Sa. vikṛtivijñānīyādhyāyādanantaraṃ dūtādivijñānīyādhyāyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktamāyuḥpramāṇaṃ svasthāturāṇāṃ rūpendriyasvaracchāyādivikṛtilakṣaṇaiḥ pratiniyataviśiṣṭavyādhilakṣaṇairapi| ayaṃ punaradhyāyo dūtādyāśrayaiḥ śubhāśubhanimittaiḥ śubhāśubhaṃ sūcayitumārabhyate _
athāto dūtādivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. dūtaḥ-strīpuruṣādirya ātureṇa preṣyate sa kathyate| dūta ādiryeṣāṃ te dūtādayaḥ| ādigrahaṇādvaidyasya gṛhānnirgaccataḥ pathi gaccato yāvadāturagṛhe praveśaḥ, praviṣṭasyāpi yāni śubhā śubhasūcakāni nimittāni dṛśyante śrūyante ca, teṣāṃ parigrahaḥ| dūtādīnāṃ vijñānaṃ dūtādivijñānam| yathaite dūtādayaḥ śubhā ete'śubhā iti viśiṣṭaṃ-niścitaṃ, jñānaṃ-avabodhaḥ, paricceda ityarthaḥ| tasmai hito dūtādivijñānīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye| ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye||1||
Sa. pākhaṇḍaḥ-ṣaṇṇavatibhedabhinno vrātyaviśeṣaḥ| āśramāḥ-brahmacārigṛhasthabhikṣuvaikhānasabhedena catvāraḥ| varṇāḥ-brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāścatvāraḥ| te ca pratilomānulomato bahavaḥ| teṣāṃ pākhaṇḍādīnāṃ ye savarṇāḥ-samānavarṇāstulyajātayo, dūtāste ca karmasiddhaye-karmasidhdyarthaṃ bhavanti, karmasiddhiṃ sūcayantītyarthaḥ yathā-pākhaṇḍasya pākhāṇḍo dūtaḥ, brahmacāriṇo brahmacārī, gṛhasthasya gṛhastho, vānaprasthasya vānaprastho, bhikṣorbhikṣuḥ yāvaccūdrasya śūdraḥ śubha iti| ta eva-pākhaṇḍādayo, viparītāḥ-vijātīyāḥ savarṇā ye na bhavanti te, karmavipattaye-cikitsānaiṣphalyāyabhavanti, cikitsānaiṣphalyaṃ sūcayantītyarthaḥ|
dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣāmaṅgalavādinam| śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍaśmaśrujaṭādharam||2|| amaṅgalāhvayaṃ krūrakarmāṇaṃ malinaṃ striyam| anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ raktamālyānulepanam||3|| tailapaṅkāṅkitaṃ jīrṇavivarṇārdraikavāsasam| kharoṣṭramahiṣārūḍhaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam||4|| nānugaccedbhiṣagdūtamāhvayantaṃ ca dūrataḥ| ---------------------------------------------------|5|
Sa. savarṇamapi dūtaṃ dīnabhītādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ yāvatkāṣṭhaloṣṭādimardinaṃ bhiṣag dṛṣṭvā nānugacceccikitsānaiṣphalyāditi| rūkṣavādinaṃ-paruṣabhāṣiṇam| amaṅgalavādinaṃ-mariṣyatyasau patiṣyati na jīvatītyādyabhaṅgalavādī, tam| tathā, ṣaṇḍhaṃ-napuṃsakam| tathā, muṇḍaṃ-kṛtavapanaṃ, śmaśru-mukhavyañjanaṃ, yasya sa evam| muṇḍaśmaśruścāsau jaṭādharaśca tam| tathā, amaṅgalaḥ-akalyāṇaḥ, āhvayo-nāma, yasya tam| vyaṅgaṃ-hīnāṅgam| tailapaṅkābhyāmaṅkitaṃ-digdham| tathā, jīrṇādikaṃ vāso yasya tam| tathā, dūrādāhvayantaṃ-ākārayantaṃ, nānuyāyāt|
---------------------------------------------------| aśastacintāvacane nagne cindati bhindati||5|| juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pittṛbhyo nirvapatyapi| supte muktakace'bhyakte rudatyaprayate tathā||6|| vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgaccanti mumūrṣatām| ---------------------------------------------------|7|
Sa. cintā ca vacanaṃ ca cintāvacane, aśaste cintāvacane yasyeti matvarthe bahuvrīhiḥ| vaidye'śastacintāṃ kurvati, aśasta vacanaṃ coccārayati| manuṣyāṇāṃ mumūrṣatāṃ-āsannamṛtyūnāṃ, sambandhino dūtā āyānti| mumūrṣatāmiti "āśaṅkāyāmupasaṅkhyānam (yāṃ san vaktavyaḥ) " iti san| "mriyaterluṅhliṅośca" iti niyamādātmanepadābhāvaḥ| tathā ca kimbhūte ? nagne-vivastre, cindati bhindati kiñcit| tathā, pāvakaṃ-agniṃ juhvāne, pitṛbhyaśca piṇḍān nirvapati-anuprayaccati, yāvadaprayateaśucau| manuṣyāṇāmityupalakṣaṇam, stryādayo'pīha gṛhyanta eva|
---------------------------------------------------| vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak||7|| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret| ---------------------------------------------------|8|
Sa. vikāreṇa-jvarādinā, sāmānyaḥ-tulyo, guṇo yasyāsau vikārasāmānyaguṇaḥ, tasmiṃstathāvidhe, deśe kāle vā dūtamabhyāgataṃ-sammukhamāgaccantaṃ, dṛṣṭvā bhiṣaktamāturaṃ-dūtasya preṣakaṃ, nopacaret| yathā,-kaphaje jvarādāvāmaye ghṛtodakādidravasamīpe deśe'nūpe vā kāle vā pratyuṣasyāgato dūto'śubhaḥ| pittāmaye vahnyādinā santapte deśe kāle madhyāhne dūto'śubhaḥ| vāraroge paruṣarūkṣasikatāpāṣāṇaśarkarādiviśiṣṭe deśe kāle sāyāhne dūto'śubhaḥ| viparītastu śubhaḥ| cardimehātīsārādiṣu setubhaṅgo'śubhaḥ| eṣveva setuvandhaḥ śubhaḥ|
