2. dinacaryādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. atheti sarveṣvadhyāyeṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantarye prastutābhisambandhe vā| athetyādiśabdānāṃ pūrvādhyāye varṇita evārthaḥ| māṅgaliko hyācāryaḥ pratyadhyāyārambhe maṅgalārthamathaśabdaṃ prayuṅkte| dine dine caryā dinacaryā, dinasya vā caryā dinacaryā| caraṇaṃ caryā| ubhayalokahitamāhāravihāraceṣṭitamiti yāvat, pratidine yatkartavyam| dinacaryā yasminnadhyāye'stīti pūrvavat chapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvatvaṃ ca pratipādya dinacaryeti niṣpādyate, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nanu, prastutādāyuṣkāmīyādadhyāyādanantaraṃ ko'sya sambandhaḥ ?| ucyate| yasmādāyuṣkāmeṇa puruṣeṇa yatpradhānamāyuṣyaṃ tadāsevyaṃ prathamataḥ, tadanvanyāni yānyāyuṣyāṇi| ataḥ prathamaṃ tāvadācārapradhānena bhavitavyam| yataḥ, "ācārādāyurlabhyate" ityācāryāḥ| yadyapyatra rātricaryā'pi vihitā, tathāpi prādhānyāddinacaryā asminnadhyāye nirdiṣṭā| ato dinacaryādhyāyo'yamucyate|
Ā. rā. dinacaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-athāta iti| yataḥ pūrvādhyāye vyādhipratīkāraḥ sāmānyasaṃkṣepābhyāṃ vyākhyātaḥ| sa evedānīṃ viśeṣavistarābhyāṃ vyākhyeyaḥ| sa ca hetvādikrameṇa| tatrādau bahuvaktavyatvādbahiraṅgo hetuḥ| sa dvedhā-vihāraḥ āhāraśca| vihāro dvedhā-niyatakālo'niyatakālaśca| niyatakālo'dvedhā-dainandinaḥ ārtavaśca| tatra dainandino'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dinacaryākhyaḥ| sa ca prabodhādiḥ|
asmiṃstantre āyuḥpālanaṃ prakṛtam| tadvividham, svasthavṛttamāturavṛttaṃ ca| tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturopayogitvācca svasthavṛttamevādāvucyate--------- brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ| ---------------------------------------------------|1|
Sa. rātreścaturdaśo muhūrto brāhmo muhūrtaḥ, viṣuvati samarātriṃdive kāle dvighaṭikopalakṣaṇaḥ| muhūrtasya ceha dvighaṭikopalakṣaṇārthatvātsarvasmin kāle rātreścaturghaṭikāvaśeṣe samutthānaṃ kāryamiti sthitam| (svastho-nīrogaḥ kalyaḥ| sa āyuṣo yathopacaritasya jīvitasya rakṣārthaṃ brāhme muhūrta uttiṣṭhedabhyutthānaṃ kuryāt| muhūrto-nāḍikādvayam| brahma-jñānaṃ, tadarthamadhyayanādyapi brahma, tasya yogyo muhūrto brāhmaḥ, paścimayāmasya nāḍikādvayam|) tasmin brāhme muhūrta uttiṣṭhet| kimbhūtaḥ ? svastho'nāturaḥ| (suśrute sū.a.15/48)- "samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ| prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate" iti svasthalakṣaṇam| kimarthamuttiṣṭhet ? rakṣārthamāyuṣo jīvitasya| tadā hyuttiṣṭhato vyādhyalakṣmyādyabhāva evāyuṣo rakṣā bhavati| ātureṇa dhātusāmyārthaṃ svaptavyameva|
Ā. rā. tatra prabodhaṃ vidhatte-brāhmo mūhūrta iti| rātrerupāntyo muhūrtā brāhmaḥ| tatra uttiṣṭhet-prabudhyet| svasthonīrogaḥ| rogiṇastvaniyamaḥ|
-----------------------------------------------| śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhistataḥ||1|| arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādijam| prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam||2|| kanīnyagrasamasthaulyaṃ praguṇaṃ dvādaśāṅgulam| bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan||3||
Sa. śarīrasya cintā śarīracintā- jīrṇājīrṇanirūpaṇādikā, tāṃ nirvartya, tato mūtrapurīṣādeḥ kṛtaśaucavidhānaḥ, tato'nantaraṃ dantapavanamarkādikaṃ bhakṣayet| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.3)- "brāhme muhūrta uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan" ityādi| arkaḥ- sūryāhvaḥ| nyagrodho- yakṣāvāsaḥ| khadiro- gāyatrī| karañjaściribilvaḥ| kakubho'rjunaḥ| ādiśabdena mālatīkaravīrādiparigrahaḥ| kathaṃ bhakṣayet ? dantānāṃ māṃsānyabādhayannapīḍayan| prātaḥ- pratyuṣasi, bhuktvā ca- āhāraṃ bhakṣayitvā ca| mṛdvagraṃ- kūrcitāgram| tathā kaṣāyakaṭutiktam, rasatrayeṇa hyanena mukhavairasyārocakaśleṣmādyapanayāḥ samyak sampadyante| arkādyupādānādeva kaṣāyāditve labdhe, kaṣāyādigrahaṇaṃ saṅgrahādigṛhītasya saṅgrahārthaṃ spaṣṭārthaṃ ca| arkādigrahaṇamudāharaṇārthaṃ jñeyam| atra saṃkṣepavivakṣayā na dantapavanasya gaṇasaṅgrahaḥ| dvādaśādyaṅgulapramāṇatvaṃ śleṣmātakādyaniṣṭadantapavananiṣedhaśca tantrāntarokta (saṅgrahokta) mapi nehoktam| suśrutenoktam (?) "ajagdhamanupakliṣṭaṃ ṣaḍaṣṭadvādaśāṅgulam| pradeśanīmukhasamaṃ mṛdu syāddantadhāvanam| kūrcitāgraṃ" ityādi|
Ā. rā. śaucaṃ vidhatte-śarīracintāmiti| tataḥ-prabodhānantaram| kṛtaśaicavidhirbhavet-smṛtyuktavidhinā malotsargādyācamanaparyantaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā śarīracintāṃ nirvartya-niṣpādya| kīdṛśaṃ me śarīraṃ, kiñca mayā asya hitamanuṣṭhitaṃ, kiṃvā adyānuṣṭheyamityādi vimarśaḥ śarīracintā| vakṣyati hi (sū. a. 2/47)- "naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅga bhavatyevaṃ nityaṃ sannihitaḥ smṛtiḥ||" dharmaśāstre'pi-"brāhmo muhūrta utthāya cintayedātmano hitam" iti| tadā hi kṛto vimarśo yathārtho bhavati, manasaḥ prasannatvāt| dantadhāvanaṃ vidhatte-arketi| prātarbhuktvā ceti dvikālaṃ dantapavanaṃ bhakṣayet| dantāḥ pūyante śodhyante'neneti dantapavanaṃ-dantakāṣṭham| taccārkādijam| kakubho'rjunaḥ| ādiśabdādasanādayaḥ| tacca mūlam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam| sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam| vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam||" iti| kanīnyagrasamasthyaulyaṃ-kaniṣṭhikāṅgulyagrabhāgavatsthūlam| praguṇaṃṛju| kaṣāyādirasamarkādibhyo'nyadapi grāhyam, arkādyanabhivyaktakaṣāyādirasamapi grāhyāmityubhayorgrahaṇam| bhakṣaṇena bhakṣaṇapūrvakaṃ dantagharṣaṇaṃ lakṣyate, dantamāṃsabādhananiṣedhānyathānupapatteḥ| na hi bhakṣaṇamātreṇa dantamāṃsānāṃ pīḍā| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam| vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet| vāpyaṃ-kuṣṭham| trivargatritayaṃ-triphalā, trikaṭukaṃ, trijātakaṃ ca| śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan" iti| gharṣaṇaṃ cādhodantapurvakam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "dantān pūrvamadho gharṣetprātaḥ siñcecca locane| toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā" iti| ṛtvantare koṣṇavāriṇetyarthaḥ|
nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat||4||
Sa. ajīrṇādīnāṃ dvandvaḥ| etāni vidyante yasyeti 'ata iniṭhanau' iti iniḥ| evaṃ tṛṣṇāsyetyādau dvandvādiniśca| taddantapavanamajīrṇī na bhakṣayet| evaṃ vamathvādīnāṃ karṇāmayyantānāṃ sambandho yojyaḥ|
Ā. rā. rogaviśeṣe dantadhāvanaṃ niṣedhati-nādyāditi| ajīrṇādirogī, taddantapavanaṃ, nādyānna bhakṣayet| arditaṃekāyāmaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān| bilvababbūlanirguṇḍīśigrutindukatilvakān|| kovidāraśamīpīlupippaleṅgudaguggulūn| pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam|| svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam| pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet||" iti|
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet| -----------------------------------------------|5|
Sa. tato-dantapavanabhakṣaṇānantaraṃ, sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| kasmāt ? yato hitamakṣṇoḥ|
Ā. rā. añjanaṃ vidhatte-sauvīramiti| tato-dantadhāvanāntaraṃ, sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| yasmādakṣṇornetrayoḥ nityaṃ-sarvadā, hitaṃ-pathyam| asya ca mṛducūrṇāñjanatvāttisraḥ śalākā mānam| saṅgrahe tu phalamuktam (sū. a. 3)- "locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane| vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī||" iti| suśrutastu (ci. a. 24/18) srotoñjanamāha-"mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam| dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭeḥ kledarujāpaham||" iti| ubhayoḥ prāmāṇyādvikalpaḥ|
