ| tathopari bhruvornimnāvāvartāvāndhyameṣu tu||31||
Sa. netreyordvayorbāhyataḥ-bahirbhāge, bhruvoḥ pucchāntayoḥ-avasānayoḥ, adhaḥ, apāṅgau nāma marmaviśeṣau prasiddhāveva| tathoparīti tenaivāpāṅgoddiṣṭena nyāyena bhruvoḥ pucchāntayorupari nimrāvāvartasaṃjñau| eṣu tu-apāṅgāvartākhyeṣu caturṣu, viddhasya narasyāndhyaṃ bhavati|
anukarṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyovināśanau| ------------------------------------------------------|32|
Sa. atrāpi bhruvoḥ pucchāntayorupati lalāṭāvasāne'nukarṇaṃkarṇasamīpe, śaṅkhau marmaviśeṣau| tau viddhau puruṣasya sadyovināśanau bhavataḥ|
------------------------------------------------------| keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau, sthapanī punaḥ||32|| bhruvormadhye, traye'pyatra śalye jīvedanuddhṛte| svayaṃ vā patite pākātsadyo naśyati tūddhṛte||33||
Sa. keśāvasāne śaṅkhayorūrdhvaṃ-upari, utkṣepau marmaṇī| sthapanī punarmarma bhruvormadhye| traye'pyatra-asmin marmatraye dvāvutkṣepāvekā sthapanī evaṃbhūte, viddhe puruṣo'nuddhṛte śalye jīvet| kālāntareṇa pākāt-pākena hetunā, svayaṃ vā patite śalye sati,-na tūddharaṇahetunā, jīvet puruṣaḥ| sadya ityādi| uddhṛte tu śalye sadya eva naro naśyati, vāyukopāditi bhāvaḥ|
jihvākṣināsikāśrotrakhacatuṣṭayasaṅgame| tālunyāsyāni catvāri srotasāṃ, teṣu marmasu||34|| viddhaḥ śṝṅgāṭakākhyeṣu sadyastyajati jīvitam| ------------------------------------------------------|35|
Sa. jihvā cākṣiṇī ca nāsikā ca śrotre ca tadevam| tasya khāni, teṣāṃ catuṣṭayaṃ-catvāri srotāṃsi, teṣāṃ saṅgamaḥ-sannipātaḥ, tasmiṃstāluni-yatra jihvādīnāṃ tarpaṇāni srotāṃsi sannipatyāvatiṣṭhante, jihvādisrotasāṃ catvāryāsyāni śṛṅgāṭakākhyāni| teṣu marmasu viddhaḥ puruṣaḥ sadyastyajati jīvitaṃ-viddhamātra eva prāṇairviyujyate|
------------------------------------------------------| kapāle sandhayaḥ pañca sīmantāstiryagūrdhvagāḥ||35|| bhramonmādamanonāśaisteṣu viddheṣu naśyati| ------------------------------------------------------|36|
Sa. śiraḥ sambandhinaḥ pañca sandhayaḥ| pañcānāṃ kapālakhaṇḍānāṃ saṃśleṣā ye śirasyavatiṣṭhante tiryagūrdhvagāḥ, ta eva sīmantākhyā marmaviśeṣāḥ| teṣu-sīmantākhyeṣu, viddheṣu bhrameṇa tathonmādena tathā manonāśena-cittavismṛtyā ca, naśyati|
------------------------------------------------------| āntaro mastakasyordhvaṃ sirāsandhisamāgamaḥ||36|| romāvarto'dhipo nāma marma sadyo haratyasūn| ------------------------------------------------------|37|
Sa. mastakasyābhyantarato yaḥ sthitaḥ, tathordhvaṃ-prakṛtatvānmastakasyaivopari, sirāsandhisamāgamaḥ-sirāsandhīnāṃ sannipāto, romāvartalakṣaṇaḥ so'dhipo nāma marmaviśeṣaḥ| marmaṇāmadhipo yathārthanāmā, tadāyattāni hi sarvāṇi marmāṇītyarthaḥ| so'dhipo viddho narasya sadyo'sūn harati-puruṣaṃ mārayatītyarthaḥ|
iti saptottarasya marmaśatasya lakṣaṇānyuktvā, sāmānyena yanmarmalakṣaṇaṃ tadākhyātumāha---- ---------------------------------------------------| viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat||37||
Sa. yatra-yasmin dehadeśe, viṣamaṃ spandanaṃ-sphuraṇaṃ, tanmarma| yatra ca dehadeśe pīḍite sati ruk ca viṣamā bhavati, tacca marma| atrāpi viṣamamiti sambadhyate| viṣamaṃ ca viṣamā ca viṣamam, "napuṃsakamanapuṃsakenaikavacca" iti napuṃsakaśeṣaḥ| tadevaṃ marmalakṣaṇaṃ dvidhā mantavyam,-kasyacinmarmaṇaḥ sirādhamanyādikasya viṣamaṃ spandanaṃ prāyo lakṣaṇam, māṃsāsthijātīyasya marmaṇaḥ pīḍanāt prāyaḥ pīḍotpattirlakṣaṇamiti| saṅgrahe ca marmaviddhasya lakṣaṇamuktam| yathā (śā. a. 7)- "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo mūrcchā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti| maraṇakāritvānmarma, maraṇāsadṛśaduḥkhadāyitvādvā| idānīṃ marmaṇāṃ suprabhedaṃ lakṣaṇaṃ ṣaṭprakāramāha-
māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ| syānmarmeti ca tenātra sutarāṃ jīvitaṃ sthitam||38||
Sa. māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ svajātyapekṣo yaḥ samāgamaḥ-sannipātaḥ, sa marmākhyaḥ, tanmarmeti tasyaiva nāma| tadevaṃ māṃsapeśīsamāgamo māṃsamarma, asthnāṃ samāgamo'sthimarma, snāyūnāṃ samāgamaḥ snāyumarma, dhamanīnāṃ samāgamo dhamanīmarma, sirāṇāṃ samāgamaḥ sirāmarma, sandhīnāṃ samāgamaḥ sandhimarmeti| yato māṃsādīnāṃ yaḥ samāgamaḥ sa eva marmetyucyate, tena hetunā, atra sutarāṃ jīvitaṃ sthitaṃ-prāṇā vyavasthitāḥ| nanu, yadi māṃsādīnāṃ samāgamo marmetyabhidhīyate, tadānīmanekasaṅkhyākāni marmāṇi śarīre sambhavyeran| māṃsapeśyādibhāvānāmanekasaṅkhyāśrayatvāt| tathā ca,-māṃsapeśīśatāni pañca puṃsāmuktāni strīṇāṃ tu viśatyadhikāni (hṛ. śā. a. 3/17)| evamasthyādīnyapyanekānyuktāni| tataśca marmaṇāmasaṅkhyeyatvaṃ prāpnoti| evaṃ ca "saptottaraṃ marmaśatam" (ślo 1) iti virudhyata ityāha-
bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣoḍhaivaṃ marmakalpanā| prāṇāyatanasāmānyadaikyaṃ vā marmaṇāṃ matam||39||
Sa. saptottarameva marmaṇāṃ śatamityeva na| kiṃ tarhi ? pūrvoktena nyāyena bahūni marmāṇi| "saptottaraṃ marmaśatam" ityayaṃ tu yo nirdeśaḥ sa bāhulyena-bhūyasā, yeṣāṃ marmaṇāṃ marmatvena prasiddhistadviṣaya eva| evaṃ-anena prakāreṇa māṃsāsthyādīnāṃ samāgamo marmeti, marmaṇāṃ-ṣoḍhā-ṣaḍvidhā, kalpanā bhavati| kalpanāśabdenaitatprati pādayati,-tadevaṃ manuṣyasya prasiddhito jīvitadhāmatvena marmaṇāṃ kalpanā-nirūpaṇā| prāṇetyādi| athavā na marmaṇāṃ ṣoḍhā kalpanā| kiṃ tarhi ? prāṇāyatanasāmānyāt-jīvitasyādhiṣṭhānamityevaṃlakṣaṇāt, aikyaṃ-ekatvaṃ, marmaṇāṃ mataṃ-na ṣaṭtvam| evamekaiva marmakalpanā| evaṃ saṅkṣepavistarakauśalaṃ marmasu darśitam| māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha-
māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha ---- māṃsajāni daśendrākhyatalahṛtstanarohitāḥ| ------------------------------------------------------|40|
Sa. jaṅghayorindrākhye dve marmaṇī, bāhvordve eva, talahṛdākhyāni catvāri-pādayordve hastayordve iti, stanarohite dve-pratyekaṃ stane ekaikam, evaṃ daśa maṃsajāni|