---------------------------------------------------| spṛśanto nābhināsāsyakeśaromanakhadvijān||8|| guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ| kārpāsabusasīsāsthikapālamuśalopalam||9|| mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān| rajjūpānattulāpāśamanyadvā bhagnavicyutam||10|| tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mariṣyatām| ---------------------------------------------------|11|
Sa. tadityanena vaidyaḥ parāmṛśyate| tasya pūrvadarśanaṃ-prathamadarśanaṃ, tasmin sati tatkāla eva, mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, sambandhino dūtā nābhyāti spṛśanto vyāharanti| "lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ" iti hetāvatra śatṛpratyayaḥ| nābhyādisparśanaṃ hi mumūrṣudūtavyāharaṇasya hetuḥ| mumūrṣorvayaṃ dūtā iti pratipādayantītyarthaḥ| anāmikāṅguliḥ-kanīyasīnikaṭasthitā| daśā-vastravartiḥ| upānat-carmapādukā| tulā-mānaviśeṣaḥ| na kevalaṃ nābhyādi spṛśanto'paramapi ca bhagnavicyutaṃ ca spṛśanta iti yojyam|
------------------------------------------------------| tathā'rdharātre madhyāhne sandhyayoḥ parvavāsare||11|| ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu| bharaṇīkṛttikā''śleṣāpūrvā''rdrāpaitryanaiṝte||12||
Sa. nābhyādikamaspṛśanto'pyardharātrādiṣvāgaccanto mariṣyatāṃ dūtā vyāharanti| ardharātra iti "ahaḥsarvaikadeśa" ityatra cakārādac samāsāntaḥ| āgaccanta ityatrāpi yojyam| paitryanaiṝta iti maghāmūlākhye nakṣatre| ādiśabdenotpātadarśanakṛṣṇacaturdaśyādayo gṛhyante| saṅgrahe'pyuktam (śa. a.12)- "madhyāhnobhayasandhyārdharātracaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu grahoparāgotpātadarśanabharaṇīkṛttikārdrā''śleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubhaḥ|" iti|
yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||13||
Sa. yasmin dūte āturasaṃśrayaṃ-āturapratibaddhaṃ, vākyaṃ bruvati satyaśubhaṃ nimittaṃ bhiṣak paśyet| taṃ-dūtamāturacikitsārthamāgataṃ, nānuvrajet|
kim tadaśubhaṃ nimittam ? ityāha ---- tadyathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā| cinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||14|| raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadapi tādṛśam||15|| tatsarvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||16||
Sa. tadyathāśabdo'śubhanimittasaṃdarśanasambandhārthaḥ| vikalaḥ-aṅgahīnaḥ kāṇakuṇṭhādikaḥ| preto-mṛta eva| pretālaṅkāro yo mṛtasyānulepanavastrādinā'laṅkāro vidhīyate| cinnaṃ-rajjvādikam| dagdhaṃ-vastrādikam| vinaṣṭaṃ vā-ghaṭabhājanādikam| tadvādīni-cinnadagdhavinaṣṭavācakāni, vacāṃsi-vacanāni, śrotreṇa śrūyante| raso vā kaṭukastīvra ityanena rasādhāraṃ dravyamanāhārapratibaddhamupalakṣayate| raso hi rasanendriyagrahya eva| tasmāt kaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ maricādi kaṭukarasaśabdeneha gṛhyate| loke'pi rasena dravyaṃ vyapadiśyata eva| yathā-idaṃ madhuraṃ dravyamidamamlamiti| tadevamutkaṭakaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ yadā cakṣuṣā gṛhyate vaidyena, tadā na śubham| tīvragrahaṇādatīvrasya kuṭherakādernirāsaḥ| gandhaśca kauṇapo-mahān durgandho'tiśayena, tatkāla eva ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, sparśo vā vistīrṇaḥ krūraḥ-atiduḥsahaḥ, tatkāla evāgnyādisambandhī sparśanendriyeṇa gṛhyate, so'śubhaḥ| yadveti| athavā'paramapi yattādṛśaṃvikalādyaśubhanimittasadṛśamanirdiṣṭamapi raktakaravīrakusumādikaṃ, tatsarvaṃ vākyamabhitaḥ-āturāśrayādvākyādagre, athavā vākyakāle-āturāśrayāvākyamadhye vikalādyaśubhanimittaṃ tadānīmapyaśubhasūcakatvāt tasmin kāle, dūtamabhyāgataṃ-ābhimukhyena tatkālamevāgataṃ, dṛṣṭvā yenāsau preṣito dūtastamāturaṃ nopācaret|