------------------------------------------------| cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣāt śleṣmato bhayam||5|| yojayetsaptarātre'smātsrāvaṇārthaṃ rasāñjanam| -------------------------------------------------|6|
Sa. asmātkāraṇāt, srāvaṇārthaṃ saptarātre sati, rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavākhyaṃ, yojayet| yasmāccakṣustejomayamāgneyam| yadyapi pañcamahābhūtātmakaṃ sarvamapi, tathāpi bāhulyena vyapadeśāttejomayamucyate| ata eva tadrūpāṇyālocayati| tathā ca loke kaścidāha-- "narapatireti" iti| na cāsau narāṇāmeva patiḥ kintarhi nārīṇāmapīti| tasya hi cakṣuṣo vātapittābhyāmapi bhayamasti, viśeṣeṇa tu kaphādbhayam, tato rasāñjanaṃ yojayet|
Ā. rā. sauvīrāpavādena rasāñjanaṃ vidhatte-cakṣuriti| saptarātre rasāñjanaṃ yojayet| antarārthe saptamī, saptarātramantaraṃ kṛtvetyarthaḥ| kimarthaṃ ? srāvaṇārthaṃ,- śleṣmanibarhaṇārtham| yasmāccakṣustejomayam, tatastasya śleṣmataḥ-kaphājjalātmakāt, viśeṣādbhayam| vātapittayostu viśeṣabhayābhāvānnityāñjanena ca prasādanenopaśamāt pṛthak pratīkārābhāvaḥ| asya ca tīkṣṇapiṇḍāñjanatvāddhareṇumātratvam| piṇḍatvaṃ ca dārvīkkāthajatvāt| uktaṃ hi-"dārvīkkāthamajākṣīrapādaṃ paktvā yadā ghanam| tadā rasāñjanākhyaṃ tannetrayośca prayojayet||" iti| nanu "pañcasaptāṣṭarātre vā srāvaṇārthaṃ rasāñjanam|" iti (sū. a. 5/12) carakavacanam| iha tu saptarātra iti virodhaḥ| maivam| pañcasaptāṣṭarātrāṇāṃ bahumadhyālpakaphaviṣayatvāt| nanu "niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate" iti (sū. a. 5/14) carakeṇāñjanasya rātriḥ kāla uktaḥ| iha tu dantadhāvanāntaramiti virodhaḥ| maivam| carakavākyasya hyayamarthaḥ| yadā nityāñjanaṃ bādhitvā pūrvāhṇe rasāñjanaṃ prayujyate tadā dhruvaṃ nityasevyamañjanaṃ niśāyāmiṣyate, anyadā tu prātarevetyavirodhaḥ| tathā ca manuḥ (a. 4/152)- "maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam| pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam|" iti| maitraṃ-sūryārādhanam|
------------------------------------------| tato nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavet||6||
Sa. nāvanādīnāṃ guṇāḥ nasyādividhiṣu vakṣyamāṇā vidhānaṃ ca| tāmbūlasya tu vaiśadyāruciharatvasaugandhyādiguṇāḥ prasiddhā eva| nāvanādīnāṃ tāmbūlāntānāṃ dvandvaḥ| tato'ñjanādanantaraṃ, nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlāni bhajate yaḥ sa evaṃvidho bhavet| 'bhajo ṇviḥ' iti ṇviḥ|
Ā. rā. nasyādīn vidhatte-tata iti| tato'ñjanādanantaraṃ, krameṇa nāvanādīn bhajet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam| ghanonnataprasannatvakskandhagrīvā''syavakṣasaḥ|| sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ| nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ" iti| gaṇḍūṣaśca snehakaṣāyoṣṇodakaiḥ kramāt kāryaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ| na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt|| khadirakṣīravṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ| arocakāsyavairasyamalaputiprasekajit|| sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam| prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret| dhūmapasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ| añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam| dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet" iti| tāmbūlaṃ tu jātīphalādiyuktam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet| jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha|| kaṭukaṃ-latākastūrikāphalam| tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam" iti|
yeṣāṃ tu tāmbūlamapathyaṃ, tānāha------------- tāmbūlaṃ kṣatapittāsrarūkṣotkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāmapi||7||
Sa. kṣataṃ vidyate yeṣāṃ te kṣatāḥ| arśa āditvādac| evaṃ pittāsrā rūkṣāśca| utkupitamabhiṣyannaṃ cakṣurekaṃ dve vā yeṣāṃ ta evam| kṣatāśca pittāsrāśca rūkṣāścotkupitacakṣuṣaśca, teṣāmapathyamahitam| tathā viṣārtānāṃ mūrcchārtānāṃ madārtānāṃ śoṣiṇāṃ ca, ityapiśabdasyārthaḥ| śoṣiṇo- rājayakṣmiṇaḥ|
Ā. rā. kṣatādau tāmbūlaṃ niṣedhati-tāmbūlamiti| kṣataṃkṣatakāsaḥ| pittāsraṃ-raktapittam| rūkṣo-niḥsnehāṅgaḥ| utkupitacakṣuḥ-abhiṣyandākhyo'kṣirogaḥ| śoṣo-mukhaśoṣo rājayakṣmā ca| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/24)-"raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām| rūkṣadurbalamattānāṃ na hitaṃ mukhaśoṣiṇām||" iti| tāmbūlaṃ suptotthitādau tu pathyam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-"pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave| dvipatramekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat" iti|
tadetatsarvaṃ vidhāya, bhojanāsanne kāle'bhyaṅga ācaraṇīya ityāha------------------ abhyaṅgamācarennityaṃ, sa jarāśramavātahā| dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakṛt||8||
Sa. abhyaṅgaṃ nityaṃ satatamācaret| nityagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| ekadvitridināntaramapi yathoditamācarato na doṣaḥ| so'bhyaṅgaḥ, ācaryamāṇo jarā ca śramaśca vātaśca tān hantīti kvip| tathā dṛṣṭītyādi| dṛṣṭeḥ prasādo- vaimalyaṃ dṛṣṭiprasādaḥ| śobhanā cāsau tvak ca sutvak, tasyā bhāvaḥ sutvaktvam| dṛḍhasya bhāvo dārḍhyam| "varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañca" iti ṣyañ| dṛṣṭiprasādādīnāṃ dvandvaḥ| tāni karoti yo'bhyaṅgaḥ, sa evam|
Ā. rā. abhyaṅgaṃ vidhatte-abhyaṅgamiti| sa cotpannāyāṃ kṣudhi vidheyaḥ| tadā hi śuddhasrotastayā romakūpaiḥ sneho dehaṃ vyāpnoti, taṃ coṣmā pacati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ| yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret||" iti| abhyaṅgaphalamāha- sa iti| so'bhyaṅgaḥ , jarādīn hanti, dṛṣṭiprasādādīṃśca karoti| sutvaktvaṃ-nirmalanirvalīkatvaṃ tvacaḥ| saṅrahe tu (sū.a. 3)- "rathākṣacarmaghaṭavadbhavantyabhyaṅgato guṇāḥ| sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam|| tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ "| iti|
śiraḥśravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet| --------------------------------------------|9|
Sa. tamabhyaṅgam, śiraḥśravaṇapādeṣu, viśeṣeṇātiśayena, śīlayedabhyaset, iti vacanāccāvaśyaṃ na tathā sarvaśarīre'bhyaṅgaḥ kāryaḥ, yathaiteṣu śiraḥśravaṇapādeṣu| atra ca pūrvavadekatvābhāvaḥ|
Ā. rā. abhyaṅgābhyāsaṃ vidhatte-śira iti| tamabhyaṅgaṃ, śīlayedabhyaset sarveṣvaṅgeṣu, viśeṣānmūrdhakarṇāṅghriṣu| ekasminneva prayoge punaḥ punaḥ yojanamabhyāsaḥ| pratyahaṃ prayogābhyāsastu nityamityanenaivoktaḥ| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendriyatarpaṇaḥ| hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam|| pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭiprasādakṛtu| pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut||" iti|
athetadapavādamāha-------- -----------------------------------------------------| varjyo'bhyaṅgaḥ kaphagrastakṛtasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ||9||
Sa. abhyaṅgo varjyo- varjanīyaḥ| kaphagrastena kṛtasaṃśuddhinā ajīrṇinā ca| grastagrahaṇamatiśayapratipādanārtham|
Ā. rā. abhyaṅgaṃ kaphagrastādau niṣedhati-varjya iti| kaphagrastaḥ-ativṛddhaśleṣmā, kṛtasaṃśuddhiḥ-kṛtavamanavirekaḥ, ajīrṇī ca, abhyaṅgaṃ varjayet| kṛtasaṃśuddhestadahareva niṣiddhaḥ| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/36)- "taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana| tathā vānto viriktaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ|| pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyorasādhyatvamathāpi vā|| śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnisādādayo gadāḥ||" iti|
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto'gnirmedasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate||10||
