Sa. dinacaryādhyāyānantaramṛtucaryādhyāyasya upodghātaḥ| pūrvādhyāye sāmānyena dinacaryopadiṣṭā|
ṛtuviśeṣavaśāccāhāravihārasevanapratipādanārthamṛtucaryāyā ārambha ityāha---- athāta ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye dainandino vihāra uktaḥ| ārtavo vaktavyaḥ| sa cāsminnadhyāye| ata evāyamṛtucaryākhyaḥ|
atha ka ṛtavaḥ ? ityāha----- māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ| śiśiro'tha vasantaśca grīṣmo varṣāśaraddhimāḥ||1|| śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṃ ca, tadādatte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam||2||
Sa. māsairityādinā kālopavarṇanamāha| nanu, kālopavarṇanaṃ dinacaryāyāṃ kasmānna kṛtam ? ucyate| ṛtugauravodbhāvanārtham| ṛtavo hi viśeṣeṇopayoginaḥ, vipratipatteśca| yathā- eke cāturmāsikamṛtuṃ kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭilakṣaṇān hemantagrīṣmavarṣākhyāṃstrīnṛtūnicchanti| apare tu dvimāsikān śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantalakṣaṇān ṣaḍṛtūniti| dve saṃkhye yeṣāṃ te dvisaṃkhyāḥ, tairdvisaṃkhyaiḥ| māgha ādyo yeṣāṃ phālgunādīnāṃ ta evam| tairdvisaṃkhyairmāghādyairmāsaiḥ kramāt- paripāṭhyā ṣaḍṛtava smṛtāḥ| ke te ? ityāha- śiśirādyāḥ- śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ| upacārādeva ṣaṭtve labdhe ṣaḍgrahaṇaṃ paramatakṣepārtham| tathā hi- kecit traya eva ṛtava iti manyante| taistu ṛtubhistribhiḥ śiśirādibhiruttarāyaṇaṃ vidyāt- jānīyāt| ayanamuttaraṃ- savituruttaramārgapratipattiḥ, uttarāyaṇam ādānaṃ jānīyāt| ādānamiti cānvarthaṃ nāma iti pratipādayati| tadā- tasmin kāle, nṛṇāṃ pratidinaṃ- anvahaṃ, balamādatte- sāraṃ gṛhṇāti| ko'sau ? prakṛtatvādādityaḥ|
Ā. rā. tatra ṛtuviśeṣān lakṣayati- māsairiti| dvisaṃkhyairiti ṣaṭkṛtvā āvartyaikaśeṣaḥ kartavyaḥ| tatra māghaphālgunau-śiśiraḥ, caitravaiśākhau-vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau-grīṣmaḥ, śrāvaṇabhādrapadau-varṣāḥ, āśvinakārtikau-śarat, mārgaśīrṣapauṣau-hemantaḥ| nanu suśrutena bhādrapadādyairvarṣādaya ṛtava uktāḥ| tadyathā (su.sū.a. 6/10)- "bhādrapadāśvayujau-varṣāḥ , kārtikamārgaśīrṣau-śarat,pauṣamāghau- hemantaḥ, phalgunacaitrau-vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau-grīṣmaḥ, āṣāḍhaśrāvaṇau-prāvṛṭ " iti| iha tvanyatheti virodhaḥ| maivam| na hi phalgunacaitrau-vasantaḥ nāpi caitravaiśākhau| kintu mīnameṣau| yadā phālgunādau mīnasaṅkrāntistadā phalgunacaitrau-vasantaḥ,yadā tu phālguṇānte tadā caitravaiśākhau| evaṃ vṛṣamithunau- grīṣmaḥ, karkaṭasiṃhau-varṣāḥ, kanyātule-śarat, vṛṣcikadhanuṣī-hemantaḥ, makarakumbhau-śiśiraḥ, iti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre- "mṛgādirāśidvayabhānubhogāt ṣaḍartavasyuḥ śiśirovasantaḥ| grīṣmaśca varṣāśca śaracca tadvaddhemantanāmā kathito'tra ṣaṣṭhaḥ||" varṣāyanartuyugapūrvakamatra saurāditi ca| sauraśca māsastatraivoktaḥ-" darśāvadhiṃ māsamuśanti cāndraṃ, sauraṃ tathā bhāskararāśibhogāt| triṃśaddinaṃ sāvanasaṃjñamāryā,nākṣatramindorbhagaṇabhramācca|" iti| avaśyaṃ caivamaṅgīkartavyam, anyathā adhimāsanipāte māsatrayamṛtuḥ syāt| saṅgrahe tu (sū.a.4)-"māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam| yathottaraṃ bhajeccaryāṃ tatra tasya balāditi" iti| māsalakṣaṇādrāśilakṣaṇaṃ balavat, ato rāśilakṣaṇamevāṅgīkṛtam, svarūpalakṣaṇasya ṛtuviparyayaparyavasānāt| uktaṃ hi tatraiva (saṅgrahe sū.a.4)-ṛtuṣvevaṃvidheṣveva vidhiḥ svāsthyāya dehinām| nirdiśyate'nyarūpeṣu viruddhajñāniko vidhiḥ| " iti| tasmācchiśiraṣaṭkaprāvṛṭṣaṭkayoḥ saṃjñāmātreṇaiva bhedaḥ| saṃjñābhedaṃ ca deśabhedenāha kāśyapaḥ-"bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe| ataḥ prāvṛṭ ca varṣāśca ṛtū tatra prakalpitau|| tasyā evottare deśe himavadvindhyasaṅkule| bhūyaḥ śītamatastatra hemantaśiśirāvubhau||" iti| dakṣiṇadeśīyairvṛṣṭisaṃbandhinordvayoḥ prāvṛḍvarṣākhyatvaṃ kṛtvā, pāriśeṣyācchītasambandhinordvayoḥ śaraddhemantākhyatvaṃ kṛtam| uttaradeśīyaistu śītasambandhinordvayorhemantaśiśirākhyatvaṃ kṛtvā, pāriśeṣyādvṛṣṭisambandhinordvayorvarṣāśaratsaṃjñatvaṃ kṛtamityarthaḥ| vṛṣṭiśītabāhulyopanyāsastatrānvarthasaṃjñārthaḥ , na ca saṃjñāsaṅkare lakṣaṇasaṅkaraḥ, doṣāṇāṃ doṣadhātumalasaṃjñāvat| anye punarbhedaṃ manvānāannarasān balaṃ cādhikṛtya śiśiraṣaṭkam, cayādīn śodhanaṃ cādhikṛtya prāvṛṭṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti| tadasat| carakakhāraṇādiprabhṛtibhiḥ śiśiraṣaṭkamevādhikṛtya cayādīnāmuktatvāt| śodhanasyatu caitraśrāvaṇakārtikeṣu vidhānnānna ṝtvapekṣā| ṝtvapekṣāyāmapi sādhāraṇartūnāṃ śiśiraṣaṭkepi vidyamānatvānna prāvṛṭṣaṭkāpekṣā| anyetu gaṅgāyā dakṣiṇe vṛṣṭibāhulyāt prāvṛṭṣaṭkam, uttare śītabāhulyāt śiśiraṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti| tadapyasat ubhayatrāpi cāturmāsikavṛṣṭiśītopalaṃbhāt, āśvine divyodakagrahaṇasyobhayadeśaviṣayatvācca| bhedapakṣe hyuttaradeśe tadanārtavaṃ syāt| yattu suśrutasya (u.a.64/45)-"tāpātyaye hitā nityam" ityādi,varṣācaryāyāḥ pṛthak prāvṛṭcaryābhidhānam, tadatidurdinaviṣayam| tathā ca carakaḥ (sū.a.6/36)-" vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye|| " iti| ata eva suśrutena tāpātyayaśabdaḥ prayuktaḥ| tāpasya- arkaprakāśasya, atyayaḥ- atyantāpagamaḥ, sa cātidurdina eva, iti sarvaṃ samañjasam| tasmādvāgbhaṭācāryābhimatamabhedapakṣamevāśrayadhvamiti| prathamartutrayasya saṃjñādvayamāha-tribhiriti| taiḥ-śiśirādyaistribhiḥ, uttarāyaṇamādānaṃ ca vidyāt| ādānasajñāṃ nirvakti- tadādatta iti| tat-śiśirāditrayaṃ, nṛṇāṃ pratidinaṃ balamādatte, iti ādānam| balavisargaṃprati saumyatvasya hetutvenopādānāt balādānaṃ prati āgneyatvasya hetutvaṃ jñeyam|
kayā yuktyā balamādatte ? ityāha---------------------- tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ||3|| tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgneyam---------------------------|4|
Sa. ādityaśca pavanāścādityapavanāḥ, te tasmin kāle yasmātsaumyānguṇān bhuvaḥ sambandhinaḥ kṣapayanti- vināśayanti| kīdṛśāste ? atyarthaṃ- atiśayena tīkṣṇāścoṣṇāśca rūkṣāścātyartha- tīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ| kasmādevaṃvidhāste ? ityāha- mārgasvabhāvataḥ- vartmasvābhāvyāt| na ca svabhāvaḥ paryanuyogamarhati| mārgaḥ- uṣṇāṃśoruttaradiggamanam| yataścādityapavanā rūkṣāstatastiktādayo rasā balino bhavanti| kramādityanena yathāsaṃkhyamatra bodhayati| tena tiktaḥ śiśire, vasante kaṣāyo, grīṣme kaṭuko, balītyavatiṣṭhate, na sarve tiktādaya ekaikasminnṛtāviti| tikta ityādyasamāsakaraṇaṃ jñāpanārtham| tiktādirekaiko balī bhavati| dvau tu svapramāṇāvasthitau| naivartau pṛthagbhūya tiktāderbalavattvamityarthaḥ| yata evaṃ bhūmeḥ saumyaguṇahānirvardhanaṃ ca rūkṣāṇāṃ rasānām, tasmātkāraṇādādānamāgneyam|
Ā. rā. āgneyatve hetumāha- tasminniti| hi- yasmāt, tasminkāle, bhuvaḥ saumyān guṇanādityapavanāḥ kṣapayanti| nanvādityapavanāḥ sarvadā santo'pi tadaiva kutaḥ kṣapayanti? ityata āha-atyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ, mandādisaumyaguṇaviparītatīkṣṇādiguṇodrekādityarthaḥ| tadaivaivaṃ kutaḥ? ityāha-mārgasvabhāvataḥ,- mārgasvabhāvābhyāṃ| svabhāvaḥ prakṛtatvātkālasya| uktaṃ hi saṅgrahe(sū.a.4)-"kālasvabhāvamārgaparigṛhītaḥ" iti| mārgo- makarādirāśiparicchinna ākāśabhāgaḥ| yataścātra-asminkāle, tiktādayo rasā balinaḥ, kramāditi yathāsaṅkhyenottarottarāśca| tena śiśire tikto balī, tatopi vasante kaṣāyaḥ, tatopi grīṣme kaṭuka iti| tasmāditi āgneyaguṇairviparītānāṃ saumyaguṇānāṃ hānestulyaguṇānāṃ tiktādīnāṃ vṛddheścādānamāgneyam|
--------------------------------------------| ------------------------ṛtavo dakṣiṇāyanam||4|| varṣādayo visargaśca-----------------------| --------------------------------------------|5|
Sa. trayo varṣādaya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ bhagavato divākarasya dakṣiṇadiggamanam| sa ca kālo visargākhyaḥ|
Ā. rā. dvitīyartutrayasya saṃjñādvayamāha-ṛtava iti| varṣādayastraya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ visargaścocyate|
----------------------yadbalaṃ visṛjatyayam| saumyatvādatra somo hi balavān hīyate raviḥ||5|| meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpe mahītale| snigdhāścehāmlalavaṇamadhurā balino rasāḥ||6||