------------------------------------------------------| śaṅkhau kaṭīkataruṇe nitambāvaṃsayoḥ phale||40|| asthnyaṣṭau-------------------------------------| ------------------------------------------------------|41|
Sa. asthnyaṣṭau marmāṇi| śaṅkhau dve marmaṇī, kaṭīkataruṇe dve, nitambau dve, aṃsayoḥ phalake dve, ityevamaṣṭau marmāṇi|
------------------snāvamarmāṇi trayoviṃśatirāṇayaḥ| kūrcakūrcaśiro'pāṅgakṣiprotkṣepāṃsabastayaḥ||41||
Sa. snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ| katham ? āṇayaścatvāri-pratyekamūrumadhye ekaikaṃ bāhvoḥ pratyekamekaikam, evaṃ catvāryāṇayaḥ kūrcākhyāni catvāri-hastaryodve pādayordve| kūrcaśiraḥsaṃjñāni catvāri-pādayordve hastayordve iti catvāri| apāṅgākhye dve-"netrayorbāhyataḥ (ślo.31) ityādinā nirdiṣṭe dve| kṣiprākhyāni catvāri-"aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipraṃ" (ślo.3) iti, tacca pādadvaye dvividhaṃ hastadvaye ca| utkṣopaudvau-"keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau" (ślo.32) iti| aṃsākhye dve-"skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau" (ślo 26) iti| bastireko-"mūtrāśayo" (ślo.10) ityādinoktaḥ| evaṃ snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ|
gudāpastambhavidhuraśṛṅgāṭāni navādiśet| marmāṇi dhamanīsthāni----------------------|42|
Sa. gudaḥ-sthūlāntrabaddha ekaḥ| apastambhākhye dve-"apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī|" (ślo.15)iti, vidhurākhye dve-"adhastātkarṇayornimne vidhure" (ślo.29) iti| śṛṅgāṭakākhyāni catvāri-"jihvākṣināsikā" (ślo.34) ityādinoktāni| evaṃ dhamanīsthāni-dhamanyāśritāni, nava marmāṇi|
------------------------------------------------------| -----------------------saptatriṃśatsirāśrayāḥ||42|| bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣādharau phaṇau| viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ pārśvasandhī stanādhare||43|| apālāpau sthapanyurvyaścatasro lohitāni ca| ------------------------------------------------------|44|
Sa. sirāśrayā marmaviśeṣāḥ saptatriṃśat| katham ? ityāha-bṛhatyāvityādi| bṛhatyau dve-"stanamūlārjave bhāge" (ślo 23) ityādinokte| mātṛkākhyāni-"kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ" (ślo.28) ityādinoktānyaṣṭau| nīlākhye dve sire manyākhye [ca] dve-"kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirāhanusamāśritāḥ| catasraḥ (ślo.26) ityādinoktāni| kakṣādharau dvau-yathoktam (ślo.9) "kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk" ityādi| phaṇau dvau-"phaṇāvubhayato" (ślo.30) ityādinā kṛtalakṣaṇau| viṭape dve-"muṣkavaṅkṣaṇayormadhye (ślo.8) pratyekaṃ sakthnyekam, dvitīye'pyevam| hṛdayamekameva, tasya lakṣaṇam (ślo.13)-"dvāramāmāśayasya ca" ityādi| nābhireka eva, tallakṣaṇam (ślo.12)- "dehāmapakvasthānānāṃ" ityādi| pārśvasandhī dbau-"pārśvāntaranibaddhau ca" (ślo.22) ityādinoktau| stanādhare-stanayoradho, dve| apālāpau dvāveva-"pṛṣṭhavaṃśorasoḥ (ślo.16) ityādinoktau| sthapanī ekaiva, tallakṣaṇam, (ślo.33)-"bhruvormadhye" iti| urvyaścatasraḥ-ūrvordvayordve bāhvośca, "urvyūrumadhye" (ślo.7) iti tasyā lakṣaṇam, iti sakthnostathā bāhvoḥ (ślo.8) iti cātideśaḥ| lohitānīti lohitākṣanāmāni catvāri, "ūrumūle lohitākṣaṃ" sakthivadbāhvoḥ" (ślo.7-8) iti tallakṣaṇam| samprati sandhimarmāṇyāha-
------------------------------------------------------| sandhau viṃśatirāvartau maṇibandhau kukundarau||44|| sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ| ------------------------------------------------------|45|
Sa. sandhau viṃśatirmarmāṇi| āvartākhye dve, tayorlakṣaṇam (ślo. 31)-"tathopari bhruvornimnāvāvartau" iti| maṇibandhau dvau, tallakṣaṇam (ślo.8)-maṇibandho'tra gulphavat" iti| kukundarau dvau, tallakṣaṇam (ślo.19)-"jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau|" iti| sīmantākhyāni pañca, tallakṣaṇam (ślo.35)-"kapālasandhayaḥ pañca sīmantāḥ" iti| kūrparau dvau, tallakṣaṇam (ślo.9)-"kūrparaṃ jānuvat" iti| kūrparaśabda ubhayaliṅgaḥ| gulphau dve marmaṇī, tayorlakṣaṇam (ślo.5)-"jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulphaḥ" iti| kṛkāṭyau dve, tallakṣaṇam (ślo.29)-"kṛkāṭike śirogrīvāsandhī" iti| jānunī dve, tayorlakṣaṇam (ślo.6)-"jaṅghorvoḥ saṅgame jānu" iti| patiḥ-adhipatirmarmaṇām, taccaikam, tallakṣaṇam (ślo.36)-"āntaro mastakasyordhvaṃ" ityādinoktam| evaṃ saptottaraṃ marmaśataṃ māṃsādiparikalpanayā kalpitam|
------------------------------------------------------| māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ,snāvni kakṣādharau tathā||45|| viṭapau vidhurākhye ca, śṛṅgāṭāni sirāsu tu| apastambhāvapāṅgau ca, dhamanīsthaṃ na taiḥ smṛtam||46||
Sa. anyeṣāmācāryāṇaṃ matena gudo māṃsamarma-na dhamanīmarma| snāvnītyādi| teṣāmeva matena kakṣādharau snāvāśritau na tu sirāśrayau| viṭapau vidhurākhye ca snāvāśritau| pūrvamatena tu viṭapau sirāśritau, vidhure ca dhamanyāśrite| śṛṅgāṭakāni catvāryapi sirāsveva, turavadhāraṇe, na tu dhamanīsthāni, apastambhau tathāpāṅgau ca| etaddhamanīsthamanyairācaryairna smṛtam, api tu snāvā[dyā]śritamabhihitam|
idānīṃ māṃsādijānāṃ marmaṇāṃ vyadhalakṣaṇamāha ---- viddhe'jasramasṛksrāvo māṃsadhāvanavattanuḥ| pāṇḍutvamindriyājñānaṃ maraṇaṃ cāśu māṃsaje||47||
Sa. māṃsaje marmaṇi viddhe sati,[ajasraṃ] anavarataṃ, asṛksrāvo bhavati māṃsadhāvanavat-māṃsadhāvanodakena tulyaḥ| tathā, tanuḥ-accho bhavati, na bahalaḥ| pāṇḍutvaṃ-pītābhatvaṃ śarīrasya| indriyaiḥ-cakṣurādibhiḥ, svaviṣayājñānaṃ-anavabodhaḥ| maraṇaṃcāśu-śīghraṃ, bhavati| tadevamindrabastyādimāṃsajamarmavyadhe nirantarasrāvādisarvaliṅgadarśanānumānena maraṇamanumīyamānaṃ budhvā vaidyaḥ pratyākhyāya cikitsāṃ prayojayet| niyatāyuṣāṃ kvacinmaraṇasya vyabhicārāditi|
majjānvito'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthimarmaṇī| ------------------------------------------------------|48|
Sa. asthimarmaṇi-śaṅkhādike, viddhe majjānvitaḥ srāvaḥ tathā'ccho-na ghanaḥ, vicchnno-na māṃsamarmavyadha iva nirantaro, bhavati| rukcetyanenātyantaṃ pīḍā bhavatīti pratipādayati| ruṅmātrasya sarvamarmasvapi sadbhāvāt|