Sa. śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate| tasmātpañcaguṇāḥ lāghavādayo niṣpadyante| vibhaktāni-vibhāgena sthitāni, ghanāni- dṛḍhāni, gātrāṇi yasya sa vibhaktaghanagātraḥ, tasya bhāvastattvamiti|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvārā vyāyāmaṃ vidhatte-lāghavamiti| vyāyāmāt lāghavādyupajāyate| tasmāttaṃ kuryādityarthasiddham| vibhaktaghanagātratvaṃ-susanniviṣṭanibiḍāvayavatvam| āyāsamātraphalaṃ śārīraṃ karma vyāyāmaḥ|uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "śarīrāyāsajanakaṃ karma vyāyāma ucyate" iti| tacca niyuddhādi| taccābhyaktagātraiḥ kriyate, ityabhyaṅgānantaramuktam| vakṣyati hi (sū. a. 3/10)- "vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhatailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ" iti|
idānīṃ yenāsau na kāryastaṃ darśayati----------- vātapittāmayī bālo vṛddho'jīrṇo ca taṃ tyajet| ----------------------------------------------|11|
Sa. vātapittāmayī, bālaḥ- āṣoḍaśādvarṣāt, vṛddhaḥ- saptaterūrdhvam, ajīrṇī ca, taṃ jahyāt|
Ā. rā. vātarogādau vyāyāmaṃ niṣedhati-vātapittāmayīti| taṃ-vyāyāmam|
--------------------------------------------------| ardhaśaktyā niṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ||11|| śītakāle vasante ca, mandameva tato'nyadā| ---------------------------------------------|12|
Sa. turavadhāraṇe| balavadbhiḥ puruṣaiḥ snigdhabhojibhirardhaśaktyaiva niṣevyo vyāyāmaḥ| prāk śramādvāyāmavarjanaṃ kāryamityarthaḥ| kadāsau vidhātavyaḥ ? ityāha- śītakāla iti| hemante śiśire vasante ca sevyaḥ| śītartuvasantābhyāmanyadā mandameva sevyaḥ| mandamiti kriyāviśeṣaṇam| kriyāviśeṣaṇānāṃ ca karmatvamekatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca vaktavyamiti|
Ā. rā. vyāyāmamātrāmāha-ardhaśaktyeti| ardhaśaktyā vyāyāmo niṣevyaḥ| kiṃ sarvaiḥ? netyāha-balibhiriti| balibhiḥ snigdhabhojibhiriti militaṃ viśeṣaṇam| kiṃ sarvadā? netyāha-śītakāla iti| śītakāle-hemantaśiśirayoḥ| anyadā tu tato'rdhaśaktermandamalpamātraṃ niṣevyaḥ| anyadetyanyasyāmavasthāyāṃ anyasmiṃśca ṛtau| anyāvasthā-balitvasnigdhabhojitvaviparyayaḥ| anyartuḥ- grīṣmāditrayam| eva śabdena mandatvaviṣaye ardhaśakterna praveśaḥ,ardhaśaktiviṣaye tu mandatvapraveśo'stīti dyotyate|ardhaśaktilakṣaṇam suśrutenoktam (ci. a. 24/43)- "hṛdi sthānasthito vāyuryadā vakraṃ prapadyate| vyāyāmaṃ kurvato jantostadvalārdhasya lakṣaṇam " iti|
-----------------------------------------------| taṃ kṛtvā'nusukhaṃ dehaṃ mardayecca samantataḥ||12||
Sa. taṃ- vyāyāmaṃ, kṛtvā, anusukhaṃ- yathā śarīre bādhā na syāttathā, dehaṃ mardayet| samantataḥ- paritaḥ|
Ā. rā. mardanaṃ vidhatte-taṃ kṛtveti| anusukhaṃ-sukhānatikrameṇa| samantataḥ-sarvāṅgeṣu| ativyāyāmadoṣakathanātpūrvaṃ mardanavidhānaṃ mardanasya vyāyāmāṅgatvakhyāpanārtham| aṅgatvaṃ coktameva, taṃ kṛtveti| ata evoktaṃ suśrutavyākhyāyāṃ jaijjaṭena-"mardanamapi vyāyāmāntaḥpātyeva" iti| tacca viśeṣātpadbhyām| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 24/43)- "vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca|| vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva||" iti|
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||13||
Sa. ativyāyāmāttṛṣṇādayo bhavanti| tṛṣṇeti pṛthak padam| (tena tṛṣṇādīnāṃ padānāmakṛtasamāsānāṃ nirdeśo doṣadeśādyanurodhenaikasya dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ sarveṣāṃ cāti vyāyāmavyāpattvadyotanārthaḥ|) ativyāyāmaprasaṅgenātijāgarādīnāmapi vyāpado darśayati-
Ā. rā. vyāyāmapramāṇātikrame doṣamāha-tṛṣṇeti| kṣayo-rājayakṣmā| pratamakaḥ-tamakaśvāsabhedaḥ| śramaḥ-karmendriyāṇāṃ svavyāpārākṣamatvam, klamo-buddhīndriyāṇām|
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam| gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||14||
Sa. vyāyāmādīnāṃ bhāṣyāntānāṃ dvandvaḥ| tānyādiryasya sāhasasya dhanurākarṣaṇādestadevam| ayathābalamārambhaḥ sāhasam, tadbhajansevamāno vinaśyati| ka iva ? siṃha iva, siṃho vikramavānapyatibalaṃ gajapatiṃ mahāvarṣmāṇamākarṣannākrāman yathā vinaśyati, tathā'yathābalamārabdhena vyāyāmādinā naro māryata iti|
Ā. rā. vyāyāmaprasaṅgājjāgarādīnāṃ yathoktapramāṇātikrame doṣamāha-vyāyāmeti| gajamākarṣan siṃha iva| yataḥsāhasataḥ| ayathābalamārambhaḥ sāhasam| na hi vyāyāmādyatibhajanaparyāptaṃ puṃsāṃ balamasti| adhvastrīśabdābhyāṃ gamanasambhogo lakṣyete| ādiśabdena dhanurākarṣaṇādi|
udvartanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param||15||
Sa. udvartanasya kaphaharādayaścatvāro guṇāḥ|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvārodvartanaṃ vidhatte-udvartanamiti| udvartanaṃ kaphaharaṇādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| pravilāyanaṃ-dravīkaraṇam| dravīkṛtya medasaḥ śoṣaṇamityarthaḥ| udvartanaṃ-kaṣāyādicūrṇairgātroddharṣaṇam|
dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam| kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛḍdāhapāpmajit||16||
Sa. snānaṃ dīpanaṃ vṛṣyāmāyuṣyaṃ ca bhavati| ūrjā- utsāhaḥ, balaṃ- prāṇaḥ, ete pradadāti- karoti yattadevam| kaṇḍvityādi| kaṇḍvādīnāṃ dvandvaḥ| etān jayati| snānasya prabhāvādāyuṣyatvavṛṣyatvadīpanatvāni boddavyāni| athavā snānena praharṣo bhavati, praharṣaṇatvācca vṛṣyatvam| tathā ca vakṣyati (u.a.40/35)- "yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate" iti| tathā, snānaṃ jāṭharāgnerbahirnirgatāni romakūpāśritānyarcīṃṣi ruddhvā'ntarnayati, tataścāgneḥ prabalatvaṃ kurvad dīpanaṃ sampadyate| yathā- śītakāle śītānilasparśasaṃruddhasya jāṭharāgneḥ prabalatvam| bālādityastu vyācakṣiṣṭa "snānena bhrājakākhyaṃ tvagāśritaṃ pittamantaḥ praviśadūṣmāṇaṃ saṃvardhayati, tena taddīpanam"| ata eva pariṣeke jalamuṣṇamiṣyate| yasmācchītaṃ nirvāpayati tejo na dehasyāntaḥ praveśayati| śītakāle tu yacchītānilasparśasaṃruddhasyāgneḥ prabalatvaṃ tatkāla evaṃ tasmin, kālasvābhāvyāditi boddhavyam| tathā cānyartau śīte sati mandāgnitvameva dṛśyate| yathā- varṣāsu| agnimāndyādevātra hi vahnisandhukṣaṇaṃ bhojanaṃ samupadiṣṭam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.6/36)- "vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye" iti|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvārā snānaṃ vidhatte-dīpanamiti| snānaṃ dīpanatvādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| dīpanaṃ prabhāvāt| kecidatra yuktimāhuḥ-"bāhyo'ṅgasekaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ| narasya snātamātrasya dīpyate tena pāvakaḥ||" iti| vṛṣyaṃ-vṛṣāya strīprasaṅgine hitaṃ, śukravardhanamityarthaḥ| ūrjotsāhaḥ| malastvagupalepaḥ| manaḥkarmendriyavyāpāre sati buddhīndriyoparamastandrā| dahyamānavat duḥkhaṃ dāhaḥ| pāpmā-pāpam|
uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ| tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣām||17||
Sa. uṣṇāmbunā adhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ- prāṇakṛt| tenaivoṣṇodakenaiva, uttamāṅgasya- śirasaḥ, pariṣeko vidhīyamānaḥ keśacakṣuṣāṃ balahṛt| prāṇyaṅgānāṃ samāhāra eva dvandva ityasya prāyikatvātkeśacakṣuṣāmityupapannameva|
Ā. rā. uṣṇaśītabhedabhinnasya snānasya viṣayamāha-uṣṇāmbuneti| uṣṇāmbunā yaḥ pariṣekaḥ, so'dhaḥkāyasya balāvahaḥ| sa evottamāṅgasyordhvakāyasya keśānāṃ cakṣuṣośca balahṛt| tasmātkeśacakṣurbalārthibhiḥ śītena vāriṇā snātavyam, itarairuṣṇena, ityarthasiddham| na tvekasmin snāne śītoṣṇayoḥ prayogaḥ, kriyāsaṅkaradoṣāpatte| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"nānāplutya śiraḥ snāyānna jale'lpe na śītale|" iti|
snānaṃ yeṣāmapathyam, tān darśayitumāha----------- snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||18||
Sa. netre cāsyaṃ ca karṇau ca tatra rogāḥ| arditaṃ ca netrāsyakarṇarogāścātisāraśca te vidyante yeṣāṃ ta evam| teṣu garhitamahitam| evaṃ śeṣeṣu yojyam| ādhmānādīnāṃ dvandvastato matup| tena ādhmānavatsu garhitamiti yojyam| evaṃ śeṣeṣvapi|
Ā. rā. arditādau snānaṃ niṣedhati-snānamiti| arditaḥ-ekāyāmaḥ| ādhmānamudarāpūraṇam| bhuktavān-kṛtabhojanaḥ| garhitaṃ-niṣiddham|
jīrṇo hitaṃ mitaṃ cādyānna vegānīrayedbalāt| na vegito'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam||19||