athānyadapyaśubhaṃ nimittamāha---- hāhākranditamutkruṣṭamākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam| vastrātapatrapādatravyasanaṃ vyasanīkṣaṇam||17|| caityadhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ||18|| pathaḥccedo'himārjāragodhāsaraṭhavānaraiḥ| dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛgapakṣiṇām||19|| kṛṣṇadhānyaguḍodaśvillavaṇāsavacarmaṇām| sarṣapāṇāṃ vasātailatṛṇapaṅkendhanasya ca||20|| klībakrūraśvapākānāṃ jālavāgurayorapi| carditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya ca||21|| niḥsārasya vyavāyasya kārpāsāderarerapi| śayanāsanayānānāmuttānānāṃ tu darśanam||22|| nyubjānāmitareṣāṃ ca pātrādīnāmaśobhanam| -----------------------------------------------|23|
Sa. hāhākranditamityādikamaśobhanamiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| hāheti kranditaṃ-ruditaṃ kvaṇanaṃ hāhākranditam| tathā, utkruṣṭaṃ uccaiḥ kṛtvā kruṣṭaṃ, ākruṣṭaṃ-ākrośaḥ| skhalanaṃ-patanaṃ, vaidyasyā'nyasya vā| kṣutaṃ-cikkā| vastrādīnāṃ-vaidyasya sambandhināṃ, vyasanaṃ-vināśaḥ| vyasanināṃ-āpadgatānāṃ, īkṣṇaṃ-ālokanaṃ, na śobhanamiti sarvatra yojyam| caityādīnāṃ nimajjanaṃ-patanaṃ bruḍanaṃ ca| tathā, hata ityevaṃrupāṇāmaniṣṭānāṃ-amaṅgalānāṃ, pravādāḥ-uccairuccaritāni vākyāni| dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ-vaidyasyaiva pathi gaccato bhasmanā pāṃsunā va vikiraṇamaśobhanam, karmasiddhyabhāvādāturasyāpi maraṇasūcakatvāt| evamanyatrāpyubhayoraśobhanatvaṃ yojyam| pathaḥcceda iti mārgasya cedaḥ| kaiḥ ? sarpamārjārādibhiḥ| saraṭhaḥ-sarpasadṛśī raktavarṇādimukhī prāṇijātiścakralaṇḍa ityaparaparYāyaḥ| yasyāṃ diśi sūryaḥ sthitaḥ sā dīptā bhaṇyate| tathā coktam "aṅgāriṇyarkanirmuktā, dīptā tasyāṃ divākaraḥ| pradhūmitaiṣyarsūryā vai, śāntāḥ pañcetarā diśaḥ||" iti| dīptāṃ diśaṃ prati yā vāco-vāṇyaḥ, krūrāṇāṃ-kravyabhujāṃ, mṛgāṇāṃ-dvīpiśṛgālādīnāṃ, pakṣiṇāṃ-gṛdhraśyenādīnāṃ, tā aśobhanā iti liṅgavipariṇāmena sambandhaḥ| kṛṣṇadhānyādīnāṃ yaddarśanaṃ vaidyasya pathi gacchata āturagṛhe praviśato vā tadaśobhanam, aśubhasūcakatvāt| udaśvit-takram| sarṣapo-raktābhāsaḥ| krūro-niṣṭhruravādī| śvapākaḥ-cāṇdālaḥ| jālaṃ-ānāyaḥ| vāgurā-mṛgabandhanī| pūtiḥ-durgandhiḥ| durdarśanaḥ-karālākṛtiḥ| niḥsārasya-vyapetasārasya vastunaḥ| vyavāyasya-maithunasya| kārpāsāderityādiśabdena kārpāsabusasīsāderdūtacintānirdiṣṭasya (ślo. 9) grahaṇam| kārpāsādeḥ padārthasya darśanaṃ pathi gaccata āturagṛhaṃ praviśato vā'śobhanam| arerdarśanamaśobhanam| prakṛtatvādvaisdyasyātmaśatrudarśanam| tathā, śayanādīnāmuttānānāṃ-ūrdhvamukhasthitapādānāṃ darśanam, tathetareṣāṃ-pātrādīnāṃ ghaṭaśarāvodañcanādīnāmadhomukhānāṃ, darśanamaśobhanam|
-----------------------------------------------------------| puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ||23|| pradakṣiṇaṃ khagamṛgā yanto, naivaṃ śvajambukāḥ| ---------------------------------------------------------|24|
Sa. puṃsaṃjñāḥ-puṃnāmānaḥ, pakṣiṇo-vartakādayo, vāmasthitāḥ praśastāḥ| strīnāmāno-balākāsārikādayo, dakṣiṇasthitāḥ śubhāḥ| pradakṣiṇamiti vāmāddakṣiṇaṃ gacchantaḥ khagamṛgāḥ śubhāḥ| khagāḥ-kākāpārāvatādayaḥ| mṛgāḥ-hariṇaiṇādayaḥ| yānto naivaṃ śvajambukāḥ,-kintarhi ? dakṣiṇādvāmaṃ gaccantaḥ śubhā ityarthaḥ|
---------------------------------------------------------| ayugmāśca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane||24|| cāṣabhāsabharadvājanakulaccāgabarhiṇaḥ| ---------------------------------------------------------|25|
Sa. ayugmāḥ-pañcasaptā pi(dayo), mṛgāḥ śubhāḥ| cāṣādayo mayūrāntā nityaṃ darśane-vāmato dakṣiṇato vā, śastāḥ|
---------------------------------------------------------| aśubhaṃ sarvatholūkabiḍālasaraṭhekṣaṇam||25||
Sa. sarvathā-sarveṇa prakāreṇa vāmato dakṣiṇato vā yugmānāma yugmānāṃ vā, ulūkādīnāṃ darśanamaśubham| kīrtane tu praśastā ityeke|
praśastāḥ kīrtane kolagodhāhiśaśajāhakāḥ| na darśane na virute, vānararkṣāvato'nyathā||26|| dhanuraindraṃ ca lālāṭamaśubhaṃ, śubhamanyataḥ| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca||27||
Sa. endraṃ dhanurlālāṭaṃ-abhimukhaṃ, aśubham| anyataḥ-puraḥsthitaṃ sammukhaṃ varjayitvā tiryak pṛṣṭhato vā sthitaṃ, śubham| lālāṭamiti bhavārthe aṇ| lālāṭaśabdeneha lalāṭasamīpo deśo lakṣyate, sammukhamityarthaḥ| pātrāṇyagnipūrṇānyaśobhanāni| tathā binnāni-bhagnāni| tathā, viśikhāni-antaḥśūnyāni| na śubhānīti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|
vaidyasyāturagṛhapraveśe śubhāśubhasūcakāni nimittānyāha---- dadhyakṣatādi nirgacchadvakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam| vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśanneva paśyati||28||