------------------------------------------------------| āyāmākṣepakastambhāḥ snāvaje'bhyadhikaṃ rujā||48|| yānasthānāsanāśaktirvaikalyamathavā'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|49|
Sa. snāvaje-kūrcā(āṇyā)dike marmaṇi, viddhe āyāmādayo bhavanti| ākṣepakaḥ-ākṣepaḥ, stambho-yathāsvamaṅgānām, atirujā ca| tathā, yānasthānāsanāśaktiḥ-yātuṃ sthātumāsituṃ cāsāmarthyam| vaikalyaṃ cāṅgānām| athavā'ntako-maraṇaṃ, bhavati|
------------------------------------------------------| raktaṃ saśabdaphenoṣṇaṃ dhamanīsthe vicetasaḥ||49||
Sa. dhamanīsthe-[gudā]pastambhādau marmaṇi, viddhe sati vicetaso-mūrcchitasya sato, raktaṃ sravet| kīdṛśam ? saśabdaphenoṣṇam| saśabdasyātra pratyekaṃ sambandhaḥ|
sirāmarmavyadhe sāndramajasraṃ bahvasṛksravet| tatkṣayāttṛḍbhramaśvāsamohahidhmābhirantakaḥ||50||
Sa. sirāmarmaṇo-bṛhatyādervyadhe sati, asṛk sāndraṃ-ghanaṃ, ajasraṃ-nirantaraṃ, bahu-prabhūtaṃ, sravati| tatkṣyāt-tasyāsṛjaḥ kṣayāt, tṛḍbhramādibhirantako-jīvitanāśaḥ|
vastu śūkairivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇikhañjatā| balaceṣṭākṣayaḥ śoṣaḥ parvaśophaśca sandhije||51||
Sa. sandhijemarmaṇi-āvartādau, viddhe vastu śūkairivākīrṇaṃ bhavati| vastuśabdenādhiṣṭhānaṃ viddhadeśa ucyate| tacchūkaiḥ-śāliyavādisambandhibhiḥ kiṃśārubhiḥ, vyāptamiva bhavati| rūḍhe ca sati tasminmarmavyadhe kuṇitā khañjatā vā bhavati| tathā balaceṣṭayoḥ kṣayaḥ, tathā śoṣo'ṅgasya, parvasu śophaḥ-śvayathuśca, sandhije bhavati| idānīmeṣāmeva marmaṇāṃ vyadhe jīvitanāśe kālaṃ niyanayati-
nābhiśaṅkhādhipāpānahṛcchṛṅgāṭakabastayaḥ| āṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnatyekānnaviṃśatiḥ||52|| saptāhaḥ paramasteṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe| ------------------------------------------------------|53|
Sa. nābhiśaṅkhādīni marmāṇyekānnaviṃśatiḥ sadyo ghnanti| nābhirekaḥ, śaṅkhau dvau, adhipa ekaḥ, apāno'pyekaḥ, hṛdekam, śṛṅgāṭakāni catvāri, bastirekaḥ, āṣṭau mātṛkāḥ ekānnaviṃśatiretāni sadyaḥprāṇaharāṇi| teṣāṃ-marmaṇāṃ, kālasya-mṛtyoḥ karṣaṇe-ākarṣaṇe, saptāhaḥ paramaḥ kālaḥ-prakṛṣṭo'vadhiḥ| ekānnaviṃśatiriti na viṃśatiriti supsupeti samāsaḥ, tata ekena na viṃśatiriti tṛtīyeti yogavibhāgātsamāsaḥ, tataḥ "ekādiścaikasya" ityādinā nañaḥ prakṛtibhāva ekasyādugāgamaśca, ūnārthe'tra nañ, ekonaviṃśatirityarthaḥ|
------------------------------------------------------| trayastriṃśadapastambhatalahṛtpārśvasandhayaḥ||53|| kaṭītaruṇasīmantastanamūlendrabastayaḥ| kṣiprāpālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ||54|| kālāntaraprāṇaharā māsamāsārddhajīvitāḥ| ------------------------------------------------------|55|
Sa. trayastriṃśadapastambhādayaḥ kālāntaraprāṇaharāḥ| māsaṃ māsārddhaṃ vā jīvitaṃ yeṣu viddheṣviti māsamāsārddhajīvitāḥ, māsena prāṇān haranti māsārddhena vetyarthaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 7)-"saumyāgreyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ|" iti| trayastriṃśaditi "trestrayaḥ" iti trayasādeśaḥ| tatra, apastambhau dau, talahṛnti catvāri, pārśvasandhī dbau, kaṭīkataruṇe dve, sīmāntāḥ pañca, stanamūle dve, indravastayaścatvāro-jaṅghāmadhyayordvebāhumadhyayordve, kṣiprāṇi catvāri-hastayordve pādayordve, apālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ pratyekaṃ dvau dvāviti|
------------------------------------------------------| utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni, tatra hi||55|| vāyurmāṃsavasāmajjamastuluṅgāni śoṣayan| śalyāpāye vinirgacchan śvāsātkāsācca hantyasūn||56||
Sa. utkṣepau dvau sthapanyekā, ityetāni trīṇi viśalyaghnāni| ko'tra hetuḥ ? ityāha-tatra hītyādi| hi-yasmāt, tatra-vyadhe, śalyāpāye vāyurvinirgacchan-niryān, māṃsādīn śoṣayan śvāsa kāsābhyāṃ prāṇān hanti| tatra ca hetau śatṛpratyyaaḥ| nirgamena hi hetunā māṃsādīnāṃ śoṣaṇaṃ bhavati|
phaṇāvapāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike| aṃsāṃsaphalakāvartaviṭaporvīkukundarāḥ||57|| sajānulohitākṣāṇikakṣādhṛkkūrcakūrparāḥ| vaikalyamiti catvāri catvāriṃśacca kurvate||58|| haranti tānyapi prāṇān kadācidabhighātataḥ| ------------------------------------------------------|59|
Sa. phaṇādīni viṭapāntāni pratyekaṃ dvau dvau, urvyaścatasraḥ, kukundarau dvau, jānunī dve, lohitākṣāṇi catvāri, āṇayaścatvāraḥ, kakṣādharau dvau, kūrcāścatvāro-hastayordvau pādayordvau, kūrparau dvau, ityevaṃ catvāri catvāriṃśacceti catuśctvāriṃśanmarmāṇi vaikalyamaṅgasya kurvate| kadācittvabhighātāt tānyapicatuścatvāriṃśat, prāṇān haranti|
------------------------------------------------------| aṣṭau kūrcaśirogulphamaṇibandhā rujākarāḥ||59||
Sa. aṣṭau kūrcadayo marmaviśeṣā rujākarāḥ| "agnivāyusomaguṇabāhulyāt| agnivāyū hi viśeṣeṇa śūlakarau| somastu prāṇāvalambakaḥ (saṃ.śā. a.7)|" iti naitāni prāṇahantṝṇi| tatra kūrcaśirāṃsi hastapādeṣu catvāri, gulphau dvau, maṇibandhau dvau, ityaṣṭau| idānīm marmaṇāṃ yathāyathaṃ pramāṇamabhidhātumāha-
teṣāṃ viṭapakakṣādhṛgurvyaḥ kūrcaśirāṃsi ca| dvādaśāṅgulamānāni---------------------------|60|
Sa. teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye, viṭapādīni dvādaśa marmāṇyaṅgulamānāni-aṅgulapramāṇāni|
------------------------------------------------------| ------------------------------dvyaṅgule maṇibandhane||60|| gulphau ca stanamūle ca---------------------------------| ------------------------------------------------------|61|
Sa. maṇibandhane-maṇibandhau, dvyaṅgulapramāṇau| gulphau stanamūle ca dvyaṅgule pratyekam| ekaścaśabdaḥ samuccayārtho dvitīyaḥ pādapūraṇe|
-------------------------tryaṅgulaṃ jānukūrparam| ------------------------------------------------------|61|
Sa. tryaṅgulapramāṇau jānū kūrparau ca|
------------------------------------------------------| apānabastihṛnnābhinīlāḥ sīmantamātṛkāḥ||61|| kūrcaśṛṅgāṭamanyāśca triṃśadekena varjitāḥ| ātmapāṇitalonmānāḥ-------------------------|62|
Sa. apānabastyādayastriṃśadekena varjitāḥ ekonatriṃśat, ātmapāṇitalonmānāḥ-svahastatalaparimāṇāḥ|