Sa. jīrṇe- samyakpariṇate pūrva āhāre, adyāt- bhuñjīta| kimadyāt ? hitaṃ- pathyam| mitaṃ- mātrayā yuktam| pathyamapi hyatimātraṃ hīnamātraṃ vā bhuktaṃ doṣāya syāt, ato mitam| na vegānityādi| vātaviṇmūtrādīnāṃ sambandhino vegānanunmukhībhūtān balānnairayenna pravartayet| na vegita ityādi| sañjātavātaviṇmūtravegastamakṛtvā nānyakāryaḥ syāt| nānyatkāryaṃ kuryādityarthaḥ| nājitvetyādi| sādhayituṃ śakyaḥ sādhyaḥ, taṃ rogamajitvā nānyakāryaḥ syāditi yojyam| sa hyupekṣito duḥsādhyo'sādhyo vā syāt| sādhyaśabdopādānādasādhyāmayaṃ prati yatno na kāryaḥ, cikitsānaiṣphalyāditi dyotayati|
Ā. rā. bhojanaṃ vidhatte-jīrṇa iti| hyastane jīrṇe'nne sati, adyāt-bhuñjīta| kim ? hitaṃ,-deśakālādyucitam, mitaṃ-yathoktamātram| nanu, vihāreṣvāhārasyoktiraprastutā| maivam| kriyāprādhānyādvihāratvamāhārasya| kriyāpradhāno hi vihāraḥ, kriyādravyapradhāna āhāraḥ, ayameva vihārāhārayorbhedaḥ, kriyādravyayorubhayatra bhāvāt| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā dattvā ca śaktitaḥ|| pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamiti bruvan| prayacchetsarvamuddiśya pācayennānnamātmane| nānnamadyānmūmūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvinām| strījitaklībapatitakrūraduṣkarmakāriṇām|| gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ na ca| notsaṅge bhakṣayedbhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet|| sarvaṃ ca tilasambaddhaṃ nādyādastamite ravau|| na bhuktamātra āyasyenna niṣiddhaṃ bhajetsukham||" iti| evaṃ prabodhādayo bhojanāntā baddhakramā vihārā uktāḥ| tāṃścāvaśyakartavyānmanyamāneṣu nareṣu vegodīraṇavegadhāraṇavyādhyupekṣāḥ sambhāvyeran| atastatpratiṣedhaṃ karoti| tatra vegodīraṇaṃ niṣedhati-na vegāniti| vegāḥ-vātaviṇmūtrādayaḥ| kiṃ pravartamānānapi na pravartayet ? netyāha-balāt, apravṛttānna pravartayedityarthaḥ| vegadhāraṇaṃ niṣedhati-na vegita iti| vegitaḥ-sañjātavegaḥ san, anyakāryo na syādvegānevotsṛjedityarthaḥ| vyādhyupekṣāṃ niṣedhati-nājitveti| āmayamajitvā'nyakāryo na syāt, āmayameva jayedityarthaḥ| kiṃ sarvam ? netyata āha-sādhyam, asādhyastu prayatnavaiyarthyādupekṣya eva| iti baddhakramavihārā vyākhyātāḥ|
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| sukhaṃ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparo bhavet||20||
Sa. sarvabhūtānāmaśeṣaprāṇināṃ, yasmātsukhārthāḥ pravṛttayaḥ- karmāṇi, matāḥ- abhipretāḥ| sukhaṃ ca śarmākhyaṃ, dharmādvinā na bhavati, tasmātkāraṇāt, dharmaparo- dharmapradhānaḥ, syāt| dharmāditi "pṛthagvinā" iti pañcamī|
Ā. rā. athābaddhakramān vihārān vyācaṣṭe, te ca prāyeṇa dharmarūpāḥ| tatra dharmasyāyurvedāṅgatve hetumāha-sukhārthā iti| sukhamārogyam| uktaṃ hi carake (sū. a. 9/4)- "sukhasaṃjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca" iti| yadyapi ṣoḍaśātmakāccikitsitādārogyaṃ, tathāpi dharmasahakṛtādeva| iti dharmasyāyurvedāṅgatvam|
bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ| -----------------------------------------|21|
Sa. kalyāṇe- śubhakarmaṇi, mitrāṇi- sahāyāḥ, upadeśādinā kalyāṇamitrāṇi, tāni bhaktyā- adambhamatiḥ san, bhajet| itarāṇi- kalyāṇamitrāpekṣayetarāṇi pāpamitrāṇi, tebhyo dūragastadvarjanaparaḥ| tatsaṅgo hi dṛṣṭādṛṣṭānarthakaraḥ| dūraga ityatra "antātyantādhvadūrapārasarvānanteṣu ḍaḥ" iti ḍaḥ|
Ā. rā. sanmitrasevāṃ vidhatte-bhaktyeti| kalyāṇāni kalyāṇahetutvāt| itarāṇyakalyāṇāni, tebhyo dūragaḥ san, kalyāṇāni mitrāṇī, seveta| kayā? bhaktyā| yadyapi bhaktiḥ sevaiva, tathāpi phalānusandhānanivṛtyarthamevamuktam| evaṃ hi kṛtaṃ karma mahāphalaṃ bhavati| ata eva vakṣyamāṇānyapi karmāṇi avaśyakartavyabuddhyā kartavyāni, na tu phalānusandhānena|
---------------------------------------------| hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛte||21|| sambhinnālāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam| pāpaṃ karmeti daśadhā kāyavāṅmanasaistyajet||22||
Sa. hiṃsā- prāṇyupaghātaḥ, steyaṃ- cauryam, anyathākāmo- niṣiddhakāmasevā paśustrīgurudāragamanādi, etattrividhaṃ kāyikaṃ pāpaṃ karma| paiśunyaṃ- pareṣāṃ bhedakṛdvacanam, paruṣamamṛduvacanam, anṛtasatyavacanam, sambhinnālāpo'sambaddhapralapanam, caturvidhametadvācikam| vyāpādaḥ- prāṇyupaghātacintā, abhidhyā- paraguṇādyasahiṣṇutā, viṣayaspṛhā vā. dṛgviparyayaṃ- śāstradṛṣṭivaiparītyaṃ nāstikatvādi, trividhametanmānasam| tadetaddhiṃsādi daśadhā pāpaṃ karma kāyavāṅmanasaistyajenna kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. pāpaṃ niṣedhati-hiṃseti| tacca daśavidham| tatra hiṃsā-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-coryam| anyathākāmo'gamyāgamanam| paiśunyaṃ-parasyā'pratyakṣaṃ taddoṣakīrtanam| pratyakṣaṃ tu paruṣam| anṛtamasatyam| sambhinnālāpo'satpralāpaḥ| vyāpādaḥ-parāniṣṭacintanam| abhidhyā-parasvāpaharaṇecchā| dṛgviparyayaḥ-āptavākyeṣvapramāṇabuddhiḥ| dṛkśabdenāptadṛṣṭo'rtha ucyate|
avṛttivyādhiśokārtānanuvarteta śaktitaḥ| ------------------------------------------|23|
Sa. na vidyate vṛttiryeṣāṃ tānavṛttīn| śaktitaḥ- yathāsāmarthyam, anuvarteta- anukūlaṃ gacchet| tathā, vyādhinā śokena cārtāṃśca|
Ā. rā. ārtānuvṛttiṃ vidhatte-avṛtīti| avṛttiḥ-jīvanopāyābhāvaḥ| śokaḥ-iṣṭaviyogajaṃ duḥkham| anuvarteta-ārtinivāraṇe prayateta|
----------------------------------------| ātmavatsatataṃ paśyedapi kīṭapipīlikam||23||
Sa. kīṭān pipīlikāṃścātmavatpaśyet| svaśarīratulyānityarthaḥ| kimuta sādhūnasādhūṃśca| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyedityapiśabdasyārthaḥ| kīṭapipīlikamiti "kṣudrajantavaḥ" ityekatvam|
Ā. rā. bhūtadayāṃ vidhatte-ātmavaditi| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyet, kiṃ punarbrāhmaṇādikam| "ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret" ityarthaḥ|||
arcayeddevagovipravṛddhavaidyanṛpātithīn| -------------------------------------------|24|
Sa. devādīnāṃ dvandvaḥ| devādīnarcayet| vṛddhāḥ- jñānavṛddhāḥ śīlatapovṛddhāśca| nṛpo- rājā| atithiḥ- asamānagrāmī vaiśvadevānte samupasthitaḥ|
Ā. rā. pūjyapūjāṃ vidhatte-arcayediti| pūjyāśca devādayaḥ| vṛddhaḥ-śrutādibhirātmano'dhikaḥ|
-------------------------------------------| vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta nākṣipet||24||
Sa. arthino- yācakān, pratyākhyānena vimukhānna kuryāt| nāvamanyet- nāvamānayet| na ca paruṣavacanādinā ākṣipet- paribhavet|
Ā. rā. yācakadveṣaṃ niṣedhati-vimukhāniti| sa tredhā, vimukhīkaraṇam avajñā parupabhāṣaṇaṃ ceti|
upakārapradhānaḥ syādapakārapare'pyarau| -------------------------------------------|25|
Sa. arau śatrāvapakārapare'pi satyupakārapradhānaḥ syāt| nanu, ripurapakāraka eva, tatkimapakārapara iti viśeṣaṇena| tathā ca māghaḥ (sargaḥ 2/37)- "upakartrāriṇā sandhirna mitreṇāpakāriṇā| upakārāpakārau hi lakṣyaṃ lakṣaṇametayoḥ" iti| ucyate| na hi sarvadaivārirapakāraṃ kartuṃ śakyaḥ syāt, kiṃ tarhi kadācideva| hetvādyadhīnatvādapakārakāritvasya| vātādidoṣavat| yathā- vātādayo doṣā dūṣaṇasvabhāvā api santaḥ kadācidvikārakāritve samarthā bhavanti kadācinnaiva| doṣatvaṃ tu sarvadaiva teṣām| tasmādapakārapara iti yuktaṃ viśeṣaṇam| apakāriṇyupakārakṛtsyāt kiṃ punarupakāraka ityapiśabdārthaḥ|
Ā. rā. paropakāraṃ vidhatte-upakāreti| apakāraparepyarau upakārapradhānaḥ syāt, kiṃ punarupakārapare mitrādau| apakārāsamartho'pyarirastīti na paunaruktyam|
-------------------------------------------| sampadvipatsvekamanā, hetāvīrṣyetphale na tu||25||
Sa. sampatsu vipatsu caikamanāḥ- samacittaḥ| sampatsu harṣeṇa, vipatsu viṣādādinā, na bhāvyamityarthaḥ| hetāvityādi| hetau- kāraṇe, īrṣyet| yathā- ayamevaṃ śrutatyāgādiguṇavān kasmāt, kasmādahamapyevaṃ na bhaveyam| phale na tu- parakīye śobhane phale vastrālaṅkārādike nerṣyet|