Sa. yat- yasmāt, balamayaṃ kālo visṛjati- dadāti dakṣiṇāyanākhyaḥ, tasmādvisargo'nvarthasaṃjñaḥ kālaḥ| hi- yasmāt, atra- visargākhye kāle, saumyatvāt- somabhūyiṣṭhatvāt, somo balavān, tadāśritarātrivṛddhidarśanāt| hīyate raviḥ- tadāśritadinahānyupalabdherhīnaśaktiḥ sampadyate| kadā ? mahītale- bhūpṛṣṭhe, śāntatāpe sati| kaiḥ ? meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ| śītairityupalakṣaṇārtham, visargakālatvānmṛdubhiḥ snigdhairapīti| ata eva snigdhā rasā amlalavaṇamadhurā balino bhavanti| atrāpi kramādityanuvartate| pūrvavacca vyākhyeyam|
Ā. rā. visargasaṃjñāṃ nirvakti-yadbalamiti| yat-yasmāt, ayaṃ kālaḥ saumyatvāddhetorbalaṃ visṛjati-dadāti, ato visargākhyaḥ| saumyatve hetumāha-atra soma iti| hi-yasmāt, atra-asmin kāle mārge ca, tadvaśātsomo balavān bhavati| taviśca hīyate-tyajyate, prakṛtatvādbalena| na kevalaṃ kālamārgavaśāt, kintu śītairmeghavṛṣṭyanilaiśca| vṛṣṭyā vinā'pi chāyāyā eva kāraṇatvānmeghānāṃ pṛthaggrahaṇam| tathā, iha-asmin kāle, amlādyāḥ snigdhā rasā balino bhavanti| kasminsati ? taireva meghādyaiḥ śāntatāpe mahītale sati| ādāne hyādityapavanatāpitāyāṃ bhuvi saumyaguṇakṣayādrūkṣā rasā balina āsan| visarge punaḥ śāntatāpāyāṃ bhuvi saumyaguṇalābhāt snigdhā rasā balina ityarthaḥ| cakāreṇa kramādityanukṛṣyate| tena varṣāsvamlo balī, tato'pi śaradi lavaṇaḥ, tato'pi hemante madhura iti siddham| somavṛddhyā, sūryahānyā, snigdharasabalitvena ca visargasya saumyatvamitivākyārthaḥ| kālamārgayoḥ kāraṇatvaṃ saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 4)- "kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe dakṣiṇāyanage'rke śaśini cāvyāhatabale" iti| mārgo'tra karkaṭādirāśiṣaṭkaparicchinna ākāśabhāgaḥ|
śīte'gryaṃ vṛṣṭidharme'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ| ------------------------------------------------------------|7|
Sa. śītasvabhāve kāle hemantaśiśirākhye nṛṇāmagryaṃ balaṃ bhavati| vṛṣṭiśca gharmaśca tasminvṛṣṭigharme- varṣāgreeṣmākhye kāle'lpam| turavadhāraṇe| śeṣayoḥ- śaradvasantayoṛutvormadhyameva balam| nanu, vasante ādānakālatvādatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣairādityapavanaiḥ śoṣyamāṇeṣu balavṛddhihetuṣu bhuvaḥ saumyeṣu guṇeṣu, kathaṃ madhyabalatvamiti ? atra brūmaḥ| varṣādiṣu triṣvṛtuṣu balamupacitaṃ krameṇaivāpacīyate| yathā- kṝṣṇapakṣe candraḥ| tasmāddīrghakālānuvṛttaṃ balamupacitaṃ vasante krameṇaivāpacīyate, iti madhyabalatvaṃ yuktam| anenaiva hetunā śiśire'gryabalatvam| yataḥ sakalena visargiṇā kālena yadupacitamatiśayena balaṃ tat śiśire prārambhamātrādānakāle'pacīyamānamapi balaṃ na hīnaṃ lakṣyate| yathā- kṛṣṇapakṣādau candraḥ kṣīyamāṇaḥ, iti yuktamuktaṃ śīte'gryaṃ balaṃ vasante ca madhyaṃ balamiti|
Ā. rā. yenaiva krameṇa balamupacīyate, tenaiva cāpacīyata ityāha-śīte'gryamiti| śīte-hemantaśiśirayoḥ, agryaṃbhāgatrayapūrṇaṃ balam| vṛṣṭigharme-prāvṛḍgrīṣmayoḥ, alpaṃbhāgadvayonam| śeṣayoḥ-śaradvasantayoḥ, madhyaṃ-ekabhāgonam| (ye tu śiśire caturbhāgapūrṇasya balasya vasante bhāgadvayonatvaṃ vidhāya madhyaṃ balaṃ kalpayanti| tadasat| krameṇāpacitau vasante bhāgadvayonatānupapatteḥ| utkṛṣṭamadhyālpatayā atra madhyatvaṃ vedyam| ekabhāgonaṃ madhyaṃ, dvibhāgonamalpamiti|) yāvadbalaṃ visargasyāntye dine tāvadādānasyādye, yāvadvisargasyopāntye tāvadādānasya dvitīye| evaṃ yāvadvisargasyādye tāvadādānasyāntye, iti hemantaparyantaṃ vācyam| iti ṛtunirṇayaḥ|
ata evāha śāstrakṛt--------- ----------------------------------------------------| balinaḥ śītasaṃrodhāddhemante prabalo'nalaḥ||7|| bhavatyalpendhano dhātūn sa pacedvāyuneritaḥ| ato hime'sminseveta svādvamlalavaṇātrasān||8||
Sa. kila visargābhivarddhitabalatvātpumān balī bhavati| tasya balinaḥ puṃso hemante kāle śītasaṃrodhāddhetoranalo'gnirbalī bhavati| yataḥ sarvataḥ srotorodhājjāṭharo'gnirāntaraireva sverarcirbhirabhivardhate| vardhitaścāsau yuktamāhāraṃ samyakpacati| pakvāccāhārādbalamabhyādhikaṃ jāyate| hemante ityanena etat dyotayati, asminneva kāle śītasaṃrodhāt prabalo'gnirbhavati, na tu ṛtvantaropajanitaśītasaṃrodhāt| tathā hi- anyartujena śītenāgnisādo bhavati, yathā- varṣāsu| tatra hi vṛṣṭivātābhyāṃ bhavati śītam, na cāgnidīptiḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū.a.4)- "vṛṣṭivātākule tvahni bhojanaṃ kledavātajit| pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣṇāmlalavaṇaṃ bhajet" iti| iha punaranekarūpaṃ gauravayuktaṃ bhojanaṃ śasyate| vakṣyati hi- "ato hime'smin" ityārabhya yāvat "rasān snigdhānpalaṃ puṣṭam" ityādi| tathoktam- "ūṣmā bahiḥ pratihato himaśītavātairantaḥ śarīravivaraṃ pratipadyamānaḥ| svasthānapiṇḍitavapurbhavati pracaṇḍaḥ śīte'nilānalaharo vidhiriṣyate'taḥ" iti| tathā, yadyapi "tatra sattvaśarīrotthaṃ" ityārabhya yāvat "tathorjaskarayogajam" ityādinā (hṛ.śā.a.3/78) granthenāhāro yuktajasyaikasyaiva balasya heturityukto granthakṛtā| tathā'pi yuktyā nirūpyamāṇaḥ sahajakālajayorapi balayorāhāra eva hetuḥ, anuvṛttihetutvāt| tathā hyāhāraṃ vinā śarīrameva na syāt| tadanayā yuktyā trividhamapi balamāhārajamiti boddhavyam| nanu, yadi prabalo'nalo bhavati, tataḥ kim ? ityāha- alpendhana ityādi| alpamindhanamāhārākhyaṃ yasya so'lpendhanaḥ san, so'nalo, dhātūn- rasādīn pacet| kīdṛśaḥ ? vāyuneritaḥ- vātoddīpitaḥ| ataḥ- asmādanantaroktāddhetoralpendhanatve sati dhātupākākhyāt| asmin hime śīte svādvamlalavaṇākhyān rasān seveta| nānyartusambhave hima ityasyārthasya dyotanāya (asmin) hima ityuktam|
Ā. rā. atha ṛtucaryāmāha| tāṃ ca śiśirādyuddeśe'pi hemāntādikrameṇa, śiśiracāryāyā hemantacaryāmūlatvāt| tatra sopapattikāṃ madhurādisevāṃ vidhatte-balina iti| yato hemante analaḥ prabalo bhavati| sa cālpendhanaḥ san dhātūn pacet| ato madhurādīn seveta| prābalye hetumāha-śītasaṃrodhāt, romakūpānāvṛṇvatā śītenārciṣāṃ bahiḥ pracāre vārite piṇḍitoṣmatvāt prabalaḥ| nanvevaṃ varṣāsvapyāpadyeta ityata āha-balinaḥ, balitve sati śītasaṃrodhāt| varṣāsu punarbalahāniḥ| nanu, prabalaścettatkiṃ snigdhoṣṇavīryāmlalavaṇān seveta ? ityata āha-vāyuneritaḥ,-śītajanitavāyunā sandhukṣitaḥ, sa dhātūn pacet| amlalavaṇau ca snigdhoṣṇavīryatvācchītasya tajjanitavāyośca viparītau| ayaṃ vidhiḥ kiṃ hemantamātre ? netyāha-hime,-śītayukte| hemante viśeṣye satyapyasminniti padaṃ hemanta eva hime eva, ayam vidhirnānyadeti niyamārtham| idaṃ copalakṣaṇam| tena yasyartoryallakṣaṇaṃ, tadyukta eva tasminneva tadvidhiriti| suśrutastu (u. a. 64/22) tiktakaṭukasevāmapyāha-"hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam| sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate||" iti| sāpyucitā, cīyamānakaphapratyanīkatvāt| hemante hi vātakaphau cīyate| yadāha khāraṇādiḥ-"pittaṃ śāmyate, tacchaityādvāyuḥ śleṣmā ca cīyate" iti|
dairghyānniśānāmetarhi prātareva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śeelayedanu||9|| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ||10||
Sa. etarhi- etasminkāle, bubhukṣitaḥ prātareva- pratyuṣasi, nānyakāle yatkiñciddinātikrāntau satyām, avaśyakāryaṃ- mūtrotsargādikaṃ dinacaryoktaṃ, sambhāvya- sampādya, yathoktaṃ- yathānirdiṣṭam, anu- paścat, vātaghnatailābhyaṅgādikaṃ śīlayet| yadyapi "bubhukṣitaḥ, avaśyakaryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śīlayedanu" ityuktam, tathāpi bubhukṣitena na tathānyatkāryaṃ kāryam, yathā bhojanam| tathā coktam- "āhārakāle samprāpte yo na bhuṅkte bubhukṣitaḥ| tasya sīdati kāyāgnirnirindhana ivānalaḥ||" iti| tasmādaucityādbubhukṣitenāhāraḥ kārya iti vedyam| nanvanyasminnapi kāle bubhukṣitasyaivāhārānujñānādiha bubhukṣitagrahaṇaṃ na kāryam| yuktamāha bhavān| kintvasminkāle jāṭharāgniratyagnicchāyānukārī bhavati| tato'sya jāṭharāgneratyagnerivopacāro yuktaḥ| yathā (carake ci.a.15/219, hṛdaye ci.a.10/84)- "muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet||" iti| abubhukṣitasyaiva bhojanādhikāritvamiti bhrāntinirāsāyeha bubhukṣitagrahaṇam| niśānāṃ dairghyāditi viśiṣṭakālopalakṣaṇārthaṃ kṛtam| yadā'tra hemante śarvaryo dīrghā jāyante, tadaiṣa vidhiḥ sarvonuṣṭheyo na prārabdhamātra evāsminniti| nanvatra seveta śīlayedbhajedityekārthābhidhāyīni bahūni kriyāpadāni kiṃ nirdiṣṭāni ? ekenaivārthādhigateḥ| atra brūmaḥ| kāryāntarasūcanārthametatpadatrayaṃ kṛtam| tathā hi- "ato hime'sminseveta" ityatra yaḥ sevetaśabdaḥ sa idaṃ dyotayati- svādvamlalavaṇarasāḥ pavanavijayārthamasmin kāle nitarāmupayoktavyāḥ| na kādācitka eṣāmasminnṛtāvupayogo vidheya iti| ata eva vātaghnatailābhyaṅgādeḥ pṛthageṣāṃ rasānāmupanyāsaḥ| tathā, "yathoktaṃ śīlayet" ityatra yaḥ śīlayedityeṣa śabdaḥ sa vātaghnatailādeḥ sarvasya tulyakakṣatāṃ dyotayati| tathā, "prāvārājina" ityādau yo bhajecchabdaḥ sa sakalasyāhāravihāraśīlanasya śayanavidheśca tulyatāṃ prathayati| tathā ca vakṣyati (sū.a.7/51)- "āhāraśayanābrahmacaryairyuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||" iti| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ śīlayet| tailasya sarvasyaiva vātaghnatvādvātaghneti viśeṣaṇamatiśayapratipādanārtham, tena balātailādibhiriti bodhyam| mūrdhni tailaṃ-śirobhyaṅgādi| vimardanaṃ- śarīrasaṃvāhanam, etadaucityādabhyaktaḥ san śīlayet| kuśalaiḥ- tadvidbhiḥ sārdhaṃ, niyuddhaṃ- bāhuyuddhaṃ, śīlayet| pādāghātaṃ- pādena vimardanam, yuktita ityanenārdhaśaktyaiva śīlanaṃ dyotayati| bāhuyuddhapādāghātayoścānabhyaktasyaiva śīlanaṃ yuktam|