------------------------------------------------------| ---------------śeṣāṇyarddhāṅgulaṃ vadet||62|| pañcāśatṣaṭ ca marmāṇi, tilavrīhisamānyapi| iṣṭāni marmāṇyanyeṣām----------------------|63|
Sa. śeṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇī svenāṅgulaprimāṇonārddhaṅgulapramāṇānyādiśet| anyeṣāṃ tantrakṛtāṃ tilapramāṇāni vrīhipramāṇāni vā marmāṇīṣṭāni-ābhimatāni| "paramataṃmapratiṣiddhamanumatameva" ityasyāpi granthakṛta etadeva matamiti bodhyam|
idānīṃ yathā marmābhighāte maraṇaṃ sampadyate tathā darśayati---- ---------------------------------------------------| -----------------------------caturddhoktāḥ sirāstu yāḥ||63|| tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇyāśritāstataḥ| tatkṣatātkṣatajātyarthapravṛtterdhātusaṅkṣaye||64|| vṛddhaścalo rujastīvrāḥ pratanoti samīrayan| tejastaduddhṛtaṃ dhatte tṛṣṇāśoṣamadabhramān||65|| svinnasrastaślathatanuṃ haratyenaṃ tato'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|66|
Sa. yāḥ sirāścaturddhā uktāḥ-prāṅkṣirdiṣṭā vātapittakaphajuṣṭaśuddharaktavāhinyaḥ saptasaṅkhyāḥ, kṛtsnaṃ-aśeṣaṃ, śarīraṃ tarpayanti prīṇayanti, tā marmāṇyāśritāḥ-gatāḥ prāptāḥ| tatkṣatādityādi| yata evaṃ sarvāḥ sirā marmāṇi prāptāḥ, tataḥ kāraṇāt-marmāśrayalakṣaṇāt, tatkṣatāt-teṣāṃ marmaṇāṃ kṣataṃ tatkṣataṃ, tasmānmarmakṣatātkāraṇāt, kṣatajasya-raktasya, atipravṛttiḥ| tasmātkṣatajātyarthapravṛtteḥ kāraṇāt, yo dhātusaṅkṣayaḥ-paramparākramāyāto māṃsādidhātvapacayaḥ, tasmin dhātukṣaye sati yo vṛddhaścalo-vāyuḥ, sa tīvrāḥ-atyantaduḥkhadāyinīḥ, rujaḥ-śūlaviśeṣān, pratanoti-karoti| kiṃ kurvan ? tejaḥ-pittaṃ, samīrayan-udīrayan vṛddhiṃ nayan, tat-tejaḥ, uddhṛtaṃ- bṛhatsampannaṃ, tṛṣṇādīn dhattekaroti| tataḥ-anantaraṃ tṛṣṇādibhyaḥ, enaṃ-puruṣaṃ marmaviddhaṃ, antako harati| kimbhūtam ? svinnā srastā ślathā tanuryasya tam| tadayamarthaḥ,-marmābhighate raktavāhinīnāṃ sirāṇāṃ mukhavikāso jāyate| tadvikāsājjīvitādhiṣṭhānasyāsṛjo'tyarthaṃ yā niḥsṛtiryāvattasya kṣayaḥ, tatkṣayācca jīvitanāśaḥ, aśrayābhavāt|
------------------------------------------------------| vardhayetsandhito gātraṃ marmaṇyabhihate drutam||66|| chedanātsandhideśasya saṅkucanti sirā hyataḥ| jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati||67||
Sa. adhunā marmābhighāte cikitsāmāha- marmaṇyabhihate sati, gātraṃ-śarīraṃ, āśveva cedayet| kutaḥ ? sandhitaḥ,-sandhipradeśāt| hi-yasmāt, sandhideśasya cedanātsirāḥ saṅkucanti-saṃvṛtamukhā bhavanti| varddhayediti varddhachedanādāviti caurādikaḥ| ataḥ-sirāsaṅkocātkāraṇāt, raktaṃ na bahirnissarati| tatra rakte tiṣṭhati-bahiravahati sati, jīvitaṃ tiṣṭhati|
tadanena prakāreṇa marmābhighātakṣatānmaraṇam, na tvamarmābhighātakṣatāt| ata idamāha---- suvikṣato'pyato jīvedamarmaṇi na marmaṇi| prāṇaghātini jīvettu kaścidvaidyaguṇena cet||68|| asamagrābhighātācca so'pi vaikalyamaśnute| tasmatkṣāraviṣāgnyādīn yatnānmarmasu varjayet||69||
Sa. yato marmābhighātakṣatāt prāṇī mriyate, nānyathā kṣatamātrāt| ataḥ-asmātkāraṇāt, suṣṭhu kṛtvā viśeṣeṇa kṣato'piparaśatairviddho'pi, amarmaṇi viddho jīvet, na tu marmaṇī viddho jīvet| kimbhūte ? prāṇaghātini| dvividhaṃ hi marma-prāṇaghātyekamaparaṃ vaikalyakaram| tatra prāṇaghātini marmaṇi kuśāgreṇāpi viddho na jīvati| atha puṇyavānniyatāyuśca prāṇaghātinyapi marmaṇi viddho vaidyaguṇenāsamagrasya-asakalasya, marmaṇo'bhighātāśca kaścidyadi viddho jīvet, so'pi vaikalyamaśnute-vikalatāṃ prāpya jīvatītyarthaḥ| vaidyaśabdaḥ prādhānyādravyādipādatrayamupalakṣayati| vaidyaguṇena-pādatrayasampattyetyarthaḥ| yataścaivaṃ marmābhighātaḥ sāpāyaḥ prāṇoparodhakṛt, tasmātkāraṇāt marmasu kṣārādīn yatnāt-tātparyeṇa, varjayet-pariharet agnyādīnatrādiśabdena bhallātakarasakapikacchuśūkādīnāṃ grahaṇam|
marmābhighātaḥ svalpo'pi prāyaśo bādhatetarām| rogā marmāśrayāstadvatprakrāntā yatnato'pi ca||70|| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marmavibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
Sa. evaṃ marmābhighāto rakṣyaḥ| yasmānmarmābhighātaḥ suṣṭvatiśayenālpo'pi prāyaśo-bāhulyena, bādhatetarāṃ-atiśayena pīḍayati| na kevalaṃ marmābhighāto bādhate yāvadrogā api marmāśrayāstadvadbādhante| yatnato'pi-ādareṇāpi, prakrāntāḥ-upakrāntāḥ, iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marma- vibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||
Sa. atha prakaraṇāyātagarbhavyāpaccikitsitapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
strī cedāpannagarbhā parihāryyāṇyāseveta| tataśca yasyāḥ bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ śītapradehapariṣekādibhirupācaret||2||
Sa. āpannagarbhā samprāptagarbhā strī parihāryyāṇyāseveta cet tataśca yadyasyāḥ śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tatastāṃ mṛdutvādiguṇayuktaśayanasthāṃ śītaiḥ pradehābhirupācaret|| 2||
tadyathā-sahasradhautena sarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt| madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet| gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa va pariṣecayet| paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet| tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum||3||
Sa. sahasradhautaṃ sarpiryadanekaśo'gnau vilāpya śītodake prakṣipya styānīkriyate| madhukena siddhaṃ sarpistathoktam| tacchṛṅgairnyagrodhādiśṛṅgaiḥ siddhasya kṣīrasarpiṣaḥ picuṃ yonau dadyāt| kṣīrameva pramathya sampāditaṃ sarpiḥ kṣīraghṛtam|| 3||
atisravati tu rakte tata eva akṣamātraṃ prāśayet| keva- lādeva vā kṣīrasarpiṣaḥ| padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet| dhātakīgairikisarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā| nyagrodhā- ditvakpravālakalkaṃ vā| śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet| ṛddhividārījīvantīrvā payasā| nīlotpala- sitāpakvaloṣṭhacandanādi vā| taṇḍulāmbuvāsārasānya- tareṇa| gandhapriyaṅgusitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunya- grodhaśṛṅgāni vā''jena payasā| kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparuṣakadrākṣāsāri- vāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarka- rāmadhumadhureṇa śālicūrṇam| jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram| balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet| śīta- vīryyajāṅgalarasena vā| raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta| saumyāśca mano'nukūlāḥ kathāḥ||4||