Ā. rā. nirvikāratvaṃ vidhatte-sampadvipatsviti| hetuṣu sampatsu, ciṣādahetuṣu vipatsu, ekamanāḥ-harṣaviṣādarahitacitto, bhavet| īrṣyāṃ niṣedhati-hetāviti| parotkarṣāsahanamīrṣyā| tāṃ na kuryāt| yo hi buddhimān, sa hetau-phalasādhane, īrṣyet, na tu phale| etaduktaṃ bhavati, ekaṃ phalamuddiśya, tatsādhanamanutiṣṭhadbhiḥ parasparerṣyayā'nuṣṭheyam| tathā hyanuṣṭhitaṃ karma samyagāśu niṣpadyate| atha daivānukūlyādekasya phale siddhe, tatretarairīrṣyā na kartavyā| sā hi na phalasya sādhanam, pratyuta pāparitāpayoriti|
kāle hitaṃ mitaṃ brūyādavisaṃvādi peśalam| -----------------------------------------|26|
Sa. kāle- prastāve, hitaṃ- pathyam, mitaṃ- na bahu, avisaṃvādi- satyam, peśalaṃ- manojñaṃ, brūyāt|
Ā. rā. bhāṣaṇaṃ vidhatte-kāla iti| kāle-prastāve, brūyāt| tacca hitaṃ-pathyam| mitaṃ-vivakṣitārthaprakāśanamātram| avisaṃvādi-satyam| peśalaṃ-madhuram|
-----------------------------------------| pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmṛduḥ||26|| naikaḥ sukhī, na sarvatra viśrabdho, na ca śaṅkitaḥ| --------------------------------------------------|27|
Sa. pūrvābhibhāṣī- pūrvālāpī, syāt| sumukho- gatabhrukuṭiḥ| suśīlaḥ- śobhanasvabhāvaḥ| tathā, karuṇayā mṛdurārdrasantāno māteva putre| eko'dvitīyaḥ sansukhī na syāt| tathā, sarvatra- sarvasmin jane, viśrabdho- viśvasto, na syāt| tathā ca bhagavān vyāsaḥ- "māyācāre māyayā vartitavyam" iti| tathā, sarvatra- mitrasvajanādiṣvapi, śaṅkito'viśvasto, na syāt, teṣāṃ vaimukhya- doṣaprasaṅgabhayāt|
Ā. rā. pūrvābhibhāṣitvādikaṃ vidhatte-pūrvābhibhāṣīti| pūrvābhibhāṣī-yadṛcchayā saṅgate suhṛdi tadvacanātpūrvaṃ kuśalapraśnādikārī, bhavet| tathā, sumukhaḥ-prasannavadanaḥ| suśīlaḥ śiṣṭānumatavyavahāravān| karuṇāmṛduḥ-satyapi sāmarthye kṛpālutvātparāpakārasahiṣṇuḥ| ekasukhitvādikaṃ niṣedhati- naika iti| ekaḥ sukhī na bhavet-jñātibhṛtyādibhyo yathāyathamavibhajya sukhasādhanaṃ nopayuñjīta| tathā sarvatra na viśrabdho na ca śaṅkito bhavet- aviśvasanīyeṣu viśvāsamaśaṅkanīyeṣu ca śaṅkāṃ na kuryāt|
-----------------------------------------| na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidripum||27|| prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ| -----------------------------------------|28|
Sa. ātmanaḥ śatruṃ kañcidapi na prakāśayet| tatprakāśanāddhiḥ bhedaḥ syāt| nātmānaṃ kasyacidripuṃ prakāśayet| pūrvoktādeva hetoḥ| apamānaṃ- asatkāraṃ, kasyacinna prakāśayet| prabhoḥ svāminaḥ sambandhinīṃ niḥsnehatāṃ na prakāśayet| tatprakāśanādasau prabhurjātāvasarairbhedakaiḥ sutarāṃ niḥsnehīkriyate|
Ā. rā. ātmanaḥ śatrutvādiprakāśanaṃ niṣedhati-na kañciditi| ātmanaḥ śatruṃ na kañcitprakāśayet-mamāyaṃ vairīti na dyotayet| tathā, ātmānamapi kasyacidripuṃ na prakāśayet ahamasya vairīti na dyotayet| tathā, apamānaṃ-kuto'pi jātaṃ tiraskāraṃ, na prakāśayet| tathā, prabhorniḥsnehatāṃ na prakāśayet-māṃ prati svamī samprati niḥsneha iti na dyotayet|
-----------------------------------------| janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati||28|| taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ| -----------------------------------------|29|
Sa. janasyāśayamālakṣya- lokasya abhiprāyaṃ buddhvā paricchidya, yo jano yathā parituṣyati tathā tenaiva prakāreṇa dānapriyavacanādinā tamanuvartetārādhayet| kīdṛśo bhūtvā ? parārādhane paṇḍitastajjñaḥ|
Ā. rā. lokarañjanaṃ vidhatte-janasyeti| lokasyābhiprāyaṃjñātvā, yo yathā parituṣyati taṃ tathaivānuvarteta| kīdṛśaḥ ? parārādhanapaṇḍitaḥ-parasantoṣotpādanaprakāreṣu suniṣṭhito bhūtvā|
na pīḍayedindriyāṇi va caitānyati lālayet||29||
Sa. indriyāṇi- rasanādīni, kadannāśanādinā na pīḍayenna nigṛhṇīyāt| na caitānīndriyāṇyati lālayedatiśayena vilāsayet|
Ā. rā. indriyapīḍāṃ indriyātilālanaṃ ca niṣedhati na pīḍayediti| spaṣṭam|
trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajettaṃ cāvirodhayan| -----------------------------------------|30|
Sa. trayāṇāṃ dharmārthākāmānāṃ vargastrivargaḥ, tena śūnyaṃ- rahitaṃ, ārambhamudyamaṃ, na bhajet- na kuryāt| kathaṃ bhajet ? taṃ ca trivargamavirodhayan- parasparamabādhayan|
Ā. rā. trivargaśūnyamārambhaṃ niṣedhati-trivargaśūnyamiti| trivargo-dharmārthakāmāḥ, taiḥ śūnyaṃ-teṣāmanyatamaṃ yo na phalati taṃ, na seveta| trivargaparasparavirodhayuktamārambhaṃ niṣedhati- taṃ cāvirodhayanniti| taṃ trivargaṃ parasparaṃ virodhayannārambhaṃ na bhajet| yatrārambhe dharmādiṣveko naśyatyeka utpadyate, taṃ tyajedityarthaḥ|
------------------------------------------------| anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām||30||
Sa. sarvadharmeṣu madhyamāṃ pratipadaṃ pratipattimanuyāyāt- sarveṣvācāreṣu madhyamaṃ mārgamanuvarteta| naikatrāsaktiṃ kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. sarvadharmānusaraṇaṃ vidhatte-anuyāyāditi| sarvadharmeṣu madhyamāṃ pratipadamanuyāyāt-sarveṣvātmakṛtyeṣu rāgadveṣarahitāṃ buddhimanusaret| madhyasthaḥ sarvān dharmānanutiṣṭhedityarthaḥ|
nīcaromanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ| snānaśīlaḥ susurabhiḥ suveṣo'nulbaṇojjvalaḥ||31||
Sa. nīcānyadīrghāṇi romanakhaśmaśrūṇi yasya sa evaṃbhūto bhavet| romāṇi- bāhūruprabhṛtiṣu romāṇi keśāścocyante| tathā ca "hṛṣerlomasu" ityatra sūtre vivṛtam- 'lomāni mūrdhajānyaṅgajāni ceha gṛhyante' iti| nīcalomādikaphalaṃ ca muninoktam (ca.sū.a.5/96)- "pauṣṭikaṃ dhanyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśalomanakhādīnāṃ kṛntanaṃ samprasādhanam" iti| tathāṅghrī- pādau| malāyanāni- ghrāṇakarṇādīni| nirmalānyaṅghrimalāyanāni yasya sa evam| asya ca phalam (ca.sū.a.5/95)-- "medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādānamabhīkṣṇaśaḥ" iti| snānaṃ śīlayatīti snānaśīlo- nityasnāyī syāt| tathā, susurabhiḥ- sugandhiḥ| śobhano jīrṇamalinavastrādivivarjito veṣo yasya sa suveṣaḥ| anulbaṇo'nuddhataḥ, sa cāsāvujjvalaścānulbaṇojjvalaḥ| anuddhataveṣaḥ ujjvalaśca syādityarthaḥ|
Ā. rā. nīcaromatvādikaṃ vidhatte-nīceti| nīcatvaṃ chedena kāryam| romaśabdena keśā api gṛhyante| uktaṃ hi carake (sū.a. 8/18)-"triḥ pakṣasya keśaśmaśrutomanakhānsaṃhārayet" iti| tathā, nirmalāṅghrimalāyanaḥ| malāyanaṃ-śrotrādi| snānaśīlaḥ-kāladvaye'pi snānaniṣṭhaḥ, pratyahaṃ snānasya prāgvihitatvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 8/18)- "dvau kālāvupaspṛśet" iti| susurabhirgandhamālyādidhāraṇena| suveṣo vastrālaṅkārādidhāraṇena| anulbaṇojjvalo'nuddhataśṛṅgāraḥ| ujjvalaḥ-śṛṅgārarasaḥ|
dhārayetsatataṃ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ| -----------------------------------------|32|
Sa. dhārayedityādi| ratnāni- maṇayo vajrapadmarāgādayaḥ| siddhamantro'parājitādiḥ| mahauṣadhiḥ- sahadevyādikā| ratnādīnāṃ dvandvaḥ| ratnādīrbāhugrīvādiṣu, satataṃ- sadaiva, dhārayet|
Ā. rā. ratnādidhāraṇaṃ vidhatte-dhārayediti|
-----------------------------------------| sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātradṛk||32||
Sa. yugamātradṛgvicaredbhramet| yugaṃ- hastacatuṣṭayam, tatpaśyati yaḥ sa evam| evaṃ kurvansammukhamāgacchadbhirgavāśvādibhirnopadrūyate| tathā, sahātapatreṇa- chatreṇa, padatrāṇena- padādhāraparyāyeṇa, yo vartate sa evam| pādatracchatrayośca guṇā uktāḥ- "mārutasyānulomyāya khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukrarakṣaṇam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham" iti|
Ā. rā. paryaṭanaṃ niyacchati-sātapatreti| ātapatraṃ chatram| padatrāṇe-upānahau| yugaṃ-hastacatuṣṭayam, tanmātraṃ puraḥ paśyanvicaret|
niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān| -----------------------------------------|33|
Sa. rātrau cātyayike kārye daṇḍī san vicaret| daṇḍena sarpādīnāmuttrāsamapi coktam| tathā (suśrute ci.a.24/76)- "śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate| satvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam| avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||" iti| tathā ca (carake sū.a.5/99)- "skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam" iti| maulīśiroveṣṭanayuktaḥ| anenopariṣṭāt patatāṃ pataṅgakīṭādimūtrapurīṣādīnāṃ rakṣā| tathā, sahāyavān| anenāpi cittāvaṣṭambhaḥ| daṇḍaśabdāt "ata iniṭhanau" iti iniḥ, mauliśabdācca vrīhyāditvāt, tasya hyākṛtigaṇatvamiti kecit| ātyayika iti| atyayaḥ- kṛcchram| tasmin bhavamityadhyātmāditvāṭhṭhañ|