Sa. ādiśabdenekṣuniṣpāvādiparigrahaḥ| dadhyakṣatāvādī (tā ādayo) yasya maṅgalasya tadevam| vaidyaḥ praviśanneva-tatkāla eva, āturagṛhāddadhyakṣatādi-yadvakṣyamāṇaṃ, tannirgaccat-niḥsarat, mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, paśyati|
dūtādyasādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajedārtamato'nyathā| karuṇāśuddhasantāno yatnatastamupācaret||29||
Sa. evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, dūtādyasādhu-aśubhaṃ pūrvanirdiṣṭaṃ, dṛṣṭvā ārtaṃ-āturaṃ, tyajet-na cikitset| ādiśabdena śakunādergrahaṇam| ato'nyatheti dūtādi śubhaṃ dṛṣṭvā, taṃ āturaṃ, vaidyo yatnena samupācaret| kimbhūtaḥ ? karuṇāyā śuddhaṃ nirmalaṃ, santānaṃ-ceto, yasya sa evaṃbhūtaḥ san|
atha tadeva dadhyakṣatādyāha---- dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām| yāvakāñjanabhṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām||30|| dūrvārdramatsyamāṃsānāṃ lājānāṃ phalabhakṣayoḥ| ratnebhapūrṇakumbhānāṃ kanyāyāḥ syandanasya ca||31|| narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca| śuklānāṃ sumanovālacāmarāmbaravājinām||32|| śaṅkhasādhudvijoṣṇīṣatoraṇasvastikasya ca| bhūmeḥ samuddhatāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||33|| manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍāvāYāḥ striyā api||34|| jīvañjīvakasāraṅgasārasapriyavādinām| haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ baddhasyaikapaśostathā||35|| rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ susurabhirvarṇaḥ suśuklo madhuro rasaḥ||36|| gopateranukūlasya svanastadvadgavāmapi| mṛgapakṣinarāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ||37|| chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇYāhaniḥsvanāḥ||38|| vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ| pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam||39||
Sa. dadhyakṣatādīnāṃ darśanaṃ 'pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam|' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| akṣatāḥ-yavāḥ, akhaṇḍitāstaṇḍulā ityanye, dhānyamevākhaṇḍitamakṣataśabdavācyamityapare| yāvakaṃ-alaktakaḥ| bhṛṅgāraḥ-kanakālukā| ardramatsyāḥ, ārdramāṃsam| ārdragrahaṇamatra śuṣkaparihārārtham| bhakṣaṃmodakādi| padmarāgādikaṃ-ratnam| ibho-hastī| narasyeti śauryatyāgaprajñārājasatkārādibhirvadhamānaḥ-pratidinamupacayaṃ gataḥ, tathāvidhasya puruṣasya darśanaṃ śubham| śuklānāṃ sumanaḥprabhṛtīnāṃ darśanaṃ śubham| bālacāmaraṃ-keśaprakīrṇakam| vājī-turaṅgaḥ| uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam| manojñasya-hṛdayahāriṇo'nnapānasya| śakaṭasya-rathasya, nṛbhiḥ-naraiḥ, pūrṇasya-sambhṛtasya| dhenvā ityādi| striyā apītyapiśabdaḥ samuccaye| yathā dhenvāḥ savatsāyā darśanamevaṃ vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyāḥ-sāpatyāyā iti| ruciko-valayaḥ, ābharaṇaviśeṣaḥ| siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| gandhaḥ-suṣṭhu surabhiḥ| varṇaḥ suṣṭhu śuklaḥ-sitaḥ| raso madhuraḥ| gopateḥ-vṛṣabhasya, anukūlasya-akupitasya, svanaḥśabdaḥ| tadvat-gopatinā tulyo, gavāmapyanukūlānāṃ śabda ityarthaḥ| tathā, śobhināṃ-praśastānāṃ mṛgādīnāṃ, praśastā giraḥ| vidyādārogyalakṣaṇamiti yojyam| mṛgapakṣinarā hyaśobhino'pi śṛgālolūkapulkasacāṇḍālādayaḥ santi, taḍyavaccedanārthaṃ śobhināmiti viśeṣaṇam| śobhināmapi mṛgādīnāṃ kṣāmarogārtāmihatānāmaśobhanā vācaḥ syuḥ tattyāgārthaṃ śobhanā iti viśeṣaṇam| catrādīnāmutkṣepaṇaṃ-utthāpanam| patākā-vaijayantī| abhiṣṭutiḥ-prayāṇakāle janena stutirjayajayetyādiśabdapūrvā'bhimukhamuccāritā| tathā, bheryādīnāṃ śabdāḥ, puṇyāhaniḥsvanāḥ-praśastaśabdā| arogyāya, na tvapraśastaniḥsvanāḥ pretapaṭahādijāḥ| vedādhyayanasya-vedapāṭhasya, ye śabdāste ca śubhāḥ| pradakṣiṇaḥ-anukūlo, vāyuḥ sukhaḥ-sukhāvahaḥ| pathi veśmapraveśe caitadārogyalakṣaṇaṃ vidyāt|
ityuktaṃ dūtaśakunaṃ svapnānūrdhvaṃ pracakṣate| ---------------------------------------------------------|40|