Ā. rā. dinacaryāvihitasyābhyaṅgādevirśeṣamāha-dairghyāditi| etarhi-etasminkāle, abhyaṅgādīn śīlayet| kadā ? prātaḥ| kimavaśyakāryaṃ bādhitvā ? netyāha-yathoktamavaśyakāryaṃ-śaucādikaṃ, sambhāvya-samyak kṛtvā| kimajātānnapāneccha eva ? netyāha-bubhukṣita eva| nanu prātaḥ kathaṃ bubhukṣitaḥ ? ityata āha-niśānāṃ dairghyāt| sambhāvyetyanena paścādarthe siddhe nairantaryārthamanugrahaṇam| abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidhaṃ mūrdhatailam| abhyaṅgasya pṛthagupādānamitarāvayavārtham| vimardanaṃ-karābhyāṃ pīḍanam| abhyaṅgamūrdhatailavimardanāni vātaghnatailairbalātailādibhiḥ śīlayet| niyuddhaṃ-bāhuyuddham| kuśalaiḥ-mallaiḥ| pādāghātaṃ-pādābhyāṃ mardanam| yuktitaḥ-mātrādyanatikrameṇa|
kaṣāyāpahṛtasnehastataḥ snāto yathāvidhi| kuṅkumena sadarpeṇa pradigdho'gurudhūpitaḥ||11|| rasān snigdhān palaṃ pṛṣṭaṃ gauḍamacchasurāṃ surām| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthavikṛtīḥ śubhāḥ||12|| navamannaṃ vasāṃ tailaṃ, śaucakārye sukhodakam| prāvārājinakauśeyapraveṇīkaucavāstṛtam||13|| uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet| yuktyā'rkakiraṇān svedaṃ pādatrāṇaṃ ca sarvadā||14||
Sa. kaṣāyeṇa- rodhrādinā, apahṛtaḥ- apanītaḥ, sneho yasya sa evam| tataḥ- anantaraṃ, yathāvidhi- śāstroditena vidhānena, snātaḥ| kuṅkumena- kāśmīreṇa, pradigdhaḥ- anuliptaḥ| darpaḥ- kastūrikā, tena saha vartate yatkuṅkumaṃ tadevam| tathā, aguruṇā- joṅgakena dhūpitaḥ| rasān- māṃsarasān, snigdhān bhajet| māṃsarasānāṃ snigdhatve'pi snigdhāniti viśeṣaṇamatiśayadyotanārtham| snigdhatamān rasānityarthaḥ| palaṃ- māṃsaṃ, puṣṭaṃ- meduraṃ, bhajet| tathā, guḍasyedaṃ gauḍaṃ tanmadhyam| tathā, acchasurāṃ- surāmaṇḍaṃ, surāṃ- madirāṃ, ca bhajet| amlenānnena kaṣāyadravyaiśca yā kriyate sā surā bhaṇyate| nanu, dvidhaiva surā sevyatvenehābhīṣṭā, tatsurāśabda eva nirdeṣṭuṃ nyāyyaḥ| tasminhi sāmānyapade nirdiṣṭe dvidhaiva surā nirdiṣṭā bhavati| satyametat| kintvacchasurāṃ nitarāṃ bhajet, na tathā surāmiti jñāpanārthaṃ dvayorupādānam| ata evācchasurāmiti pūrvaṃ nirdiṣṭam| godhūmetyādi| godhūmaśca piṣṭaṃ ca māṣaśca ikṣuśca kṣeeraṃ ca tānyevam| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrebhya utthānaṃ yāsāṃ vikṛtīnāṃ tā evam| utpūrvāttiṣṭhateḥ supeeti yogavibhāgādbhāve kaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya" iti sasya takāraḥ| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthāśca tā vikṛtayaśca, tāḥ śubhāḥ- ramyāḥ, bhajet| tathā, navaṃ- apurāṇamannaṃ, tathā vasāṃbhajet| "śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā"| tathā, tailaṃ bhajet- bhakṣayet| abhyaṅgastu prāganujñāta eva| śaucakārye- śaucakriyāyāṃ, sukhodakaṃ- uṣṇodakaṃ, bhajet| prāvāraḥ- kārpāso romavān ghanaḥ paṭaḥ, sthūlapaṭakādiḥ| ajinaṃ- sukhasparśaromacarma| kauśeyaṃ- paṭṭavasanam| praveṇī- sūcībāṇākhyo vastraviśeṣaḥ| kaucavaṃ- rāṅkavavastrabhedaḥ, tavaraka ityanye| etairāstṛtaṃ- dattapracchadapaṭaṃ, śayanaṃ bhajet| kīdṛk śayanaṃ bhajet ? uṣṇasvabhāvaiḥ- romaśikārallikāprāyaiḥ, prāvṛtaḥ- prakarṣeṇācchāditaḥ| tathā, arkakiraṇānbhajet| katham ? yuktyā- samyagyogalakṣaṇayā| atisevitā hi glānyādīn kuryuḥ| tathā, svedaṃ bhajet| yuktyaivetyatrāpi yojyam| atisevito hi svedo glānyādīn janayet| pādatrāṇaṃ ca- pādukādikaṃ, sarvadā bhajet|
Ā. rā. udvartanāderviśeṣamāha-kaṣāyeti| kaṣāyāpahṛtasnehādiko bhūtvā rasādīn bhajet| kaṣāyeṇāpahṛtaḥ snehaḥsnehāpaharaṇamātramudvartitaḥ, na tvanyakālavadutpāditaraukṣyaḥ| yathāvidhi snātaḥ, vidhiścātra śītakālocitatvāt sarvāṅgānāmuṣṇodakena snānam| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 6/14)- "abhyaṅgotsādane murdhatailaṃ jentākamātapam" iti| jentākaṃsarvāṅgoṣṇodakasrānamiti bāṣpacandraḥ| sadarpeṇa-sakstūrikeṇa| pradigdho-anuliptaḥ| rasān-māṃsarasān| snigdhān ghṛtādisaṃskṛtān| palaṃ-māṃsam| puṣṭaṃ-meduram| gauḍaṃ-guḍakṛtaṃ madyam| acchasurāṃ-surāmaṇḍam| surāṃ-ghanasurām| acchasurāyāḥ pṛthaggrahaṇamatiśayabhajanārtham| godhūmādyutthāḥ-godhūmādikṛtā modakādyāḥ| piṣṭaṃ-śālipiṣṭam| śubhāḥhṛdyāḥ| navaṃ-anatikrāntavatsaram| annaṃ-dhānyam| vasāṃ-māṃsasneham| rasāditailāntaṃ bhojanopayogi| sukhodakaṃ-kavoṣṇamudakam, tacca śaucakārye| pāne tu śītameva| pravāraḥ-kārpāsaromavān ghanaḥ paṭaḥ| ajinaṃ-carma| kauśeyaṃ-kṛmikośottham| praveṇī-sūcībāṇākhyaṃ vasram| kuthakaḥ-kambalaḥ| uṣṇasvabhāvairlaghubhirvasraiḥ prāvṛtaḥ| arkakiraṇān svedaṃ ca yuktyā-samyagyogena bhajet| pādatrāṇaṃ sarvadā-bahiścaraṇaṃ vināpi, bahiścaraṇe tu dinacaryāyāmuktameva|
pīvarorustanaśroṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||
Sa. ūrū ca stanau ca śroṇiśca ūrustanaśroṇi| pīvaraṃ- pīnaṃ, ūrustanaśroṇi yāsāṃ tā evambhūtāḥ, pramadāḥ- vilāsinyaḥ, śītaṃ haranti- nudanti| pīnatvenātikārśyamatra niṣidhyate| tathā cāha grāmyadharmādhikāre (hṛ.sū.a.7/69)- "tyajedatikṛśām" iti| kimbhūtāḥ ? saha madena- yauvanodbhūtena surādipānajena kāmodrekakāriṇā vā, vartante tāḥ samadāḥ| tathā, priyāḥ- vallabhāḥ, śītaṃ haranti| kimbhūtāḥ ? uṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ- agurvādidhūpenoṣṇāṅgyaḥ, tathā kuṅkumānulepanenoṣṇāṅgyaḥ, tathā yauvanoṣmaṇā, sahajenoṣṇāṅgya iti yojyam|
Ā. rā. śītāpahantṛtvakathanadvārā strīsevāṃ pidhatte pīvareti| pramadāḥ-striyaḥ| samadāḥ-yauvanotthaṃ madyajaṃ ca madaṃ bibhrāṇāḥ|
aṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanito na doṣo jātu jāyate||16||
Sa. aṅgārāṇāṃ tāpo'ṅgāratāpaḥ, tena santaptaṃ ca tadgarbhe'bhyantare bhūveśma ca tattasmiṃścarati- tiṣṭhati nityaṃ yastasyāṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ puṃso yataḥ śītapāruṣyajanito doṣo- duḥkhaṃ, na jātu- kadācijjāyate, tato'ṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacārī syāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. śītāpahantṝtvakathanadvārā nivātoṣṇagṛhasevāṃ vidhatte-aṅgāreti| aṅgārāṇāṃ tāpena santaptaṃ yadveśma, yacca garbhaveśma-gṛhāntarvartigṛhaṃ, yacca bhūveśma-bhūmyantarvartigṛhaṃ, teṣu yaścarati sa tathā| śītena yatpāruṣyaṃ tajjanito doṣo jātu kadācit, tasya na jāyate| tasmāttāni bhajedityarthasiddham|
ayameva vidhiḥ kāryaḥ śiśire'pi viśeṣataḥ| tadā hi śeetamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam||17||
Sa. ayameva- haimantaḥ, vidhiḥ- pūrvoktaḥ, śiśire ca viśeṣataḥ- atiśayena kāryaḥ| kutaḥ ? ityāha- yasmāttasmin kāle śītamadhikaṃ bhavati, kālasvābhāvyāt| tathā, ādānakālājjātamādānakālajaṃ ca raukṣyaṃ bhavati| tato hetudvayādviśeṣeṇa haimantiko vidhiḥ sevyaḥ| hemante "rasān snigdhān śīlayet" ityuktam| śiśire tānatiśayena śīlayet| evaṃ sarvo'pi haimantikau vidhiryojanīyaḥ| ādānakālajamityanenaitaddyotayati| ādānakāla eva raukṣyasya kāraṇam, nānyat| ata eva hemante śīte'pi raukṣyaṃ nāstyeveti| ādānasya ca prārambhamātratve eva śiśirasya sambhava iti śiśire kiñcideva raukṣyaṃ vedyam| nanu, yathā raukṣyamādānakālajaṃ tathauṣṇyamapi| tathā coktam- "tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ" iti| evaṃ cauṣṇyasadbhāvācchītasya hemantato hāniḥ prāptā, na tvādhikyam| tatkathamuktaṃ "tadā hi śītamadhikam" iti ? brūmaḥ| raukṣyasya dvau hetū| ekastāvadbhagavaddivākarakarairjagatsnehādānam| dvitīyastvāgneyaḥ kālaḥ| tadevaṃ raukṣyeṇobhayahetujena śiśire kāle vātāḥ śītasvabhāvā āhitādhikaśaktayo jāyante haimantebhyo mārutebhyaḥ| tathāvidhāścauṣṇyenādānakālajenādānakālaprāthamyādaprāptabalena śiśire nābhibhūyante| anabhibhūtāśca śītasvabhāvatvācca śītameva vardhayanti| ato yuktaṃ śītādhikyaṃ śiśira iti|