Ā. rā. rātriparyaṭanaṃ niyacchati-niśīti| yatkāryaṃ kālapratīkṣāṃ na sahate tadātyayikam| tasminsati daṇḍādiyuktaḥ san rātrau vicaret| mauliḥ-śiroveṣṭanam|
---------------------------------------------| caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33|| nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca| ------------------------------------------|34|
Sa. caityo- viśiṣṭadevatādhiṣṭhito lokaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, buddhālaya ityanye| pūjyo- gurupitrādiḥ| dhvajaścihnam| aśastāścaṇḍālādayaḥ, aśastamamaṅgalyaṃ vastu ityanye| eṣāṃ chāyām| tathā, bhasma-bhūtiḥ| tuṣo- dhānyāditvak| aśucirviṭ, yadvā ucchiṣṭaṃ vastu| tadetannākrāmet| śarkarā- sūkṣmapāṣāṇākṛtirmṛtkhaṇḍikā| tathā, loṣṭaṃ- mṛtpiṇḍādikhaṇḍaḥ| balirdevatādyarcanam| snānaṃ prasiddham| baliśca snānaṃ ca balisnāne, tayorbhuvau balisnānabhuvau| śarkarā ca loṣṭaṃ ca balisnānabhuvau ca tā nākrāmet|
Ā. rā. caityādicchāyādyākramaṇaṃ niṣedhati-caityeti| caityo-grahādhiṣṭhito vṛkṣaḥ pūjyo-devādiḥ, dhvajo-yūpādiḥ, aśastaścaṇḍālādiḥ, teṣāṃ chāyāṃ nākramet| tathā, bhasmabhūtim| tuṣaṃ-dhānyatvacam| aśucīn-viṇmūtrocchiṣṭani| śarkarādivyāptān| śarkarā-vālukā, loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ, baliḥ-pūjopahāraḥ| snānaṃ-snānodakam|
-----------------------------------------| nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ, nāgniskandhamabhivrajet||34|| sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānavat| -----------------------------------------|35|
Sa. nadīṃ- taraṅgiṇīṃ, dorbhyāṃ na taret| agniskandhamabhi- agnirāśerabhimukhaṃ, na vrajet| sandigdhā cāsau nauśca tāṃ, nārohennoccalet| sandigdhāyāḥ śithilabandhanatvājjarjaratvādatibhārākrāntatvātpāragamanaṃ prati sandehaḥ| ceti samuccaye| vṛkṣaṃ ca nārohet| katham ? duṣṭayānavat| yathā duṣṭayānamaśvādikaṃ nārohet tatheti| duṣṭayānārohaṇamapi coktayā'nayā niṣiddham|
Ā. rā. bāhubhyāṃ nadītaraṇaṃ niṣedhati-nadīmiti| agnikandhābhimukhaṃ gamanaṃ niṣedhati-nāgniskandhamiti| agniskandho-mahānagnirāśiḥ| sandigdhanāvādyārohaṇaṃ niṣedhati-sandigdhanāvamiti| sandhigdhā-śaṅkyamānamajjanā| duṣṭaṃ yānaṃ-śaṅkyamānapatanamaśvādi| tasya ca dṛṣṭāntatvenopādānaṃ tadārohaṇasya niṣedhaviṣayatvakhyāpanārtham|
-----------------------------------------| nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātkṣutihāsyavijṛmbhaṇam||35||
Sa. nāsaṃvṛtāsyaḥ kṣutyādīn kuryāt| hastādinā mukhaṃ pidhāya kuryādityarthaḥ| kṣutiḥ- chikkā, hāsyaṃ- hasanam, vijṛmbhaṇaṃ- jṛmbhikā, eṣāṃ samāhāradvandvaḥ|
Ā. rā. anācchāditamukhasya kṣavathvādikaṃ niṣedhatināsaṃvṛtamukha iti|
nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhedbhuvam| nāṅgaiśceṣṭeta viguṇaṃ, nāsītotkaṭakaściram||36||
Sa. nāsāṃ na vikarṣet| malotsāraṇamātraṃ tu kāryameva, iti viśabdena dyotayati| akasmāt- kāraṇaṃ vinā, bhuvaṃ- pṛthvīṃ, na vilikhet- notkarṣet| aṅgairhastapādādibhiḥ, viguṇaṃ- ananuguṇaṃ yathā bhavati tathā, na ceṣṭeta- na vyāpriyeta| utkaṭakaṃ sthitamavasthānaṃ yasya sa evambhūto nāsīta| ciraṃ ca tiṣṭhedityarthaḥ, arśorogādyutpatteḥ|
Ā. rā. nāsikāniṣkoṣaṇaṃ niṣedhati-nāsikāmiti| nāsikā chidropalakṣaṇam| tena galakarṇanāsikāsrotodaśanākṣivivarāṇi| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/95)- "na galakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt" iti| niṣkāraṇaṃ bhūmivilekhanaṃ niṣedhati-nākasmāditi| viguṇāmaṅgaceṣṭāṃ niṣedhati-nāṅgairiti| viguṇaṃ-anārjavam| cirakālamutkaṭakāsanaṃ niṣedhati-nāsīteti|
dehavākcetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramādvinivartayet| nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet---------------------|37|
Sa. dehādīnāṃ dvandvaḥ| eṣāṃ sambandhinīśceṣṭāḥ kriyāḥ śramātkhedāt pūrvaṃ vinivartayet| tāvaddhanurākarṣādi kuryādyāvannātīva śramaḥ syādityarthaḥ| tathā, ūrdhve jānunī yasya sa ūrdhvajānuściraṃ nāsīta|
Ā. rā. śramotpatteḥ prāgeva sarvaceṣṭoparamaṃ vidhattedeheti| vyāyāmasya śramaikaphalatvānnivṛttikālābhidhānācca taddyatiriktā'tra dehaceṣṭā grāhyā| cirakālamūrdhvajānusthitaṃ niṣedhati-nordhvajānuriti| yo jaṅghe saṅkocyottānaḥ śete, yaścordhvaṃ tiṣṭhati, sa ūrdhvajānuḥ|
----------------naktaṃ seveta na drumam||37|| tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān| sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā'pi na||38||
Sa. naktaṃ- rātrau, drumaṃ- taruṃ, na seveta| tadāśritakīṭamūtraśakṛdādipātarakṣārtham| catvaraṃ- tripatham| anye tvāhuḥ- "yatra pradeśe nagaranivāsino grāmyā vā sametya nānāvidhāḥ kathāḥ kurvanti, sa catvara ucyate"| caityāntaḥ- caityasamīpam, catuṣpathaṃ- mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ, surālayo- devagṛham, etāṃśca naktaṃ na seveta| sūnā- vadhasthānam, aṭavī- nirjano deśaḥ, śūnyagṛhaṃ- ujjaṭaṃ bhavanam, śmaśānaṃ- pitṛvanam, etāni divā'pi na seveta| api śabdena rātrau nitarāmasevanamāha|
Ā. rā. rātrau drumādisevāṃ niṣedhati-naktamiti| grāmādbahiryatropaviśya grāmyāḥ sarve kathāḥ kurvate, yaśca trayāṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ, sa catvaraḥ| caityāntaḥ-caityasamīpam| catuṣpathaḥ-caturṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ| surālayo-devakulam| sūnādisevāṃ niṣedhayati-sūneti| sūnā- vadhasthānam| aṭavī-araṇyam| apiśabdādrātrāvapi na|
sarvathekṣeta nādityaṃ, na bhāraṃ śirasā vahet| nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca||39||
Sa. ādityaṃ sarvathā- udyantamastaṃ yāntaṃ pratimāgatamuparaktaṃ vā, nekṣeta| tathā, bhāraṃ śirasā na ca vahenna nayet| pratataṃ- anavarataṃ, sūkṣmaṃ vastu nekṣeta| dīptaṃ cāmedhyaṃ cāpriyaṃ ca tāni pratataṃ nekṣeta| nanu, tarhi sarvathā nekṣetetyanena ko'rthaḥ ? yato ravirapi dīptaḥ, dīptagrahaṇenaivāsya darśananiṣedhaḥ siddhaḥ| astyevaitat| kintu sarvaprakāramādityaṃ nekṣeta| dīptaṃ tvanavarataṃ nekṣeteti|
Ā. rā. ādityadarśanaṃ niṣedhati-sarvatheti| nanu "nodyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam| uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam||" iti saṅgrahe (sū. a. 3)| iha tu sarvathā, iti virodhaḥ| maivam| yo hyadṛṣṭameva doṣaṃ jihāsuḥ, taṃ pratyudayādiniṣedhaḥ| yastu, dṛṣṭamapi, taṃ prati sarvaprakāreṇetyavirodhaḥ| purastāddīptaniṣedhādeva niṣedhe siddhe'pyudayādyadīptāvasthāsu niṣedhārthamidam| śirasā bhāravahanaṃ niṣedhati- na bhāramiti|pratatādidarśanam niṣedhayati- nekṣeteti| pratataṃ- visphāritākṣam, kriyāviśeṣaṇamidam| sūkṣmaṃ- aṇu| dīptam-tejasvi|amedhyam-aśuci|apriyam-dviṣṭam|
madyavikrayasandhānadānādānāni nācaret| -----------------------------------------|40|
Sa. vikrayo- vinimayaḥ, iyatpramāṇamadhunedaṃ dīyata iti| sandhīyate yena tatsandhānam- anekadravyasambhāro yena tat- madyaṃ yathāvatpramāṇena sandhīyate| dānaṃ- yathāśāstraṃ svatvanivṛttiḥ parasvatvāpādānam| ādānaṃ- yathāśāstrameva parasmād grahaṇam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tato madyaśabdena ṣaṣṭīsamāsaḥ| madyavikrayādīni nācaret| dvijaviṣayaṃ caitadvākyamiti bodhyam| sarvasya tu niṣedhāt krayādivyavahārocchedaḥ syāt|
Ā. rā. madyavikrayādīni niṣedhati-madyavikrayeti| vikrayo-mūlyena dānam| sandhānaṃ- utpādanam| ādānaṃ pratigrahaḥ| madyasyauṣadheṣu vidhānāt krayapānayoraniṣedhaḥ|
-----------------------------------------| purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40|| anṛjuḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| kūlachāyāṃ nṛpadviṣṭaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ||41|| hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42|| śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam| gātravaktranakhairvādyaṃ hastakeśāvadhūnanam||43|| toyāgnipūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam| madyātisaktiṃ viśrambhasvātantrye strīṣu ca tyajet||44||