Sa. ityevamarthe parisamāptau vā| dūtaḥ-strīpuruṣādiḥ, ityādi prāguktam| tathā, cetanācetanarūpaḥ śubhāśubhasūcako dūtavarjito lokaprasiddhaḥ-śakuna uktaḥ| yathā (ślo. 17)-"hāhākranditaṃ" ityādi| iti-evaṃ, uktaṃ-abhihitam| ato dūtaśakunādūrdhvaṃ-anantaraṃ, svapnān pracakṣate-samyag bhaṇiṣyati, tantrakāra iti śeṣaḥ| svapnalakṣaṇamaṣṭaṅgasaṅgrahe kathitam| yathā (sū. a. 9)- "sarvendriyavyuparatau mano'nuparataṃ yadā| viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ prapaśyati||" iti| tathā (saṃ. sū. a. 9)- "śleṣmāvṛteṣu srotaḥsu śramāduparateṣu ca| indriyeṣu svakarmabhyo nidrā''viśati dehinam||" iti nidrālakṣaṇam|
---------------------------------------------------------| svapne madyaṃ saha pretairyaḥ vipan kṛṣyate śunā||40|| sa martyau mṛtyunā śīghraṃ jvararūpeṇa nīyate| ---------------------------------------------------------|41|
Sa. yo martyaḥ-puruṣaḥ, svapne-svapnāvasthāyāṃ, pretaiḥ saha madyaṃ piban śunā kṛṣyate-ākramyate, sa mṛtyunā jvararūpeṇa śīghraṃ ahirāt katipayaireva divasaiḥ, nīyate, likāntaramiti śeṣaḥ|
---------------------------------------------------------| raktamālyavapurvastro yo hasan hriyate striyā||41|| so'srapittena--------------------------------------| ---------------------------------------------------------|42|
Sa. raktamālyo raktavapū raktavastraśca yo martyo hasan striyā svapne hriyate-ākṛṣyata ākramyate, so'srapittena mṛtyunā śīghraṃ nīyate|
-----------------------mahiṣaśvarāhoṣṭragardabhaiḥ| yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā||42||
Sa. yo mahiṣādibhiḥ karaṇabhūtairyāmyāṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ, svapne prayāti, tasya yakṣmaṇā maraṇaṃ bhavati|
latā kaṇṭakinī vaṃśastālo vā hṛdi jāyate| yasya tasyāśu gulmena-----------------------|43|
Sa. martya iti prathamānto'pīhārthavaśāt ṣaṣṭhyantaḥ sambadhyate| yasya martyasya svapne kaṇṭakayuktā latā hṛdaye jāyate, vaṃśo vā-athavā tālaḥ, tasya śīghraṃ gulmena maraṇaṃ bhavet| saṅgrahetvevamuktam (śā. a. 12)- "yasya kaṇṭakinī latā vaṃśa stālo vā hṛdi jāyate sa gulmena| yasya tu śirasi sa śirorogeṇa śastreṇa vā śiraḥccedanena|" iti|
---------------------------------------------------------| ------------------------------------yasya vahnimanarciṣam||43|| juhnato ghṛtasiktasya nagnasyorasi jāyate| padmaṃ sa naśyetkuṣṭhena-------------------------------|44|
Sa. yasya martyasya nagnasyājyābhyaktasya vahnimanarciṣaṃ-jvālārahitaṃ, juhnata urasi padmaṃ svapne jāyate, sa naraḥ kuṣṭhena naśyet|
---------------------------------------------------------| ---------------------------------caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet||44|| snehaṃ bahuvidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati| ---------------------------------------------------------|45|
Sa. caṇḍālaiḥ saha bahuvidhaṃ-anekaprakāraṃ, snehaṃ-ghṛtatailādikaṃ, yo martyaḥ svapne pibet, sa prameheṇa naśyati| svapne prakṛte'pi punaḥ svapnagrahaṇaṃ kṛtaṃ spaṣṭārtham|
---------------------------------------------------------| unmādena jale majjedyo nṛtyan rākṣasaiḥ saha||45||
Sa. unmādena sa naśyati, yo rākṣasaiḥ saha nṛtyan jale majjet|
apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate| ---------------------------------------------------------|46|
Sa. sa marthyo'pasmāreṇa naśyati, yo nṛtyan pretena svapne nīyate|
---------------------------------------------------------| yānaṃ kharoṣṭramārjārakapiśārdūlasūkaraiḥ||46|| yasya pretaiḥ śṛgālairvā sa mṛtyorvartate mukhe| ---------------------------------------------------------|47|
Sa. yasya narasya svapne kharādibhiryānaṃ bhavati, sa mṛtyormukhābhyantare vartate, atyāsannavināśatvāt|
--------------------------------------------------| apūpaśaṣkulīrjagdhvā vibuddhastadvidhaṃ vaman||47|| na jīvati---------------------------------------------| -----------------------------------------------|48|
Sa. apūpān śaṣkulīrvā jagdhvā-bhakṣayitvaivaṃ svapne dṛṣṭvā, vibuddhaḥ san tadvidhaṃ-apūpaśaṣkuliprāyameva, vamet-udgiret, sa na jīvati|
----------akṣirogāya sūryandugrahaṇekṣaṇam| -----------------------------------------------|48|
Sa. sūryacandrayorgrahaṇadarśanamakṣirogāya|
-----------------------------------------------| sūryācandramasoḥ pātadarśanaṃ dṛgvināśanam||48||
Sa. svapne sūryācandramasoḥ patanadarśanaṃ martyasya dṛṣṭivināśanam| sūryācandramasoriti "devatādvandve ca" ityānaṅādeśaḥ|
mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ sambhavo vayasāṃ tathā| nilayo muṇḍatā kākagṛdhrādyaiḥ parivāraṇam||49|| tathā pretapiśācastrīdraviḍāndhragavāśanaiḥ| saṅgo vetralatāvaṃśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe||50|| śvabhraśmaśānaśayanaṃ patanaṃ pāṃsubhasmanoḥ| majjanaṃ jalapaṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ||51|| nṛtvavāditragītāni raktasragvastradhāraṇam| vayoṅgavṛddhirabhyaṅgo vivāhaḥ śmaśrukarma ca||52|| pakvānnasnehamadyāśaḥ praccardanavirecane| hiraṇyalohayorlābhaḥ kalirbandhaparājayau||53|| upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||54|| pradīpagrahanakṣatradantadaivatacakṣuṣām| patanaṃ vā vināśo vā, bhedanaṃ parvatasya ca||55|| kānane raktakusume pāpakarmaniveśane| citāndhakārasambādhe jananyāṃ ca praveśanam||56|| pātaḥ prāsādaśailādermatsyena grasanaṃ tathā| kāṣāyiṇāmasomyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇāṃ||57|| raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate| -----------------------------------------------|58|
Sa. jātu neṣyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| vaṃśalatādīnāṃ mūrdhni-śirasi, sambhavo-janma, jātu neṣyate| evamagre'pi yojyam| tathā, vayasāṃ-pakṣiṇāṃ, mūrdhni nilayo-nilayanam| tathā, muṇḍatā-kṛtamuṇḍanatvam| kākādyaiḥ parivāraṇaṃ-parivṛtatvam| na kevalaṃ kākādyaiḥ, pretādyaiśceti tathāśabdasyārthaḥ| gavāśanāḥ gomāṃsabhakṣāḥ, taiḥ| vetrādisaṅkaṭe-saṃvṛte, saṅgaḥ-dvārālābhaḥ, tatraiva niḥsāramapaśyataḥ| śvabhre śmaśāne ca śayanaṃ-svapanam| pāṃsau bhasmani ca patanam| jalapaṅkādike majjanaṃ-bṛḍanam| ādiśabdena kūpakaluṣodakādi gṛhyate| srotasā śīghreṇa hṛtiḥ-haraṇam| nṛtyaṃ ca vāditraṃ ca gītaṃ ca tāni| tathā, srak ca vastraṃ ca sragvastre, rakte ca te sragvastre ca, tayordhāraṇam| vayaścāṅgaṃ ca, tayorvṛddhiḥ| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| vivāhaḥ-pariṇayaḥ| śmaśrukarma-mukhavyañjanamuṇḍanam| pakvānnaṃ-maṇḍakādiḥ, snehaḥ-tailādiḥ, madyaṃ-sīdhvādi, teṣāmāśo-bhakṣaṇam| praccardanaṃ-vamiḥ| virecanaṃ-virekaḥ| hiraṇyasya-rukmādeḥ, lohasya ca lābhaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 12)- "labhate vā hiraṇyalohalavaṇa" iti| kaliḥ-anarthaḥ| bandho-bandhanam| parājayaḥ-paribhavaḥ| upānadyugasya nāśaḥ| pādasya carmaṇaśca prakarṣeṇa patanam| bhṛśaṃ-atiśayena, harṣaḥ| pitṛbhiḥ prakupitairavabhartsana-santarjanam| pradīpādīnāṃ patanamathavā vināśaḥ| parvatasya ca bhedanam| kānane-vane, raktapuṣpe praveśanamiti sambandhaḥ| pāpakarmāṇāṃ-pāpināṃ, niveśane-gṛhe, praveśanam| cintāyāmandhakārasambādhe-tamaḥsaṅkaṭe, jananyāṃmātari, ca praveśanam| prāsādāt parvatādvā pātaḥ-patanam, ādiśabdena vṛkṣagṛhādergrahaṇam| matsyena grasanaṃ-nigaraṇam| kaṣāyeṇa raktaṃ vastraṃ-kāṣāyam, tadvidyate yeṣāmitīniḥ| teṣāṃ kāṣāyiṇāṃ-kāśāyavastrāvṛtānāṃ, tathā asaumyānāṃ-durdarśānāṃ, tathā nagnānāṃ-vivastrāṇāṃ, tathā daṇḍadhāriṇāṃ-daṇḍināṃ, tathā raktayanānāṃ kṛṣṇavarṇānāṃ ca nṛṇāṃ jātu-kadācit, na darśanamiṣyate, svapne'śubhahetutvāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇā pāpānanācārā dīrghakeśanakhastanī||58|| virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā| -----------------------------------------------|59|
Sa. evaṃvidhā strī svapne kālaniśā-tadvidhā, matā| kṛṣṇākṛṣṇavarṇā| tathā, pāpamānanamācāraśca yasyāḥ sā| tathā, dīrghāḥ keśā nakhāḥ stanau ca yasyāḥ saivam| "svāṅgāccopasarjanāt" iti ṅīp| mālyaṃ ca vasanaṃ ca mālyavasanam| vigato rāgo yasya mālyavasanasya tadevaṃbhūtaṃ mālyavasanaṃ yasyāḥ saivam|
-----------------------------------------------| manovahānāṃ pūrṇatvātsrotasāṃ prabalairmalaiḥ||59|| dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaścideva vimucyate||60||
Sa. manaḥ-ceto, vahanti yāni viśeṣeṇa hṛdāśritāni srotāṃsi tāni manovahāni, teṣāṃ manovahānāṃ prabalaiḥ-atibalavadbhiḥ, malaiḥ-malinīkaraṇasvabhavairvātapittaśleṣmabhiḥ, purṇatvāt dāruṇāḥ-ghorā apraśastāḥ, spapnā dṛśyante-anubhūyante| yaiḥsvapnairdṛṣṭaiḥ, rogī-āturaḥ, pañcatāṃ yāti-maraṇaṃ prāpnoti, tathā svabhāvatvādaiṣāṃ svapnānām| aroga ityādi| svastho naraḥ saṃśayaṃ-jīvitasaṃdehaṃ, prāpya kaścideva-bahūnāṃ madhyātpuṇyavānniyatāyureva, vimucyate, maraṇāditi, śeṣaḥ| svapnabhedānidānīmāha-