Ā. rā. śiśiracaryāmāha-ayameveti| ayaṃ-hemantoktaḥ| svayuktyā nyūnādhikaprayoganiṣedhārthamevaśabdaḥ| viśeṣataḥ-atyabhyāsena| hi-yasmāt, tadā-tasminkāle, adhikaṃ śītam, ādānakālajaṃ raukṣyaṃ ca| cakārādvātakopabalakṣayau ca| yathoktaṃ khāraṇādina-"svabhāvaśaityādraukṣyācca vātakopādbalakṣayāt| vidhirviśeṣātsnigdhoṣṇaḥ śiśire haimanomataḥ||" iti| vātakopaśca tenaivoktaḥ-"sa vāyuḥ śiśire kopaṃ yātyevopacayaṃ kaphaḥ|" iti|
samprati vasantacaryāṃ vivakṣuridamāha------------------- kaphaścito hi śiśire vasante'rkāṃśutāpitaḥ| hatvā'gniṃ kurute rogānatastaṃ tvarayā jayet||18|| tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhojanaiḥ| vyāyāmodvartanāghātairjitvā śleṣmāṇamulbaṇam||19|| snāto'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20|| sahakārarasonmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn priyānetrotpalāṅkitān||21|| saumanasyakṛto hṛdyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibet| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22|| śṛṅgaberāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca| ------------------------------------------------------------|23|
Sa. śiśire madhurasnigdhādinā āhāreṇa kālasvābhāvyācca śleṣmā sañcito'tiśayena styānatvādatikupito vasante ṛtāvarkāṃśutāpitaḥ- sūryaprabhābhirvilāyito, dravasvarūpatvājjalamiva viparītaṃ jāṭharāgniṃ hatvā, hi- yasmāt, rogān- vikārān, kurute- janayati| ataḥ- asmātkāraṇāt, taṃ- kaphaṃ, tvarayā- śīghrameva, jayet| doṣāniti kecitpaṭhanti| arkatāpita ityanenaiva siddhe aṃśuśabdo'tra raśmīnāṃ paṭimānaṃ sūcayati, na tathā śīte| tatra hi (saṃ.sū.a.4)- "dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityāḥ" ityadhijage| kairjayet? tīkṣṇairvamananasyavirekādibhirupakramet| tathā, laghūni rūkṣāṇi ca yāni bhojanāni, taiśca| tathā, vyāyāmaścodvartanaṃ ca āghātaśca taiśca kaphaṃ jayediti| caśabdo luptanirdiṣṭaḥ| tataḥ kaphamulbaṇaṃ- uddhataṃ, jitvā'nantaraṃ snāto'nuliptaḥ- samāliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| tathā, purāṇaṃ ca tadyavagodhūmaṃ ca, tathā, kṣaudraṃ- mākṣikaṃ, tathā jāṅgalaṃ ca tacchūlyaṃ ca- "śūlena saṃskṛtaṃ māṃsaṃ śūlyam" bhaṭitraṃ ca, tattāni bhuṅkte purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk| śūlya iti "śūlokhādyat" iti yat| evaṃvidhaḥ san vayasyaiḥ- mitraiḥ sahita āsavādīn pibet| kimbhūtān? nirgadān- nivṛttagadānnirdoṣān, pibediti vakṣyamāṇena sambandho'tra dīpakatvāt| āsavo- yo dravyāṇyāsutya kriyate| uktaṃ ca- "madyākarādhikadravyamadirādyaiḥ kṛtastu yaḥ| so'riṣṭaḥ syādāsavastu dravyāṇyāsutya yaḥ kṛtaḥ||" iti| sīdhuḥ- ikṣurasodbhavaḥ| mārdvīkaṃ- mṛdīkārasodbhavam| mādhavo- madhunā saṃskṛtaḥ| kimbhūtānāsavādīn? sahakārarasonmiśrān- adhivāsitān| tathā, priyayā- dayitayā, āsvādya- kiñcitpītvā, arpitān- ḍhaukitān| tathā, priyāsyasaṅgena surabhīn,-sugandhīn| tathā, priyānetrāṇyevotpalāni tairaṅkitān-sañjātaśobhān| tathā, saumanasyakṛtaḥ- cittaprasādakṛtaḥ| tathā, hṛdyān- hṛdayāya hitān| tathā, śṛṅgaberāmbu- śuṇṭhīkvathitajalaṃ pibet| tathā, sāraḥ-asanacandanādijaḥ, tena kvathitamambu pibet| tathā, madhunā yuktamambu madhvambu| jaladena- mustayā ca kvathitamambu pibet| ceti samuccaye|
Ā. rā. atha vasantacaryā| sā ca dvividhā, śodhanī śamanī ca| tatra cayapūrvake prakope śodhanī, acayapurvake śamanī| tatrākṛtāyāṃ pūrvartucaryāyāṃ pūrvartunā citasya doṣasyottareṇa yaḥ prakopaḥ sa cayapurvakaḥ| sa evāpathyajaḥ, pūrvartusevitā pathyajātatvāt| yastu kṛtāyāṃ tasyāṃ pūrveṇācitasyottareṇa yaḥ prakopaḥ so'cayapūrvakaḥ| sa eva pathyajaḥ, pūrvartusevitapathyajātatvāt| uktaṃ ca-"doṣaprakopo dvividhaḥ pathyāpathyanimittajaḥ| tatrāpathyanimitto yaḥ sa saṃśodhanamarhati|| pathyajaḥ śamanīyaśca prāya āganutjaśca yaḥ|" iti| tatra saṃśodhanīṃ vidhatte-kaphaścita iti| yasmācchiśire citaḥ kapho, vasante sūryaraśmibhirdravīkṛtaḥ san, jalamiva pratyanīkatvāt vahniṃ hatvā, rogān karoti| atastaṃ-citaṃ akupitaṃ kaphaṃ, vasantārambha eva tīkṣṇadravyakṛtairvamananasyadhūmagaṇḍūṣādyaiḥ śodhanairjayet| tathā, laghurūkṣaistiktakaṭukaprāyaiḥ saṃsarjanakrameṇa bhojanaiśca| śiśiraśabdena śītaparyāyeṇa śiśirahemantayorgrahaṇam, dvayorapi kaphacayāt| yadāha khāraṇādiḥ-"hemante nicitaḥ śleṣmā śiśire'pi na kupyati| āhāraiśca gurusnigdhai gurustrigdhairbhṛśamevopacīyate||" iti| śamanīṃ vidhatte-vyāyāmodvartanāghātairiti| ulbaṇaṃ śleṣmāṇaṃ vyāyāmādyairjitvā snātastataḥ karpūrādyairanuliptaḥ, purāṇayavādīn bhuñjānaḥ, āsavādīn pibet| prakope prakṛte'pyulbaṇagrahaṇamacaryapūrvakaprakopārtham| āghātaḥ-padbhyāṃ mardanam| kaphagrastasyābhyaṅganiṣedhādrūkṣā eva vyāyāmādayaḥ| snānaśīla iti ca vacanātprāpte'pi snāne, snāta iti śleṣmakālīnaprātaḥsnānaniṣedhārtham| vyāyāmādīnkṛtvaiva snāyānna pūrvamityarthaḥ| purāṇatvaṃ yavagodhūmakṣaudrāṇām| jāṅgalaṃ-mṛgādimāṃsam, tasya śūlyaṃ-bhaṭitram| sahakāraḥ-atisurabhirāmraḥ, tasya rasaḥ-tatphalavṛntaniryāsaḥ, tena unmiśrān-adhivāsitān| priyayā rasaviśeṣajñānārthaṃ svayamāsvādyārpitān| gandhaviśeṣajñānārthaṃ saṅgatena sahajasurabhiṇā priyāmukhena surabhīkṛtān| vaimalyādijñānārthamavalokayantyāḥ priyāyāḥ pratibimbitābhyāṃ netrābhyāmutpalaiśca sākṣannikṣiptairaṅkitān| saumanasyakṛtaḥ-pariṇāmena manaḥpraśāntikarān| hṛdyānāsvāde| nirgadān-nirdoṣān| akvathitairoṣadhaiḥ kṛtaṃ madyamāsavaḥ| kvathitairariṣṭaḥ| ikṣurasena sīdhuḥ| drākṣārasena mārdvīkam, madhunā mādhavaḥ| śṛṅgaberāmbu-śuṇṭhyā kvathitaṃ jalam| asanādisāraiḥ sārāmbu| mustārbhirjaladāmbu| madhumiśraṃ jalaṃ madhvambu| anekadravavidhānaṃ yasya yatsātmyaṃ tattena sevanārthamityarthaḥ|
------------------------------------------------------------| dakṣiṇānilaśīteṣu parito jalavāhiṣu||23|| adṛṣṭanaṣṭasūryeṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭeṣu kāmakarmāntabhūmiṣu||24|| vicitrapuṣpavṛkṣeṣu kānaneṣu sugandhiṣu| goṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṃ gamayetsukhī||25||
Sa. kānaneṣu- upavaneṣu, sthito madhyāhnaṃ gamayet- ativāhayet| ahno madhyo madhyāhnaḥ| "saṃkhyāvisā" ityādijñāpakātpūrvāparetyādinā ekadeśisamāsaḥ| "ahno'hna etebhyaḥ" ityahnādeśaḥ| katham ? goṣṭhyāṃ- krīḍāyāṃ kathā goṣṭīkathāstābhiḥ, citrābhiḥ- kamanīyābhiḥ, na tvarthavyavahārasambandhinībhiḥ| kīdṛśaḥ san ? sukhī- rāgadveṣādirahitaḥ| kimbhūteṣu kānaneṣu ? dakṣiṇadikpravṛttairanilaiḥ śītāni, teṣu dakṣiṇānilaśīteṣu| tathā, paritaḥ- samantājjalaṃ nityaṃ vahanti yāni teṣu| ābhīkṣṇye ṇiniḥ| tathā, kvacitpradeśe adṛṣṭaḥ- īṣaddṛṣṭaḥ, kvacidatighanatvāt naṣṭaḥ- na dṛśyate, sūryo yeṣūpavaneṣu tānyevaṃ teṣu| tathā, maṇīnāṃ- vajramarakatādīnāṃ, kuṭṭimāni- viśiṣṭā bhuvaḥ, tābhiḥ kāntiḥ- śobha, yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| tathā, parapuṣṭaiḥ- kokilaiḥ vighuṣṭeṣu- kṛtaśabdeṣu| tathā, kāmasya karmāntāḥ kāmakarmāntāḥ- madanavyāpārāḥ| antaśabdo'tra praśaṃsāvacane| yathodbhaṭasya (kāvyālaṅkārasaṅgrahe prathamasarge) vacanam- "vanāntadevatāveṇyaḥ" iti) kāmakarmāntanimittaṃ bhūmayo yeṣāṃ vanānāṃ tānyevaṃ teṣu| vicitrāṇi- nānārūpāṇi, puṣpāṇi yeṣāṃ te tathāvidhā vṛkṣā yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| suṣṭhu gandho yeṣāṃ teṣu| "gandhasyet" itītsamāsāntaḥ|
Ā. rā. bhojanāntaramudyānasevaṃ vidhatte-dakṣiṇānilaśīteṣviti| kānaneṣu madhyāhnaṃ gamayet-ativāhayet| sukhī-avyākulaḥ san| goṣṭhyo-lokavārtāḥ| athāḥ-śāstravārtāḥ| jalavāhiṣu-jalāśayayukteṣu| adṛṣṭasūryeṣu-ghanacchāyeṣu| anaṣṭasūryeṣu-prakāśabatsu| maṇimayaiḥ-baddhabhūmikaiḥ kāntimatsu| parapuṣṭaiḥ-kokilairnāditeṣu| kāmakarma-madanavyāpāraṃ, antanti-badhnanti svasaundaryeṇottarottaraṃ vardhayantīti kāmakrarmāntāḥ| "ati bandhane" ityasmātkarmaṇyaṇ|
guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet| ------------------------------------------------------------|26|
