5. vikṛtivijñānīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. marmavibhāgādanantaraṃ vikṛtivijñānīyaṃ śārīramārabhyate| yato marmavibhāge marmaśabda upāttaḥ, maraṇakāritvānmarmetyucyate, vikṛteranantaraṃ ca maraṇaṃ dṛśyate, ityayamucyate-
athāto vikṛtivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. prakṛtiḥ-svabhāvaḥ, prakṛteḥ-svabhāvāt, pracyutiḥ-vikṛtiḥ, tasyā vijñānaṃ-avabodhaḥ, sa vidyate yasminniti "matou chaḥ sūktasāmnoḥ" iti chaḥ, "adhyāyānuvākayorluk" iti tasya pākṣikatvānna luk, vikṛtivijñānīyaḥ, taṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| vikṛtiḥ punaratra riṣṭameva vijñeyam|
ata evāha---- puṣpaṃ phalasya dhūmo'gnervarṣasya jaladodayaḥ| yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam||1|| (āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayojitāḥ| bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛtajña iva bhūbhuji||1|| kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ karma vyarthaṃ kṛtamivādhame| ayaśo dehasandehaṃ svārthahāniṃ ca yacchati|2| tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ sampracakṣate| vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṃjñayā)||3||
Sa. yathā phalasya bhāvino-bhaviṣyataḥ puṣpam, agnerbhāvino dhūmaḥ, varṣasya bhāvino jaladodayaḥ, tathā-tenaiva dṛṣṭāntena, mṛtyorbhaviṣyato riṣṭaṃ liṅgaṃ-gamakaṃ, dhruvaṃ-niścitam| druvaśabdanirdeśādidaṃ dyotayati,-riṣṭacchāyānukāri tadābhāsarūpaṃ mṛtyorna liṅgamiti|
ata evāha---- ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ------------------------------------------------------|2|
Sa. na vidyate pūrvaṃ riṣṭaṃ yasya maraṇasya tadariṣṭaṃ tathāvidhaṃ maraṇaṃ nāsti| tathā, dṛṣṭaṃ riṣṭaṃ yasya jīvitasya tadevaṃbhūtaṃ jīvitamapi nāsti| yattu puṣpādarśane'pi vaṭavṛkṣādau phalasadbhāvo dṛśyate, tattu kvachideva na sarvatra, iti nāyaṃ doṣo'tra cintyaḥ|
nanu, "dṛṣṭariṣṭaṃ jīvitaṃ nāsti" ityayuktametat, vyabhicārāt| tathā ca vakṣyati (ślo. 128)- "yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate| " ityāha---- ------------------------------------------------------| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt||2||
Sa. paramārthena yadriṣṭatvena na ca niścayīkṛtaṃ, tasminnariṣṭe riṣṭavijñānaṃ-riṣṭatvāvagamaḥ| na ca riṣṭe'pi riṣṭavijñānaṃ keṣāñcidbhavati| kuto hetoḥ ? ityāha-anaipuṇāt| nipuṇasya bhāvo naipuṇam| "hāyanāntayuvādibhyo'ṇ" ityaṇ| na naipuṇamanaipuṇaṃ tasmāt-mithyājñānādityarthaḥ| tadevaṃ yadabhrāntariṣṭaṃ tadavyabhicāritvānmaraṇaṃ niścitaṃ sūcayati| yadanyadriṣṭacchāyānukāri "yaṃ naraṃ sahasā rogo" ityādilakṣaṇaṃ tadbhrāntameva| yathā-adhūme bāṣpādau dhūma iti jñānam| na ca tasmānmithyājñānādagnyupalabdhirniścitā bhavati| tasmādyuktamuktaṃ "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ" ityādi| munirapyāha (?) (saṅgrahe'pyuktam, śā. a.10)_"ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ariṣṭeriṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt|| iti| suśrutastu paṭhati (sū. a. 28/5)-"dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistatkilāmalaiḥ| rasāyanatapodānatatparairvā nivāryate|| iti|
kṛṣṇātreyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha---- kecittu taddvidhetyāhuḥ sthāyyasthāyivibhedataḥ| ------------------------------------------------------|3|
Sa. kecidācāryāstat-riṣṭaṃ, dvidhā vadanti| katham ? ityāha-sthāyītyādi| tṛtīyārthe tasiḥ| sthāyyasthāyibhedena dviprakāram|
tatrāsthāyiriṣṭabhedaṃ darśayannāha---- -------------------------------------------| doṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ samudbhavet||3|| sa doṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave| ------------------------------------------------------|4|
Sa. apiśabdaḥ samuccaye bhinnakramaḥ| riṣṭābhāsaśca doṣāṇāṃ bāhulyātsamudbhavet| doṣāṇāṃ śame-doṣāṇāṃ śāntau satyāṃ, saḥ-riṣṭābhāsaḥ, śāmyet-na tu maraṇāya sampadyate| sthāyi tu riṣṭamavaśyaṃ mṛtyave-maraṇāya, jāyate| nanu, "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ' ityayuktamivābhāti| riṣṭamantareṇāpyakālamṛtyo rājacaurāgnyudakādibhirdarśanāt| atra sañcakṣmahe| kālamṛtyoreva riṣṭapūrvakatvāt| tathā cha vakṣyati (ślo.14)-sarve te kālachoditāḥ|" tathā ca (ślo.61)-vaśagāḥ samavartinaḥ|" iti| samavartī hi kālamṛtyureva|
kiṃ tadriṣṭam ? ityāha---- ---------------------------------------------| rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4|| anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet||5||
Sa. rūpaṃ-gaurādivarṇaviśeṣaḥ, gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ| tadbhedāstu padmagaurādayaḥ| "nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ" (saṃ.śā. a.9)- tathā, cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi rūpam| indriyāṇi-cakṣurādīni| svaraḥ-śabdaḥ, pratipuruṣaṃ viśiṣṭo ravaḥ| chāyā-varṇaprabhāśrayā vakṣyamāṇalakṣaṇā| praticchāyā pratibimbam| kriyā-dehavāṅmānovyāpāraḥ| tatra dhāvanaplavanādyanekarūpo vyāyāmo nṛtyasthānakādiḥ-kāyiko vyāpāraḥ| gītādhyayanādiḥ-vāciko vyāpāraḥ| rāgadveṣabhayerṣyādiḥ-mānasaḥ| ādiśabdo'nyeṣāmapi śarīragatānāṃ bhāvānāṃ grahaṇārtham| rūpaṃ cendriyāṇi ca svaraśca cchāyā ca praticchāyā ca kriyādayaśca, teṣu rupādiṣu bhāveṣu, tathā'nyeṣvapi prākṛteṣu bhāveṣu, animittataḥ-akasmānnimittamantareṇaiva, yā vikṛtiḥ sā (tat) samāsena riṣṭamiti lakṣyet-jānīyāt| prakṛtau bhavāḥ_-prākṛtāḥ| yathā vātaprakṛtau caladhṛtismṛtyādayaḥ| tadevaṃ rūpādiṣu bhāveṣu kriyādiparyanteṣvanyeṣu ca prākṛteṣu bhāveṣu yā vikṛtiḥ-svabhāvapracyutiḥ, sā (tat) saṅkṣepeṇa riṣṭam| vistaratastvanekadhā vakṣyamāṇam|
keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktamivekṣyate| ------------------------------------------------------|6|
Sa. keśāśca romāṇi ca tat keśaroma, yasya nirabhyaṅgaṃ-abhyaṅgarahitaṃ, abhyaktamivekṣyate-dṛśyate, sa kālacodita iti vachanavipariṇāmena sambandhaḥ| evamuttaratrāpi| etadrūpavikṛterudāharaṇam|
indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikṛtiḥ-indriyavikṛtiḥ, ityāha---- ------------------------------------------------------| yasyātyarthaṃ cale netre stabdhāntargatanirgate||6|| jihme vistṛtasaṅkṣipte saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśane hīnadarśane nakulopame||7|| kapotābhe alātābhe srute lulitapakṣmaṇī| ------------------------------------------------------|8|
Sa. netraśabdena netrādhiṣṭhānamiṣṭam, nendriyam| yasya cale locane'tyarthaṃ-atiśayenetaścetaśca paribhramataḥ| tathā, yasya netre stabdhe-niścle| tathā, yasyāntargate-antaḥpraviṣṭe| tathā, yasya nirgate-bahiryāte| tathā, yasya jihme-kuṭile| tathā, yasya vistṛte-vistāraṃ gate| tathā, yasya netre saṅkṣipte-saṅkucite| tathā, saṅkṣipte viśeṣeṇa nate bhruvau yayoste saṅkṣiptavinatabhruṇī| tathā, udbhrāntadarśane-vibhrāntadṛṣṭinī| tathā, hīnadarśane-alpadarśane naṣṭadṛṣṭinī vā| tathā, nakulopame-nakulalocanābhe| samudāyeṣu hi pravṛttāḥ śabdā avayaveṣvapi vartanta iti nakulaśabdo'tra nakulalocanaviṣayo vedyaḥ| yathā ca nāgānandanāṭake (aṃ.1/17)-"cakṣustāmarasānukāri hariṇā vakṣaḥsthalaṃ spardhate" iti| atra hi harivakṣasā vakṣaḥ spardhate ityayamartho vedyaḥ| athavā nakulalocane upamā yayoste nakulopame, ityatra uttarapadalopī samāsaḥ| evaṃ kapotābhe| tathā, alātābhe-ulmukasadṛśe| tathā,srute-nirnimittamaśru parisravataḥ| tathā, lulite-vātoddhata iva pakṣmaṇī yayoste lulitapakṣmaṇī|
------------------------------------------------------| nāsikā'tyarthavivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā||8|| ucchūnā sphuṭitā mlānā---------------------------------| ------------------------------------------------------|9|
Sa. tathā, yasya nāsikā nirnimittamatyarthaṃ-atiśayena, vivṛtā| athavā, saṃvṛtā-saṅkucitā| tathā, piṭikācitā-piṭikābhirvyāptā| tathā, ucchūnā-ūrdhvaṃ śvayathunā''krāntā| tathā, sphuṭitā mlānā ca|
--------------------yasyauṣṭho yātyadho'dharaḥ| ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakvajambūnibhāvubhau||9||
Sa. yasyauṣṭho-dantacchadaḥ, adharaḥ-anuttaraḥ, adho yāti| dvitīyaḥ-upariṣṭādbhavo yo dantacchadaḥ, sa ūrdhvaṃ yāti| tathā, yasya ca pakvajambūphalanīlau dvāvoṣṭhau bhavataḥ|
dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva pateyurvā--------------------------------|10|
Sa. tathā, yasya dantāḥ saśarkarāḥ-śarkarābhirācitāḥ, tathā śyāvāstathā tāmrāśca varṇataḥ, tathā puṣpitāḥ-sañjātapuṣpāḥ, tathā paṅkitāḥ-sañjātapaṅkāḥ kardamopaliptā iva, tathā sahasaivajhagityeva, yasya vā dvijāḥ pateyuḥ-bhraṃśeyuḥ|
------------------------------------------------------| ----------------------------------jihvā jihyā visarpiṇī||10|| śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā| ------------------------------------------------------|11|
Sa. tathā, yasya jihvā-jihvendriyādhiṣṭhānaṃ, jihmā-kuṭilā, tathā visarpiṇī-kāraṇaṃ vinā viśeṣeṇa sarpati tacchilā, tathā śūnā-nimittaṃ vinā'pi [śvayathuyuktā], tathā śuṣkā guruśca, tathā śyāvā, tathāliptā, tathā suptā-suptavatsuptā rasājñānādvicetanetyarthaḥ, tathā sakaṇṭakā-kaṇṭakāciteva|
------------------------------------------------------| śiraḥ śirodharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāramātmanaḥ||11|| hanū vā piṇḍāmāsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca| ------------------------------------------------------|12|
Sa. yasya puṃsaḥ śirodharā-grīvā, śiro voḍhuṃ na śaknoti| tathā, yasya pṛṣṭhaṃ vā ātmano bhāraṃ-pṛṣṭhasya voḍhṛtvenoparyārūḍhaṃ grīvādikaṃ dhārayituṃ, na śaknoti| yasya vā puṃso hanū bhaktapiṇḍaṃ-kavalaṃ, āsyasthaṃ voḍhuṃ na śaknutaḥ| evaṃ śirodharādīni trīṇyaṅgāni svamātmīyaṃ kāyaṃ yasya voḍuṃ na śaknuvanti, sa kālacodita iti yojyam|
------------------------------------------------------| yasyānimittamaṅgāni gurūṇyati laghūni vā||12||
Sa. yasyānimittaṃ-kāraṇaṃ vinā, aṅgānyatigurūṇi kadācidatilaghūni vā bhavanti|
viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate| ------------------------------------------------------|13|
Sa. tathā, yasya viṣadoṣamantareṇa khebhyaḥ-chidrebhyo, raktaṃ pravartate-āyāti|
------------------------------------------------------| utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau||13|| ato'nyathā vā yasya syāt sarve te kālacoditāḥ| ------------------------------------------------------|14|
Sa. yasya mehanaṃ-liṅgaṃ, utsiktaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau-pralambau| ato'nyathā vā-uktaprakārādviparītaḥ prakāro yaḥ so'nyathā, yathā-vṛṣaṇāvutsiktāvatiniḥsṛtaṃ mehanamiti| "keśaroma nirabhyaṅgaṃ" (ślo.6) ityārabhya yāvat "ato'nyathā vā" ityetatparyantagranthoktaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ jātaṃ te puruṣāḥ sarve kālena-mṛtyunā, coditāḥ-antakenātmasākṛtā ityarthaḥ| nanu, atra kālaniyamo na kṛtaḥ kiyatā kālena mṛtyurbhavati māsenārdhamāsena vā ? iti sandehānna yuktametat| atra brūmaḥ| anirdiṣṭakālānāṃ saṃvatsaro'vadhiriti vyavasthā vedyā| tathā cāha (ślo.24)-"varṣāntaṃ tasya jīvitam" tathā (ślo.25)-"so'pi varṣaṃ na jīvati" ityādivacanānnāsti varṣādūrdhvaṃ jātariṣṭasya jīvitamiti niścayaḥ|
------------------------------------------------------| yasyāpūrvāḥ sirālekhā bālendvākṛtayo'pi vā||14|| lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|15|
Sa. yasya-puṃsaḥ svasthasya nirnimittameva, lalāṭe bastervā śirasi, apūrvāḥ-abhinavā na tu prāgavasthitāḥ, sirālekhāḥ-sirārājayo, dṛśyante| athavā bālendvākṛtayo-vakrāḥ, sa pumān ṣaṇmāsānna jīvati|
------------------------------------------------------| padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ||15|| plavate plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam| ------------------------------------------------------|16|
Sa. tathā, yasya puṃsaḥ plavamānasya-jale snānaṃ kurvataḥ, śarīre padminīpatravat-padminīpatrasthitatoyavat, toyaṃ plavate-anavasthitasthiti bhavati, tasyāpi ṣaṇmāsā na jīvitam| padminīpatravaditi saptamyarthe vatirna ṣaṣṭhyarthe, śarīra iti saptamyā nirdiṣṭatvāt| tathā coktaṃ bhāṣyakṛtā-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādvyāvartate|" iti|
------------------------------------------------------| haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ||16|| so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute| ------------------------------------------------------|17|
Sa. yasya sirā haritābhā romakūpāśca saṃvṛtāḥ syuḥ, sa naro'mlābhilāṣī san pittena mṛtyuṃ prāpnoti|
------------------------------------------------------| yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā||17|| sasnehaṃ, mūrdhni dhūmo vā, māsāntaṃ tasya jīvitam| ------------------------------------------------------|18|
Sa. yasya puruṣasya gomayacūrṇasadṛśaṃ cūrṇaṃ sasnehaṃ mūrdhni mukhe vā bhavet, tathā mūrdhni dhūmo yasya vā bhavati, tasya māsāntaṃ jīvitaṃ syāt|
------------------------------------------------------| mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18|| mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu| ------------------------------------------------------|19|
Sa. sīmantānāmāvartakāḥ-maṇḍalāni,-sīmantāvartakāḥ, śirasi bhruvorvā navāḥ-apūrvāḥ, svasthasya ṣaḍrātrānmṛtyuṃ kurvanti| āturasya punastrirātrāt kurvanti| anekārthatvāddhātūnāṃ sūcayantītyarthaḥ, na tu viṣavanmāraṇe teṣāṃ kartṛtvam| tarhi sūcayantītyetadeva kasmānna kṛtam ? brūmaḥ| yadotpadyante sīmantāvartakāstadā niścitaṃ sthāyi riṣṭaṃ samutpannamityavagantavyamiti pratipādanārthaṃ kurvantītyuktam|
------------------------------------------------------| jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati||19|| khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet| ------------------------------------------------------|20|
Sa. tathā, yasya jihvā śyāvā bhavati, tathā mukhaṃ pūti-durgandhi, tathā savyaṃ-vāmamakṣi, nimajjati-antaḥpraviśati, tathā yasya khagāḥ-pakṣiṇaśca, mūrdhni līyante-śliṣyanti, taṃ parivarjayet| vaidya iti śeṣaḥ|
------------------------------------------------------| yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam||20|| ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati| ------------------------------------------------------|21|
Sa. yasya snātānuliptasya-pūrvaṃ snātaḥ paścādanuliptastasya, ārdreṣu sarvagātreṣu pūrvaṃ-ādau, bhṛśamuraḥ śuṣyati-atiśayena vakṣaḥśoṣamāyāti, so'rdhamāsaṃ-pakṣaṃ, na jīvati| nanu,, "ārdreṣu sarvagātreṣu" iti na vaktavyam, punaruktatvāt| tathā hi-"pūrvaṃśuṣyatyuro bhṛśam" ityukte "ārdreṣu sarvagātreṣu" ityarthādgamyata eva| anyathā pūrvagrahaṇamanarthakaṃ syāt| maivam| atra hi bhṛśagrahaṇāt pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyati, na punaranyānyapi gātrāṇi na śuṣyantītyāyāti| na caitadiṣṭaṃ śāstrakṛtaḥ| ata eva "ārdreṣu" ityāha| tadayamartho'trābhipretaḥ-yathaivoraso bhṛśaṃśoṣaḥ, tathaiva śeṣāṇāmaṅgānāṃ bhṛśārdratā syāditi, etacca pratipādayituṃ "ārdreṣu" ityuktam| sarvagātreṣvādreṣu satsu pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyatītyaitadāścaryam| āścaryatvādriṣṭam|