dṛṣṭaḥ śruto'nubhūtaśca prārthitaḥ kalpitastathā| bhāviko doṣajaśceti svapnaḥ saptavidho mataḥ||61||
Sa. caḥ samuccaye| itiḥ prakāre| dṛṣṭādinā prakāreṇa svapnaḥ saptavidho mataḥ,-sapta svapnā ityarthaḥ| dṛṣṭaḥ sa ucyate,-yaścakṣuṣā jāgradavasthāyāṃ kiñcidvastujātaṃ dṛṣṭvā tadānīṃ suptāvasthāyāṃ tādṛśaṃ vastujātaṃ saṃvittirūpatayā'nubhuyate| 1| yaśca śabdamātreṇa bastujātaṃ śrotrendriyeṇa gṛhyate tadānīṃ suptāvasthāyaṃ tādruksaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa śruta ucyate| 2| yastu jāgradavasthāyāṃ yathāyathamindriyairanubhūyate suptāvasthāyāṃ tādṛgantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, so'nubhūta ucyate| 3| yasmin dṛṣṭe śrute'nubhūte vā yatpūrvaṃ jāgradavasthāyāṃ vastujātaṃ manasā'bhyarthyate tathaiva ca suptāvasthāyāmantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa prārthita ucyate| 4| yastu ṣaḍbhiḥ pratyakṣānumānādibhirna dṛṣṭo nāpi śruto nāpyanubhūto dṛṣṭaśrutānubhūtatvābhāvādata eva na prārthitaḥ, api tu kevalaṃ manasā yatheccamutprekṣya yatkiñcanarūpābhiḥ kalpanābhistābhistābhiḥ kalpito jāgradavasthāyāṃ vastujāto'ntaḥsaṃvittāvupāruḍhaḥ, tadānīṃ suptāvasthāyāṃ tādṛganubhūyate, sa kalpita ucyate| 5| yaśca dṛṣṭaśrutādibhyaḥ svapnebhyo'nyo vilakṣaṇasvapno yathā dṛśyate suptāvasthāyāmuttarakālaṃ tathaiva tatsvapnadarśinā nareṇa tanmukhāvagatatadarthairanyairapi pratyakṣato dṛśyate, sa bhāvikaḥ| 6| doṣajaḥ sa svapnaḥ-yo vātajaḥ pittajaḥ kaphajo vā yathāyathaṃ doṣaguṇānurūpo'ntaḥsaṃvittāvanubhūyata iti| 7|
teṣvādyā niṣphalāḥ pañhca yathāsvaprakṛtirdivā| vismṛto dīrghahrasvo'ti---------------------------|62|
Sa. teṣu svapneṣumadhyādye pañcādyāḥ-ādau paṭhitā dṛṣṭādayaḥ te niṣphalāḥ-na te yathānurūpaṃ phalaṃ śubhamaśubhaṃ vā dadati| yathāsvaprakṛtiḥ-yathādoṣajo, yaḥ svapnaḥ so'pi niṣphalaḥ-nāsau yathānurūpaṃ śubhāśubhalakṣaṇaṃ phalaṃ dadāti| vātaprakṛtervātaprakṛtyanurūpataḥ svapno yāvaddvandvaprakṛterdvendvaprakṛtyanarūpataḥ sannipātarūpato vā'phalaḥ| tathā divā dṛṣṭo yaḥ svapnaḥ, tathā vismṛtaḥ, tathā'tidīrgho'tihrasvo vā yaḥ svapnaḥ, sa pañcavidhavyatirikto'pyaphalaḥ|
-----------------------------------------------| -------------------------pūrvarātre cirātphalam||62|| dṛṣṭaḥ karoti tuccaṃ ca----------------------| -----------------------------------------------|63|
Sa. pūrvarātre dṛṣṭaḥ svapnaścirāt-cireṇa kālena, phalaṃ tuccaṃ-alpaṃ, na yathāparibhāṣitaṃ, vidadhāti| kecittvāhuḥ,-ceti vikalpārthe, cireṇa kālena tuccaṃ vetyarthaḥ| pūrvarātra iti "ahaḥ sarvaikadeśa" iti samāsāntaḥ|
-------------------------gosarge tadaharmahat| nidrayā vā'nupahataḥ pratīpairvacanaistathā||63||
Sa. gosarge-gavāṃ mokṣakāle, yo dṛṣṭaḥ svapnaḥ sa tadahaḥ-tasminnevāhani, phalaṃ mahatkarotīti yojyam| tadaharityahaḥśabdaḥ saptamyarthavṛttiravyayaḥ| śubhaḥ svapno dṛṣṭo rātriśeṣe nidrayā vā yadyanupahato-yasminsvapne dṛṣṭe'nantaraṃ na supyate, sa svapno mahat phalaṃ karoti| anyathā svalpam| pratīpaiḥ-ananukūlairvacanaiśca, anupahataḥ-anabhyāhataḥ, śubhaḥ svapno dṛṣṭo mahat phalaṃ karoti|
evaṃ śubhaṃ svapnaṃ pratyuktvā'śubhaṃ svapnaṃ pratyāha---- yāti pāpo'lpaphalatāṃ dānahomajapādibhiḥ| -----------------------------------------------|64|
Sa. pāpaḥ-aśubhaḥ svapnaḥ, alpaphalatāṃ yāti| kaiḥ ? dānādibhiḥ| ādigrahaṇāt dhyānaniyamādayo gṛhyante|
-----------------------------------------------| akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ||64|| paśyetsaumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet| -----------------------------------------------|65|