Sa. asminkāle kaphopacayadoṣabhayāt guruśītādīṃstyajet| nanu, lavaṇamapi śleṣmāṇaṃ karoti, tatkasmādiha na niṣiddham ? ato brūmaḥ| lavaṇaḥ pūrvaṃ kaphamamlamadhurāviva na karoti| kiṃ tarhi ? nidhane cirantanasañcitaṃ srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ vidhatte, viṣyanditvāt| na ca lavaṇasya madhurāderiva bahutarasya prayogaḥ prasiddhaḥ, kiṃ tarhi ? alpasyaiva| tasmāllavaṇasyātrāniṣedha eva nyāyyaḥ|
Ā. rā. gurvādīnniṣedhati-guruśīteti|
adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha------------ ----------------------------------------------------| tīkṣṇāṃśuratitīkṣṇāṃśurgrīṣme saṃkṣipatīva yat||26|| pratyahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuśca vardhate| ato'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet||27||
Sa. yat- yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ- bhāskaraḥ, atitīkṣṇā aṃśavaḥ- karāḥ, yasya sa evaṃbhūtaḥ san, grīṣme saṃkṣipatīva jagatsnehamityatrānuktamapyarthāllabhyate| kecittu "snehamarko'titīkṣṇāṃśuḥ" iti paṭhanti| snehastejo balaṃ sāramityeko'rthaḥ| taṃ snehamarkaḥ saṃkṣipatīva- yatsambandhāt saṃharatīva pibatīva| ivaśabdenaitatsūcayati- hetupratyayaparatantreṣu sarvabhāveṣu na kaścitkvacit tadbuddhipūrvakaṃ saṃharati| ataḥ- asmātkāraṇāt, asmin- grīṣmakāle, paṭvādīstyajet| paramārthato balahānikṛttvādeṣām|
Ā. rā. atha grīṣmacaryā| tatra sopapattikaṃ paṭvādīn niṣedhati-tīkṣṇāṃśuriti| yat-yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ-sūryaḥ, grīṣme'titīkṣṇāṃśuḥ san, saṃkṣipatīva-saṃhārapravṛtta ivā''bhāti| ataḥ paṭvādīṃstyajet| asmin-atiklamavihvalaloke grīṣme, paṭvādīnāṃ klamahetutvāt|
kimatra sevyam ? ityāha---------- bhajenmadhuramevānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam| ------------------------------------------------------------|28|
Sa. madhuramevānnaṃ bhajet- bāhulyena madhuramannaṃ sevyam, na tathā'nyarasāghrātam, ityevakārāllabhyate| tathā, laghu snigdhaṃ himaṃ dravaṃ ceti| caśbdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ|
Ā. rā. madhurādisevāṃ vidhatte-bhajediti| annaṃ madhurameva-madhuraikarasam| pānaṃ tu madhurāmlādirasamapi, "nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ" iti vacanādrasālādividhānācca|
sāmānyena bhojanamuktvā viśeṣeṇāha---------- ------------------------------------------------------------| suśītatoyasiktāṅgo lihyātsaktūn saśarkarān||28||
Sa. saktūn saśarkarān lihyāt| suṣṭhu śītaṃ suśītaṃ ca tattoyaṃ ca, tena siktaṃ- āplutaṃ, aṅgaṃ- kāyo, yasya sa evaṃbhūtaḥ san|
Ā. rā. lokasya tīvratāpaśrāntatvācchrāntasya ca bhojananiṣedhātpūrvaṃ śramaharaṃ vidhatte-suśīteti| snānaṃ saktavaśca śramaharāḥ|
madyaṃ na peyaṃ, peyaṃ vā svalpaṃ, subahuvāri vā| ------------------------------------------------------------|29|
Sa. asminkāle madyaṃ na peyam| peyaṃ vā svalpamiti vātaśleṣmaprakṛtinā śleṣmavātakṣayārthamanyartuvadbahu na peyam, kiṃtarhi ? svalpameva pātavyam| subahuvāri veti pittaśleṣmaprakṛtinā madyocitena śleṣmakṣayārthaṃ pittapratīkāramapīcchatā subahuvāri tanmadyaṃ peyam| ityatrānukto'pyevamarthādviṣayavibhāgo bodhyaḥ| anyathā niṣedhavidhyorvirodhaḥ syāt|
Ā. rā. madyasya śramahareṣvagryatvātkāmataḥ prasaktaṃ pānaṃ niṣedhati-madyamiti| anyataḥ śramāpanuttau satyāṃ madyaṃ na peyam, tīkṣṇādiguṇatvāt| asatyāṃ peyaṃ vā , kintu svalpam| svalpenāpyasatyāṃ pūrṇamātraṃ na peyam, kintu subahuvāri-bahutarodakakṛtaṃ vā| pānānugrahaśca madyasātmyānāmeva|
uktavidhyatikrame doṣamāha------------ ------------------------------------------------------------| anyathāśoṣaśaithilyadāhamohān karoti tat||29||
Sa. tat- madyam, anyena prakāreṇa pītaṃ sat śophādīn karoti| śophaḥ- śvayathuḥ| śaithilyaṃ- aṅgānāmanaiṣṭhuryam| dāhaḥ- sarvāṅgīṇastāpaḥ| mohaḥ- ajñānaṃ jantoḥ|
Ā. rā. uktavidhyatikrame doṣamāha-anyatheti| śoṣomukhāśeṣaḥ| tat-madyam|
kundendudhavalaṃ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ| ------------------------------------------------------------|30|
Sa. kundaḥ- puṣpaviśeṣaḥ, induḥ- candraḥ, tayordvandvaḥ| kundenduvaddhavalaṃ- śuklaṃ śāliṃ jāṅgalaiḥ palaiḥ- māṃsaiḥ sahāśnīyāt- adyāt| "kṣuṇṇaḥ sitaḥ smṛtaḥ śālī rakto vrīhirudāhṛtaḥ"|
Ā. rā. annaṃ vidhatte-kundendviti| kundaṃ-puṣpaviśeṣaḥ| kundendugrahaṇaṃ laghusnigdhaśītaguṇaviśiṣṭadhavalatvārtham| palaiḥ-māṃsaiḥ saha|
------------------------------------------------------------| pibedrasaṃ nātighanaṃ rasālāṃ rāgakhāṇḍavau||30|| pānakaṃ pañcasāraṃ vā navamṛdbhājane sthitam| mocacocadalairyuktaṃ sāmlaṃ mṛnmayaśuktibhiḥ||31|| pāṭalāvāsitaṃ cāmbhaḥ sakarpūraṃ suśītalam|32|
Sa. rasaṃ nātighanaṃ pibet| rasaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā māṃsarasa ucyate| tathā, rasālaṃ- mārjikākhyāṃ pibet| tathā, rāgakhāṇḍavau pānakaṃ ca pañcasārākhyam| eteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ tantrāntare uktam| yathā- "sitāmadhvādimadhurā rāgāstatrācchakāntayaḥ| te sāmlāḥ khāṇḍavā lehyāḥ peyāścāṃśukagālitāḥ|| svādvamlapaṭukaṭvādyāḥ pralehāstatra khāṇḍavāḥ| guḍadāḍimamāṃsādyā rāgā aṃśukagālitāḥ|| hṛdyā vṛṣyā rucikarā grāhiṇo rāgakhāṇḍavāḥ" iti| tathā- "drākṣāmadhūkakharjūrakāśmaryaiḥ saparūṣakaiḥ| tulyāṃśaiḥ kalpitaṃ pūtaṃ śītaṃ karpūravāsitam|| pānakaṃ pañcasārākhyaṃ dāhatṛṣṇānivartakam|" anyatra coktam| yathā- "guḍadāḍimādiyuktā vijñeyā rāgakhāṇḍavāḥ| trijātamaricādyaistu saṃskṛtāḥ pānakāstathā " iti| kīdṛśaṃ pānakaṃ pibet ? ityāha- navaṃ yanmṛdbhājanaṃ tatra sthitam| tathā, mocaṃ- kadalīphalaṃ, cocaṃ- panasaphalaṃ, tayordalāni, tairyuktam| tathā, sāmlam, tittiḍīkādiyogāt khāṇḍavarasānugatam| kecittu kṣīraṃ ghṛtapippalīśaśimākṣikaśarkaropetaṃ pañcasāraṃ pānakamityāhuḥ| kena pibet ? ityāha- mṛnmayaśuktibhiḥ| pāṭalayā vāsitaṃ- surabhīkṛtaṃ, tathā sakarpūraṃ suśītalaṃ cāmbhaḥ pibet| mṛnmayaśuktibhirityatrāpi yojyam| suśrute coktam- "paripelavayā tulyā guḍaguggulumustakāḥ| cūrṇitāḥ śaśinopetā navabhājanadhūpanam|| kuṣṭhamustakasaṃyuktaiḥ pelavośīravālakaiḥ| mṛditā mṛtsupiṣṭaistaiḥ khadirāṅgārapācitāḥ|| sahakārarasābhyaktāścampakotpalavālakaiḥ| padmakubjakakundaiśca yathālābhādhivāsitāḥ|| śreṣṭhaḥ salilavāso'yaṃ smṛtaḥ sarvartuko budhaiḥ"| iti|
Ā. rā. pānaṃ vidhatte-pibediti| rasaṃ-māṃsarasam| nātighanaṃ-īṣatsāndram| rasālā-karamathitaṃ maricaśarkarādiyuktaṃ dadhi| madhurāmlalavaṇakṛtaṃ pānakaṃ-rāgaḥ| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyajaṃ-khāṇḍavaḥ| pañcasāraṃ pānakaṃ-madhvādibhiḥ pañcabhiḥ kṛtam| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 2/13)- "madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā| mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ|| iti| tacca nave mṛnmaye pātre sthitam| mocaṃ-kadalīphalaṃ, cocaṃ-nārikelaṃ, tayordalaiḥ-śakalairyuktam| sāmlaṃ-dāḍimādyairamlīkṛtam| mṛnmayībhiḥ śuktibhiḥ pibet| tathā, ambhaḥ pibet| tacca pāṭalāpuṣpairadhivāsitaṃ sakarpūraṃ suśītalaṃ ca|
------------------------------------------------------------| śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet||32|| sasitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candranakṣatraśītalam| ------------------------------------------------------------|33|
Sa. māhiṣaṃ kṣīraṃ sasitaṃ- saśarkaraṃ, rajanyāṃ- rātrau, pibet| kimbhūtam ? candreṇa nakṣatraiśca śītalam| rātrāvākāśe śaityārthaṃ sthāpitamityarthaḥ| kiṃkurvan pibet ? bhakṣyān bhakṣayan- bhuñjan| kīdṛśān ? śaśāṅkakiraṇān- karpūranāḍikākhyān| [ (hṛ.ci.a.5/49)- "tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāstu bhakṣyā rucikarāḥ param||"]
Ā. rā. rātribhojanaṃ vidhatte-śaśāṅkakiraṇāniti| rajanyāṃ punaḥ śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān bhakṣayan candranakṣatraśītalaṃ saśarkaraṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ pibet| śaśāṅkaḥ-karpūraḥ, kīryate-vikṣipyate, yeṣu te śaśāṅkakiraṇāḥ,- karpūranālikādayaḥ| candreṇa tasyābhāve nakṣatrairvā śītalīkṛtaṃ candranakṣatraśītalam|
------------------------------------------------------------| abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhoṣṇaraśmiṣu||33|| vaneṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu| ------------------------------------------------------------|34|