------------------------------------------------------| akasmādyugapadgātre varṇau prākṛtavaikṛtau||21|| tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave| ------------------------------------------------------|22|
Sa. tatra prākṛto varṇo-gaurādiḥ, prāguktaḥ, vaikutastu varṇo-nīlādiḥ, tau prākṛtavaikṛtau varṇau yasya nimittamantareṇāpi tulyakālaṃ dehe bhavataḥ, tau mṛtyave| tathaivopacayaglānyādayaḥ parasparaṃ pratipakṣabhūtā yugapadyasyotpadyante tasya mṛtyave| ādiśabdena śaityauṣṇyādīni gṛhyante|
------------------------------------------------------| yasya sphuṭeyuraṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati||22|| kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet| hrasvo dīrgho'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhireva vā||23||
Sa. yasya ākṛṣṭā aṅgulyo na sphuṭeyuḥ-na truṭeyuḥ, sa na jīvati| yasya kṣavādiṣvapūrvo dhvaniḥ-alaukikaḥ śabdaḥ, syāt sa na jīvati| yasyocchvāso'tihrasvo'tidīrgho vā bhavet, athavocchvāsaḥ pūtigandhiḥ surabhirvā yasya, sa na jīvati|
āplutānāplute kāye yasya gandho'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam||24||
Sa. tathā, āplutānāplate-snātāsnāte, kāye yasya mānuṣamatikrāntaḥ-atimānuṣaḥ, gandhaḥ-surabhirasurabhirvā, bhavati| yasya malavastravraṇādau vā'timānuṣo gandhaḥ syāt, varṣāntaṃ tasya jīvitaṃ-tatkṣaṇādārabhya tāvadasāvavasthitajīvito yāvadvarṣam| tadante-vatsarānte, mṛtyubhāk jāyata ityarthaḥ|
bhajante'yaṅgasaurasyādyaṃ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātso'pi varṣaṃ na jīvati||25||
Sa. śobhanasya rasasya bhāvaḥ saurasyam, aṅgasya saurasyamaṅgasaurasyam, atiśayenāṅgasaurasyāddhetoryūkāmakṣikādayo yaṃ bhajante, athavā yamatirairasyattyajanti, so'pi varṣaṃ na jīvati|
satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate| śīteṣu bhṛśamauṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho'pyahetukaḥ||26||
Sa. tathā, yasya satatoṣmasu-sadoṣṇeṣu, gātreṣu-avayaveṣu, bhṛśaṃ śaityamupalakṣayate-upalabhyate, śīteṣu vā gātreṣu bhṛśamauṣṇyaṃ yasyopalabhyate, bhṛśaśabdasyātra hi viṣayadvaye'pi sambandhaḥ| yasyāhetukaḥ-nirnimittaḥ, aṅgeṣvatisvedaḥ, tathā svedaviṣayo yaḥ stambhaḥ, so'pi yasya syāt, so'pi varṣaṃ na jīvatīti yojyam|
yo jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ||27||
Sa. jātāḥ śītāḥ piṭikā yasya sa jātaśītapiṭikaḥ,-kaphodbhūtapiṭikākrāntadeho, yo vidahyate-vidāhamanubhavati, śītāṅgaḥ san yo vā vidahyate, tathoṣṇaṃ dveṣṭi yaḥ puruṣaḥ śītārtaḥ san, sa pretādhipagocaraḥ-sa mṛtyunā''tmasātkriyata ityarthaḥ|
urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ||28||
Sa. urasi-yasyoṣmā-auṣṇyaṃ, bhavet, jaṭhare--udare cātiśaityam, purīṣaṃ bhinnaṃ tṛṣṇā ca bhavati, sa pretatulyaḥ, prāptamaraṇatvāditi bhāvaḥ|
mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati||29||
Sa. yasya mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā apsu nimajjati-bruḍati, yasya vā niṣṭhyūtaṃ-niṣṭhīvanaṃ, anekavarṇaṃ bhavati, asau māsena naśyati|
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtamiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cāmūrtavatsthitam||30|| tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam||31|| jāgradrakṣāṃsi gandharvān pretananyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tattacca yaḥ paśyati sa naśyati||32|| saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām||33||
Sa. maraṇābhimukhaḥ puruṣo viparyāsakāribhirdoṣairaghanādi ghanādirūpaṃ manyate, ghanādi vā'ghanādi manyate, tadviparyayeṇa| ata evopamārthamivaśabdaṃ prāyuṅkta| aghano ghanaḥ sampanno ghanībhūtaḥ| cvipratyayāntasyāsya "cvau" itītvam| ghanībhūtamivāntarikṣamantarikṣamiva ghanaṃ medinīdharmamantarikṣamūrdhvasthaṃ yattadadhaḥsthaṃ pātālasthamiva paśyati, sa naśyatīti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| caśabdo bhinnakrama ivaśabdaśca| amūrtaṃ ca vātādikaṃ mūrtamiva-rūpavantamiva, paśyati| mūrtaṃ ca vahnyādikamamūrtamiva sthitaṃ yaḥ paśyati sa naśyati| bheḍo'pyadhīte (iṃ.a.7)- "yasya darśanamāyāti vāyurambaragocaraḥ| vahnirnāyāti dīpto'pi tasyā yuḥkṣayamādiśet||" iti| tathā, tejasvi-yadvastvagnyādikaṃ bhāsvaraṃ, tadatejo-nistejo, yaḥ paśyati| tejasvīti "asmāyāmedhā" ityādināviniḥ| tadvacceti tejasvyatejodarśanena tulyaṃ-tadvat, śuklaṃ kṛṣṇaṃ yaḥ paśyati, asacca yadvastu tatsat yaḥ paśyati sa naśyati| netreṣu rogo netrarogaḥ sa vidyate yasya naiva so'netrarogī, timirādikamantareṇa bahurūpaṃ candraṃ paśyati-bahūn śaśāṅkānā- lokayata ityarthaḥ| yo vā alāñchanaṃ-akalaṅkaṃ, candraṃ paśyati sa naśyati| eṣu ca ghanībhūtamityādiṣu viśiṣṭeṣu vastuviparyāsadarśanamātralakṣaṇasyaikasminnevodāharaṇatvena riṣṭe darśayituṃ yukte yadanekariṣṭapradarśanaṃ tatprapañcārthaṃ vedyam| āsannamaraṇo naro jāgradeva yathāsvarūpāṇi rakṣaḥpiśācādīni yaḥ paśyati, na viparyayavasturūpāṇi| yatastadānīṃ taireva sa upāsyate| tathā ca vakṣyati (ślo.130)-"yamadūtapiśācādyairyatparāsurupāsyate|" iti| rakṣāṃsīti bahuvacananirdeśo bahurākṣasadarśane sutarāmasya riṣṭasya paripūrṇatvamiti dyotayitum| ekasminnapi hi rākṣase dṛṣṭe riṣṭaṃ bhavatyeva| jātau vā bahuvacanam| anyāṃśca tadvidhān-rākṣasādiprakārān, yaḥ paśyati| tathā, vikṛtā-draṣṭuṃ duḥśakyā, ākṛtiryasya-rūpasya, tadrūpaṃ vyākṛti, rakṣaḥpiśācādivyatiriktaṃ tattat-anekaṃ, yaḥ paśyati sa naśyati| yo naro'rundhatīṃ saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ na paśyati, sa tāṃ samāṃ na paśyati-sa tasya saṃvatsarasyāntare mriyata ityarthaḥ| saptarṣīṇāṃ samīpasthāmityarundhatyā viśeṣaṇaṃ saptarṣisamīpe'rundhatyāḥ sthitirbhavatīti vedayati| tathā cānyaiḥ sāmānyenaivoktam| yathā "arundhatīṃ dhruvaṃ caiva somacchāyāṃ mahāpatham| yo na paśyenna paśyetsa naraḥ saṃvatsarātparam||" iti| tathā, yo dhruvaṃ na paśyati, tathā ākāśagaṅgāṃ yo na paśyati, sa tāṃ samāṃ na paśyati|
idaniim śrotrendriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha ---- meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato'pi vā||34|| niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyate yo viparyayāt||35|| sarvaśo vā na yo, yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36|| yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā| antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam||37|| jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|38|
Sa. meghādijān veṇuparyantān śabdāṃstathā'nyāṃśca śabdāṃstathā rūpānmahato yaḥ puruṣo'sataḥ-parairanupalabhyamānān, śṛṇoti, tathā meghādijāṃstathā'nyāṃśca yaḥ śabdān sato-vidyamānān, na śṛṇoti, teṣāṃ maraṇamādiśediti vakṣyamāṇasya vacanavipariṇāmenātra sambandhaḥ kāryaḥ| yo dhukadhukāśabdaṃ karṇāvaṅgulībhirniṣpīḍya na śṛṇuyāt| tairmeghādijaiḥ śabdaistulyaṃ-tadvat| yathā-meghādijān śabdānyo'sataḥ śṛṇoti sataśca na śṛṇoti, tadvadyo gandharasasparśān viparyayāt-vaiparītyena manyate, na yathāvastu- bali| tatra gandhaviparyayo yathā-sugandhi durgandhaṃ manyate| rasaviparyayo yathā-madhuramamlamamlaṃ madhuramityādi| sparśaviparyayo yathā mṛdusparśaṃ kharasparśaṃ manyate| sarvasarvikayā gandhādīn vā yo'pi na manyate, so'pi naśyati| tatkālanirvāṇasya dīpasya yo gandhaṃ na jighrati-ghrāṇendriyeṇa nānubhavati| vidhinā-śāstraprayuktena, prayuktā rasā yasya doṣāya-rogāya, avidhinā-śāstraviśivyatikrameṇa, prayuktāḥ svāsthyāya syuḥ| tathā, yaḥ pāṃsunā-rajaseva, kīrṇāṅgo-dhūlidhūsaritaśarīraḥ| yaścāṅge ghātaṃ-hatiṃ, na vetti| tapastīvramantareṇa-ugraṃ tapo vinā, yaḥ puruṣo'tīndriyaṃ-indriyebhyo'tikrāntaṃ vetti, indriyāṇāmagocaraṃ svargādi vetti, tathā yogaṃ vā vidhipūrvakamantareṇa yo'tīndriyaṃ jānāti| teṣāṃ-pūrvoktānāṃ sarveṣāṃ, maraṇamādiśet| yogaḥ-cittavṛttinirodhaḥ, vidhipūrvako yathāśāstraṃ samyagupadeśaḥ| tathā, anyo'pi yogo-rasāyanādiḥ| yujyata iti yogo-vidhiviśeṣaḥ| śāstroddiṣṭarasāyanāñjanādinā'pi hyatīndriyaṃ dṛṣyate dūravyavahitādi|
adhunaa kharavikṛtimaaha ---- ------------------------------------------------------| hīno dīnaḥ svaro'vyakto yasya syādgadgado'pi vā||38|| sahasā yo vimuhyodvā vivakṣurna sa jīvati| ------------------------------------------------------|39|
Sa. yasya puruṣasya svaraḥ-śabdo, nimittamantareṇa hino'thavā dīno-dainyayukto, bhavati| avyaktaḥ-asphuṭo, yasya syāt| gadgado-ghargharo, vā yasya bhavati| yo vā vivakṣuḥ-vaktumicchan, kāraṇamantareṇa vimuhyet-vaktuṃ na śaknoti, sa na jīvati|
------------------------------------------------------| svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ||39|| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|40|
Sa. svarasya-śabdasya, daurbalyaṃ dṛṣṭvā balavarṇayośca hānimayuktyā dṛṣṭvā maraṇamādiśet| caśabdaḥ samuccaye| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā narasya maraṇamādiśet| ayuktyā-nirnimittamevetyarthaḥ|
------------------------------------------------------| apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ||40|| śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet| ------------------------------------------------------|41|
Sa. svabhāvasvarādapagataṃ bhraṣṭaṃ-apasvaraṃ,-hīnasvaraṃ kṛtvā, yo naro'haṃ mariṣyāmi mariṣyāmītyevamātmano maraṇaṃ bhāṣate parasya, taṃ tathābhūtaṃ dūrādeva varjayet-vaidyo na cikitset| tathā, asya śabdasya-ahaṃ mariṣyāmītyevaṃbhūtasya yonaraḥ śrotā, tamapi vaidyo dūrato varjayet|
svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṃ riṣṭamabhīdhitsurāha ---- ---------------------------------------------| saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā'pi vā||41|| chāyā vivartate yasya svapne'pi preta eva saḥ| --------------------------------------------|42|
Sa. saṃsthānaṃ-pratipuruṣaṃ vilakṣaṇaṃ samaviṣamaṃ rūpam, ākṛtirityarthaḥ| tatra yadi śarīrasya samaṃ saṃsthānaṃ bhavati, chāyā tvasya viṣamā dṛśyate, tadā riṣṭam| tathā, yadi śarīrasya viṣamaṃ saṃsthānaṃ chāyā tu samā bhavati, tadā riṣṭam| tathā, yadi dīrghapramāṇasya sato hrasvā chāyā bhavati hrasvapramāṇasya vā dīrghā bhavati, tadapi riṣṭam| evaṃ saṃsthānena pramāṇena ca chāyāvivṛttirvedyā| tathā, yasya nābhasī chāyā āgneyyā chāyā yā varṇato dṛśyate sā varṇavivṛttiḥ| evaṃ pṛthivyādimayīṣu chāyāsu varṇavivṛttiryojyā| tathā, yasya yathābhūtā prabhā sā'nyathābhūtā bhavati sā prabhāvivṛttiḥ| evaṃ saṃsthānādyanyatamena yasya chāyā vivartate-anyathābhūtā'nyathā| sampadyate, svapne'pi sa pumān preta eva, kiṃ punarjāgradavasthāyāṃ na pretaḥ ? iti evakāreṇa riṣṭasyāsyāvyabhicāritvaṃ sūcayati| utpannaścennarasya chāyāyā anyathābhāvaḥ, tadānīṃ puruṣo yamasātsampanno mantavya ityarthaḥ|
asyāśca chāyāyā dvairūpyaṃ darśayitumāha ---- ------------------------------------------| ātapādarśatoyādau yā saṃsthānapramāṇataḥ||42|| chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyeti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīragā||43||
Sa. yā śarīrādātapādarśatoyaghṛtādau śarīrasaṃsthānapramāṇānurūpā sambhavati pratibimbakarūpā, sā praticchāyetyucyate| tasyā hi na varṇaprabhe āśrayaḥ| yasyāḥ punarvarṇaprabhe āśrayaścchāyāyāḥ, sā śarīragaiva-śarīrasthaiva, chāyā| na praticchāyāvaccharīrādanyatrātapādarśatoyādau kutracidapayāti pratibimbakarūpatayā|
bhavedyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikṛtā yadi vā'nyathā||44|| taṃ samāptāyuṣaṃ vidyānna cellakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā||45||
Sa. yasya puṃsaḥ praticchāyā chinnā-dvidhā, dṛśyate| athavā bhinnākiñcitsaccidreva yasya dṛśyate| tathā, yasyādhikā dṛśyate-na yathā pramāṇā| yasya vā ākulā-calasvarūpā aniścitapratibimbā, bhavati| tathā, yasya viśirā-śirorahitā| tathā, yasya dviśirā| tathā, yasya jihmā-kuṭilā| vikṛteti uktaprakārādanyathā anyena prakāreṇa, yasya vikṛtā dṛśyate ātāpādarśatoyādau, taṃ pūrvoktaṃ ca sarvameva, samāptāyuṣaṃ-kṣīṇajīvitaṃ, vidyāt| na cedityādi| lakṣayituṃ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ śakyaṃ-lakṣyam| śakyārthe kṛtyaḥ| lakṣyaṃ ca tannimittaṃ ca, tasmāttathāvidhānnimittādvikṛtājjātā [prati] cchāyā yadi na bhavati tadā riṣṭam, nānyathā| praticchāyāmayī kanyakā-pratibimbakumāriketi yā loke prasiddhā, sā'kṣṇi-netre, yasya nekṣyeta-nopalabhyeta, taṃ samāptāyuṣaṃ vidyāt|
idānīṃ yasya mahābhūtasya yādṛśī chāyā syāt, tāṃ kathayitumāha ---- khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnehā saprabheva ca||46|| vātādrajo'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||47|| śuddhavaidūryavimalā susnigdhā toyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī||48||
Sa. khādīnāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ pañca chāyā bhavanti| nanu, khādīnāṃ pañcatvācchāyānāṃ pañcatvamarthāllabdhameva| tatkiṃ pañcagrahaṇena ? astvevaitat| kintu yathā khādibhyaḥ pañcabhyo dravyamekaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyaṃ dravyam, tathā chāyānāmapyekatvaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyatvamāśaṅkyeta, tadāśaṅkānivṛttyarthaṃ pañcagrahaṇam| pañcaiva chāyā bhavanti, nonādhikā iti| kimbhūtāścchāyāḥ ? vividhalakṣaṇāḥ,-vividhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ yāsāṃ tā evam| ākāśajā chāyā nirmalā-śuddhā| tathā, ānīlā-īṣannīlā, ityākārapraśleṣo'tra vedyaḥ| "śuddhavaidūryavimalā" hi "toyajā" (ślo.48) iti vakṣyati| tathā, kiñcitsnigdhā| saprabhetyanena śobhanatvamuktam| etadeva sphuṭayitumivaśabdaṃ tantrakṛtprāyuṅkta| anyathā chāyāprabhayorbhinnaviṣayatvādanupapannametadvākyaṃ syāt| bhedaścānayoradhunaiva vakṣyati (ślo.51)|vātādrajoruṇādiyuktā chāyā bhavati| āgneyī viśuddharaktavarṇā, dīptābhā, tathā darśanaṃ priyaṃ yasyāḥ saivaṃvidhā, bhavati| toyajā chāyā nirmalavaidūryavimalā, suṣṭhu snigdhā, sukhā-sukhāvahā| pārthivī chāyā sthirādiguṇayuktā| nanu, ca, agnijalabhuvāṃ svayaṃ varṇādiyogādāgneyyādikānāṃ tadvarṇakatvamupapannam| nabhomārutayostu svayaṃ varṇādyayogātkathaṃ tacchāyānāṃ varṇādiyogo yujyeta ? iti kecit| tān brūmahe| acintyatvāddhetuphalasyādoṣaḥ| tathā hi,-madhurādayo rasāḥ kālādamūrtādbhavanto dṛśyante yathā, tathā tacchāye apyete bhaviṣyataḥ| tatra yasya narasya karmādisahāyaṃ nabhaścchāyāmutpādayati tasya nābhasīti yujyata eva| evaṃ vāyavyāmapi vācyam|
idānīmāsāṃ chāyānāṃ guṇanirdeśamāha---- vāyavī rogamaraṇakleśāyānyāḥ sukhodayāḥ| ---------------------------------------|49|
Sa. vāyavī chāyā rogādyarthaṃ jāyate| anyāḥ-śeṣāścatasraḥ, chāyāḥ sukhodayāḥ-sukhāvahāḥ|
------------------------------------------------------| prabhoktā taijasī sarvā, sā tu saptavidhā smṛtā||49|| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā| ------------------------------------------------------|50|
Sa. prabhā sarvā-saptaprakārā'pi, taijasī-āgneyī, uktā-tantrakṛdbhiḥ smṛtā| tadeva saptavidhatvamāha-raktetyādi|
------------------------------------------------------| tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50|| tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ| ------------------------------------------------------|51|
Sa. tāsāṃ-pūrvoktānāṃ prabhāṇāṃ madhyāt, yāḥ prabhā vikāsinyaḥ-prasṛtā iva, tathā snigdhā vimalāśca syuḥ, tāḥ śubhāḥ-kalyāṇakāriṇyaḥ| yāśca malinādiguṇayuktāstā aśubhodayāḥ-amāṅgalyakāriṇyaḥ|
chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśayituṃ lakṣaṇamāha----- --------------------------------------------------| varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśinī||51||
Sa. chāyā raktādivarṇamākrāmati-paribhūyāvatiṣṭhate| prabhā tu varṇaprakāśinī-varṇaṃ prakāśayituṃ śīlamasyāḥ sā varṇaprakāśinī|
tathedamapi chāyāprabhayoranyatve lakṣaṇamāha---- āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate| nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu||52|| nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāsamāśrayāḥ| ------------------------------------------------------|53|
Sa. nikaṭe chāyā lakṣyate| prabhā punarvikṛṣṭe-dūrapradeśe, prakāśate-dūrādavabhāsata ityarthaḥ| yathā-pāṣāṇādiparipūrṇānāmapi parvatādipradeśānāṃ dūrādvilakṣaṇaiva kāntiḥ prakāśate| evaṃ chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśya tayoreva vyāpti pradarśayati- kaścidapi puruṣaścchāyārahitaḥ prabhāhīnaśca nāsti| viśeṣāstu nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle viśiṣṭe cihnayanti-vyañjayantītyarthaḥ| kimbhūtā viśeṣāḥ ? chāyāsamāśrayāḥ-chāyāśritāḥ|
------------------------------------------------------| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati||53|| hīyate balataḥ śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu| yo'lpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ||54|| yo vā'lpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate| dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya paritāmyati||55|| hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam| śiro vikṣipate kṛcchrādyo'ñcayitvā prapāṇikau||56|| yo lalāṭātsrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo'pi vā||57|| uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca| śayanāsanakuḍyāderyo'sadeva jighṛkṣati||58|| āhāsyahāsī sammuhyan yo leḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ||59|| yamabhidravati cchāyā kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye||60|| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ| ------------------------------------------------------|61|
Sa. nikaṣan-gharṣayanniva, yaḥ pādau cyutāṃsaḥ-srastāṃsaḥ san, bhūmau parisarpati| tathā, ye vakṣyamāṇāśca te sarve samavartino vaśagā iti yojyam; antadīpakālaṅkāratvādasya| tathā, yo'nnamaśnan-bhaktaṃ bhakṣayan, balānnityaṃ hīyate| kimbhūtamannam ? hitaṃ-pathyam| bahu-bhūri| yo'lpāśī bahuviṇmūtro yaśca bahvāśī-bahvaśnāti, nityamalpaviṇmūtraśca| yaścā(yo vā')lpāśī kaphenārtaḥ-pīḍito, dīrghaṃ śvasiti-bahuśvāsaṃ muñcati| tathā, ceṣṭate-pariluṭhati| tathā, yo dīrghamucchvasya-bahūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā, anantaraṃ hrasvaṃ niḥśvasya-alpaṃ śvāsaṃ pratyāvṛtyāntaḥkṛtvā, paritāmyati-duḥkhāyate| yaśca hrasvaṃ praśvasiti| vyāviddhaṃ-viṣamaṃ kṛtvā, nāḍībhiḥ spandate bhṛśaṃ-atiśayena sphurati| yaḥ prapāṇikau-pāṇyoḥ paścādbhāgasthitāvava yavaviśeṣau, añcayitvā-saṅkocya, kṛcchreṇa śiro-mūrdhānaṃ vikṣipate| yo lalāṭāt-alikāt, srutasvedaḥ san śithilasandhibandho bhavati| ya utthāpyamāno balī durbalo vā sammuhyet-mohamupaiti| ya uttāna eva-jātucitpārśve na, svapiti| yaśca pādau vikaroti-vikṛti nayati| yaḥ śayanāderasat-avidyamānameva vastu, grahītumicchati| yaḥ ahāsye-hāsyaviṣayābhāve'pi, abhīkṣṇaṃ hasan sammuhyan daśanacchadau leḍhijihvayā parimṛśati| yaścottarauṣṭhaṃ parilihan phūtkārān-nānāvidhān śabdān, karoti| yaṃ-naraṃ, chāyā'bhidravati-abhibhavati| kīdṛśī ? kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| ye ca bhiṣagādidviṣaḥ| ete sarve samavartino vaśagā vijñeyāḥ| samaṃvartate rāgadveṣau hitvā samavartī,-yamaḥ| sarva evetyetat "nikaṣanniva yaḥ pādau" ityata ārabhya yāvat "bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye|" ityetatparyantasya granthasya sambandhārtham|
(grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam||61|| uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣvatimātrayā| yaṃ viśaṃti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||
Sa. (yasya grīvādikaṃ śītalaṃ sat svidyati-svedayuktaṃ bhavati, aparaḥ pradeśaścoṣṇaḥ, tasya śaraṇaṃ-rakṣaṇaṃ, devatā nānyat|)
-------------------------------------------| yo'ṇujyotiranekāgro duḥcchāyo durmanāḥsadā||62|| bali balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam||63|| prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam| -------------------------------------------------|64|
Sa. yaḥ pumānaṇujyotiḥ-stokadṛk, kecittvalpatejā ityāhuḥ| tathā, anekāgro-vyākulacetāḥ| duḥcchāyo-vivarṇacchāyo ninditakāntirvā| durmanāḥ sadā-satatameva śokākrāntamānasaḥ| tathā, yasya puṃso baliṃ praṇītaṃ-tannāmoddiśya pradattaṃ, balibhṛto-balibhujo vāyasādayo, nopabhuñjate-na khādanti, sa yamakṣayaṃ prāpnotīti sambandhaḥ| balibhṛta ityatiśayārtham| kilakākā api nādanti kiṃ punaranye ? ityarthaḥ| tathā, yo naro nirnimittaṃ medhādijananarasāyanādikāraṇamantareṇa medhādīn prāpnoti| ato vā-medhādibhyo, bhraśaṃ prāpnoti| so'ntakagṛhaṃ prāpnoti| śrīratra ghanaṃ rājyaṃ vā| upacayaḥ-śarīrapuṣṭiḥ|
------------------------------------------------------| guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā||64|| yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ paṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|65|
Sa. yasya narasya guṇamayī-satvādimayī, prakṛtirdoṣamayī-vātādimayī, svasthasyāturasya vā'nyathātvaṃ yāti-svabhāvaṃ hitvā, saṣaṇmāsānna jīvati|
------------------------------------------------------| bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam||65|| ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ| ------------------------------------------------------|66|
Sa. ṣaḍbhirmāsairmariṣyato narasya bhaktyādīni ṣaṭ ahetukaṃ-kāraṇamantareṇa, nirvartante| ahetukamiti nivartanakriyāviśeṣaṇam| ṣaḍiti niyamārtham| yadā ṣaḍapi nivartante naikaikaṃ, tadā riṣṭamityarthaḥ|
------------------------------------------------------| mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ||66||
Sa. māsena mariṣyato mattavat-mattasyeva, gativākkampamohā bhavanti|
naśyatyajānan ṣaḍahātkeśaluñcanavedanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte||67||
Sa. kacotpāṭanapīḍāmavindan ṣaḍahānnaśyati| yasyāhāraḥ kaṇṭhāmayaṃ vinā kaṇṭhaṃ na yāti, sa ca ṣaḍahāntare mriyate|
preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate| yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati||68||
Sa. preṣyāḥ-bhṛtyāḥ, yasya pratīpatāṃ-vaiparītyaṃ, yānti, sa naśyati| yaśca pretākāra upalakṣyate so'pi na jīvati| yasya narasya nityaṃ-satataṃ, nidrā bhavati, yasya naiva vā-na kadācinnidrā bhavati, so'pi na jīvati|
vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataśvaraṇau bhṛśam| cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ||69||
Sa. yasya narasyāśrūṇāṃ-aśrusrotasāṃ, mukhaṃ (vakraṃ)- dvāraṃ, āpūryate sa na jīvati| yasya caraṇau-bhṛśaṃ-atyarthaṃ, nirnnimittaṃ svidyataḥ sa na jīvati| cakṣurityādi| yamarājyaṃ yāsyato nayanamākulatvaṃ yāti|
yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati| ------------------------------------------------------|70|
Sa. yairbhāvaiḥ-padārthaiḥ, purā-pūrvaṃ, ramate-sukhāyate, taiḥ padārthairna ratirbhavati yasya, sa na jīvati|
------------------------------------------------------| sahasā jāyati yasya vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70|| nivartate vā sahasā, sahasā sa vinaśyati| ------------------------------------------------------|71|
Sa. yasya puṃso vikāro-jvarādiḥ, sahasā-kāraṇaṃ vinā, sarvalakṣaṇaḥ-sakalaliṅgopeto, jāyate| athavā tādṛśo vikāraḥ sahasā-śīghrameva, nivartate-naśyati| saḥ-puruṣaḥ, sahasā acirādeva, vinaśyati|
adhunā pratirogaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva tāvadvikṛtiṃ lilakṣayiṣurāha---- ---------------------------------------------| jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ||71|| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam||72|| saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ||73||
Sa. jvaro balavānityādilakṣaṇaḥ kṣīṇādilakṣaṇaṃ puruṣaṃ hanti| balavān-hetvādibhirbalavadbhiryutaḥ| gambhīraḥ-aśeṣadhātvantargataḥ| dairgharātriko-dīrghakālānubandhī, anye tu rātrijāgarakārītyāhuḥ| dīrghā hi jāgrato rātriḥ| tathā coktam-"dīrghaśrāntasya yojanam|" iti| tathā, pralāpādiyuktaḥ| kīdṛśamāturam ? kṣīṇaṃ-dhātukṣayayuktam| tathā, akṣāmaṃ-sabalam, glāno na bhavatyatha ca saktavacanaḥ, tamakṣāmaṃ saktavacanam| tathā, raktanetraṃ hṛdayaśūlānvitam hantīti yojyam| yaśca jvaraḥ saśūṣkakāsaḥ pūrvāhṇe'thavā'parāhṇe bhavetsa dvividho'pi hanti| tathā yaḥ śleṣmakāsasamanvito jvaro balamāṃsavihīnasya puṃsaḥ syāt, sa taṃ nihanti| iti riṣṭatrayametat| nanu ca, "hetubhirbalibhiryukto bahubhirbahulakṣaṇaḥ| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ||" (ca. ci. a. 3/49) ityeṣa jvarasya riṣṭaprakāraḥ kasmānnoktaḥ ? ucyate| uktaprāya evāyaṃ balavāniti vacanāt|
raktapittavikṛtilakṣaṇaṃ riṣṭamadhikṛtyāha ---- raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet||74|| romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca||75|| vṛddhaṃ pāṇḍujvaraccardikāsaśophātisāriṇam| -------------------------------------------|76|
Sa. raktapittamīdṛgrūpaṃ kartṛbhūtaṃ naraṃ hanti| kīdṛk ? bhṛśaṃ-atyarthaṃ, raktaṃ-lohitam| tathā, atikṛṣṇam| bhṛśaśabdo hi dvayorapi yujyate| tathā, indradhanuṣaprabhaṃ-nānāvarṇamityarthaḥ| kiledṛśe raktapitte rasamedomajjādimiśrasya raktasya sravaṇānnānāvarṇatvaṃ sampadyate| yacca raktapittaṃ kartṛbhūtaṃ tāmrahāridraharitaṃ raktaṃ ca rūpaṃ dṛśyamākāśaṃ vā pradarśayet, tannihanti| yacca raktapittaṃ vinā'pi varṇai romakūpebhyaḥ samastebhyaḥ prakarṣeṇa visṛtaṃ-yātaṃ pravṛttam, tacca nihanti| tathā, kaṇṭhe mukhe hṛdaye ca tulyakālaṃ sajat-saṃśliṣyat sānuṣaṅgam, tacca hanti| vāsaso'rañjanamiti vāsasaḥ arañjanamityakārapraśleṣo'tra bodhyaḥ| vastrasya hi jīvaśoṇitaṃ śuddhaśoṇitarūpatvānna rañjakam| atastena raktaṃ vastraṃ samanantaraṃ prakṣālitaṃ śuddhaṃ sampadyate, na rāgayuktam| tathā hyasmin vyādhau raktapitābhyāṃ parasparamavibhāgāpannatvādvastrasya rañjanaṃ prāptam| raktena hi pittasahitena vastraṃ rajyate, na ca taddhautaṃ śuddhaṃ sampadyate| tathā coktam (hṛ. ka. a. 3/34)- "śuklaṃvā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇa syātpitte, śuddhaṃ tu śoṇite||" iti| tathā, pūti-durgandhi, taddhi dhātūnupakledayati, upaklinnānāṃ dhātūnāmatyarthaṃ duṣṭatā, iti nihantyeva| tathā, [ati] vegavat-vegena nirgatya ruddhaṃ punarvegena pravartata iti| tathā, bhūri-prabhūtam| evaṃvidhaṃ ca raktapittaṃ nihanti| vṛddhaṃ-udriktaṃ raktapittaṃ sat, pāṇḍvādiyutaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam||76||
Sa. kāsaśvāsau jvarādipañcavidhopadravopetaṃ nihata iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃsatāpinam| ------------------------------------------------------|77|
Sa. yakṣmā-rājayakṣmā, pārśvarujādiyutaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā||77|| sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī| ------------------------------------------------------|78|
Sa. chardirhanti,| kīdṛk ? vegavatī,-mahatā vegena pravartamānā| tathā, mūtraśakṛtoriva gandho yasyāḥ sā, "upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ| tathā, sacandrikā-jalatailabindusaṃsthānā candrikocyate| tathā, sahāsreṇa vartate viṭ sāsraviṭ| sāsraviṭ ca pūyaśca ruk ca kāsaśca śvāsaśca, te vidyante yasyāṃ saivam| tathā, ānuṣaṅgiṇī-dīrghakālānuvartinī|
------------------------------------------------------| tṛṣṇā'nyārogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam||78||
Sa. tṛṣṇedṛśaṃ naraṃ hanti| kīdṛśam ? apararogeṇa kṣapitaṃ-karṣitam| bahirjihvaṃ-bāhyato jihvāṃ niḥsārayantam| tathā, vicetanam| etatsamuditaṃ riṣṭalakṣaṇam|
madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam| ------------------------------------------------------|79|
Sa. madātyayo'tiśayena śītapīḍitaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhamukhaṃ ca naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam||79|| hṛtpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam| ------------------------------------------------------|80|
Sa. arśāṃsi pāṇyādiśophayutaṃ hṛdrujādyāturaṃ naraṃ ghnanti, iti vacanavipiriṇāmeva sambandhaḥ| hṛdādīnāṃ rujā sambandhaḥ| hṛtpārśvāṅgarujā ca chardiśca pāyupākaśca jvaraśca tairāturaṃ-pīḍitam|
atīsāravikṛtimāha ----- -------------------------------------------------| atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ||80|| tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ| mastuluṅgamaṣīpūyavesavārāmbumākṣikaiḥ||81|| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn niṣpurīṣo'thavā'tiviṭ||82|| tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam||83|| srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayan| satṛṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||
Sa. atīsāro yakṛtpiṇḍādibhirmākṣikāntaistulyo hanti| mecako-nīlavarṇaḥ| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaścāsau ghanavedanaśca, iti karmadhārayaḥ| karburo-nānāvarṇaḥ| kasmātpunaranekavarṇaḥ ? yasmāddhātūn-raktamāṃsādīn sravati, ata evāha-dhātun prasravan| lakṣaṇe'tra śatṛpratyayaḥ, dhātuprasravaṇena hi hetunā nānāvarṇatvaṃ lakṣyate| tathā, niṣpurīṣaḥ-purīṣarahitaḥ| athavā, ativiṭ-bahupurīṣaḥ| tathā, tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaśca| īdṛśo'tīsāro vakṣyamāṇaṃ naraṃ hanti| śīrṇā gudavalayo yasya tam| [tathā,] mukto nālo-nālaka iva, yasya taṃ muktanālaṃ,-muktabandhanamityarthaḥ| tathā, parvāsthiśūlo vidyate yasya tam| tathā, srastapāyuṃ-sthānāccyutagudam| tathā, balena kṣīṇam| punaḥ prakṛtatvādatīsāro viśiṣyate| annamevāpakvamupaveśyan saha tṛḍādibhiḥ saptabhirupadravairyuktaḥ pūrvoktaviśeṣaṇamāturaṃ hanti|
aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rūjārditam| ------------------------------------------------------|85|
Sa. aśmarī śūnavṛṣaṇādiyuktaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| mehastṛḍdāhapiṭikāmāṃsakothātisāriṇam||85||
Sa. mehaḥ-pramehaḥ, tṛḍādyupadravayuktaṃ naraṃ hanti|
piṭikā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam||86|| sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ| visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||
Sa. piṭikā marmādigā athavā parvādisthā mandotsāhaṃ pramehāturaṃ ghnanti| sarvaṃ ca naraṃ māṃsasaṅkothādibhiḥ klamāntairyuktaṃ piṭikā ghnanti|
gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ| sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88|| kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān| ------------------------------------------------------|89|
Sa. gulmaḥ pṛthuparīṇāho yāvacchophavān hanti naram|
idānīmudaravyādhinimittaṃ riṣṭamāha---- ---------------------------------------------------| viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ||89|| mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam||90|| virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥ punaḥ| ------------------------------------------------------|91|