Sa. akalyāṇamapi-aśubhasūcakatvādaśubhaṃ [api], svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva-tasminnevāvasare'śubhasvapnadarśanasamanantare kāle, saumyakaraṃśubhasūcakatvāccubhaṃ svapnaṃ yaḥ paśyettasya jantostasya vā svapnasya śubhameva-kalyāṇarūpameva, phalaṃ bhavet, na pūrvadṛṣṭamaśubhamityevaśabdārthaḥ| apiśabdāt kalyāṇaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā yastatraiva vā svapnamadhye supto'śubhaṃ ca svapnaṃ paśyet, tasyāśubhameva phalaṃ bhavet, na pūrvadṛṣṭaṃ śubhamiti bodhyam| nanu, evaṃ sati svapnānāmaniścataphalatvaṃ prāpnoti| tataśca "svapne madyaṃ saha pretaiḥ" (ślo.40) ityādinā yaduktaṃ tadanyathā'pi syāt| yato'śubhalakṣaṇo'pyevaṃ dānādibhiścānyathā sampadyate| tataścāniścitaphalatvānmaraṇaṃ prati nāsau niścito hetuḥ| evamanye'pi ye svapnāḥ pratiniyatā raktapittādīnāṃ vyādhīnāṃ hetavo nirdiṣṭāḥ, te'pi tathaiva boddhavyāḥ| atrācakṣmahe| niścitāniścitaphalasvabhāvatvāt svapnānāmadoṣaḥ| tathā hi-kecitsvapnā niścitaphalasvabhāvā nirdiṣṭāḥ| yathā-"svapne madyaṃ saha pretaiḥ" ityādayaḥ| kecidaniścitaphalasvabhāvāḥ| yathā-"mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" (ślo-49) ityārabhya yāvat "raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate" ityevamantena granthena ye nirdiṣṭāḥ| tatra ye niścitaphalasvabhāvāsteṣāṃ na kathañcidapyanyathā kartuṃ pāryate| prāktanasya karmaṇastathārūpasya balabattvāt| ye tvaniścitaphalasvabhāvāḥ "mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" ityādayaḥ| teṣāṃ spapnāntaradarśanādibhiranyathā sadbhāvaḥ sambhāvyata iti| "paśyetsaumyaṃ" ityuktam| atstāneva saumyān svapnān darśayitumāha-
-----------------------------------------------| devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān||65|| sādhūn yaśasvino vahnimiddhaṃ svaccān jalāśayān| kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrānsutejasaḥ||66|| narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam| yaḥ paśyellabhate yo vā catrādarśaviṣāmiṣam||67|| śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam| śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān||68|| ārohedgośvayānaṃ ca, tarennadahadodadhīn| pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtam||69|| sambādhānniḥsṛtirdevaiḥ pitṛbhiścābhinandanam| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||70|| yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ bahu ca so'śnute| -----------------------------------------------|71|
Sa. kumārakā-bālakāḥ| viṣaṃ-vatsanābhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| sumanasaḥ-puṣpāṇi| śuklaśabdo vastramityatrāpi sambadhyate, arthavaśāccāsya napuṃsakatvamekatvaṃ ca bodhyam| devādīn yaḥ paśyet, yo vā catrādīn labhate, yaśca śailādīn samārohet, yaśca nadādīṃstaret, yasya vā pūrvottaragamanādikaṃ syāt, sa puruṣa āyurādīnaśnute-prāpnoti|
"ārogyamaśnute" ityuktam| atastadevārogyaṃ lakṣayitumāha---- --------------------------------------------| maṅgalācārasampannaḥ parivārastathā''turaḥ||71|| śraddhadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu||72|| cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam| -----------------------------------------------|73|
Sa. "praśastācaraṇaṃ nityamapraśastavisarjanam| etaddhi maṅgalaṃ proktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ||". ācaraṇaṃ-ācāraḥ saddṛttānuṣṭhānam| maṅgalācārābhyāṃ sampanno-yuktaḥ| kaḥ ? parivāraḥ| tathā, āturaḥ| śraddhadhānaḥ-avaśyaṃ me vyādhirayamanena bheṣajena naśyatītyevaṃ manyamānaḥ| tathā ca, parivāro'nukūlaḥ-dakṣiṇaḥ| tathā, prabhūtasya dravyasya saṅgrahaḥ-saṅgrahaṇam| tathā, sattvalakṣaṇayoḥ saṃyogo, vaidyādiṣu bhaktiḥ, cikitsāyāṃ-upakrame, anirvedaḥ-sotsāhatā, tat-etat, ārogyalakṣaṇam|
kasmādidaṃ sthānaṃ śārīramucyate ? ityasya niruktimāha---- --------------------------------------------| ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ samyagudāhṛtam|73| śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīramidamucyate| 73 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtādivijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. iti-parisamāptau| atra-asminsthāne, yato-yasmāt, śarīrasya janma samyak-aviparītaṃ garbhāvakrāntyādibhiścaturbhiradhyāyaiḥ prasaktānuprasaktikayā, udahṛtam| maraṇaṃ-vikṛtivijñānīyākhyena tathā dūtādivijñānīyākhyena ca| tataḥ-śarīrasya janmamaraṇodāharaṇāt kāraṇāt, idaṃ sthānaṃ śārīramucyate| yadyapi sarva āyurvedākhyo granthaḥ śarīramadhikṛtya pravṛttaḥ, tathā'pīdaṃ sthānaṃ sākṣājjanmamaraṇacintanāccarīrasya prādhānyena śārīraṃ sthānamucyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracittāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyaṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtā- divijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||