Sa. abhraṃ- ākāśaṃ, kaṣanti- ullikhanti, atyuccatayā'bhraṅkaṣāḥ| mahāntaśca te śālāśca tālāśca mahāśālatālāḥ| abhraṅkaṣāśca te mahāśālatālāśca, tai ruddhaḥ- sthagitaḥ, uṣṇaraśmiḥ- dinakaro yeṣu vaneṣu teṣu, madhyandine- madhyāhne, arkatāpārtaḥ san svapyāt- śayīta| mādhavyo- latāviśeṣā atimuktakākhyāḥ, tāsu śliṣṭā mādhavīśliṣṭāḥ drākṣāyāstabakāḥ- gucchakā drākṣāstabakāḥ| mādhavīśliṣṭāśca te drākṣāstabakāśca, taiḥ śālituṃ- ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vanānāṃ tāni mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśālīni, teṣu vaneṣu|
Ā. rā. sthānaviśeṣe nidrāṃ vidhatte-abhraṅkaṣeti| abhraṅkaṣāḥ-atyuccāḥ| mahāntaḥ-sthūlāḥ| mādhavīṣu-vāsantīṣu, śliṣṭāḥ-lagnāḥ, drākṣāstabakā yāsu śālāsu-latāgṛheṣu, tadvanti yāni vanāni|
kasmin svapyāt ? ityāha--------------- --------------------------------------------| sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālike||34|| kāyamāne cite cūtapravālaphalalumbibhiḥ| --------------------------------------------|35|
Sa. kāyamāne- veṇvādiniṣpādite gṛhaviśeṣe| kīdṛśe ? sugandhi ca taddhimaṃ ca tatpānīyaṃ ca tatsugandhihimapānīyam| paṭānāṃ- vastrāṇāṃ, āliḥ- paṅktiḥ, paṭāliḥ| sugandhihimapānīyena sicyamānā paṭāliryasminnasau sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikaḥ, tasmin tathāvidhe kāyamāne| tathā, pravālāḥ- kisalayāni| phalānāṃ lumbayaḥ- stabakāḥ| pravālāśca phalalumbayaśca pravālaphalalumbayaḥ| cūtānāṃ pravālaphalalumbayastābhiḥ, cite- parito vyāpte|
Ā. rā. paṭālikāḥ-paṅktimatyo navāstṛṇādiracitā bhittayaḥ| kāyamāne-śibire| pravālāḥ-pallavāḥ| phalalumbayaḥ-phalastabakāḥ|
īdṛśe kāyamāne sthito yādṛśe śayane śayīta tannirūpayannāha--------------- --------------------------------------------| kadalīdalakahlāramṛṇālakamalotpalaiḥ||35|| komalaiḥ kalpite talpe hasatkusumapallave| madhyaṃdine'rkatāpārtaḥ svapyāddhārāgṛhe'thavā||36|| pustastrīstanahastāsyapravṛttośīravāriṇi| --------------------------------------------|37|
Sa. kadalītyādi| talpe- śayane, kalpite| kaiḥ ? kadalīdalādibhiḥ| kadalyāḥ- rambhāyāḥ, dalāni- patrāṇi, kahlāraṃ- saugandhikam, mṛṇālaṃ- bisam, kamalaṃ- padmam, utpalaṃ- kumudam, eteṣāṃ dvandvaḥ| taiḥ kadalīdalādibhiḥ, komalaiḥ- sukumārasparśaiḥ, kalpite- racite| kimbhūte ? kusumāni ca pallavāśca kusumapallavāḥ| hasanta iva kusumapallavā yatra tasmin| dhārāgṛhe'thavā svapyāditi vartate| dhārāgṛhaṃ- avirataṃ yato jaladhārāḥ patanti| kimbhūte ? pustastrīstanahastāsyaiḥ pravṛttamuśīravāri yatra tasmin| pusto- dārvādimayyāḥ stryādyākṛterupādānakāraṇaṃ yadvastu taducyate|
Ā. rā. kalhāraṃ-sandhyāvikāśi padminīpuṣpam| kamalaṃ-dinavikāśi| utpalaṃ-rātrivikāśi| mṛṇālāni-bisāni| talpe-śayane| hasatkusumāḥ-vikasanmallikādipuṣpāḥ, pallavāḥ-paryantāḥ, yasya tattathā| athavā dhārāgṛhe svapyāt| yatra yantraracanāviśeṣeṇa racitā jalasīkarāḥ prasaranti, taddhārāgṛham| pustastriyo-dārvādimayyaḥ putrikāḥ, tāsāṃ stanādibhyaḥ pravṛttamuśīravāri-sevyodakaṃ yatra tattathā|
--------------------------------------------| niśākarakarākīrṇe saudhapṛṣṭhe niśāsu ca||37|| āsanā--------------------------------------------| --------------------------------------------|38|
Sa. niśāsu- rātriṣu, saudhapṛṣṭhe- harmyatale, āsanā- sthitiḥ| kāryetyadhyāhāryam| tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūte saudhapṛṣṭhe ? niśākaraḥ- śītāṃśuḥ, tasya karāḥ- gabhastayaḥ, tairākīrṇe- vyāpte|
Ā. rā. niśāsu punaścandraraśmavyāpte harmyamastake svapyāt|
---------svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivṛttakāmatantrasya susūkṣmatanuvāsasaḥ||38|| jalārdrāstālavṛntāni vistṛtāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣepāśca mṛdūtkṣepā jalavarṣihimānilāḥ||39|| karpūramallikāmālā hārāḥ saharicandanāḥ| manoharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40|| mṛṇālavalayāḥ kāntāḥ protphullakamalojjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam||41||
Sa. svasthacittasya- rāgādyanupahatamanasaḥ, jalārdrāḥ klamaṃ haranti| evaṃ tālavṛntādayo yojyāḥ| antardīpakatvādasya| tathā ca kīdṛśasya ? candanārdrasya- candanenānuliptasya| tathā, mālinaḥ- sragviṇaḥ| tathā, nivṛttaṃ kāmatantraṃ- puṣpadhanvaparicchado yasya| tathā, suṣṭhu sūkṣme tanunī svacche vāsasī yasya sa evam| jalārdrāḥ- pānīyaplutāḥ śāṭikāḥ| tālavṛntāni- mayūrapicchādikṛtāni tālavṛntākṛtīni vyajanāni| tathā, vistṛtāḥ- mahāntaḥ, padminīpuṭāḥ- nalinīpatrāṇi, vījanārtham| tathā, utkṣepāḥ- mayūrapicchādikṛtā vyajanaviśeṣāḥ| te ca kimbhūtāḥ ? mṛdurutkṣepo yeṣu te mṛdūtkṣepāḥ| jalavarṣī himo'nilo yeṣu utkṣepeṣu te jalavarṣihimānilāḥ| śītajalābhyukṣitairetairvātaḥ kārya ityarthaḥ| karpūretyādi| mālāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate| sphaṭikakarpūragrathitā mālā mallikāmālāścetyarthaḥ| tathā, hārāḥ- muktāphaladāmāni| kimbhūtāḥ ? saha haricandanena vartanta iti saharicandanāḥ| yat chede lohitamatisugandhi suṣṭhu śītavīryaṃ ca, taddharicandanamucyate| manoharetyādi| manoharo- ramyaḥ, kalo- madhuraḥ, ālāpo yeṣāṃ te manoharakalālāpāḥ| śiśavo- bālakāḥ| tathā, sārikāḥ- śarārayaḥ| śukāḥ- kīrāḥ| mṛṇāletyādi| mṛṇālāni- atikomalāni bisāni, valayāḥ- kaṭakāni, yāsāṃ tāḥ| dayitāḥ- yoṣitaḥ| kimbhūtāḥ ? kāntāḥ- ramyāḥ| tathā, protphullaiḥ vikasitaiḥ, kamalairujjvalāḥ- śobhitāḥ| evambhūtāścotprekṣyante, jaṅgamāḥ- sañcāriṇya iva padminyaḥ| klamaṃ harantīti yojyam| svasthacittasyeti prādhānyakhyāpanārthaṃ prāgupāttam| svasthacittasyaivaite jalārdrādayaḥ klamaṃ haranti, na tathopataptamanasaḥ| [tathā hi- candanārdrādisakalaviśeṣeṇa viśeṣitasyāpyupataptamanaso na tathā klamaṃ haranti|] cittāyattā hi sarvabhāvānāṃ śubhāśubhapravṛttayaḥ| tathā ca snigdhamadhuro'pyāhāra upayuktaḥ, sukhaśayyādirapi vihāraḥ sevitaḥ, śokāviṣṭacetaso na tathā śarīrasya puṣṭimādadhāti| ata eva "śokaḥ śoṣaṇānām" ityagryasaṅgrahe (carake sū.a.25/39, saṅgrahe sū.a.13) proktam| tathā, rūkṣo'pyāhārastathāvidho vihāraśca sevito nirvṛttamanasaḥ puṣṭimevādadhāti, na kārśyam| tathā coktam (ca.sū.a.25/39, saṃ.sū.a.13)- "nirvṛtiḥ puṣṭihetūnām" iti| suśrute ca klamasya lakṣaṇamuktam (śā.a.4/51)- "yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ" iti|
Ā. rā. klamaharatvakathanadvāreṇāsanādīni vidhatte-āsaneti| svasthacittatvādiviśiṣṭasya yā āsanā-āsyā, sā klamaṃ harati| svasthacittasya-nirvṛttamanasaḥ| candanārdrasyakarpūrayuktacandanārdrasya| taduktam-"karpūracandanārdrāṅgo mṛdugharmottaracchadaḥ" iti| mālinaḥ-mālābhūṣitasya| nivṛttakāmatantrasya-suratavimukhasya| tanu-viralaṃ, vāso yasya| jālārdrādayo vyajanaviśeṣāḥ klamaṃ haranti| jālārdrāḥ-vastramayāni vyajanāni| tālavṛntāni-tālavṛntajayāni| vistṛtāḥ-ye vyajanakāle vistīryante| padminīpuṭāḥ-padminīpuṭamayāni| utkṣepāḥ-nalikāpraviṣṭadaṇḍatvādardhvamadhaścāmbhaḥ kṣipanti| te ca sarve jalārdrādayo mṛdūtkṣepāḥ-mandāndolanāḥ| jalavarṣī himānilo yeṣāṃ te tathā| karpūramālādayaḥ klamaṃ haranti| karpūragrathitā mallikāgrathitāśca mālāḥ| saharicandanāḥ-pītacandanamaṇimiśritāḥ, hārāḥ-muktāvalayaḥ| manoharāḥ-sundarākāraḥ, kalālāpaḥ-madhurālāpāśca, śiśavaḥ śukāḥ sārikāśca| mṛṇālādidhāraṇājjaṅgamāḥ padminya iva yāśca striyaḥ, tāśca klamaṃ haranti|
idānīṃ varṣācaryāṃ nirdidikṣuridamāha--------------------- ādānaglānavapuṣāmagniḥ sanno'pi sīdati| varṣāsu doṣairduṣyanti te'mbulambāmbude'mbare||42|| satuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca| bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā||43|| vahninaiva ca mandena, teṣvityanyonyadūṣiṣu| bhajetsādhāraṇaṃ sarvamūṣmaṇastejanaṃ ca yat||44||