Sa. viṇmūtrādibhiratīsārāntairupadravairhetubhūtairjaṭharaṃ ca kartṛbhūtamāturaṃ hanti| kīdṛśam ? durbalaṃ-hīnabalam| tathā, śūne akṣiṇī yasya tam| "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| [ tathā ] kuṭila upastho-bastimeḍhravṛṣaṇādirūpo, yasya tam| tathā, upaklinne dehatvacau yasya tam| [ tathā, ] virecanena hṛta ānāho yasya tamapi muhurmuhurānahyantam|
pāṇḍurogariṣṭamāha ----- --------------------------------------------------| pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||
Sa. pāṇḍurogaḥ śvayathuyutaḥ pītākṣinakhadarśanamāturaṃ hanti|
śophariṣṭaṃ brūte---- tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān| anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram||92|| nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṃśchardi jvaraśvāsāti sāriṇam||93||
Sa. tandrādiyuktaḥ śopho'nekairupadravaiḥ- jvaraśvāsādibhiḥ yutaḥ pādataḥ prasṛto naraṃ hanti| mukhātpasṛtaḥ śophaḥ pūrvoktaviśeṣaṇayukto nārīṃ hanti| kukṣiguhyātprasṛta ubhavapi strīpuṃsau, hanti| tathā rājīcito-yathāsvaṃ doṣavarṇābhī rekhābhirvyāptaḥ, tathā sravan- yathādoṣaṃ srutiṃ kurvan , chardyādiyutaṃ puruṣaṃ hanti|
jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa jāyante'ntāya dehinaḥ||94|| śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike| sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet||95|| ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām||96||
Sa. jvarātisārau svatantrasya śophasyānte- avasāne, jāyete| athavā śvayathustayoḥ- jvarātisārayoḥ , kṣaye jāyate| evaṃ jvarātisāraśophā yasya śarīriṇo jāyante tasya te'ntāya- mṛtyave, jāyante| durbalasya viśeṣeṇantāya, śīghrakāritvāt| śvayathuḥ pādastho yasya piṇḍike ca parisraste- sthānāccyute ,sakthinī ca sīdataḥ- sādaṃ gacchataḥ , taṃ- tādṛśaṃ naraṃ , vaidyo varjayet| mukhaṃ hastacaraṇaṃ ca yasyaite viśeṣeṇa śuṣyataḥ , dehaṃ vinā vā yasya śūyete, sa āturo māsena pañcatāṃ- pañcamahābhūtasamatvaṃ , yāti|
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān||97||
Sa. visarpaḥ kāsādimān hanti|
kuṣṭaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram| mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam||98||
Sa. kuṣṭaṃ ca kartṛ viśīryamāṇāṅgādiyuktaṃ naraṃ hanti| viśīryamāṇāṅgaṃ- kothavaccharīram|
vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam| ------------------------------------------------------|99|
Sa. vāyuḥ suptatvagādiyuktaṃ naraṃ hanti|
------------------------------------------------------| vātāsraṃ mohamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99|| śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat| ------------------------------------------------------|100|
Sa. vātāsraṃ- vātaraktaṃ mohādiyutaṃ hanti|
------------------------------------------------------| śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ||100|| ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam| ------------------------------------------------------|101|
Sa. śirorogeti| sarve ca te āmayāśca te (śīrorogadibhiḥ) kṣīṇasvarādikaṃ naraṃ ghnanti|
------------------------------------------------------| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101|| gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre'lpe'pi varjayet| ------------------------------------------------------|102|
Sa. vātākhyo vyādiryasya sa naraḥ tathā'pasmāravān kuṣṭhavān raktapittī jaṭharī kṣayavān gulmavān pramehī ca, tān- etān puruṣān , kṣīṇān sato'lpe'pi vikāre sati varjayet||
------------------------------------------------------| balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ||102|| yasyaturasya lakṣyante trīn pakṣanna sa jīvati| ------------------------------------------------------|103|
Sa. balamāṃsayoratyantaṃ kṣayaḥ rogasya vṛddhiḥ tathā'rocakaḥ ete yasyāturasya lakṣyante- upalabhyante, sa trīn pakṣān- sārdhaṃ māsaṃ , na jīvati|
------------------------------------------------------| vātāṣṭhīlā'tisaṃvṛddhā tiṣṭantī dāruṇā hṛdi||103|| tṝṣṇayā nu parītasya sadyo muṣṇāti jīvitam| ------------------------------------------------------|104|
Sa. vātāṣṭhīlā'tyantaṃ pravṛddhā hṛdi tiṣṭhantī dāruṇā- atirukvarī , tṛṣāyuktasya puṃsaḥ śīghrameva jīvitahāriṇī bhavati|
------------------------------------------------------| śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām||104|| kṣīṇātyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan||105|| gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī| malān bastiśiro nābhiṃ vibaddhya janayan rujam||106|| kurvan vaṅkṣṇayoḥ śūlaṃ tṛṇāṃ bhinnapurīṣatām| śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣṇam||107|| vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||108||
Sa. vāyuh piṇḍike śaithilyaṃ nītvā tathā nāsāṃ jihmatāṃ- kuṭilatāṃ nītvā tathā kṣīṇasya narasya manye vā āyamya āyāmayitvā drāg jīvitaṃ muṣṇāti||vāyurnābhīgudayoranantaraṃ- madhyaṃ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan jīvitaṃ muṣṇāti| balī vā pavanaḥ pāyuṃ hṛdayaṃ ca gṛhītvā avaṣṭabhyaḥ , kṣīṇadehasya puṃsaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam| vāyurmalān vibadhdya- sannirudhdya , bastiśironābhiṃ ca vibadhdya rujaṃ janayan sadyo muṣṇāti jīvitam| vāyurvaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tathā tṛṣṇāṃ kurvan bhinnapuRrīṣatāṃ ca vidadhathavā śvāsaṃ janayan gudaṃ vaṅkṣaṇau ca gṛhītvā sadyo muṣṇāti jīvitam| mārutaḥ parśukānāṃ- pārśvasthnāṃ , agrāṇi- prāntāni , vitatyaprastārya , tathoraḥ- vakṣo , gṛhītvā stimitasya- ārdratāṃ gatasya sakhedasya niścalasya vā , tathā ātatākṣasya- prasāritanetrasya , sadyo muṣṇāti jīvitam|
sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ casandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||109||
Sa. sahasā- jhaṭityeva , jvarasantāpaḥ , tathā tṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ sandhiviśleṣaśca , ityetanmumūrṣoḥ- sadyo mariṣyato jāyate|
gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||110||
Sa. gosarge- gavāṃ mokṣakāle pratyūṣasi , lepajvareṇa- śleṣmajvareṇopataptasya yasyavadanāt svedaḥ pracyavate , tasya durlabhaṃ jīvitam| durlabhamiti '' īṣadduḥsuṣu" ityādinā khal| " na sundurbhyāṃ '' iti numniṣedhaḥ| nanu ,riṣṭānāṃ niścitānāmihābhidhānaprastāvāt kimidamaniścitamuktaṃ durlabhamiti? maivam| ekāntika evārtho'yaṃ hi durlabhaśabdaḥ| tathā ca vālmīkinā jagade- " putra vīkṣasva pitaraṃ suhṛṣṭaṃ ca kuru priyaṃ| dirlabhaṃ jīvitaṃ hyasya punaḥ putro bhaviṣyati||" iti| tasmāddurlabhaśabdasya nāsti jīvitamityeṣa niścita evārthaḥ prasidhdaḥ|
pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati||111||
Sa. masūrikāḥ- masūrasaṃsthānāḥ piṭikāḥ pravālaguṭikāsadṛśā yasya śarīra utpadya śīghraṃ vinaśyanti , sa naro drāgeva vinaśyati|
masūravidalaprakhyāstathā vidṛmasannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ||112||
Sa. masūravidalākārāḥ , tathā pravālasadRṛśāḥ , tathā'ntaḥ- madhye , vakraṃ- mukhaṃ , yeṣāṃ te , tathā kiṇābhāḥ , ete catuṣprakārā api visphoṭā dehasya nāśanāḥ|
kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇatā'ṅge ca yasya taṃ parivarjayet||113||
Sa. yasyākṣṇoḥ kāmalā- pītābhāsatvaṃ bhavati , mukhaṃ pūrṇaṃ- svābhāvikam, śaṅkhayormuktamāṃsatvam , santrāsaḥ , uṣṇatā cāṅge bhavati , tamāturaṃ varjayet- ayaśaḥ parihṛtaye na cikitset|
akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam| ------------------------------------------------------||114||
Sa. akasmāt- kāraṇaṃ vinā , tvaksamāśrayaṃ vighṛṣṭaṃ yasyānudhāvacca lakṣyaten tamapi vaidyo varjayet|
(candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ| śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1|| antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yo vātajo na śūlāya marmajaśca ruje na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate||115|| rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstānvarjayedvraṇān| ---------------------------------------------------|116|
Sa. yo vraṇo vātajo liṅgānumitaḥ śūlāya na bhavati , pittajo na dāhāya , kaphajaśca na pūyāya , marmajaśca na pīḍāyai| tathā , yasmin vraṇe'cūrṇaścūrṇenākīrṇābhaḥ- cūrṇavyāpta iva dṛśyate| tathā yasmin vraṇe kāraṇaṃ vinā- akasmāt , rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ dṛśyate| ādiśabdena śalyatomarādiparigraḥ| tān sarvān vraṇān varjayet|
---------------------------------------------------| viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram||116||
Sa. viṇmūtramārutā yena niḥsaranti kṛmijuṣṭaśca yaḥ taṃ ca bhagandaraṃ varjayet| kṛmiṇamiti "pamaditvāt"(`lomādipāmādipicchādibhyaḥ śanelacaḥ|') napratyayaḥ|
ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||117||
Sa. yaścāturo jānunā jānu ghaṭṭayan tathā pādāvudyamya-utkṣipya, pātayan- saṅkṣipan , muhurmuhurātmīyaṃ vakraṃ- mukhaṃ, apāsyati-kāraṇaṃ vinā'nyatra nayati, sa na jīvati|
dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni ca| bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan||118|| hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ||119|| muhuśchidrāṇi visṛśannāturo na sa jīvati| ---------------------------------------------------|120|
Sa. yaścāturo hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ tathā śuṣkakāsī tathā jvarī , sa idamidaṃ kurvanna jīvati| kiṃ tat ? ityāha- dantaiśchindanakhāgrāṇi, tathā taireva- dantaiḥ , keśāṃśchindan, tathā- tṛṇāni chindan , tathā bhuvaṃ kāṣṭhena vilikhan , loṣṭamaparaloṣṭena taḍayan, muhuḥ punaḥpunarhasan ,tathā muhuḥ kṣveḍan- śabdaṃ kurvan , muhuḥ śayyāṃ pādena yo hanti , tathā chidrāṇi- aparādhān vimṛśan- ghoṣayan| kecidvyācakṣate,- chidrāṇi-nāsikādīni, vimṛśan- saṃspṛśan, iti|
---------------------------------------------------| mṛtyave sahasā''rtasya tilakavyaṅgaviplavaḥ||120|| mukhe, dantanakhe puṣpaṃ, jaṭhare vividhāḥ sirāḥ| ---------------------------------------------------|121|
Sa. artasya-āturasya, sahasā jāto mukhe-vadane, tilakavyaṅgaviplavo mṛtyave-maraṇāya| tathā, dantāśca nakhāśca dantanakhaṃ, tasmin dantanakhe, sahasā puṣpaṃ jātamāturasya mṛtyave| tathā, jaṭhare sahasā vividhāḥ-nānāvidhā varṇena saṃsthānena ca, sirā jātā ārtasya mṛtyave-maraṇaṃ sūcayantītyarthaḥ|
---------------------------------------------------| ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam||121|| śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet| ---------------------------------------------------|122|
Sa. ūrdhvaśvāsādimantamāturaṃ sumativarjayet-na cikitset|
---------------------------------------------------| vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate||122|| sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam| ---------------------------------------------------|123|
Sa. vikārāḥ-jvarādayaḥ, yasyāturasyākasmādvardhante| prakṛtiḥ-svabhāvaḥ, parihīyate| yathā, śūraḥ kātaraḥ syāt, dātā vā tṛṣṇāvān, ityādi| athavā, prakṛtiḥ-vātādiḥ, tena vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirbhavet, ityādi| tasya sahasā-śīghrameva, jīvitaṃ mṛtyurharati|
---------------------------------------------------| yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham||123|| yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam| ---------------------------------------------------|124|
Sa. yamāturamuddiśya bhiṣagyatamāna auṣadhaṃ sampādayituṃ na śaknoti, tasya durlabhaṃ jīvitam|
---------------------------------------------------| vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam||124|| na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam| ---------------------------------------------------|125|
Sa. yasyāturasyauṣadhaṃ vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhānena copayuktaṃ na sidhyati, tasya cikitsitaṃ nāsti|
---------------------------------------------------| bhavedyasyauṣadhe'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ||125|| akasmādvarṇagandhādeḥ svastho'pi na sa jīvati| ---------------------------------------------------|126|
Sa. yasyauṣadhe-kaṣāyaghṛtalehādau, tathā'nne-bhaktasūpādike, vā kalpyamāne viparyayaḥ-anyathāsampattirvarṇagandharūpādeḥ, akasmāt-nimittaṃ vinā'pi bhavet, sa svastho'pi na jīvati|
---------------------------------------------------| nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati||126|| āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||127||
Sa. yasya cāturasya gṛhe nivāta indhanasahitaṃ jyotiḥ-agnyādirūpaṃ śāmyati, tasya durlabhaṃ jīvitam| yasya cāturasya gṛhe'matrāṇi-bhājanāni, atimātraṃ-atyantaṃ bhidyante, athavā patanti, tasya durlabhaṃ jīvitam|
yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||128||
Sa. yaṃ naraṃ durbalaṃ saṃśayaprāptaṃ santaṃ sahasā-jhaṭityeva, rogo muñcati tasya narasyātreyo jīvitaṃ saṃśayaprāptaṃ manyate-pratipadyate|
kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na ceccettaṃ cikitsitum||129||
Sa. gatāsorbandhumitrāṇi teṣām, prakṛtatvādgatāsusambandhi maraṇaṃ duḥśravaṃ pṛṣṭo'pi vaidyo na kathayet, kimutāpṛṣṭaḥ ? tathā hi vaidyoktādduḥśravamaraṇaśabdaśravaṇāt santāpa utpadyate tatsuhṛdām| evaṃ ca bhiṣajaḥ paropatāpakaraṇāt pāpena yogaḥ syāt| na ca taṃ-gatāsuṃ, cikitsituṃ vaidya iccet| tathāvidhāturacikitsanāddhi vaidyasyāyaśaḥsaṃyogaḥ syāt| gatāsoriti bhāvinibhūtavadupacārādbhaviṣyati kto vaidyaḥ| yathā-"vṛṣṭo devaḥ sampannāḥ śālayaḥ" iti|
cikitsānaiṣphalyācca taṃ nopakramediti pratipādayannāha ---- yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet||130||
Sa. yamadūtapiśācarakṣaḥprabhṛtibhiḥ, yat-yasmāt, parāsuḥ gatāsuḥ, upāsyate-sevyate| kimbhūtaiḥ ? auṣadhānāṃ-rasāyanādīnāṃ, vīryāṇi-śaktiḥ, ghnadbhiḥ-yathāyathaṃ vyādhipraśamanasāmarthyamanyathā kurvadbhiḥ| tasmāttaṃ parivarjayet|
āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak||131||
Sa. yat-yasmāt, āyurjñe-āyurvedavidi vaidye, āyurvedaphalaṃ sakalaṃ pratiṣṭhitam| tasmādriṣṭājñānādṛto bhiṣagbhavet| āyurvedasya hyetatphalam,-yadāyuṣaḥ parijñānaṃ paripālanaṃ ca| taccobhayaṃ riṣṭajñānājjāyate, tasmādatrādaraḥ kāryaḥ|
maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhakṣayāt| tayorapyakṣayāddṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||132|| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