Sa. tyajediti kriyā vakṣyamāṇā| puraḥśabdasya vātātapābhyāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ| purovātaḥ- pūrvadigāgato vātaḥ| pura ātapaḥ- pūrvātapaḥ| purovātādīn pañca tyajet| anṛjuḥ- viṣamasthitaśarīraḥ, kṣavathvādīn ṣaṭ tyajet| anṛjviti kriyāviśeṣaṇamiti kecihyācakṣate| annamatra śālyādi| kūlaṃ- vapraḥ, tacchāyāṃ tyajet| tatra hi tiṣṭhatastatpātādbhayaṃ syāt| nṛpadviṣṭaṃ- rājño'priyaṃ, tyajet| vyālo- duṣṭahastyādiḥ, daṃṣṭriṇaḥ- sarpādyāḥ, viṣāṇino- gavādyāḥ, tāṃstyajet| hīnāḥ- kulaśīlavittādibhirnyūnāḥ, anāryāḥ- asādhavaḥ, atinipuṇāḥ- atigaṇanāparāḥ, teṣāṃ sevāṃ tyajet| uttamairiti sahārthe gamyamāne tṛtīyā| uttamaiḥ saha vigrahaṃ tyajet| sandhyāsvabhyavahārādīn pañca tyajet| śatrusatretyādi| śatrvaśanaṃ tyajet| satraṃ- yajñaḥ, tasyāśanaṃ tyajet| ṛtvijādīn varjayitvā, anyasya hi tadaśanaṃ niṣedhati| tathā hi- "yajñānte tadudbhūtapāpopaśamanīyaṃ prāyaścittaṃ śrūyate"| gaṇāḥ- kathakacāraṇādayaḥ, tairākīrṇaṃ- vyāptamaśanaṃ tyajet| gaṇikā- veśyā, tasyāḥ sambandhyaśanaṃ tyajet| tadaśanāddhi taptāpasaṅkramaṇaṃ syāt| paṇikaḥ- paṇopajīvī, itaravaṇigityarthaḥ| (tathā hi (saṅgrahe sū. a, 3)- "gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ na ca " iti|) paṇikā iti "naudvyacaṣṭhan" iti ṭhan| paṇiko hi pāpīyānnindritapaṇyādivikrīṇānaḥ praśaṃsatītyādi hetoḥ| gātretyādi| gātrāṇi-aṅgāni, taistathā vaktreṇa nakhaiśca vādyaṃ tyajet| tathā, hastāvadhūnanaṃ keśāvadhūnanaṃ ca tyajet| (avadhūnanaṃ-kampanam|) toyetyādi| madhyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| toyayordvayormadhyena yānaṃ tyajet| na yāyādityarthaḥ| evamagnyormadhyena| tathā, pūjyayormadhyena| samāsakaraṇāttoyāgnyostoyapūjyayoragnipūjyayorapi madhyena na yāyāditi boddhavyam| tathā, dhūmaṃ , śavāśrayaṃ-śavodbhūtaṃ, tyajet| madhyetyādi| madhye'tisaktiḥ- atisevā, tāṃ tyajet| strīṣu-yoṣāsu, viśrambhaṃ-viśvāsaṃ svātantryaṃ ca tyajet|
Ā. rā. purovātādīn niṣedhati-purovātetyādi| purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ| ātapo-gharmaḥ| rajo-dhūliḥ| tuṣāro-avaśyāyaḥ| paruṣānilaḥ-caṇḍavātaḥ| anṛjuriti kṣavathvādiṣaṭkaviṣayaṃ kartṛviśeṣaṇam| annaṃ-bhojanam| kūlaṃ-rodhaḥ, tasya chāyā| nṛpadviṣṭo- rājadveṣyaḥ| vyālo-duṣṭagajādiḥ| daṃṣṭrī-sarpādiḥ| viṣāṇī-mahiṣādi| sandhyāsvityabhyavahārādipañcakaviṣayam| abhyavahāro-bhojanam| strīśabdena sambhogolakṣyate| cintanaṃ-adhītaparāmarśaḥ| śatrvādīnāmaśamam| śatruḥ-vairī| satraṃ-yajñaḥ| gaṇāḥ-bahavo militvā dātāraḥ| ākīrṇo-yogyāyogyamavicintyānnadātā| gaṇikā-veśyā| āpaṇiko-vaṇik| gātrādibhirvādyam| vādyaṃ-śabdānukāri| vaktreṇa vaṃśādernakhena vīṇādervādanaṃ niṣeddhuṃ pṛthaggrahaṇam| avadhūnanaṃ-kampanam| toyayoḥ, agnyoḥ, pūjyayoḥ, toyāgnyoḥ, toyapūjyayoḥ, agnipūjyayośca madhyena yānam| śavāśrayo dhūmaḥ-pretadhūmaḥ| madyātisaktiḥ-madyapānaratiḥ| strīṣviti viśrambhasvātantryaviṣayam| viśrambho-viśvāsaḥ|
ācāryaḥ sarvaceṣṭāsu loka eva hi dhīmataḥ| anukuryāttamevāto laukike'rthe parīkṣakaḥ||45||
Sa. hi-yasmāt, dhīmato- buddhiyuktasya, sarvaceṣṭāsu- niḥ- śeṣavyāpāreṣu, loka evācāryaḥ- upadeṣṭā, ataḥ- asmāddhetoḥ, tameva- lokameva, laukike'rthe parīkṣakaḥ puruṣo'nukuryāt| yathā loko vyavaharati tathā vyavahniyādityarthaḥ|
Ā. rā. lokādevācāraśikṣāṃ vidhatte-ācārya iti| hi-yasmāt, dhīmataḥ puruṣasya sarvasya sarvatra loka evācāryaḥ-śikṣakaḥ| ato'smāttamevānukuryāt| yathā loka ācarati tathā ācaredityarthaḥ| kathambhūtaḥ ? laukike'rthe parīkṣakaḥ,-loke kaḥ kimarthaṃ, kimācaratīti parīkṣāṃ kurvan|
ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcetasāṃ damaḥ| svārthabuddhiḥ parārtheṣu paryāptamiti sadvratam||46||
Sa. ārdrasantānatā- sarvasattveṣu kṛpālutvam| tyāgo- dānam| kāyavākcetasā trayāṇāṃ damaḥ- upaśamaḥ| parārtheṣu- paraprayojaneṣu, svārthabuddhiḥ- yathā ayameva svārtho yaḥ parārthaḥ, ityubhayalokahitatvam| iti- evaṃprakāraṃ, sadvrataṃ paryāptam| samāptamityarthaḥ| sat śobhanaṃ ca tadvrataṃ ca sadvratam|
Ā. rā. ukteṣu vihāreṣu dharmaṃ vivecayati-ārdrasantānateti| ārdraḥ-karuṇarasabhāvitatvāt tyaktakāṭhinyaḥ, santānaḥ-cittavṛttiparamparā, yasyeti ārdrasantānaḥ| tasya bhāvaḥ ārdrasantānatā, paramakāruṇikatvam| tyāgo-dānam| kāyādīnāṃ damaḥ-taccāpalanigrahaḥ| parārtheṣu-parakāryeṣu, svārthabuddhiḥ-svārthavattātparyam| iti-etaccatuṣṭayam| paryāptaṃ-sampurṇo dharmaḥ| sadvrataṃ-satāṃ vratamavaśyakartavyo'rthaḥ|
naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅna bhavatyevaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ||47||
Sa. naktaṃdināni- rātridināni, samprati- idānīṃ, kathambhūtasya- kīdṛśasya sataḥ, me- mama, yānti| evaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ san pumān duḥkhabhāk na bhavati|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvāreṇācārāvahitatvaṃ vidhatte-naktaṃdinānīti| kiṃdeśasya, kiṃkālasya, kiṃvayasaḥ, kiṃmanasaḥ, kiṃkāryasya mama, samprati naktaṃdināni yāntītyevaṃ sannihitasmṛtiḥ san duḥkhabhāk na bhavati| ataḥ sarvadaivāvahitena bhavitavyamityarthaḥ|
ityācāraḥ samāsena, yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryaṃ yaśo lokāṃśca śāśvatān|48| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnu śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dinacaryā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. iti- samāptau| samāsena- saṃkṣepeṇa, tāvadayamācāraḥ pūrvoktaḥ| yaṃ samācarannanutiṣṭan (puruṣaḥ) āyurādīn prāpnoti| tathā, lokān- bhūrbhuvaḥsvaḥprabhṛtīn, śāśvatān- nityān| nanu, śāśvataśabdo na yuktaḥ| yataḥ śaśvacchabdasya kālavācitvāt "kālāṭhṭhañ" iti ṭhañ prāpnoti| tathā, "avyayānāṃ ca sāyamprātikādyarthamupasaṃkhyānam" iti ṭilopaśca prāpnoti| naitadasti| "nastaddhite" ityatra sūtre hyuktam- "śāśvata ityādau tu ṭilopo neṣyate| kālāditi yogavibhāgāccāṇ" iti| tasmācchāśvataśbdo nyāyya eveti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-itīti| ācāraḥ-śiṣṭānumato vyavahāraḥ| samāseneti dharmaśāstrāpekṣayā, na tvāyurvedāntarāpekṣayā, nyūnatvadoṣāpatteḥ, vistaratvapratijñābhaṅgāpatteśca| ācāraphalamāha-yamiti| eśvaryaṃ-apratihataśaktitvam| śāśvatān lokān-viṣṇulokādīn| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "brāhmo muhūrta uttiṣṭhet jīrṇājīrṇe nirūpayan| rakṣārtha māyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet|| udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi| vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ|| pravartayetpracalitaṃ na tu yatnādudīrayet| nāmedhya mārgamṛdbhasmagosthānākīrṇagomaye|| purāntikāgrivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume| na nārīpūjyagorkenduvāyyannāgnijalaṃ prati|| na cātiraskṛtya mahīṃ, bhayāśaktyostu kāmataḥ| niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ| abhyuddṛtābhiḥ śucibhirmṛdbhiradbhiśca yojayet|| lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitabindubhiḥ| spṛṣṭvā dhātūnmalānaśru vasākeśanakhāṃśvayutān|| srātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārcane| rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ| prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk| ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ|| noddhṛtairnānato nodhva nāgnipakvairna pūtibhiḥ| na phenabudbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ|| nārdraikapāṇirnāmedhyahastapādo na śabdavat| likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca| tathā'sya malavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca|| praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham| śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥpaśyedanantaram|" (saṅgrahe