Sa. rakte tvatisravati tata eva nyagrodhādisiddhāt kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ prāśayet| kevalādeva vā kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ na tu nyagrodhādiśṛṅgasiddhāt kṣīrasarpiṣaḥ| padmādikiñjalkaṃ ca madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ lehayet| madhunā vā dhātakyādicūrṇam| madhunaiva nyagrodhāditvacāṃ śṛṅgāṇāṃ ca kalkam| sakṣaudraṃ va śaśādyanyatamarudhiram| ṛddhyādikaṃ ca payasa nīlotpalādīni taṇḍalāmbuvāsārasayoranyatareṇa| pakvo mṛlloṣṭhastathoktaḥ| ājena payasa gandhapriyaṅvādīni| kaśerukādīnāṃ kaṣāyeṇa mādhuryyasampādanamātrābhyāṃ śarkarāmadhubhyāṃ miśreṇa śālicūrṇaṃ pāyayet| jīvanīyauṣadhaśṛtaṃ kṣīraṃ vā pāyayet| balātibalādiśṛtakṣīreṇa madhuśarkarāsaṃyuktena suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet| śītavīryyāṇāṃ ca jāṅgalānāṃ rasena vā suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet| śodhanavarjyāśca sarvā raktapittoktāḥ kriyāḥ yathāvasaraṃ kurvīta|| 4||
adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā| vidāryyādigaṇena vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ| palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram||5||
Sa. yadā tu śoṇitadarśanaṃ vinaiva bastyādau śūlaṃ kevalaṃ bhavati| garbhiṇyāstathā tāṃ madhukādisiddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyādisiddhaṃ vā payaḥ| vidāryyādigaṇasiddhaṃ vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrābhyāṃ vā siddhaṃ sarpiḥ pāyayet| palāṇḍurasasiddhaṃ vā kṣaudrayuktaṃ sarpiḥ|| 5||
asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭha- tyasañjātasāratvāt||6||
Sa. prathamānmāsādārabhya māsatrayaṃ puṣpadarśane samyak cikitsito'pi garbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt| sravatyevetyarthaḥ| tena prathamamāsatrayaṃ puṣpadarśane prāyo garbhaścikitsayāpi koṣṭhe na tiṣṭhati| māsatrayādūrdhvamapi caturthādiṣvapi māseṣvakāṭhinyāt|
āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt| tatra rūkṣaśī- tāni prayuñjīta||7||
Sa. āmānvaye puṣpadarśane viruddhopakramatvādgarbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhati| āme hyuṣṇatīkṣṇādikā kriyā| sā tu garbhe viparītā| ato viruddhopakramatvam| yatra caturthādiṣvapi māseṣvāmānvayo nāsti, tatra puṣpadarśane'pi garbho vidhārayituṃ suśakyate| tatra tvāmānvaye rūkṣaśītānyauṣadhāni prayuñjīta|| 7||
tadyathā-prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭaka- ghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam| tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ| jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat||8||
Sa. tadyathetyādinā teṣāmevopayogaviśeṣaṃ darśayati| auṣadhāt pūrvamupavāsaḥ durālabhādikvāthasya pānam| tṛṇadhānyādipeyā mudgādiyūṣaiścāśanaṃ prayuñjīteti sambadhyate| evamāme jite prathamapuṣpadarśanavat snigdhādīnyupayuñjīta|| 8||
āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet| garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamartivismaraṇārthañca| amadyapāṃ pāca- nīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhi- ruddālakādiyavāgūbhirupācared yāvanto māsāstāvantya- hānīti| tataḥ prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukleda- śuddheḥ| āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥ punarakuśalamanuṣajyeta| tasmāt tīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret| tataḥ paraṃ snehapānai- rbastibhirāhāraiśca dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīya- madhuravātaharairiti||9||
Sa. āmagarbhapāte madyānāmanyatamaṃ garbhiṇīṃ pāyayet| prayojananirdeśastadguṇamanyat pradarśayitum| amadyapā yā kenacit kāraṇena madyaṃ na pibati tāṃ pācanīyadravyasammiśrābhirasnehalavaṇābhiḥ satilābhiḥ tuṇadhānyayavāgūbhirupācaret| yāvat saṅkhye māsi garbha pātastāvat saṅkhyānyahāni ayaṃ kramaḥ| tato'nantaramevādoṣādiśuddheḥ prīṇanādiguṇairāhārairupācaret| kuta ityāha-āmagarbhaśeṣeṇetyādi| tadanu ca snehapānairbastibhistathā dīpanīyādiyuktairāhārairiti|| 9||
yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpa- darśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam| tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva vahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā||10||
Sa. mahati jātasāre varjyāvarjanādyonirārttavamanyadvā kiñcit sravati| tasyā yonisrutinimittaṃ vāyuḥ kupitaḥ san pittaśleṣmāṇau parigṛhya yā tu nāḍī māturāhārasāraṃ rasaṃ garbhasya vahati tāṃ nāḍīṃ pratipīḍya tiṣṭhati| tatastayā tadvṛddhayā nāḍyā kulyayeva tṛṇādicchannayā kedāro garbho vṛddhimaprāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā|| 10||
tatra yasyāḥ kādācitkārttavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ prāptāt parimāṇādaparihīyamāna eva sphurati| na ca kukṣirvivardhate, tamupaviṣṭakamityā- cakṣate||11||
Sa. tatra dvau bhedau| eko vṛddhyaprāptiḥ dvitīya upaśoṣaḥ| prathame kādācitkena srāveṇa garbho na parihīyate| nāpi vardhate| sphurati ca tamupaviṣṭakamityācakṣata ācāRyyāḥ|| 11||
yadā tu pratimāsamārttavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca||12||
Sa. dvitīye tvatisrāvāddṛddho'pi parihīyate| cirāt stokaṃ ca spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| taṃ garbhamupaśuṣkakanāgodaraśabdābhyāmācakṣate|| 12|
tau tu māturāhāratejasā'lpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ keśadaśanādiyuktau| tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyeta eva||13||
Sa. tau copaviṣṭakopaśuṣkakau māturāhāratejasa svalpenāpyāyyamānau krameṇa yada puṣṭau syātāṃ tada keśadaśanādiyuktau bahubhirapi varṣaiḥ pramadā prasūyet|| 13||
tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate| saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate| mūtramuparudhyate| kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā| jṛmbhā, nidrānāśo'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ, śuṣkakāsaḥ, sādaḥ, kṣveḍete iva karṇau, tudyete iva śaṅkhau| pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ pariṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate| duḥkhenānnasya jaraṇam| aharahaḥ parihāniḥ| sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati||14||
Sa. tatretyādinā doṣaviśeṣeṇa tayorlakṣaṇamucyate| tatrāpathyaviśeṣasevayā yadopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyorādhikyaṃ bhavati tadā tatra vātahetukayorupaviṣṭakopaśuṣkakayoḥ koṣṭhacaro vāyustābhyāṃ pratihanyate| saśabdatādiyuktaṃ ca sakṛt garbhiṇyupaveśyate| subodhamanyat|| 14||
pittena tāmraharitamupaveśyate| dhūmako'mlakaśchardimūrcchākṣihṛdayadāhaḥ| pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī bhavati||15||
Sa. pittenobhayorgarbhiṇyāstāmraharitaśakṛdupaveśanādi subodham| gomūtravat pītaraktanetrāditvam|| 15||
śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca||16||
Sa. śleṣmaṇā tayorgarbhiṇyā madhurāsyatvādikaṃ bhavatīti doṣaviśeṣalakṣaṇam|| 16||
tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ| tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ| tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ| subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjjanabṛṃhaṇairupapādanam||17||
Sa. cikitsā tūbhayoḥ sāmānyena jīvanīyādiśṛtasarpirādikā| eṣāmupayogo garbhavṛddhikara ityarthaḥ| tathā etaireva sarpirādibhih sambhojanaṃ saha bhojanam| taireva ca subhikṣāyāstṛptāyā garbhiṇyā yānavāhanādibhirapavarjanam| upapādanamupaskāraḥ dānam| iti sāmānyenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvivaddhanārthaṃ cikitsitam|| 17||
atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhavopahitaṃ kṣīrabastiṃ dattvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet| tato vidāryyādigaṇasādhitena sarpiṣā'nuvāsayet| nivātaṃ ca seveta||18||
Sa. vātādidoṣe viśeṣeṇa athetyādinā kathayati-bastidānādanubhojanam| tato'nuvāsanam| subodham|| 18||
pitte madhukavidārīniryyūhasiddhaṃ payaḥ pibet| tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṃkṣudya tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sādhayitvā pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca| ajāsarpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet| payasyā kākolīdvayasuniṣaṇḍakakalkena payasā ca sarpirvipācayet| tatkālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta| āma- garbharasena cāśnīyāt| tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet| jalacaramāṃsāni ca||19||
Sa. sthūlāśca tāḥ kukkuṭyastathoktāḥ tena māṣakukkuṭīrasena sarpiṣā miśritena saha tittireḥ kapiñjalasya vā rasaṃ sādhayitvā upaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthañca pāyayediti sambandhaḥ | jīvanīyānāṃ yathāsaṃskāraṃ mātrā| payasyādīnāṃ caturṇāṃ kalkena taccaturguṇaṃ sarpiḥ payasā snehasamena vipacet| payasyā kṣīravidārī| kālyaṃ prātaḥ| tasmina kṣīrānupāne prayukte bhojanakāle āmagarbhāṇāṃ tvacirakālajātānāṃ prāṇināṃ rasenāvamaśnīyāt| tānevāmagarbhāṃstatraiva rase bhṛṣṭānnistālitān bhakṣayet tattajjalacāriṇāṃ haṃsādīnāṃ māṃsāni ca|
kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā pibet| tilamudgamāṣalavaṇabilvapātraiḥ| pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet| tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhanupānaṃ vā'śnīyāt| atraiva vā badara- cūrṇapātramapi nidadhyāt||20||
Sa. piśitamupadaṃśaḥ pānopāyabhojanaṃ yasyāḥ surāyāstām| tilādīnāṃ pañcānāmekīkṛtya cūrṇasya pañcapātraṃ ghṛtasya pātreṇa saṃyojya nidhāpayet| svanuguptaṃ kṛtvaiṣa tataḥ prayogaḥ| atraiva badaracūrṇapātraprakṣepo dvitīyaḥ| pātraṃ śuṣkadravyasya catuṣṣaṣṭipalāni| ghṛtasyāṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam||20||
evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet||21||
Sa. evaṃ garbho na vardhate tadā garbhiṇīṃ tīkṣṇairdravyairvirecayet aparāpātanīyairvā prayogairgabhaṃ pātayet|| 21||
yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ||22||
Sa. līno nāma garbho yo garbhiṇyā vātopasṛṣṭasrotasi līno na spandate|| 22||
tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasa pāyayet medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam| tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt| muhurmuhuścaināṃ harṣayet| pūrvoktaṃ cekṣeta||23||
Sa. tatra līne garbhe śyenādīnāmanyatamasya rasena bahusarpiṣkeṇāthavā māṣayūṣeṇa ghṛtāḍyena mūlakayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā tilādisaṃyuktān kṣīreṇa pāyayet| bilvaśalāṭu bālabilvam| medyaṃ meduram| subodham| pūrvoktaṃ garbhavṛddhikaroktam|| 23||
yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret| aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet| tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgṛhya rasaṃ tena priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet| vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet||24||
Sa. yasyā ityādi subodham| aṣṭame māse tvanuvāsanaṃ tenānuvāsanenāsiddhau vīraṇādīnāṃ saptānāṃ mūlānāṃ bhūtīkādīnāṃ yathāsambhavaṃ mūlānāṃ phalānāṃ ca kṣīrodakābhyāṃ anukvāthanena cūrṇamelanena rasamudgṛhya tena rasena priyālādikalkamiśreṇa īṣallavaṇeneṣaduṣṇena ca nirūhayet| vīraṇaṃ tṛṇaviśeṣaḥ| ikṣubālikā karaṅkaśālirikṣuḥ parivyādho jalavetasaḥ| vigatodāvartavibandhāṃ cānuvāsayet| tenaiva madhukasiddhena tailena|| 24||
udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet||25||
Sa. avaśyaṃ codāvartte cikitsāṃ kuryāt| yat udāvarta upekṣitaḥ sahasa śīghrameva sagarbhāṃ garbhiṇīṃ hanyāt|| 25||
yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntātsamuktabandhano garbhaśayyāmatikramya kṛtaplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati| tataḥ koṣṭhasaṃkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitabhāvena| so'bhihitaḥ prāk||26||