Sa. āyuśca puṇyaṃ cobhayaṃ ca, prakṛtatvādāyuḥpuṇyayorubhayosteṣāmāyuḥpuṇyobhayānāṃ kṣaya āyuḥpuṇyobhayakṣayaḥ, tasmādāyuḥpuṇyobhakṣayāt maraṇaṃ prāṇināṃ-śarīriṇāṃ, dṛṣṭaṃ-upalabdhaṃ, munīndraiḥ| tatra sarvopakaraṇasampannāmapi samyagvāhyamānarathavadupabhogavaśena yathocitapramāṇāyuḥkṣayādyanmaraṇaṃ jāyate, tadāyuḥkakṣayāditi bodhyam| jyotiḥśāstravidbhirjātakaparikalpitaniyatāyuṣāmanyeṣāṃ ca yadāhārādyabhāvena maraṇaṃ, tatpuṇyakṣayādbodhyam| yatrāyuḥkṣayo yathāvallakṣito dṛśyate, tathaiva ca puṇyakṣayaḥ, tadubhayakṣayānmaraṇaṃ bodhyam| na caitadeva hetutrayamāyuḥpuṇyobhayakṣayalakṣaṇaṃ śarīriṇāṃ maraṇe kāraṇam| kintarhi ? anyadapi vidyata ityāha-tayorityādi| nanu, āyuḥpuṇyobhayakṣayātmakaṃ lakṣaṇatritayaṃ prakṛtam| tataśca teṣāmiti nirdeśaḥ prāptaḥ| naitadevam| iha hyāyuḥpuṇyayoreva parāmarśaḥ sarvanāmnāyukto na tu tṛtīyasya hetoḥ, tadātmakatvādubhayasya| ataḥ 'tayorapyakṣayāt' iti yukto dvayornideśaḥ| tayoḥ-āyuḥpuṇyayoḥ, ahānito'pi maraṇaṃ dṛṣṭam| yasmāddīrghāyuṣopetānāṃ tathā puṇyavattvalakṣaṇaṃ yatsarvopakaraṇatvaṃ tatsampannānāmasevyodbhūtam| viṣamaṃcaṇḍamātaṅguturaṅgagomahiṣadurgandhavegaśvabhraprapātakesarīsarīsṛpādisevanaṃ, na tatpariharantyevaṃ śīlaṃ yeṣāṃ te viṣamāparihāriṇaḥ, teṣāṃ yanmaraṇaṃ tadviṣamāpariharaṇādbhavati| yadyapyāyuḥkṣayādeva sarvaṃ maraṇam, tathā'pi puṇyakṣayaviṣamāpariharaṇābhyāmāyuḥkṣayasyaiva kāraṇabhūtatvādevamuktam| tadevaṃ vidyamānāyuṣṭve tathā sarvopakaraṇasampannatve viṣamamapariharatāṃ yanmaraṇaṃ tadviṣamāparihāriṇāṃ bodhyam| bāhyavāhakadoṣādikāraṇarathavināśasadṛśamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||
Sa. samprasūte garbhe'ṅgāsthisirāmarmaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ| tatrāśrayatvādaṅgavibhāgaḥ prathamamucyate kāraṇopacārādadhyāyasya nāma|| 1||
sakalamapi śarīramaṅgamityucyate| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śire'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca| netranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||
Sa. aṅgaṃ śarīram| tasya ṣaṭ śiraḥprabhṛtīnyaṅgānyavayavāḥ| antarādhiḥ ājatrorākaṭeḥ| pratyaṅgamavayavasyāpyavayavaḥ| netrakarṇādīni śirasaḥ| nābhihṛdayādīnyantarādheḥ| prāṇiskandhādīni bāhvoḥ| pādajaṅghādīni sakthnoḥ|| 2||
mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo'bhinirvṛttiraṅgasya||3||
Sa. tasya cāṅgasya khādibhyo mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ| kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3|| tasya cāṅgasya khādibhyo mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ| kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3||
bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpāt sanniveśaṣadākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārupyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate||4||
Sa. tatra śarīre tathā teṣāmeva mahābhūtānāṃ sanniveśaviśeṣāt prakṛtipramāṇādīnāṃ sādruśyamasādṛśyaṃ ca bahuprakāraṃ niṣpadyate| kimbhūtāt sanniveśaviśeṣāt ? dṛṣṭādṛṣṭanānāvidhakarmavaśenānekarūpāt| dṛṣṭaṃ karma mātṛpitṛbhyāṃ snehakṛtamāhārādi| adṛṣṭamanyajanmakṛtam| śarīrāṇāṃ kimbhūtaṃ sārūpyamasārūpyañcāha-sūkṣmāditāratamyabhedabhinnamata eva ca bahuprakāram|| 4||
tatra sattbahulamākaśam||5||
Sa. tatretyādinā pratyekamapi mahābhūtasya triguṇatve viśeṣakathanam|
rajobahulo vāyuḥ|1|
Sa. agnilakṣaṇam
sattvatamobahulamambu|1|
Sa. pṛthivyā lakṣaṇam
tamobahulā bhūḥ||1|| teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||
Sa. teṣāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ sadbhāve apratighātādikrameṇa liṅgam|
viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam||7||
Sa. teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarupaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 7||
śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ||8||
Sa. teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 8|
tatrā''kāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvastrotāṃsi viviktatā||9||
Sa. tatra śarīra ākāśajāni śrotrādīni| śrotramindriyam| tathā śabdaḥ| ākāśabhāvācchabdabhāvaḥ| viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ vibhāgaḥ|| 9||
vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca||10||
Sa. vāyavīyāni sparśanādīni| sparśanamindriyam| sparśo'nyasparśanaviṣayaḥ| evaṃ rūpādīnāmapi vācyam|| 10||
āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryyañca||11||
Sa. āgneyāni darśanādīni| darśanaṃ cakṣurindriyam| pittaṃ doṣaḥ| uṣmā agniḥ| paktistatkriyā| bhā kāntiḥ| tejaḥ prasiddham|
āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasā'sṛkaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca||12||
Sa. āmbhasāni dehe rasanādayaḥ| eko rasaśabdo rasaviṣayatvajñāpanārthaḥ| dvitīyo dhātuviśeṣagrahaṇārthaḥ|| 12||
pārthīvāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyyasthairyyañca||13||
Sa. pārthivāni ghrāṇādīni| iti dehe pañcamahābhūtakārye cetanaścāpyāyātyavahitamanasāpi parīkṣyamāṇo na kiñcillabhyate|| 13||
teśu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhāśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni||14||
Sa. mātṛjānīti teṣu ca mahābhūtakāryeṣu madhye kiñcidgarbhasya mātṛjam| kiñcit pitṛjam| kiñciccetanajam| cetana ātmā| tataḥ saṃkrāntamityarthaḥ| tvagādīnyanyāni mṛdūni garbhasya mātṛjāni vidyāt| garbhāśayaḥ strīgarbhasyaiva|| 14||
pitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||
Sa. keśādīnyanyāni ca sthirāṇi pitṛjāni|| 15||
ātmajāni nānāyoniṣūtpittirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca||16||
Sa. ātmajāni punarnānāvidhayonyutpatyādīni| ātmanā hyavadātānavadātakarmakāraṇabhūtena yoniṣu mṛgasarīsṛpādiṣūtpadyate; ataḥ saṃskāreṇa niḥśreyasāya| tathā manaḥ ātmajam| taddhi na kutaścidāgacchatyātmanā nityasambandhitvāt| indriyāṇi tvātmakṛtānyeva| cetanendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi śrotrādīni| prāṇāpānau cātmajau| tābhyāmeva hyātmakāraṇābhyāṃ jīvyate| sādhāraṇamavayavānāṃ dhāraṇamutsāhena dehāvaṣṭambhaḥ| ākṛtyādīnāṃ nānāvidhā viśeṣāḥ ākṛtiḥ saṃsthānam| tasyāṃ hi bhūtāni samavāyikāraṇam| ātmā tvasamavāyikāraṇam| kāmādayaḥ sarva eva vijñānadharmā ātmabhavāḥ| tathā sukhādayo'pyātmanaḥ karmaphalatvāt|| 16||
sātmyajānyāyurārogyamanālāsyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca||17||
Sa. sātmyajāni yāni dehino garbhāt prabhṛti sātmyasevina eva bhavanti| svarādīnāṃ sampatparipūrṇatvam| praśastatā praśasyatvam|| 17||
rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca||18||
Sa. rasajāni yāni rasebhyaḥ pariṇatebhyaḥ sampadyante| dehasya sambhavo mātṛjaṭhare| vṛttirvṛddhistatraiva| jātasya ca|| 18||
śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ, kṛtajñatā, dākṣiṇyaṃ, vyavasāyaḥ, śauryyaṃ, gāmbhiryaṃ buddhirmedhā, smṛtiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamoguṇo viparyayaśca||19||
Sa. śuddhasattvajāni yāni ca vastūni rajastamobhyāmanapahatena śuddhena sattvena bhavanti| asti paraloka iti vijñānaṃ yasyā'sāvāstikastasya bhāvaḥ āstikatvam| buddhirgrahaṇaśaktiḥ| medhā prajñā| bhaktirdevatādi viṣaye| abhiṣaṅgaḥ samparityāgāśaktatā tasyā'bhāvaḥ krodhādyanabhibhava iti yāvat| tamoguṇānāṃ vakṣyamāṇānāmajñānaviṣādādīnāṃ vaiparītyamiti sattvajāni|| 19||
rājasāni durupacāratā'nāryaṃ śauryyaṃ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca||20||
Sa. rājasāni tāmasāni ca rajastamobhyāmupahatena sattvenaiva bhavanti| durupacāraḥ yasya paricārakādibhirduḥkhena cittaṃ grahītuṃ pāryyate tasya bhāvaḥ| anāryaṃ śauryaṃ viṣayakālādinā anucitam| ucitaṃ śauryyaṃ sāttvikatvameva| lolupo viṣayakautukī tasya bhāvaḥ|
tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrā''lasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇa vaiparītyaṃ ca||21||
Sa. ajñānādīni tāmasāni| ajñānaṃ mithyājñānam| vipratipattirvirodho'nyena| parātisandhānaṃ parapakṣapratibandhaḥ| sattvajānāṃ śaucāstikatvādīnāṃ vaiparītyam|| 21||
tatra sattvaṃ manastasyopaplavo rajastamaśca ityevambhūtātmakaṃ dehamāhuḥ||22||
Sa. sattvaṃ kimucyata ityāha-tatretyādi| sattvaṃ manaḥ iti paryyāyau| tasya sattvasya rajastamaścopaplavau| ityanena prakāreṇa pṛthivyādivikārasamudāyātmakaṃ dehamāhurācāryyāḥ| tenaitat sthitamasmin darśane-ātmā nityaḥ avikāraḥ na jāyate na ca vinaśyati| sattvādisaṃyogāttu jātādivyapadeśaṃ labhate| saṃyogaśca tasyāvidyāsvabhāvakṛtaḥ| avidyākṣayādhyavalīne saṃyoge śuddhaḥ san mukta ityucyate| ekena hyanvayinā kartrā vinā bālatvādīnāṃ smṛtyādinā phalābhisandhānena kāryyā'pravṛtterdehādikāryyasya ca sambhavaḥ| sa ca svatantro'pyātmanaiva tatkarma karoti| yasya bandho vā mokṣo vā phalamaśnute, tasya ca svakarmaṇa eva karaṇāt kāraṇāt saṃyogastadvināśau bandhamokṣau| na hyātmanā kartrā vinā śarīrasya sambhavaḥ| tathā ca bhagavān carakaḥ:- mṛddaṇḍacakraiśca kṛtaṃ kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham| yo vadetsa vadeddehaṃ sambhūyakaraṇaiḥ kṛtam| iti| tasmādātmā cetanaḥ kāraṇaṃ nityaḥ| acetanāni tu mahābhūtāni anityāni pratikṣaṇapradhvaṃsīni| teṣāṃ hi nityatve bhāvānāṃ vṛddhyādyasambhavaḥ| na hi tadekaṃ vastu tathā cānyathā ca bhavitumarhati| dṛśyate ca| tasmādanityāni bhūtāni| tadadhiṣṭhitāni puruṣākhyāṃ labhante| evamātmano'nādiḥ saṃyogaḥ puruṣasaṃyogibhiranyonyasāpekṣairbhavati| tasmāt sthitamevambhūtātmakaṃ dehamāhuriti|
tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjvassīvanyo'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyaḥ sirā dhamanyaḥ srotāṃsyūṣmāṇo marmaṇi keśaśmaśrulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca||23||
Sa. sa ca dehastvagādibhirapoddhāreṇa pravibhajyate| subodham|| 23||
tatrā'sṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti||24||
Sa. tatra dehe ṣaṭ tvaco raktāt svoṣmaṇā pacyamānātkṣīrajālikāvat bhavanti| tāstu kadalīdalavadantare krameṇa vartante| tāsāṃ tvacāṃ prasādādraktasya prasādaḥ| tvaco hi raktasya prasannatāṃ janayanti| ghanībhāvasyālpībhāvāpādanācca|| 24||
tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||
Sa. tāsāṃ prathamā deha udakaṃ vibharti yena bahirārdratvābhāvaḥ|| 25||
dvitīyā'sṛgdharā||26||
Sa. dvitīyayā ruddhantvasram| tena raktaṃ na bahiḥ syandate| sā'sṛgdharā nāma ityādi subodham|| 26||
tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||
Sa. yadāśritya yasya bhāvastasya tadadhiṣṭhānam| sidhma kuṣṭhaviśeṣaḥ| kilāsaṃ śvitram|| 27||
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara| yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante| parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||
Sa. ṣaṣṭhī sarvasāmantarmāṃsalagnā| sā prāṇānantaravaruddhyā'vatatyāvatiṣṭhati| tadadhiṣṭhānāni hi viśeṣeṇa kṛṣṇaraktānyarūṃṣi|
anye sapta tvaco vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāṃ ca pañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||
Sa. anye tvācāryyā bhāsinyādibhedena saptasaṃjñāstvaco vadanti| subodham| pañca chāyā vakṣyamāṇāḥ|| 29||
dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā|1| tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā|1| caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1| pañcamī vedinī nāma pāñcabhāgapramāṇā|1| ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā|1| saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1|| yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ|30| yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ||30||
Sa. uktāstvacaḥ kalā ucyante-yastvityādi| dhātūnāṃ raktādīnāmāśayā yāni srotāṃsi teśāṃ dvayordhātvāśayayormadhye yaḥ kledaḥ sa svena-svena dhātūṣmaṇā pakvaḥ śleṣmādichannaḥ san kalākhyā labhate| kāṣṭhasāravat yathā kāṣṭhe'ntaḥsāro vibhajyate, tathā śarīre kalāḥ| tāśca svasthānamajahatyaḥ śarīraṃ vyāpnuvanti| sa tu kledo dhātusāraśeṣo na pūrvadhātutāṃ nāpyuttaradhātutāṃ prāpnotyataḥ svalpatvāt kalāsaṃjñaḥ, āsāṃ tu kramo dhātukramasambhavaviśeṣāt| viśiṣṭakāryatā tu svabhāvāt|| 30||
tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1|| tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma| yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti||31||
Sa. tathāhi-prathamā rasaviśeṣajā'pi māṃsadhara| yasyāṃ bhūmyāmivādhiṣṭhāya māṃse kardamasadṛśe sirādīnāṃ pratānāni mṛṇālaprakhyāni bhavanti|| 31||
dvitīyā raktadhara nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati| māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravarttate||32||
Sa. dvitīyāyāṃ śoṇitaṃ bhavati| viśeṣato yakṛdādiṣveva tasyāṃ kalāyāṃ śoṇitaṃ bhavati prabhāvācca māṃsāt kṣatāt bahiḥ śoṇitaṃ pravarttate| na hi tayā vinā māṃse raktaṃ bhavati| dṛṣṭāntaḥ sphuṭapratipattyarthaḥ|| 32||
tṛtīyā medodharā nāma| medo hi tasyāmudare'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati| tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā||3||
Sa. tṛtīyāyāṃ medaḥkartṛ saraktaṃ bhavatyudare'ṇvasthiṣu| tāmevā ''śritya medo mastuluṅgatvaṃ yāti majjatvaṃ ca yāti|| 33||
caturthī śleṣmadharā nāma| tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā sābhyaṅgā||34||
Sa. subodham| akṣāścakranābhayaḥ| sopāṅgaḥ sābhyaṅgāḥ|| 34||
pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati||35||
Sa. uṇḍukaṃ purīṣādhāraḥ|| 35||
ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasa śoṣayati pacati pakvañca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmamevātato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati||36||
Sa. ṣaṣṭhī pakvāmāśayayormadhye sthitā āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhāryya pacati| pittatejasā karaṇabhūtena| saiva vātādidoṣādhiṣṭhānena daurbalyādāmameva vimuñcati yadevāgnerdhāraṇaṃ tadeva tasyā upastambhanam| yadevāgnerupabṛṃhaṇaṃ tadevāsyā upabṛḥhaṇamityekayogakṣemā|| 36||
saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati||37||
Sa. saptamī bastidvārasya dvyaṅgulamatikramya dakṣiṇe pārśve mūtramārgamāśritya varttate|| 37||
doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ||38||
Sa. doṣādayaḥ prāk sūtrasthāna uktāḥ|| 38||
pañca buddhīndriyāṇi-śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇañca| śrotrādīni pañca buddhīndriyāṇi||39|| teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||
Sa. teṣāmindriyāṇāṃ sabhāgatayā indriyasya viśeṣeṇaikabhūtādhikyakāraṇatvena sādṛśyāt| yathā cakṣustaijasaṃ taijasameva rūpaṃ gṛhṇāti| śrotraṃ nābhasaṃ śabdo'pi nābhasaḥ|| 40||
pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca||41||
Sa. indriyādhiṣṭhānāni śarīrāvayavāḥ|| 41||
pañca karmendriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni||1||
Sa. karmendriyāṇi pañca-vāgekaṃ, dvitīyaṃ gudaṃ, tṛtīyaṃ meḍhram, caturthaṃ pāṇī, pañcamaṃ pādau|| 42||
tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni||43||
Sa. vāgādīnāṃ krameṇa vacanādi karma| harṣagrahaṇamupalakṣaṇam| tathā copasthaṃ yathā harṣārthaṃ tathā mūtrotsargārthamapi| harṣaśabdena śukraṃ lakṣyate|| 43||
atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyā- ṇāmarthapravṛtteḥ| buddhikarmendriyobhayātmakatvācca||44||
Sa. atīndriyatvamatikrāntendriyasvarūpatvam| hetutrayeṇātīndriyatve upapattiḥ| sarvārthaiḥ sarvairviṣayairanugataṃ manaḥ na tathendriyam| indriyāṇi viśeṣagrahaṇārthamiti tadapekṣante, na tvindriyāntaram| tathā tadubhayātmakaṃ tacchaktyanvayāt| tathā ca yathā manaḥ paśyati tathā kriyāḥ pravarttante|| 44||
saptāśayāḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo'ṣṭamaḥ||45||
Sa. asṛgādyāśayāḥ kaṇṭhādayaḥ krameṇa mahāsrotasi varttante sapta| aṣṭamaḥ strīṇāmeva| sa ca pittāśayapakvāśayayormadhye bhavati|| 45||
teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayakṛtplīhaphupphusoṇḍukavṛkkāntrādīni||46||
Sa. teṣu cāśayeṣu pratibaddhāni hṛdayādīni koṣṭhāṅgāni| ādigrahaṇādanyāni nābhyādīni sūkṣmāṇi gṛhyante| tāni mṛtaśarīre dṛṣṭvā kāryyakāraṇabhāvādvikalpanīyāni| subodhamanyat|| 46||
tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamāmānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca|1| raktaphenāt phupphusam|1| raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1| raktamedaḥ prasādād vṛkkau|1| raktamāṃsaprasādādāpramāṇaṃ||1|| sārdhatrivyāmāni puṃsām| trivyāmāni strīṇām||2|| raktasyānilayogāt kālīyam||1|| hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham| tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām| tasya vāmapārśve plīhā phupphusaśc| dakṣiṇato yakṛt kloma ca||47||
Sa. cetanānugatā bhāvāḥ smṛtyādayaḥ| yatra cetano'nvayī saktaḥ|
tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi||48||
Sa. avayavaviśeṣa indriyam| kaphādivahāni yāni srotāṃsi teṣāṃ mahābhūtānāṃ cātmīyāgninā pākapariṇāmātprasādāccakṣurādīndriyāṇi bhavanti| indriyādhiṣṭhānānīndriyāṇītyucyante|| 48||
teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam| madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam||49||
Sa. teṣvapīndriyeṣu madhye netre yacchuklamaṇḍalaṃ tacchleṣmaṇaḥ prasādādbhavati| tacca paitṛkaṃ bhavati| subodham|| 49||
pakṣmavartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi| teśāṃ bahalata dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena||50||
Sa. pañca netre cakravadāntarataḥ maṇḍalāni| teṣāṃ sandhayaḥ ṣaṭ| ekaḥ pakṣmavartmanoḥ| dvitīyo vartmaśuklayoḥ| tṛtīyaḥ śuklakṛṣṇayoḥ| caturthaḥ kṛṣṇadṛṣṭyākhyayoḥ| pañcamo netrāpāṅgayoḥ| ṣaṣṭho netrakanīnikayoḥ| apāṅgaḥ karṇadiśi| kanīnikaṃ nāsādiśi| ṣaṭ ca netrapaṭalāni bhavanti| bāhyamityādinā paṭalānāṃ kramaḥ| tatra ca yadbāhyaṃ paṭalaṃ tadūrdhvādhobhedena dve vartmanī agnyambhasī cāśritam| tābhyāṃ tadāpyāyitam| evaṃ sarvatra vācyam| dṛṣṭimaṇḍalasya yāvatī vistīrṇatā tasyāḥ pañcamena bhāgena paṭalānāṃ ghanatvam|
bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ|1|
Sa. sirādimayāścatvāro dehabandhanarajjavaḥ| yābhirmahāsandhayo badhyante| teṣāṃ sirādyananyatamatvānnādhikanirdeśaḥ subodham|| 51||
śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk||1|| netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchasramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate||2|| tacca vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryyotkarṣāttejastvaṃ na jahāti|1| māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate||1|| māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti||52||
Sa. jihvāvṛṣaṇayorindriyādhāreṣvanupadeśaḥ|| 52||
daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktañca| teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni||53||
Sa. prāṇānāmāyatanāni sthānāni mūrdhādīni ādyāni sapta gudāntāni mahāmarmākhyāni| kaṇṭho jihvābandhanasyādhaḥ| subodham|| 53||
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣucatasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ||54||
Sa. ṣoḍaśetyādi dve-dve iti caturṣu karacaraṇeṣvaṣṭau| pṛthagiti grīvāyāṃ catasraḥ| pṛṣṭhavaṃśe catasra iti pūrvābhiḥ ṣoḍaśa kaṇḍara māṃsarajjuprāyāḥ|| 54||
ṣoḍaśa jālāni, teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphe maṇibandhe ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||
Sa. ekaikatreti pratyekaṃ caturṣu gulphamaṇibandhaneṣu catvāri māṃsādikāni jālakādīni ṣoḍaśa|| 55||
ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmeḍhreṣu||56||
Sa. catvāro hastapāde pratyekameko grīvāyāmeko meḍhre ceti ṣaṭ kūrcāḥ| kūrcākṛtayaḥ snāyvādiviśeṣāḥ|| 56||
catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ tāsāṃ dve bāhye| dve cābhyantarasthite||57||
Sa. pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve tvagbhāga ekā, tadvad dvitīye pārśve, dve cābhyantara iti catasro māṃsarajjavaḥ|| 57||
sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā| parihāryāśca śastreṇa||58||
Sa. śirasi dve śaṅkhāvaśritya pravṛtte dve kṛkāṭike ekā upariṛjvī iti pañca| dve jihvāmeḍhrayoriti sapta sīvanyaḥ śastreṇa parihāryāḥ|| 58||
caturdaśāsthisaṅghātāḥ| teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasośca||59||
Sa. gulphādimaṇibandhāditrayabhedena pratyekaṃ śākhāyāṃ traya iti dvādaśa| trike śirasi caikaika ityasthisaṅghātāścaturdaśa|| 59||
tadvatsīmantāḥ, te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||
Sa. tadvadasthisaṅghātavat gulphādiṣu trike caikaikaḥ| pañca śirasītyaṣṭādaśa sīmantāḥ| sīmantāḥ sīvanyaśca bahistvacaḥ śirasi na dṛśyante|| 60||
trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu| saviṃśaṃ śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||
Sa. asthnāṃ śatani trīṇi ṣaṣṭyā'dhikāni|| 61||
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅgulyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamekam| dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca||5||
Sa. teṣāṃ pratyekaṃ śākhānāṃ pañca nakhāḥ| pañcadaśāṅgulyasthīni| pañcāṅgulilagnaśalākāḥ| ekaṃ śalākāpratibandhanam| kūrce dve| gulphe dve| jaṅghāyāṃ dve| ekaṃ pārṣṇau| ekaṃ jānuni| ekamūrāviti pañcatriṃśat| śākhānāṃ catuṣṭvāccaturguṇāni catvāriṃśacchatamasthnāṃ śākhāsu|| 62||
caturviṃśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca| triṃśat pṛṣṭhe| aṣṭāvurasi ekaikaṃ bhāge trike| nitambayośca dve| tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu||63||
Sa. pārśvakāsthālakārbudāni dvisaptatirasthīni| triṃśadaṣṭāvekamekaṃ nitambayordvitvād dve| akṣakādīnāmapi trayāṇāṃ dvitvād dve dve| ityantarādhau viṃśakaṃ śatamasthnām| pārśvakā dīrghāvakrāntā yatra pṛṣṭhato badhyante| yāni sthālakāni tānyapi| eṣu yāni pṛṣṭhavaṃśārambha-kāsthiṣu sambadhyante tānyaburdāni|| 63||
tathā gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca| trayodaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dve hanubandhane| dvātriṃśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||
Sa. tathetyekaikam| tatra gaṇḍādīnāṃ trayāṇāṃ dvitvād dve dve dve| ekamekam| trayodaśa| catvāri| dve dvayoḥ| dvātriṃśat dvātriṃśat| trīṇi| ṣaḍiti śataṃ śirasi| nāsāgre pārśvayordvayormadhya ekam| śirasyagre kapālamekam| pṛṣṭhat ekam| pārśvayordvayordvāviti ṣaṭ kapālāni śirasi|| 64||
tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu balayāni| śeṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni| teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni||7||
Sa. kapālādināmāni pañcānvarthākṛtīni| taruṇāni mṛdūni| teṣu pañcavidheṣvasthiṣu sirāsnāyvabhirmāṃsāni nibaddhāni māṃsāni|| 65||
daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām| teśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ekonaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||
Sa. asthisandhīnyāha|| 66||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhe| te caturdaśa| ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu||67||
Sa. teṣāṃ pratyekaṃ traya aṅgulīṣu| dvādaśa| triṣvasthiṣu aṅgulyāḥ dve| śalākāyāḥ tṛtīyaḥ| aṅguṣṭhamadhya ekaḥ| śalākāyāṃ dvitīya iti caturdaśa kare| gulphādiṣvekaikaḥ| evaṃ śākhāṣvaṣṭaṣaṣṭiḥ sandhayaḥ||67||
trayaḥ kaṭikapāleṣu| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe| tadvat pārśvayoḥ| aṣṭāvurasi||68||
Sa. trayaścaturviṃśatidvayaṃ aṣṭāvityekonaṣaṣṭirantarādhau| tadvaditi pṛṣṭhavaṃśavat| pārśva ekasmin dvādaśānyasmin dvādaśaparaśukāśrayatvāt sandhīnām|| 68||
aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu| dvātriṃśaddantamūleṣu| ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ| pañca śiraḥkapāleṣu||69||
Sa. aṣṭau trayaḥ aṣṭādaśadvātriṃśadekaḥ ekaḥ ekaḥ gaṇḍādiṣu dvau dvau ṣaṭsvevaṃ dvādaśa dvau pañca iti tryaśītirurdhvam| tisṛṣu hṛdayādināḍīṣvaṣṭādaśasandhayaḥ| te ca kaṇṭhanāḍyāṃ nibaddhāḥ ataeva śirasi gaṇitāḥ| hanvoḥ sandhirhanusandhiḥ| dvau dvau gaṇḍādīnāmityekaikasmin gaṇḍādāvekaikaḥ sandhirjñeyaḥ| upariṣṭāddvāviti bhruvorurdhve| śirovartulatayā śiraḥkapāleṣu pañca| dvau lalāṭapārśvayoḥ| dvau kṛkāṭikāpārśvayoḥ| eka ṛjuḥ|| 69||
te'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhasaṃjñāḥ| aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ| gīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ| hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ| śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayo'ṣṭavidhāḥ||70||
Sa. teṣāṃ sandhīnāṃ sthānaviśeṣeṇa saṃjñāṣṭakamanugatārtham| śrotraśṛṅgāṭakaṃ bhruva upari karṇanikaṭe| ityasthyāśritānāṃ sandhīnāṃ daśottaraṃ śatadvayamuktam|| 70||
snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅnocyate||71||
Sa. snāyvādyaiḥ sandhibhiḥ sahasradvayaṃ bhavati tacchasrakarmānupayogānnoktam| sūkṣmāḥ sirāḥ snāyavaḥ| peśyaḥ punaḥ snāyvākṛtayo māṃsamayyaḥ|| 71||
nava snāyuśatāni| teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṃśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṃ saptatiḥ||72||
Sa. atha snāyvānāṃ vibhāga ucyate| pratyekaṃ śākhāyāṃ sārddhaśataṃ snāyvānāmevaṃ śākhāsu ṣaṭśatāni|| 72||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭṣaṭ| tāni triṃśat| daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu triṃśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṃdūrau| daśa vaṅkṣaṇe||73||
Sa. tathā caikasmin sakthni pañca pādāṅgulīṣu pratyekaṃ ṣaṭ| evamaṅgulīṣu triṃśat| pādatalādiṣu triṣu daśa-daśa| evaṃ triṃśadekīkṛtya ṣaṣṭiḥ| triṃśaddaśa catvāriṃśaddaśa iti sārdhaśatam| bāhāvaṅgulīkaratalakūrcamaṇibandhanaprakoṣṭhakūrparaprakāṇḍakakṣyāsu krameṇoktāvayavādvijñeyam|| 73||
catvāriṃśat kaṭyām| viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu| aśītiḥ pṛṣṭhe| ṣaṣṭiḥ pārśvayoḥ| aṣṭādaśorasi| catvāryakṣakayoḥ| aṣṭāvaṃsayoḥ||74||
Sa. antarādhau catvāriṃśadviṃśatiraśītiḥ ṣaṣṭyāṣṭādaśa catvāryyaṣṭāviti triṃśadadhikānyaṣṭau śatāni bhavanti| muṣkādiṣu caturṣu ca viṃśatiḥ sādhāraṇāni| akṣakayordve dve| asaṃyoścatvāricatvāri|| 74||
dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu| triṃśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvoḥ| pañca jihvāyām| dvādaśottarādhareśu dantamāṃseṣu| ṣaṇmūrdhani||75||
Sa. śirasyucyate-dve manyayoḥ| avaṭau dve| netrayordve| tāluni dve-iti daśa| triṃśattrīṇi catvāri pañca dvādaśa ṣaḍiti mūrdhani| akṣakasandhirjatruḥ hanvordve dve| uttarādhareṣu dantamāṃseṣu ṣaṭṣaḍiti snāyvānāṃ navaśatāni| avaṭuḥ kṛkāṭikā|| 75||
tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni| bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi| pārśvapṛṣṭhoraśiśarastu pṛthūni||76||
Sa. tatretyādinā teṣāṃ deśaviśeṣeṇākāraviśeṣā ucyante| pratānavantyanekaprakārāṇi| teṣāmeva snāyvānāṃ vṛttānāṃ mahatāṃ ca kaṇḍarāsaṃjñā| subodham|| 76||
snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate| tasmādasthisirādibhyo'pi tāni yatnato rakṣet||77||
Sa. etairhi snāyunibandhanaistanuḥ sandhipradeśeṣvavabaddhā satī samyagīhate sādhu kṛtvā ceṣṭate| yathā nauḥ sandhiṣu pratibaddhā satī samyagīhate| tato hetostāni snāyvāni yatnato rakṣedasthyādibhyo'pi|| 77||
yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati||78||
Sa. subodham| snāyvajñāne cātraivopayogo vakṣyate|| 78||
pañca peśīśatāni| tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṃśadūrdhvam||79||
Sa. atha peśyaḥ|| 79||
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapade pādatale gulphe ca, tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṃśatirūrau||80||
Sa. aṅgulīṣu pañcadaśa| prapade pādatalasyāgrabhāge daśa| tathā pādatale daśa| gulphe daśa| pādasyopari daśa| tāśca kūrcanāmni marmaṇi sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| jānuni pañca| ūrau viṃśatiriti śataṃ sakthni| tadvattisṛṣu śeṣāsu śākhāsu|| 80||
ekaikā meḍhrasevanyoḥ| dve vṛṣaṇayoḥ| daśa sphijoḥ| tisro gude, tāstu valīsaṃjñāḥ| dve bastiśirasi| catasra udare| nābhyāmekā| hṛdyāmāśaye ca| ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu| pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayoḥ| daśa vakṣasi| tisroṃ'sākṣakoparitaḥ||81||
Sa. antarādhau tu ekā meḍhre| ekā sevanyām| dve| daśa| gude tisro valīsaṃjñāḥ| dve| catasraḥ| ekā| dve hṛdyāmāśaye ca sādhāraṇam| yakṛdādiṣu triṣu ṣaṭ| pṛṣṭhe pañca| tāstu ūrdhvaṃ śirasaḥ sanniviṣṭāḥ| daśa| daśa| aṃsākṣakoparitastisra ityantarādhau ṣaṣṭiḥ| pūrvaiḥ saha ṣaṣṭyadhikāni catvāri śatāni bhavanti|
daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayoḥ| aṣṭau hanvoḥ| ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dve dve tālulalāṭayoḥ| nāsauṣṭhakarṇeṣu ca||82||
Sa. ūrdhvāṅga ucyate-daśāṣṭavaṣṭāvekaikaikaikā dve-dve-dve-dve-dve iti catvāriṃśat| kākalaṃ kaṇṭhamadhyam| kākalasyādho nālam| mūrdhā śiraḥ| nāsāyāṃ dve| oṣṭhayoḥ karṇayośca pratyekamekā| iti puṃpuṃpuṃpuṃpuṃ pañcapeśīśatāni||pañcapeśīśatāni|| 82||82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni||82||
strīṇāṃ tu viṃśatiradhika| tatra daśa stanayoḥ| tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati| daśa yonau||83||
Sa. strīṇāṃ viṃśatiḥ peśyo'dhikāḥ| tāsāṃ madhyāddaśa stanayoḥ| tāsāṃ bālabhāve sadbhāvamātram| yauvane vṛddhiḥ| yonau daśa|| 83||
tāsāmabhyantarāśrite dve| mukhāśrite vṛtte dve| tisro garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṃ garbhastiṣṭhati| yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā| tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṃ śukrārttavapradeśinyastisraḥ peśyaḥ||84||
Sa. tāsāṃ vibhāgaḥ| dve abhyantare mahāsrotasi pravṛtte| dve yonimukhāśraye vṛttākāre| tisro garbhamārgamāśritāḥ| tisraśca garbhāśayeśukrārttavapraveśinyo garbhaśayyāyāṃ pratibaddhāḥ| sā ca yonau śaṅkhanābhyākṛtyā tṛtīya āvarte nibaddhā| rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā|| 84||
tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||
Sa. ityanantaroktābhiḥ peśībhistanutvādiguṇayuktābhiḥ śarīre sandhyasthisirāsnāyvani pracchāditāni|| 85||
sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśe vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātatañca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni||86||
Sa. sirāḥ nātisthūlā rajjvākāra antassuṣirā vātādivahāḥ| dhamanyastadviśeṣā eva vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| tābhiḥ śarīraṃ gavākṣitaṃ jālavat pinaddhaṃ baddhaṃ yantrarajjuvadātataṃ vistāritaṃ paṭatantuvat| keśādīni ca tāvantyeva|| 86||
tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svademabhivahanti| tathā'bhyaṅgalepādivīryyaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśañca gṛhṇanti||87||
Sa. aṇuśo vibhajyamānānāṃ sūkṣmairbhāgaiḥ krameṇa vibhāgaṃ gacchantīnāṃ tāsāṃ sirādhamanīnāṃ mukhāni sarvatra prasṛtāni tatpratibaddhāni keśādyanubaddhādi| ato hetostāni keśādīni tābhiḥ sirādhamanībhirāpyāyyante| taiśca keśādyanubaddhairmukhairetāḥ svedamabhivahantyabhyaṅgādi vīryaṃ tvaci vipakvaṃ sadantarnayanti| sparśaṃ gṛhṇanti||87||
srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante||88||
Sa. srotāṃsi mārgāḥ yairannasāro dhātutāṃ yāti| saukṣmyāt pratānavattvāccāparisaṅkhyeyāni sirādīni| sirādhamanīsrotāṃsyasaṅkhyānyapi yathāpradhānaṃ yathopayogaṃ ca yāni pradhānāni, yāni cikitsārthamupayujyante tānyanyatra sirāvibhāgādāvupadekṣyante|| 88||
ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||