śā. a. 12)-"dadhighṛtamadhulājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇi chatradūrvākuśādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣāḥ nṛpaśrītarubhadrapīṭhāni, sasyāni, matsyāḥ, hayāḥ, haṃsacāṣā, vṛṣaḥ kesarī, dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakāḥ, rocanā, svastikastoraṇaṃ, kīcakā veṇavaḥ, varuṇamadhu, madāsiktagaṇḍo gajaḥ, toyalambo'mbudaḥ, pūrṇakumbho, haridrādririndraḥ, phalānyāmamāṃsaṃ, sitaṃ cāmaraṃ, gauḥ savatsā, aṅganā putriṇī, mānuṣaṃ vardhamānaṃ, sahasraṃ narāṇāṃ, prayuktāni yānāni, dhanvantarirvāmano, brāhmaṇo, bhūmirabhyuddṛtā, siddhamannaṃ, varāhaśca toyātthitaḥ, trinayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ, lokapālāḥ, surāḥ, khaṃ, diśo'gniḥ, sarāṃsi, sravantyaḥ, samudrāḥ, makhāḥ, māruto, jyotiṣaṃ, dharmaśāstrāṇi, tīrthāni, kāvyaṃ, dharmārthakāmāmṛtaṃ, vālakhilyādayo, vedavākyaṃ, nidhiḥ, kaustubhaḥ, kāñcanaṃ, māṇibhadraḥ, sumeruḥ, priyaṅguḥ, pradīpo, vacā, modakau, ditiraditirarundhatī, buddhiḥ, sāvitryumā''śagaṅgā, śacī, devasenā, sudhā, śāntirlakṣmīḥ, sarasvatyapatya, kṣamā, svastiśabdo, vaṣaṭkāraḥ, oṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ darśanātsparśanātkīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśatyuttamām"| aṣṭāpadaṃ-śāriphalam| akṣaḥ-pāśakaḥ| varuṇamadhu-vāruṇī surā| (saṅgrahe sū. a. 3)- "gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam| vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam|| mālyaṃna lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajādṛte| naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau|| uttiṣṭheta tato'tyarthamartheṣvarthānubandhiṣu| ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kṛṣiṃ vaṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam| lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayetkriyām|| muktavegastu gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ| pāṇinā''lamya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam|| prāvrutya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro'hani| madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham|| na seveta, na śarvaryāṃ vṛkṣacaityāntacatvaram| na huṃkuryācchavaṃ , pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca|| nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṃ namaskuryātprajñātāṃśca vamaspatīn|| na vyālivyādhitāśastairnādāntakṣutpipāsitaiḥ| na chinnapucchairnaikākṣairgopṛṣṭhena ca na vrajet|| nātiprage'tisāyaṃ, vā na nabhomadhyage ravau| nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam|| na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha| dadyādvartmārtavṛddhastrībhāricakridvijanmane|| cakrī-rathī| snānabhojanapānāni bāhyebhyo nācaretpuraḥ| (*nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt|| na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa na cāsane| svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe, yuktanidraṃ na bodhayet|| nācaret pāṇivākpādadṛṅmoḍhrodaracāpalam| triḥpakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi kartayet|| na svahastena dantairvā, snānaṃ cānu samācaret|) snānodakāvataraṇe svapnaṃ nagno na cācaret|| pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyātparavāriṇi| nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam|| na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā| snātvā na mṛjyādgātrāṇi dhunuyānna śiroruhān|| nivasītārdra evāśu soṣṇīṣe dhautavāsasī| na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet|| vāso'nyadanyacchayane nirgame devatārcane| dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ|| madhyaṃ dinasya gamayadiṣṭaśiṣṭasahāyavān| na lokabhūpavidviṣṭaiḥ saṅgaccheta na nāstikaiḥ|| kalivairarucirna syāddhīraḥ sampadvipattiṣu| śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī|| kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt| hnīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ|| akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ| (* dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ|| anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ| āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ||) vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram| ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham| sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam|| parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddhonainaṃ nipātayet| anyatra putrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ|| nṛtyavāditragītādiṣūlbaṇāṃ nācaretkriyām| (*prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ|) ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśennādharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam| pāṇidvayena yugapatkaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ|| (*vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāriṇī|) pādaṃ pādena nākrāmenna kaṇḍūyenna śaucayet| na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasārayet|| nāsamiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ| nānuvātaṃ na vivṛto na klānto nānyamānasaḥ|| dhamennāsyena na skandennādhaḥ kuryānna pādataḥ| na skandet-na vikiret| satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca|| nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam| nānyadapyatitejasvi na kruddhasya gurormūkham|| strīṃ na sravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nānyasaṅgatām| na patnīṃ bhojanasvapnakṣuttṛṭjṛmbhāsukhāsane|| śayītanaikaśayane na cāśnīyāttayā saha| tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet|| nocchiṣṭastārakārāhutuhināṃśudivākarān| paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśecchiraḥ|| pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet| arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca|| nānyaddevārcane kuryātkarma, dhāvenna varṣati| tithiṃ pakṣasya na brūyānnakṣatrāṇi na nirdiśet|| nātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam| saśabdamanilaṃ hastabhrūnetrotkṣepaṇaṃ tyajet|| hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| ārogyajīvitaiśvaryavidyāsusthitimānitām|| naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam| na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam|| nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam| vaset prājyāmbubhaiṣajyasamitpuṣpatṛṇendhane|| subhikṣakṣematārogyapaṇḍitairmaṇḍite pure| nāmarāṇāṃ na siddhānāṃ śāstrāṇāṃ vā jugupsakaḥ|| ārādhakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca| daśa karmapathān rakṣan jayedābhyantarānarīn|| paropaghātakriyayā varjayedarjanaṃ śriyaḥ| arthānāṃ bahvanarthānāmadātā'pi hyasambhavāt|| svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati| sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ|| śāstāramanusaṃsmṛtya śarvayāṃ cātha saṃviśet| deśe śucāvanākīrṇe dvitrāpta paricārakaḥ|| yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham| jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam|| prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati| pūrvāparaniśābhāge dharmamevānucintayan|| ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ| bibhyatpratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt|| ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye|| sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi| adūṣayanmanastasmādbhaktimāṃstamupācaret|| paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni| sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayecca| sattvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyo'pi yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca||" iti| ityabaddhakramā vihārāḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dinacaryāprakaraṇam sāmastyena nirūpitam|| 2||