Ā. rā. saṃ-ādānamuktam, tenādānākhyena kālena glānaṃ-saklamaṃ, vapuḥ-śarīraṃ, yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te ādānaglānavapuṣaḥ, teṣāmapacitadhātūnāmagnirapyapacitaḥ sanno-mandaḥ san, punarvarṣāsu sīdati-hāniṃ yāti| apiśabdaḥ punararthe, anekārthatvānnipātānām| varṣāsviti nityabahutvādbahuvacanam| kena sīdati ? ityāha-kālasvabhāvāddoṣaiḥ,-vātapittaśleṣmabhiḥ, duṣṭairityanuktamapyarthādgamyate| yato'gnisādahetutvamaduṣṭānāṃ teṣāṃ na sambhavati| tasmādduṣṭairdoṣairagniḥ sīdatītyarthāllabhyate| nanu, kathaṃ varṣāsu doṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ syāt ? ityāha-duṣyantītyādi| te doṣā duṣyanti| kadā ? ambare-viyati, ambulambāmbude-ambunā lambā atinirbharatvādambulambā īdṛśā ambudāḥ-meghāḥ, yasminnevaṃvidhe sati| anena ca viśeṣaṇenāsya kālasya svarūpamupalakṣayantyācāryāḥ| yadaivaṃvidho varṣākālaḥ sampadyate, tadaivaite doṣā duṣyanti-svakarmaṇyayogyāḥ sampadyante, na varṣākālamātre'nāsāditasvarūpe| tathā, satuṣāreṇa marutā-sajalakaṇena pavanena, tathā, sahasā-grīṣmatāpasantāpādanantarameva, śītalenābhyantaro vāyurduṣyati| tathā, bhuvo bāṣpaḥ-ūṣmā bhūbāṣpastena| tathā, kālasvābhāvyāccāmlapākena vāriṇā pittaṃ duṣyati| tathā, malinena vāriṇā-lūtāditantuviṇmūtretyādikaluṣeṇa varṣājalena, kālasvābhāvyāccātiśayena mandatvaṃ gatenāgninā śleṣmā duṣyati| tadevamasminkāle vātapittaśleṣmāṇo yugapatkālasvābhāvyādduṣyanti| nanviha trayāṇāmapi doṣāṇāṃ kopo'nujñāyate| vakṣyati tu (hṛ.sū.a. 12|24)-"cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti| tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayormitho virodhaḥ sambhāvyate| yasmādiha duṣyantītyuktyā svasthānasthā eva duṣṭiṃ prāptā viṣādispṛṣṭadravyavatkāryakaraṇe'samarthā jāyanta ityuktam| cayaprakopapraśamā ityatra prakarṣeṇa kopaḥ sthānāntaragatilakṣaṇo gaditaḥ| tadevamasmin kāle vāyoḥ kadācidduṣṭatvaṃ syāt kadācitkopaśca, iti vacanābhyāmetābhyāṃ pratyapādi| pittaśleṣmaṇostu duṣṭatvamātrameva| iti na kiñcidatrāsamañjasam| teṣvityādi| iti-prakāre| anyonyaṃ dūṣayituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vātādīnāṃ ta evam, teṣu-anena prakāreṇa parasparaṃ dūṣaṇasvabhāveṣu satsu, bhajetsādhāraṇaṃ sarvaṃ-yatkiñcidvātādīnāṃ yugapat praśamanaṃ praśamanaṃ tatsarvaṃ seveta| yaccoṣmaṇo jāṭharāgneḥ, tejanaṃ-uddīpanaṃ, tadbhajet| ūṣmaṇastejanasyātra caśabdaprayuktasyopādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham| agnirhi sarvabhāvānāṃ pradhānam| tathā ca vakṣyati (saṅgrahe śā.a.6)- "śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate" iti| tasmādagnyuttejanārthaṃ yatnaḥ kārya iti bhāvaḥ| bhajediti kriyāpadaṃ ādidīpakatvāt "bhojanaṃ tvatidurdine" iti yāvatsarveṣu yojyam| atha varṣācaryā| sā ca cayapūrvake prakope śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra sopapattikamubhayacaryā sādhāraṇaṃ vidhatte-ādānamlanavapuṣāmiti| yatsādhāraṇaṃsarvadoṣaharaṃ, yaccoṣmaṇastejanaṃ-agnidīptikaraṃ, tatsarvaṃ varṣāsu bhajet| keṣu satsu ? teṣu-agnidoṣeṣu, anyonyadūṣiṣu-kṛtaparasparadūṣaṇeṣu satsu| sarveṣāṃ duṣṭatvārsarvasādhāraṇaṃ bhajedityarthaḥ| kathamanyonyadūṣaṇam ? iti,-anena prakāreṇa| ādānenāvasannadehānāmagnirapi dehāvayavatvādavasanno'pi punardoṣaiḥ sīdati-mandatvalakṣaṇāṃ duṣṭiṃ yāti| te ca doṣā ādānamandena vahninā duṣyanti-duṣṭiṃ yānti| vahneḥ sahakārīṇyāha-ambulambāmbude'mbare,- jalabharalambamānameghe nabhasi sati, satuṣāreṇa-sajalakaṇen, sahasā pravṛttena śītalena ca vāyunā duṣyanti, bhūvāṣpeṇa ca duṣyanti, amlapākena malinena ca vāriṇā duṣyanti| duṣṭiścātra vāyoścayapūrvakaḥ prakopaḥ, "cayaprakopraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti (hṛ. sū. a. 12/24) vacanāt| pittasya cayalakṣaṇā duṣṭiḥ, varṣādiṣu tu pittasya" iti (hṛ. sū. a. 12/24) vacanāt| kaphasya tvacayapūrvakaḥ prakopaḥ| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 6/33) _"bhūvāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ||" iti| carakavacane'pi pittaprakopaśabdena cayamātraṃ lakṣyam, "cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu||" iti (ca. sū. a. 17/112) svavacanavirodhabhāyāt|
kiṃ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha---------------------- āsthāpanaṃ śuddhatanurjīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān| jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhvariṣṭaṃ cirantanam||45|| mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañcakolāvacūrṇitam| divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tvatidurdine||46|| vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu| --------------------------------------------------|47|
Sa. śuddhā tanuryasya sa evambhūtaḥ-kṛtavirekādiḥ san, āsthāpanaṃ-nirūhaṃ, bhajet| tathā, jīrṇaṃ dhānyaṃ-purāṇayavagodhūmādikam| tathā, rasān-māṃsarasān| kimbhūtān ? kṛtān,- snehaśuṇṭhyādiyutān| tathā, jāṅgalaṃ piśitaṃ-hariṇaiṇādikaṃ māṃsam| tathā, yūṣān-mudgadāḍimādikṛtān| tathā, madhu-mārdvīkam, ariṣṭam, dvayamapyetat cirantanaṃ-purāṇam, na tu navam, āgnimāndyabhayāt| mastu sauvarcalāḍhyaṃ-akṣalavaṇasaṃyuktam| veti samuccaye| kimbhutaṃ mastu ? pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgarāḥ pañcakolam, tenāvacūrṇitam| tathā, divyaṃ ākāśajaṃ, tathā kaupaṃ, tathā śṛtaṃ-kvathitaṃ, cāmbhaḥ pibet| caḥ samuccaye| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| kūpe bhavaṃ kaupam, prāgdīvyato'ṇ| atidurdine-vātavarṣākule'hani, vyaktāḥ-pradhānāḥ, amlalavaṇasnehā yatra tadbhojanaṃ bhajet| tathā, saṃśuṣkaṃ-śuṣkaprāyam| tathā, kṣaudravat-samākṣikam| tathā, laghu| nanu, "vātalaṃ madhu" iti (hṛ.sū.a. 5|52) vakṣyati| pavanaścātra kupyatītyuktam| ato mākṣikasyātropayogo na yuktaḥ| atrocyate| dehadhātavo'smin kāle kledamupayānti| tataśca kledasaṃrakṣaṇe evopakṣīṇaprabhavatvāt madhu marutkopaṃ vidhātumasamartham| tasmānmadhūpayogo nyāyya eva|
Ā. rā. śodhanīṃ vidhatte-āsthāpanamiti| śuddhatanuḥ-kṛtavirecanaḥ san, āsthāpanaṃ-bastikarma, bhajet| śamanīṃ vidhatte-jīrṇaṃ dhānyamiti| jīrṇaṃ-purāṇam| rasān-māṃsarasān| kṛtān-paṭukaṭvamlasnehayutān| piśitaṃ-māṃsam| yūṣān-dhānyakvāthān, tānapi kṛtān| madhu-mārdvīkam, ariṣṭaṃ-kvathitauṣadhamadyam, dvayamapi cirantanam| pañcakolāvacurṇitaṃ sauvarcalalavaṇāḍhyaṃ ca mastu-dadhimaṇḍam| divyaṃ-āntarikṣam| taccātītāśvinagṛhītaṃ kācādipātrastham, varṣāsu grahaṇaniṣedhāt| tadabhāve kaupam, tacca śṛtam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 4)- "divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍyaṃ sārasameva ca|" iti| varṣāviśeṣe bhojanaviśeṣamāha-bhojanaṃ tviti| atidurrdine-vātavarṣākule'hani| saṃśuṣkaṃ-kulmāṣādi| kṣaudravatsamākṣikam| vātalamapi madhu kledaghnatvātkālasāmarthyena vā avātalatvādvihitam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate" iti|
athā'tra kāle yādṛśaḥ puruṣaḥ syāttaṃ darśayati------------- ----------------------------------------| apādacārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ||47|| harmyapṛṣṭhe vasedbāṣpaśītaśīkaravarjite| ---------------------------------------------|48|
Sa. pādābhyāṃ carati nityaṃ pādācārī, naiva yaḥ so'pādacārī,-yānayāyī syāt| tathā, surabhiḥ-śobhanagandhayogāt| "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" (hṛ.sū.a. 2|31) ityanenaivāsyārthasyoktatvāt surabhigrahaṇamatiśayārtham| tathā, satataṃ avirataṃ, dhūpite'mbare yasya sa evam| tathā, harmyapṛṣṭhe-dhavalagṛhatale, vaset-tiṣṭhet| kīdṛśe ? bāṣpaśca śītaṃ ca śīkaraśca tairvarjite|
Ā. rā. apādacāritvādi vidhatte-apādacārīti| apādacārī-satataṃ hastyādivāhanagāmī| dhūpitāmbaraḥ-agurvādidhūpitavastraḥ| satatamiti triṣvapi sambandhanīyam| ataeva "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" ityasyāpaunaruktyam| sthānaviśeṣe vāsaṃ vidhatte-harmyapṛṣṭha iti| harmyapṛṣṭhe-harmyamastake|
------------------------------------------| nadījalodamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṃstyajet||48||
Sa. tathā, nadījalādīn pañca tyajet| udakāloḍitāḥ saktavaḥ sasarpiṣkā udamanthavācyā jalāvakṣīrīsaṃjñāḥ| tadatra kāle sāmyatvātsaktavastakrādisaṃyogānnātyantamaniṣṭāḥ| pānīya saṃyogāttu vātalāḥ, prakṛṣṭavātale kāle nābhīṣṭā eva| muninā tvevamuktam (ca. sū.a. 6|34)- "udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam| vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet" iti| adhunā śaraccaryāṃ vivakṣuridamāha-
Ā. rā. nadījalādīn niṣedhati-nadījaleti| dravālohitāḥ saktavo manthaḥ, sa evodake drave udamanthaḥ| āyāso-vyāyāmaḥ|
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṃ sañcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati||49|| tajjayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko raktamokṣaṇam| ------------------------------------------|50|