Sa. iti śarīre mūrttāḥ kaṭhināḥ sparśanendriyādhigamyā bhāvāstvagādayaḥ parisaṅkhyātā yathoktena bhedena|| 89||
dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīre dhātūn| yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagvibharti| yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam| yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo'bhiniṣpatatsvedavācyam| tadudakam||90||
Sa. dravāstu bhavantīti śeṣaḥ| te codakamūtrādayaḥ| tatrodakaṃ dehe yat karttṛkarmabhūtamatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tatprasādāddhyatīsāre vegānāṃ gatasaṅkhyatvam| tathātiyogena cyavamānaṃ mūtrapramehe| raktapitte ca rudhiramiti| anyāṃśca śarīre dhātūn pittaśleṣmādīnatiyogena pravartamānānanubadhnāti| tadudakamiti sambandhaḥ| subodham|| 90||
tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majjñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ|1|
Sa. tasyetyudakasya rasākhyasyādyāhārasārasya ca raktādīnāṃ ca majjāntānāmaṣṭānāṃ svenasvenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhirvijñeyā| svenasvenetyañjalipramāṇekāntyasyaināñjalitvam| tatpūrvāṇāṃ krameṇaikaikāñjalivṛddhiḥ| majjā eko'ñjaliḥ dvyañjalirmedaḥ| vasā tryañjali| yāvadudakasya daśāñjalayo dehe|| 91||
arddhāñjaliḥ śukrasya||1|| tāvadeva mastiṣkamojaśca||92||
Sa. ojaśśukramastiṣkāṇi pratyekaṃ svenāñjalipramāṇenārdhāñjalāni| subodham|| 92||
strīṇāṃ rajaso'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātoḥ parimāṇamidam| ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāṃścāparisaṅkhyātānmūrtomūrtān bhāvān| tadyathā-māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīṃśca||93||
Sa. ubhayaṃ rajaḥ stanyalakṣaṇaṃ rasasya dhātoḥ prasādāt sambhavati| idaṃ yathoktaṃ parimāṇaṃ samadhātornīrujo vijñeyam| anyasya tveteṣāṃ vṛddhikṣayau doṣabhedīyapradarśitairyathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayet| aparāṃśca mūrttān māṃsakarṇamalādīn amūrttāṃśca vāyubuddhismṛtyādīn bhāvānyathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayediti sambandhaḥ|| 93||
dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayet iti||94||
Sa. dhānvantarīyāḥ sauśrutāḥ| subodham| doṣādīnāmavyavasthitarūpatvād durjñānaṃ pramāṇam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānāt lakṣayediti|| 94||
sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenātisaukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti||95||
Sa. idaṃ ca vijñeyam| sthūlayā dṛṣṭyā aṅgapratyaṅgānāṃ saṅkhyādikamuktam| sarva evāvayavāḥ paramāṇubhedena tvatisaukṣmyāddhetorasaṅkhyeyatāṃ yānti| te ca paramāṇavaḥ pratikṣaṇaṃ sajātīyavijātīyasaṃyogavibhāgābhyāṃ śarīrabhāvena varttate| anyathā yo va bāla āsīt sa eva yuktvaṃ pratipanna ityekasyāpi nānātvāyogāt|| 95||
teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam||96||
Sa. teṣāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge daivapauruṣakarmaprerito vāyuḥ tatkriyatvāt kāraṇam| granthavistarabhayādvātasyotpattirna darśyate| kevalametāvadvijñeyam| karmacoditavāyuvaśāt saṃyuktāḥ paramāṇavaḥ kāryyadravyamārabhante dvyaṇukādikrameṇa| vāyukāraṇādeva ca paramāṇūnāṃ vibhāgāt saṃyogavināśena kāryadravyaviśeṣaḥ|| 96||
tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti||97||
Sa. ata upasaṃharati-tadetadanukrāntarūpamaṅgaṃ śarīramabhedenaikatvena grāhyamāṇaṃ rāmaṇīyakādupādeyatvena bandhāya janmamaraṇapravṛttiparamparāpravṛttaye bhavati| tadevānantaroktena prakāreṇa bhedena grāhyāmāṇaṃ nissāraṃ jugupsitavāstusamārabdhatvena hetunā mokṣāya rāgādinimittakriyākalāpaparihārādbhavati|| 97||
bhavati cātra- iti sarvāvayaśo yo jānāti kalevaram| ahiteṣu sa mohena na kadācit pravartate||98||
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne'ṅga- vibhāgo nāma pañcamo'dhyāyaḥ bhavati cātreti ślokenopasaṃhāre tantrarītiḥ| ityanena prakāreṇa sarvāvayavaśaḥ sarvamavayavaṃ yaḥ puruṣaḥ kalevaraṃ śarīre jānāti so'hiteṣu ubhayalokaviruddheṣu mohānna pravarttate| gṛhītavastutattvaḥ- sannihitāni parityajya hiteṣveva pravarttate ityarthaḥ|| 98|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||
Sa. pūrvādhyāye śarīrāvayavabhede svalpavyaktatvāt sirādirnirṇītaśeṣastatrāpi sirāṇāṃ prādhānyānnirṇayārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
daśamūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti| tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭā||2||
Sa. daśamūlasirā ityādi| mūlasirāḥ pradhānasirāḥ| tato hi sarvāḥ sirāḥ bhavanti| tā aṅgeṣu pratyaṅgeṣu caujo nayanti|| 2||
tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhañca gatvā drumapatrasevanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||
Sa. tāḥ prabhidyamānāḥ drumapatrarekhāpratānavat saptaśatāni sirāṇāṃ bhavanti| tenaitaduktaṃ bhavati-tā hṛdayapratibaddhā daśa sirā hṛdayādvyaṅgulaṃ gatvā prathamaṃ pratānaṃ muñcanti| tata aṅgulaṃ gatvā dvitīyam| tata ardhamaṅgulaṃ gatvā tṛtīyam| tato yavaṃ gatvā caturtham| tato'pi yavārdhaṃ gatvā pañcamamiti| tato na bhidyante| sarveṣu caivaṃ bhidyamānā iti yojyaṃ yāvadbhedo'sti| saptaśatāni pratānānāṃ dīrghāṇāṃ bhavanti|| 3||
tāsāṃ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣoḍaśābyadhanīyāḥ||4||
Sa. tābhyaścatvāri śatāni catasṛṣu śākāsu| tatreti catuśśatyāṃ ṣoḍaśā vyadhanīyāḥ|| 4||
ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau| tatra dvātriṃśat||5||
Sa. antarādhau tu ṣaṭtriṃśat śatam| tatra dvātriṃśadavyadhanīyā iti sambandhaḥ|| 5||
catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2|| tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyejjālandharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||
Sa. tatra ṣoḍaśa śākhāsu catasṛṣvavadhanīyā uktāstatraikā pūrvoktajālandharā tisraścābhyantarasamāśrayā avedhyāḥ|| 6||
dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ| tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet|2| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2| caturviṃśatirudare| tāṃsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ||2|| catvāriṃśadvakṣasi| tāsāṃ dve hṛdaye| dve ca stanamūlastanarohiteṣu| ekaikāpastambhāpāleṣviti| tāścaturdaśa||7||
Sa. āgrīvāmulādā''corusandherantarādhiḥ| tatra ṣaṭtriṃśacchataṃ sirāṇām| tadyathā-dvātriṃśat śroṇyām| pārśvayordvayoḥ ṣoḍaśa| pṛṣṭhe caturviṃśatiḥ| urasi catvāriṃśat| iti ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau sirāṇām| 'tatra dvātriṃśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ tatpradarśyate-aṣṭau śroṇyām| vaṅkṣaṇa ubhayatra catasraḥ| kaṭīkataruṇākhyayormarmaṇoścatasra ityaṣṭau| pārśvayordvau| dvayoḥ pārśvayorekaikāmūrdhvagām| pṛṣṭhe catasraḥ| pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve ūrdhvagāminyau dve| aparasmiṃśca dve iti| jaṭhare catasraḥ romarājyāḥ pārśvayordvayordve-dve iti| urasi caturdaśa| tatra dve hṛdaye| dve-dve dvayoḥ stanamūlayoḥ| iti catasraḥ| stanarohitayoścatasraḥ| apastambhayorekaikā| tathā''pālāpayorapi| evaṃ dvātriṃśadantarādhāvavyadhanīyāḥ|| 7||
caturviṃśatirgrīvāyām| tāsāṃ catasro'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ| dve kṛkāṭikayoḥ| dve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet||4|| hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve||1|| ṣoḍaśa jihvāyām| tāsāmadho dve rasavedinyau| dve vāvākpravarttinyau| tāścatasraḥ||4|| ṣaṭpañcāśannetrayoḥ| tayorunmeṣanimeṣakriye dve-dve| dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ| nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ| tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ| dve cā''vartayoḥ| ekā ca sthapanyāmiti sapta||7|| karṇayoḥ ṣoḍaśa| tāsāṃ śabdavāhinyau dve| ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve||3|| dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣepayordve| sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ||4||
Sa. catuṣṣaṭyadhikaṃ śatamurdhvaṃ śirasi sirāṇāmiti yaduktaṃ tadvibhajate-grīvāyāṃ caturviṃśatiḥ hanvordvayoḥ ṣoḍaśa| ṣoḍaśa jihvāyām| nāsāyāṃ caturviṃśatiḥ netrayoḥ ṣaṭpañcāśat| lalāṭe ṣaṣṭirnāsānetrāśritāstābhyo'nanyā ato na gaṇyante| karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa sirāstā eva śaṅkhāśritā atastatrasthā na gaṇyante| mūrdhni dvādaśeti catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatam| atra 'pañcāśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ taducyate-grīvāyāṃ ṣoḍaśa| catasro marmasaṃjñāḥ| dve nīle dve manye iti catasraḥ| aṣṭau marmasaṃjñāḥ mātṛkā iti vakṣyamāṇāḥ| dve dvayoḥ kṛkāṭikayoḥ| dve ca vidhurayoriti ṣoḍaśa| hanvordvayoḥ| dve hanusandhibandhanakarmaṇī| jihvāyāṃ catasraḥ| dve rasabodhane jihvāyā adhastayā dve vākpravarttinyau iti catasraḥ nāsāyāṃ tisro yatra dve gandhavedinyāvekā ca tālunīti tisraḥ| netrayoḥ ṣaṭ| nimeṣe dve| unmeṣe dve| apāṅgayordve iti ṣaṭ| lalāṭe sapta| keśāntagāścatasraḥ| āvarttakākhyayormarmaṇordve| ekā ca bhrūmadhyabhave sthapanyākhyamarmaṇi iti sapta| karṇayoścatasraḥ| dve śabdavāhinyau| śaṅkhayostatsandhigate dve iti catasraḥ| keśānte'ṣṭau | dvayo rutkṣepayordve| sīmanteṣu pañca| adhipatau romāvarttamarmaṇyekā ityaṣṭau| evaṃ śirasi pañcāśadavedhyāḥ| kevalametā evāvedhyāḥ| yāvat kṣudrikāḥ atisūkṣmāḥ| kuṭilā anṛjugāminyaḥ| saṅkīrṇāḥ bahubhiranabhivyaktāḥ grathitāḥ saṅkocena granthirūpāḥ| tathā sandhiṣu kūrparādiṣvāśritāḥ|| 8||
tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati| eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi| sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ| vyatyayena tu pīḍayanti||9||
Sa. tāsāṃ ca saptānāṃ śatānāṃ yathāsvaṃ śaṅkhādigatasirāṇāṃ caturthena vibhāgena pratyekaṃ pañcasaptatyadhikaṃ vātādimiśraṃ raktaṃ śuddhaṃ ca vahati| tena pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ sirāṇāṃ vātaraktaṃ vahati| tadvat pittaraktam, śleṣmaraktam, śuddharaktañca| evamanena sirāvahananiyamena vyavasthitā doṣāḥ śarīramanugṛhṇanti| etadviparyyaye pīḍayanti|| 9||
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti|1| nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1| gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1| lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātaraktam||1|| samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rohiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||
Sa. nanu kathametad jñāyata imāḥ sirā idaṃ vahantītyāha-tatretyādi| subodham| kṣaṇena pūrṇāḥ ādhmātāḥ kṣaṇena ca riktāḥ kṣipraṃ śīghrameva vahanti sravanti| saṃsarge kiṃ lakṣaṇamityāha-atra tu yadi doṣāntareṇa saṃsṛṣṭo bhavati tadā yathāsvaṃ lakṣaṇānāṃ saṅkaro vijñeyaḥ| rohiṇyo lohitāḥ| iti sirā uktāḥ|| 10||
dhamanyastu caturviṃśatiḥ||11||
Sa. kramaprāptā dhamanyaḥ ucyante-dhamanyo viśiṣṭāḥ sirā eva| tāśca saṅkhyayā caturviṃśatiḥ|
tābhiḥ kāyo'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati||1|| tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā||12||
Sa. yathā ārāmo jalahāriṇībhiḥ kedāraḥ kulyābhirāpyāyyate tadvattābhirnābhipratibaddhābhiḥ kāya āpyāyyate| cakrasya nābhirakṣaḥ| ārāstannibaddhāni kāṣṭhāni subodham|| 12||
tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|
Sa. yataśca sā nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||
Sa. yataśca sā nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyante āpayāyyante ca||14||
Sa. tāsāṃ ca nābhipratibaddhānāṃ madhyāddaśa dhamanyaḥ ūrdhvamupari kāyaṃ gatāḥ| daśādhaḥ prasūtāḥ| tiryyak catasraḥ|
tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| dve cāśru vahataḥ| dve ca stanāśrite| nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram||15||
Sa. tāśca daśa hṛdayaṃ prāpya pratyekaṃ tridhā bhinnāḥ triṃśat sampannāḥ| tasyāśca triṃśato dve-dve vātādīn pañca vahataḥ| evaṃ tā daśa| śabdādīṃścaturaḥ| aṣṭābhiḥ puruṣo gṛhṇīte| tābhirhi cittasthānaṃ śabdādīni yānti| bhāṣaṇādikriyācatuṣṭayaṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ karoti| evaṃ tā aṣṭau| ghoṣaḥ śabdo vyaktaḥ| dve aśruvahataḥ| dve ca stanāśrite nāryyāḥ stanyaṃ vahataḥ| narasya tu ta eva śukram| evaṃ triṃśat|| 15||
adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dve vahato'nnaṃ mātrāśrayeṇa| dve toyam| dve mūtram| dve śukram vahato dve ca muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārttavam| dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti||16||
Sa. yāstu nābheradhogamā daśa dhamanyastāḥ pakvāśaya evaṃ triṃśadbhavanti| tasyāśca triṃśato daśa purvavat| dve-dve pañca vātādīn vahata ityarthaḥ| dve mātrāśrayeṇānnaṃ vahataḥ| mātrāgrahaṇamādhikyapratiṣedhapradarśanārtham| dve toyaṃ dve mūtraṃ vahataḥ| dve puruṣasya śukraṃ dehe vahataḥ| dve ca śukraṃ bahirmuñcataḥ| ya eva puruṣasya śukraṃ ta eva striyā raktam| iti catasraḥ| dve ca sthūlāntrapratibaddhe varconirasanakarmaṇī| aṣṭau śeṣā yā adhogamā api manāk tiryyaggatāstāḥ svedamabhitarpayanti| evaṃ nābheradhastriṃśat|| 16||
tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk||17||
Sa. tiryyaggāminyaścatasro yā nābheḥ pārśvābhyāṃ dve-dve varttante| tā bhidyamānāḥ satyo bahudhā bhavanti| etaccoktaṃ prāgaṅgavibhāge| tābhiridaṃ prakaraṇam| iti dhamanya uktāḥ|| 17||
srotāṃsi puṃsāṃ nava karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapathaḥ||18||
Sa. kramaprāptāni srotāṃsyucyante| srotāṃsi chidrāṇi puṃsāṃ nava-dve dve dve, ekamekamekamiti ca| iti strī-puṃsayoḥ sādhāraṇāni|| 18||
anyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca||19||
Sa. strīṇāṃ tu trīṇyadhikāni dve stanasrotasī ekaṃ ca rajaḥpatha iti bāhyāni srotāṃsi|| 19||
tathā'parāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni||20||
Sa. āntarāṇi trayodaśa jīvigasyāyatanāni sthānāni| prāṇādīnāṃ pañcānāmāyatanāni mārgāḥ|| 20||
tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca||21||
Sa. tatreti nirdhāraṇe| prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca|| 21||
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti||22||
Sa. tāni ca dhātukṣayādibhirduṣyanti|| 22||
tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam||23||
Sa. tataḥ kāraṇādatisṛṣṭaṃ vāti baddhaṃ vocchvasanaṃ bhavati| śvāsasyaikatvādvisarge dīrghaśca bhavati| alpālpaṃ stokamucchvasanam| abhīkṣṇaṃ vā'tyartham| tatra duṣṭeṣu prāṇavāhiṣu srotassu śvāsoktaṃ cikitsitam|| 23||
udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca|1| tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnakaṣāyatṛṇanigrahādibhirduṣyanti||1|| tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanañca| duṣṭodakavahasrotassu cikitsā||2|| tatra tṛṣṇoktamauṣadham||24||
Sa. udakavāhināṃ srotasāṃ tāluklomanī mūlam| teṣāmāmena bhayādibhirdūṣaṇam| duṣsṭatvāccātitṛṣṇādi utpattiḥ| tatra tṛṣṇoktā cikitsā| atipānaṃ madyasya| uṣṇaśuṣkābhyāmannasya sambandhaḥ| tṛṇnigrahastṛṣṇāveganirodhaḥ| ādigrahaṇenaivaṃ prakāraṇāmanyeṣāmapyācārakopaśoṣakarāṇāmāhāravihārādīnāṃ grahaṇam| kṣvelanaṃ nādaḥ| tamasa iva darśanaṃ tamodarśanamapratipattiḥ|| 24||
annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvañca||1|| teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet||25||