Sa. yasyā ityādi subodham| garbhasya bandhanaṃ yatra tatra māturanubandho bhavati paripoṣārtham| vṛntādyena śākhāyāṃ nibadhyate phalam| sa vyāpanno garbha āmaḥ san śoṇitabhāvenāpi prasūyate| tatra ca vidheyamuktam|| 26||
vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti| śūlamadhikamupajāyate| na ca spandate garbho nā''vyaḥ prādurbhavanti| na sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete| tathā bhṛśamaratiparītā vyathate'nyathā ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśam| na svapiti| pūtyucchvāsā kṛcchrācchvasityatikaṣṭaṃ prāṇiti| jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt||27||
Sa. yadā tu vṛddho vyāpadyate tadā garbhiṇyāḥ stabdhodaratvādikaṃ karoti| āvyo garbhaprasavavedanāḥ| akṣṇoḥ sraṃso bandhaḥ bhraṃśaḥ| pūtirucchvāso yasyāḥ sā tathoktā| atikaṣṭaṃ prāṇiti| kathamapi ceṣṭāsu prabhavati| jīvati vā kaṣṭaṃ ca jakṣitibhakṣayati| svapiti vā ityevaṃvidhalakṣaṇayuktāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt|
taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā pīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍhagarbhamityāhuḥ| viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca||28||
Sa. taṃ garbhaṃ kadācidvātavaśādasamyaganārjavenāpatyapathaṃ yonimārgaṃ pravṛttaṃ vāyunā pīḍitaṃ mohitamaspandaṃ mūḍhagarbhamityāhurācāryyāḥ| vāyupīḍanavaicitryācca tasya garbhasyāsaṅkhyagatitvam|| 28||
samāsatastu trividhā gatirurdhvā, tiryyaṅ, nyubjā ca| saṃsthānāni punaraṣṭau| tānyatraivottaratra vakṣyante||29||
Sa. saṃkṣepeṇa trividhā gatirūrdhvādibhedena| ūrdhvā yasyāmutthito garbha āyāti| tiraścīnā garbhiṇīpārśvayoḥ kṛtapādaśirasaḥ| nyubjā adhaśśirasa ūrdhvapādasya| tasya ca garbhasyāṣṭau saṃsthānāni| tāni ca vakṣyante- 1. sakthibhyāmāgamanamekam| 2. ekena sakthnā dvitīyam| 3. sphiṅmūlena tṛtīyam| 4. tiryyak caturtham| 5. pārśvavṛttaśirasaḥ pañcamam| 6. bāhudvayena ṣaṣṭham| 7. vakreṇa pṛṣṭhena pāṇipādaśirasā yonimukhāgamanaṃ saptamam| 8. ekena pādena yoniṃ dvitīyena gudamityaṣṭamam|| 29||
teṣu sarveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet||30||
Sa. teṣu sarveṣvapi mūḍhagarbheṣu viparītendriyārthatvādiyuktāṃ garbhiṇīṃ varjayet| na cikitsedityarthaḥ|| 30||
na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam| tadvinirucchavāsīkṛtyā''śu jananīṃ hanyāt||31||
Sa. śalyabhūtaṃ garbhaṃ mṛtaṃ santaṃ kṣaṇamapi bhiṣaṅnopekṣeta| taddhi garbhaśalyaṃ jananyā ucchvāsarodhaṃ kṛtva tāṃ hanyāt|| 31||
sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣayamaṅgāni vikṣipet| tasmāt tatsaṅge sūtyaḥ prayateran purvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta||32||
Sa. avijñānācca sacetano'pi garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣamaṃ kṛtvāṅgāni vikṣipan nirucchvāsīkṛtya jananīṃ hanyāditi sambandhaḥ| tasmāttasya jivato garbhasya saṅge aprasave sūtyo yā anubhūtānekaprasavāstāḥ| prasavāya nānāvidhairupāyaiḥ prayateran|| 32||
trividhastu saṅgo bhavati| śirasyaṃse jaghane vā| tasya hi saṅgastrividho bhavati| mūḍhagarbhanirharaṇantatra matāntarāṇi mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke| mantrādika- rmātharvavedavihitamityeke| dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyā- haraṇamityeke||33||
Sa. yaḥ punarmūḍhagarbhastasyaike ācāryyāḥ acetanasāmānyājjarāyupātanasadṛśaṃ karmeti kathayanti| anye mantrādikaṃ daivehetoḥ| kecidā''haraṇamāśukāritvātpratyakṣopāyatvācca|
na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma| yato yoniyakṛtplīhāntragarbhāśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā'sparśavatā śastramavacāryyamutkarṣaṇavyāvartanotkartanacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni caikena pāṇinā kāryyāṇi||34||
Sa. ato garbhaśastrakarmaṇo'nyacchastrakarma kaṣṭatamaṃ nāsti| yato yonyādīni rakṣyāṇi sparśanenaiva śastramavacāryyamadṛṣṭigocaratvāt| ekenaiva pāṇinotkarṣaṇādīni kāryyāṇītyatikaṣṭam|| 34||
tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet| akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam| upakrame saṃśayaḥ| tathodarā'śmarīprabhṛtīnapi||35||
Sa. tasmādbhiṣagīśvaramāpṛcchya yathā mṛtāyāmayaśasā yogo na bhavatīti| paraṃ ca yatnamāsthāya kṛtābhyāsaiśca bhiṣagbhiḥ śastreṇopakrameta| yasmādanāharaṇe garbhasya garbhiṇyāśca dhruvamavaśyaṃ mṛtyurbhavati| upakrame tu saṃśayaḥ| prasaṅgādudarādīnāmapyevaṃ vijñeyam|
athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalānnamitakaṭipradeśāyāśca dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet||36||
Sa. vyābhugne saṅkucite sakthinī| vastracumbalaṃ paṭṭamayaḥ komalapiṇḍaḥ| nāgavṛntikā sallakī svanāmikā| vā nāgamṛttiketi pāṭhaḥ| hastaṃ bhiṣajaḥ| ityuttānāyā garbhamāharet|| 36||
tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva| ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiṃ prasāryya| sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryya| tiryyagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya| pārśvāpavṛttaśirasoṃ'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīya| bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyā'sau śiromūlamānīya nirharet||37||
Sa. tatretyādi ācchānamātmadikkarṣaṇam| sakthinī prasāryya tannirharediti sambandhaḥ| sphigdeśaṃ yonimukhādantairnītvā pādau yonimukhamānīya| sakthinī prasārya garbhasya| parigho daṇḍākāra āyudho yonimadhye hi tatparivartane chinattīti| pūrvārdhaṃ śirobhāgaḥ| pārśve vakraṃ śiro yasya| tasyāṃ sampratipīḍya śira apatyapathamānīya nirharet|| 37||
yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate| yaścābhugna ekena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum| tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet||38||
Sa. yau vā tābhyāṃ saṃsthānābhyāṃ mūḍhagarbhau tau dvāveva hastenāharttumaśakyatvāt śastradāraṇamarhataḥ|| 38||
atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā (śiro) vidāryya śirāḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vā'paharet| abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe gaṇḍe vā| tathāsaṃsaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā| dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadāryya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet| jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti||39||
Sa. athetyādi subodham| garbhaśaṅkuḥ pūrvoktaṃ vakravaktraṃ yantram| garbhasya hi kakṣyādyāsajjane baḍiśavat| yasya tu yuktivaśāt kapālānyavidāritāni tasyākṣikūṭe gaṇḍe vā śaṅkvā baḍiśavat sakthiḥ|| 39||
yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchitvā haretsamyagrakṣetrārīṃ ca yatnataḥ||40||
Sa. api ceti samuccaye| yadityādi subodham|| 40||
athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāntu siñceduṣṇena vāriṇā| dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavattena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati| dīpyakātiviṣārāsnāhiṃgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettaḥ| kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvaghiṅgutaijanīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca| trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam| śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet| upadravāśca ye'nye syustānyathāsvamupācaret| payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā| snehābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvañcaturbhyo māsebhyaḥ sa krameṇa sukhāni ca||41||
Sa. mṛtagarbha āhate yā'vaśiṣṭa'parā sa pūrvoktā| dīpyakādīnāṃ samānāṃ cūrṇaṃ snehena ghṛtādyanyatamena yathāyogyaṃ pāyayet| teṣāmeva kalkaṃ va| kalko jalapiṣṭadravyam| dīpyakādivat kaṭukādīni| evamevauṣadhena trirātramāsīta doṣasrāvāya vedanopaśamāya ca| doṣo na vātādiḥ| apitu raktapicchādiḥ| tryahādūrdhvaṃ snehameva saptarātraṃ pibet| auṣadhapratiṣedhārthamevakāraḥ| evaṃ sāyamariṣṭaṃ prātaḥ snehe pīte| upadravā jvarādayo vyādhayaḥ| evaṃ tryahamauṣadham| snehaḥ saptarātram| daśāhaṃ payaḥ| daśāhaṃ māṃsarasa iti kramaḥ| tato'nantaraṃ snehābhyaṅgaparā satī vātavyādhinirdiṣṭān balātailādikān bhajet| ādiśabdena tatsvarūpāṇāmanyeṣāṃ grahaṇam| tataścaturthamāsāntaṃ yāvallaghubhojanatvādiyuktā, pañcamānmāsādārabhya krameṇa na sahasa yatheṣṭāni sukhāni bhajet|| 41||
atha balātailamupadekṣyāmaḥ| balāmūlākaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ| tāvanta eva payaso yavakolakulatthadaśamūlaka- ṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya| tatsarvamaikadhyaṃ kṛtva ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolī- jīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedākṣīraśuklāmadhu- kadevadārumañjiṣṭhācandanaśārivātagarakuṣṭhaśatāvaryyaśva- gandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacā- 'garukālānusārisaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane'nuguptaṃ nidadhyāt| eṣa bhagavato dhanvantare- rabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgraha- gṛhītānāṃ dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihata- bhagnaviśliṣṭadehānāṃ daivopaghātātabhiśaptamanojvaraparī- tānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ| tena bala- pauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryyaujāṃsi vivardhante| pakṣā- ghātākṣepakārdditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsa- kāsā nivartante| aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādantra- vṛddhiḥ praśāmyati ca| vandhyā ca putraṃ guṇavantamicchayā labhata iti||42||
Sa. snehān bhajedityuktiprasaṅgena balātailamekamucyate| dvitīyaṃ tu balāśataṃ chinnaruhāpādamityādiśabdayuktaṃ vakṣyate| atheti maṅgalārthaḥ| balāmūlakvāthasya ṣaḍ bhāgāḥ| kṣīrasya ṣaḍevaṃ dvādaśa| yavādīnāṃ trayāṇāṃ caturthasya daśamūlasya caikīkṛtya kvāthasyaiko bhāgaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgāḥ kvāthasya| caturdaśo bhāgastailasya| tailāccaturthabhāgenāvāpanam| kvāthyadravyāṇāṃ jalāt ṣoḍaśāṃśaṃ mānam| kvāthadravyāccaturguṇaḥ kvāthaśeṣaḥ| daśamūlasamudāyasya yavādyanyatamasamatvam| kākolyādīnāṃ parasparasamatvam| kṣīraśuklā kṣīrakākolī| patraṃ gandhapatram| raso bolaḥ| kālānusāryyamuśīram| evaṃ dvātriṃśadāvāpanadravyāṇi|| subodham|| 42||
bhavanti cātra- bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||43||
Sa. bhavanti cātreti tantrarītiḥ| garbhasya janmakāle jīvato yadi mātā vipannā syāttataḥ kukṣipraspandanena jīvantaṃ garbhaṃ viditvā tato bastidvāre vipāṭya tamuddharet|| 43||
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī| vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā| anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā| bṛhatīdvayakāśmaryyakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam| pṛśniparṇībalāśigruḥ śvadaṃṣṭrāmadhuparṇikā| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā| saptaitān payasa yogānardhaślokasamāpanān| kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet||44||
Sa. madhukādīni catvāri prathame māse garbhaṃ sravati yojayedyathāyogyakalpanayā aśmantakādīni dvitīye| aśmantako bhālukaparṇaḥ| tāmravallī rāmataruṇī mañjiṣṭhā vā| vṛkṣādanyādīni pañca tṛtīye| vṛkṣādanī drumavyādhiḥ| saiva vandākaḥ| latā priyaṅguḥ| anantādīni pañca caturthe māsi yojayet| anantā dūrvā| padmā padmacāriṇī| ghṛtaṃ yathopayogam| kṣīrivṛkṣāṇāṃ śṛṅgatvaco yathālābhaṃ pañcame| śṛṅgamaṅkuram| pṛśniparṇyādīni ṣaḍ ṣaṣṭhe| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| madhuparṇikā jīvantī| śṛṅgāṭakādīni saptame|| 44||
kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhakāt| mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ|45|
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbha- vyāpannāma caturtho'dhyāyaḥ kapitthādīnāṃ ṣaṇṇāṃ mūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame| śārivādicatuṣṭayena navame| payasyayā daśame| athavā yaṣṭimadhukāditrayeṇa daśame| sarvaṃ bṛṃhaṇamāmānvayaṃ vinā jñeyam|| 45|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śarīrasthāne caturtho'dhyāyaḥ