Sa. annavāhināṃ srotasāṃ duṣṭatve hetuṃ kāryyaṃ pratīkāraṃ ca sarvaṃ jñātuṃ mātrāśitīyamadhyāyamavagacchet| tenaitaduktaṃ bhavati-annavāhināmatimātrasamaśanādīni dūṣaṇāni| duṣṭatve viṣūcikādyutpatti| vamanādikā cikitsā| śeṣaṃ subodham| mūlamāśrayaḥ| upakārāpakāradvāramityarthaḥ| evaṃ prāṇodakānnasaptadhātumūtraśakṛt svedabhedena trayodaśavidhāni srotāṃsi| tatra prāṇodakānnavāhināṃ duṣṭau hetulakṣaṇauṣadhānyuktāni|| 25||
rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca|1| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca|1| māṃsavāhināṃ snāyūni tvak ca|1| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca|1| asthivāhināṃ jaghanaṃ medaśca|1| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca|1| śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca|1| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca|1| svedavāhināṃ medo romakūpāśca||1|| teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthakpṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet||26||
Sa. teṣāṃ rasavāhyādīnāṃ srotasāṃ nānāprakāramahitāhāravihāraṃ dūṣaṇam| tacca tīkṣṇamatinā parikalpanīyam| duṣṭānāmupadravā vyādhayaḥ taccikitsā ca doṣādivijñānīyoktena 'raso'pi śleṣmavat' ityādinā vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet| tenaitaduktaṃ bhavati-āhārādi viśeṣavaśādrasavāhiṣu duṣṭeṣu kadācidrasavṛddhijā rogāstatra yathāsvaṃ cikitseti| evaṃ sarvatrāpi vācyam|| 26||
vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlā'rucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇañca||27||
Sa. anantaroktānāṃ ca srotasāṃ vyadhe śastrāditāḍane jantorbhramādyudbhavaḥ|| 27||
tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopacaret||28||
Sa. tasmādvaidyaḥ srotoviddhaṃ cikitsāyāṃ pratyākhyānaṃ kṛtvā asādhyatāmuktvā daivātkiñcidbhavediti śāstrānugamanenopācaret|| 28||
uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena||29||
Sa. antaḥśalyaṃ ca srotoviddhaṃ śalyamuddhṛtyopācarediti sambandhaḥ| kenetyāha-vakṣyamāṇena sadyovraṇavidhānena|| 29||
tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ||30|| anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate||31||
Sa. anye tvācāryyāḥ sirādīnāṃ pṛthaktvamicchantyevaṃ ca bruvate yat sirādīnāṃ parasparavilakṣaṇānāmavibhāga iva lakṣyate| tat kevalaṃ parasparasannikarṣādinā hetutritayena| sadṛśaṃ karma vāhakatvaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ| saukṣmyaṃ sūkṣmatā|| 31||
apare punarāhuḥ-srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛ tāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti||32|| te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti| te'pi kupitāstāni srotāṃsi srotāṃsi ca srotāṃsi| dhātavaśca dhātūn||3|| teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ|1| te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt|1| tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi|1| tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca||1|| tathā'nnamapi pittenaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām||33||
Sa. srotoduṣṭyā dhātudūṣaṇaṃ dhātuduṣṭyā srotodūṣaṇaṃ cāha-ta ityādinā| prakupitā duṣṭāḥ sthānamāśayastatra tiṣṭhantīti sthānasthāḥ| srotāṃsi ca srotāṃsīti yāni srotāṃsi duṣṭāni bhavanti tānyanyānyapi dūṣayanti| evaṃ dhātūnāmapi vācyam| teṣāṃ sarveṣāṃ dhātūnāṃ dhātvāśayānāṃ ca duṣṭān vātādīnantareṇa nānyad duṣṭau kāraṇam | doṣāṇāṃ duṣṭirapi prāyo'gnidoṣāt| anyat subodham|| 33||
tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño'gniriti prāgabhihitaḥ||1||
Sa. tatretyādinā pācakasaṃjñamagniṃ prastauti| prāgdoṣabhedīye pācakasaṃjñaḥ pittabhedo'nnasya paktāgnirityuktavānasāvācāryyaḥ|| 34||
anye punarācakṣate-doṣadhātumalasannipātajanito'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||
Sa. anye punarācāryyāḥ pittamagniriti necchanti| doṣādisaṃyogaviśeṣajanito'ntaśśarīra uṣmāgrahāṇyadhiṣṭhānaḥ pākarāgādikarmāgnirityāhuḥ| athānantaramasya granthasya tātparyyārtha ucyate- ihāyurvede ubhayeṣāmācāryyāṇāṃ bhinnadarśanam| ekeṣāmantarāgni pakvānnasārāt krameṇa dhātuparipoṣo'nyeṣāṃ yaugapadyeneti|| 35||
sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||
Sa. atra kramavādinaḥ āhuḥ-puruṣeṇa bhujyamānamannaṃ kaṭhinataradaśanābhighātajarjaritaṃ prayatnenodīritena prāṇākhyenānilena kaṇṭhanāḍyā mahāsrotasi nikṣiptaṃ nābhideśacāriṇā samānena nābhipārśvagrahetyākhyapittadharākalāmaryyāde āmāśaye vidhṛtaṃ draveṇa jalādinā vibhinnasaṅghātaṃ snehena ca mārdavamāpāditaṃ pācakeneva samānena sandhukṣitaḥ pradīpitaḥ sannantaragniḥ pacati| yathā'gniḥ bāhyastoyataṇḍulaṃ sthālīsthaṃ pacati|| 36||
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati| tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam| prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam||37||
Sa. tatra cāmāśaye tadannaṃ sarvarasamapi pacyamānaṃ sat prathama vikledamātrāvasthāyāṃ mādhuryamiva prāptaṃ sat kaphamudīrayet| tacca phenabhūtaṃ yathā dadhyāditaḥ kṣubhitāt prathamaṃ phenasambhavaḥ| tataścāmāśayāt pākena cyavamānamamlībhūtaṃ satsvacchaṃ pittamudīrayet| tato'pyāmāśayāt cyutaṃ pakvāśaye'gninā śoṣitakaṭukībhūtaṃ sattadannaṃ mārutamudīrayet|| 37||
tataścaivaṃ viklinnaṃ āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||
Sa. jaṭharāgninā kiñcitpakvaviklinnāhāre pañca mahābhūtāgnayaḥ pārthivādayaḥ pañcāhārasthān yathāsvaṃ mahābhūtaguṇān pārthivādīna āhārabhāgān pacanti| pārthivo'gnisādṛśyāt pārthivamevāhārabhāgaṃ pacati| āpya āpyameva| sarvatra guṇaśabdo'vayavavācī| te ca pārthivādayaḥ pañca guṇā pārthivādibhiḥ pañcabhiragnibhiḥ pakvāḥ pārthivādīnekadehasthān bhūtaguṇānāpyāyayanti| yathāsvamātmīyajātyanatikrameṇa svavikārabhūtānityannavikārā evadehe mahābhūtaguṇāḥ|| 38||
evañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo'bhinirvartate||39||
Sa. evamanantaroktena prakāreṇa pakvādannāt dvau rāśī bhavataḥ- kiṭṭaṃ sāraśca| yathā nānāprakārauṣadhagarbhād ghṛtāt snehaḥ kalkaśca|
tābhyāñca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyyeṇāvicchinnasantānamāpūryyante||40||
Sa. tābhyāṃ sāramalābhyāṃ tadātmakānāṃ sāramalasvabhāvānāṃ dhātvākhyānāṃ śarīraguṇānāṃ raktādīnāṃ mūtradīnāṃ ca pāramparyyeṇa kramaprāptyāvicchinnapravāhaṃ kṛtvā srotāṃsyā''pūryyante|| 40||
srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti||1||
Sa. tebhyo yathāsvaṃ dhātavaḥ puṣyanti|| 41||
uttarottarānupraveśe'pi ca purveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram||42||
Sa. pūrvasya raktāderdhātoruttarānupraveśe'pi māṃsādibhāvagamane'pi na pūrveṣāṃ raktādisrotasāmapacayo bhavati| kimbhūtānāṃ pūrvadhātusrotasām ? yathākālaṃ kālavicchedena samyagāhāropayogenāpyāyyamānānām| kimbhūtenāhāropayogenāha-pariṇāmavatā| tenaitaduktaṃ bhavati-sadaivāvicchedena srotāṃsi pariṇato'nnasāro yāti| pūrvebhyaśca pūrvāṇyāpūryyante| atasteṣāmanapacayaḥ| tathā pariṇāmena ca dhātvākhyā dehadhāraṇāḥ prasādāśca malāśca vayaśśarīrānatikrameṇa svaṃ-svaṃ pramāṇamañjalyādiviśeṣeṇoktaṃ nātivarttante| prasādāḥ sārā raktamāṃsakaṇḍarādīni| malāḥ kiṭṭaṃ kaphalasīkāpittādi| vayo'natikrameṇeti bālasya pravṛddhasya coktāt parimāṇāddhīnatvaṃ neti jñāpanārtham| yathāśarīramiti mahāśarīreṣu prasādamalāḥ prabhūtā bhavanti| laghudeheṣvalpatā iti jñāpayati||
tatrā''hāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃśca puṣṇāti||43||
Sa. tatretyādinā'smin kramadhātupākavāde kramaṃ darśayati| āhārasya pradhānāgninā pakvasya sataḥ yo raso bhavati sa vyānena hṛdayamūlabhavena vāyunā vikṣiptaḥ preritaḥ srotassu viniyuktāḥ san dhātvagniṣu pacyamānaḥ viśiṣṭatatkālavyapadeśayogyasvarūpapracyutyekakālaṃ prāptaraktādidhātusaṃjñaḥ kālavadavicchinnavāhī dhātūn raktādīn dhātumalāṃśca kaphādīn puṣṇāti| raktaṃ raktāgnereva pākena bhavati| māṃsaṃ māṃsāgnirevetyevamādi yathāsvaśabdarthaḥ dehamūrjayan śarīraṃ prāṇayan|| 43||
athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt||44||
Sa. athetyādinā prasādamalayorvibhāgaṃ darśayati| yo yasya pākāt prasādaḥ sa tasya sāro, yo malaḥ sa kiṭṭaḥ| subodham|| 44||
rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca||1|| raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2| māṃsasya sāro medastvaco vasā ca| kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ|2| medasaḥ sāro'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṃ svedaḥ|2| asthnaḥ sāro majjā| kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ||2|| majjñastu sāraḥ śukraṃ malo'kṣiviṭtvacāṃ snehaḥ||45||
Sa. annamalasya ghanācchabhedena dvaividhyam| lasīkā jalasadṛśī| vasā svacchasnehaḥ| karṇādiṣaṭkasya malaśabdena sambandhaḥ| karṇādiṣu malo dṛśyata eva| prajananaṃ mehanam| sandhayo'sthibhāgāḥ pūrvamuktāḥ| akṣyādeḥ sneho malaḥ|| 45||
śukrasya sāramojaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam| apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti||46||
Sa. śukrasya tu krameṇa sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| apare ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi sārataratvāddhetoḥ śukrasya pākaṃ necchanti| anye tvācāryyāḥ śukrasya sāro garbha ityāmanantīti|
vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati||47||
Sa. ādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ sambhavoktiprasaṅge vāyordvitayena prakāreṇa sambhava ucyate| vāyuḥ koṣṭhe prāṇādibhedena pañcātmā prādurbhavati| kuto hetoḥ ? ābhyāṃ mūrcchanāviśeṣāt| kathamāha-agnerbahutayā kadācidagneḥ samatve'pyāhārasyālpatayā ca| vāyuḥ kutaścinmūrcchanāviśeṣādamūrtto'pi sañchabdavān bhavati| kuto'pīṣacchabdaḥ kuto'pi pracuraḥ| kuto'pyalpa iti| amūrtto'kaṭhinaḥ|| 47||
evaṃ ca kṛtvā'nnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ| tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvat karmopādānaṃ yāpyate| anyathā tvannarasokṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate| vyādhi bhājanaṃ vā bhavati||48||
Sa. tasmāt sarve śārīrā bhāvā annamayāḥ| tenaiva cānnenāvicchinnapravāheṇa idamanantaroktena krameṇa śarīraṃ vipariṇamati| adhyātmetyātmani bahirvahirbhāge| śarīrayantrakaṃ yāpyata iti sambandhaḥ| kimbhūtamityāha-svāsthyena balopacayena ca yuktam| etacca yāvatkarmopādānamāha| taddhetukakarmaparikṣayāt| anyathetyādi subodham| iti kramadhātuvādaḥ|| 48||
anye tu varṇayanti-abhyavahṛtamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti| paryyāyeṇetareṣvapi| evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti||49||
Sa. anye punarācāryyāḥ annarasādeva sakaladhātusambhavaṃ varṇayanti| na ca dhātordhātvantarādutpattimicchanti| kathamityāha-abhyavahṛtamātrasyetyādi| ya evāhārabhāgaḥ koṣṭhaprāptisamanantaramagninā sambadhyate tasyaiva tena pakvasyayo'nnasāraḥ sa tadaiva sarvadhātusrotassvanugacchati| kevalaṃ tvayaṃ viśeṣaḥ| vivṛtamukheṣu asaṃvṛteṣu srotassu sārasambhavadeśāsanneṣu ca prathamamanveti bhūyāṃścānveti| itareṣu saṃvṛttamukheṣu dūreṣu ca viparyyayeṇa| svalpaścireṇa cetyarthaḥ| evamasmin pakṣe kevala- madhikṛtasyānnasārasya sakaladhātuparipākatvamuktam| yathottaraṃ tu dhātusrotasāṃ saṃvṛtamukhatvād dūradūrataratvācca kālabheda aṅgīkṛta eva| tena dvayorapi pakṣayoranyatayā na yugapaddhātusambhavaḥ| ekatra dhātordhātvantarotpādādanyatra saṃvṛtatvadūratvābhyāmiti| subodham|| 49||
agnistu balabhedena caturvidho bhavati| samo viṣamastīkṣṇo mandaśca||2|| tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati|1| viṣamo'samyagapyapayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati||1|| tīkṣṇo'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati||2|| mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati||1|| bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati| kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi| tasmāt taṃ prayatnato rakṣet||50||
Sa. agnistviti| balabhedeneti agnicātruvidhyakāraṇam| tatretyādinā'syāgnicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate| samo nityadharmā iti ca sarvatrānnarakṣāmātrāśītyādyuktaprakāreṇa| udaragauravādīnyāmaliṅgānyādigrahaṇenānyāni ca| bāhyonāpītyādinā jāṭharasyāgneḥ prayatnaparirakṣaṇīyatvaṃ darśayati|| 50||
tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇiyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmamayogairiti||51||
Sa. tatreti nirdhāraṇe| samamutkṛṣṭamagnimutkṛṣṭena sātmyena sarvarasākhyena rakṣeditarān viṣamādīnagnīnitareṇa pravareṇa sātmyenāsarvarasākhyena| yathādoṣaṃ sātmyamāpādya pravareṇaiva paripālayet| doṣopakramaṇīyoktayā vātacikitsayā viṣamam| pittacikitsayā tīkṣṇam| kaphacikitsayā ca mandaṃ cikitset| vātādigrahaṇīdoṣoktena vidhānena krameṇa viṣamādīnauṣadhayogairvyāyāmayogaiśca|| 51||
bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca| srotodūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ| srotoduṣṭilakṣaṇam atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||52||
Sa. bhavati cātreti padyārambhe rītiḥ| srotāṃsi svasya dhātorvarṇena samāni| raktasrotāṃsi raktavarṇāni| māṃsasrotāṃsi māṃsavarṇānyevaṃ sarvatra vācyam| kānicit sthūlāni| kānicidaṇūni sūkṣmāṇi| pratānasadṛśāni vallīvadanekabhaṅgīpravāhayuktāni| teṣāñca srautasāmāhāro vihāraśca pradūṣakaḥ| kimbhūta āha-doṣasya vātādīnāmanyatamasya guṇaiḥ samaḥ tathāpi yo vātādīnāmanyatamasya samaguṇo'pi dhāturbhirviguṇaḥ| yasya dhātorya evāhāro vihāraśca guṇairviparītaḥ sa eva tasya srotasāṃ dūṣakaḥ|| 52||
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||53||
Sa. subodham|| 53||
kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| vṛvyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam||54||
Sa. athānnasya sāraḥ kiyatā kālena saptadhātūn abhivyāpnotītyā''ha-kicidityādinā| matatrayametat| pākakramādibhirdhātupariṇateḥ| svalpairdinairasambhavaṃ pradarśayati| nanu caikasmannevāhni vṛṣyādīnāṃ śukrādikarttṛtvaṃ dṛṣṭaṃ tat kathamityāha-vṛṣyādīnītyādi| prabhāvaḥ sarvātiśāyinī śaktiḥ| ekenādiśabdena grahaṇam| ekāhaḥ ṣaḍrātramāsabhedena matatraye sthite prabhāvādeva vāgbhaṭaḥ sarvaśāstrasiddhāntaṃ darśayati-prāya ityādinā| na kevalaṃ vṛṣyādi, yāvadanyadapi bheṣajaṃ prāyaḥ ahorātrādeva karma karoti| ahorātramatikramya ghṛtalehādīnāṃ yadyapi mātrābhyāsena rogopaśamākhyakāryyanirvṛttistathāpi teṣāṃ dinānudinaṃ kāryyakarttṛtvaṃ vidyata eveti pradarśanārthaṃ prāyograhaṇam|| 54||
kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||55||
Sa. purvoktameva saṃgrahaślokenāha-kapha ityādi| kaphādīni rasādīnāṃ krameṇa malāḥ| rasasya kaphoraktasya pittam| māṃsasya karṇanāsikādisrotomalāḥ| medasaḥ prasvedaḥ asthno nakharoma| majjo netrādisnehaḥ| pūrvasyaiva saṃgrahādapunaruktam|| 55||
śānte'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte tasmāttaṃ prayatnena pālayet|57|
Sa. iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgraha- saṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvibhāgonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ subodhamanyat|| 57|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyendurviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgraha- vyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śārīrasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