Sa. varṣāsu śītaṃ varṣāśītaṃ, taducitaṃ-sātmyaṃ yasya, tadevaṃvidhamaṅgaṃ-vapuryeṣāṃ te varṣāśītocitāṅgā narāḥ, teṣāṃ sahasaiva-jhaṭityeva, śaradi jātāyāṃ, arkaraśmibhiḥ-bhānubhābhistaptānāṃ satāṃ pittaṃ kupyati| kimbhūtam ? vṛṣṭau sañcitaṃ,-varṣāsu vṛddhiṃ gatam| yataścaivaṃ tataśca tajjayāya tiktaṃ ghṛtaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ, yojyamiti vākyaśeṣaḥ| yadi vā, tiktairdravyaiḥ sādhitam| tathā, vireko yojyaḥ| tathā, raktamokṣaṇaṃ ca| sarvopakramebhyaḥ pitte virekasya jyāyastvādiha pūrvamupanyāsaḥ| tathā hyāha (carake sū.a. 25|39)- "virecanaṃ pittaharāṇām" iti| tato raktamokṣaṇaṃ, pittādhāratvādraktasya| virecanāṅgatvācca tajjayāya ghṛtaṃ tiktamiti ghṛtasya pūrvamupanyāsaḥ| na hyasnigdhasya virecanaprāptirasti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 18|59)- "snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ| dāru śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate" iti| tathā, viriktasya srutaraktasya ca pavanaprakopabhayam| kālasvābhāvyācca pittakopabhayam| tadetatparihartuṃ tathā dehapuṣṭyarthamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca tiktaghṛtopayogaḥ kāryaḥ| ityanekakāryakaraṇatvena prādhānyācca tiktaghṛtasya pūrvamupanyāsaḥ| asamāsakaraṇaṃ ca jñāpanārtham| naitāni sarvāṇyavaśyaṃ tiktaghṛtādīni tadā kāryāṇi| kiṃ tarhi ? deśādyanurodhāt kadācitpittavijayāya tiktaṃ ghṛtaṃ, kadācidvirekaḥ, kadācidraktamokṣaḥ, kadāciddvayaṃ, kadācitsakalānyeveti| virekastu pittavijayārthamavaśyaṃ śaradi kāryaḥ| yathā-vasante śleṣmavijayāya vamanam, varṣāsu ca pavanavijayāya bastiḥ| ata eva prāṅnirdiṣṭaṃ vasante vamanaṃ, varṣāsu cāsthāpanaṃ, śaradi vireka iti|
Ā. rā. atha śaraccaryā| sā ca cayapūrvake śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra sopapattikāṃ śodhanīṃ vidhattevarṣāśītocitāṅgānāmiti| varṣāsu sañcitaṃ pittaṃ vārṣikaśītasātmyaśarīrāṇāṃ nṛṇāṃ śaradyarkaraśmibhiḥ sahasaiva taptānāmasātmyatāpasambandhātkupyati| atasyasya-pittasya, jayāya tiktaṃ-tiktasaṃjñaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ, ghṛtaṃ snehanārthaṃ yojyam| tato virekastato raktamokṣaṇam|
-----------------------------------------------| tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito'nnaṃ bhajellaghu||50|| śālimudgasitādhātrīpaṭolamadhujāṅgalam| -----------------------------------------------|51|
Sa. kṣudhito'nnaṃ-bhojanaṃ, tiktādiguṇayuktaṃ bhajet| kṣudhitagrahaṇamatibubhukṣitapratipādanārtham, akṣudhitasya bhojanādhikārābhāvāt| kiṃ tattiktādiguṇayuktam ? ityāha-śālītyādi| śālyādīn sapta bhajet|
Ā. rā. śamanīṃ vidhatte-tiktamiti| kṣudhitaḥ san tiktādirasaṃ laghu śālyādikamannaṃ bhajet| kṣudhitagrahaṇamatikṣudhitasya bhojanārtham| tadā hi pittādhikyādasamyakkṣudhyapi kṣudhitatvabuddhiḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 6/41)- "pittapaśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ|" iti| śālyādigrahaṇaṃ tattulyānāmeva tiktādīnāṃ prāptyartham| sitāśarkarā| dhātrī-āmalakī|
--------------------------------------------------| taptaṃ taptāṃśukiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśuraśmibhiḥ||51|| samantādapyahorātramagastyodayanirviṣam| śuci haṃsodakaṃ nāma nirmalaṃ malajijjalam||52|| nābhiṣyanti na vā rūkṣaṃ pānādiṣvamṛtopamam| --------------------------------------------------|53|
Sa. samantāt-sarvataḥ, sūryaprabhābhirahani taptaṃ-kvathitam, candrakiraṇairniśi śītīkṛtam| tathā, agastyodayena nirviṣīkṛtam| tathā, śuci-pavitram| varṣāsu hyaśucītyuktam| tacca haṃsopabhogyatayā haṃsavadatinairmalyāddhaṃsodakaṃ nāma tantrakārairāyurvedaśāstre saṃjñitam| tathā, nirmalaṃ-akaluṣam| tathā, malānvātapittaśleṣmaṇo, jayatīti malajit| agastyodayanirviṣaśabdena viśeṣaṇenaitat pratipādayati, yathā-yadantarikṣaprabhavaṃ sarastaḍāgādisthaṃ jalaṃ, tadeva prāyeṇa śaradyevaṃguṇaṃ vedyam| na kūpādiprabhavam, tasya sadā nirviṣatvāt| tathā cāntarikṣaprabhavamevaṃ paṭhyate (hṛ. sū. a. 5|8)- "lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam" iti| tacca nābhiṣyandi-na srutirūpaśleṣmakāri, na vā rūkṣaṃ-na vātaprakopakāri| vāśabdaśca śabdasyārthe'tra| yatastaptāṃśukiraṇaistaptam, yataśca śītāṃśukaraiḥ śītaṃ-prāhlāditam, itthaṃ sneharaukṣyayorantare vartamānaṃ pānādiṣvamṛtopamam| ādiśabdena snānāvagāhayorgrahaḥ| kupitadoṣaśamanādakupitadoṣasāmyānuvṛttihetutvāccāmṛtatulyametajjalaṃ bhajediti yojyam| atroṣṇāṃśugrahaṇamagnitāpanivṛttyai| kiraṇagrahaṇaṃ sākṣāttatsparśasambhāvanārtham| tṛṇadavapalāśādibhirāstṛtamapi ravistāpayati na tu tattathā guṇavat| ataḥ kiraṇagrahaṇena tadvyavadhānavyudāsaṃ karoti| nanu ca, sarvaṃ dinaṃ sūryakiraṇaistāpaḥ sambhavati| candrakaraistu sarvāṃ rātriṃ kathamiva syāt ? yataḥ sakalasya candramasaḥ paurṇamāsyāmeva sarvasyāṃ rātryāṃ sambhavo nānyatra| tasmācchītaṃ candrakiraṇai rātryāmiti naitadyuktam| atrocyate| vimale vyomani yathaiva ravicandrau yathākālamavyāhatasvarūpaṃ prāptau pathyatāṃ jalasyāpādayatastadvannakṣatrāṇyapi| tasmānnakṣatrairapi śītaṃ candreṇeva śreṣṭhameva bhavatyudakam| evaṃ caitadavagacchet, anyathaitadvākyamayuktamiva syāt| carakamunināpyanenaivā'bhiprāyeṇa nakṣatragrahaṇaṃ nākāri| yathā (ca. sū. a. 6|45)- "divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam|" iti| aṣṭāṅgasaṅgrahe'pyuktam (sū.a. 4.)- "divā divākarakarairniśākarakarairniśi" iti| atra hi sakalasyāhorātrasya raviśaśiyogāya divāniśāgrahaṇam, anyathaitadanarthakaṃ syāt, vyabhicārābhāvāt|
Ā. rā. haṃsodakaṃ vidhatte-taptamiti| kiraṇaraśmigrahaṇaṃ sākṣātsambandhārtham| samantādapi-sarveṣvapi pradeśeṣu| ahorātragrahaṇaṃ sarvadā sambandhārtham| sarvaṃ dinaṃ sūryeṇa tāpitaṃ, sarvāṃ ca rātriṃ śītāṃśunā śītalīkṛtam| śītāṃśuśabdena rātridṛśyaṃ jyotiścakramupalakṣyate, yaugikatvāducyate vā| agastyo-jyotirviśeṣaḥ| śuci-svata eva nirmalam, tacca śaradi| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/8)- "śaradi sarvaṃ prasannatvāt" iti| tasmācchāradameva haṃsodakam| tathā''ha carakaḥ (sū. a. 6/46)- "haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci" iti| nirmalaṃ-sūryatāpādinā apagatadoṣam| malajit-doṣatrayaharam| nābhiṣyandi-na srotaḥsrāvi| na vā rūkṣaṃ-na srotaḥśoṣi| pānādiṣu-pānasnānāvagāheṣu| amṛtopamaṃ-yathā devānāmamṛtaṃ tathedaṃ manuṣyāṇām| saṅgrahe tu (sū. a. 4)- "haṃsaughāpakṣavikṣepabhramadbhrmarapaṅktiṣu| susaroruhasevyāsu sarasīṣu plaveta ca|| iti|
-------------------------------------------| candanośīrakarpūramuktāsragvasanojjvalaḥ||53|| saudheṣu saudhadhavalāṃ candikāṃ rajanīmukhe| -------------------------------------------|54|
Sa. candanaṃ cośīraṃ ca karpūraśca muktāśca srajaśca vasanāni ca, tairujjvalaḥ-śobhanaḥ san, saudheṣu-dhavalagṛhapṛṣṭheṣu, candrikāṃ jyotsnāṃ, bhajet| kadā ? rajanīmukhe,-pradoṣe| paratastu nidāgha iva na sevyā, avaśyāyabhayāt| avaśyāyo hyatra parihāryaḥ| tathā cāha-
Ā. rā. pradoṣe kaumudībhajanaṃ vidhatte-candranośīreti| candanādibhirujjavalaḥsan, saudheṣvavasthitaḥ saudhadhavalāṃ candrikāṃ rajanīmukhe bhajet| uśīraṃ-sugandhivālakam| srajaḥ-kumudādimālāḥ| saudheṣu-sudhādhavalagṛheṣu|
-------------------------------------------| tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54|| tīkṣṇamadyadivāsvapnapurovātān parityajet| -------------------------------------------||55||
Sa. tuṣārādīn daśa parityajet| tuṣāro-avaśyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ| sauhityaṃ-tṛptiḥ| tīkṣṇaṃ ca tanmadyaṃ ca tīkṣṇamadyam| purovātaḥ-pūrvadigāgato vātaḥ| raṃ0-tuṣārādīnniṣedhati-tuṣārakṣāreti| tuṣāroabadhyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ| sauhityaṃ-tṛptibhojanam| tīkṣṇamadyaṃ-tīvramadamadyam| purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ|
vyāsena ṛtucaryāmuktvā samāsenāha- -------------------------------------------| śīte varṣāsu cādyāṃstrīn vasante'ntyān rasānbhajet svāduṃ nidāghe, śaradi svādutiktakaṣāyakān| śaradvasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharmaghanāntayoḥ||56|| annapānaṃ samāsena viparītamato'nyadā| -------------------------------------------|57|
Sa. śīte-hemantaśiśirayoḥ, varṣāsu cādyāṃstrīn-svādvamlalavaṇākhyān, rasān bhajet| vasante cāntyāṃstrīn-tiktakaṭukaṣāyān bhajet| svāduṃ nidāghe-grīṣme madhuraṃ, bhajet| śaradi svādutiktakaṣāyān bhajet| śaradvasantayo rūkṣamannapānaṃ samāsena bhajet| ato viparītaṃ-snigdham, anyadā-hemantaśiśiragrīṣmavarṣāsu| śītamannapānaṃ gharmaghanāntayorbhajet| ato viparītaṃ-uṣṇamannapānam, anyadā-hemantaśiśiravasantavarṣākhye kāle, bhajet|
Ā. rā. vyāsenoktamṛtucaryāṃ sukhagrahaṇārthaṃ samāsenāha-śīte varṣāsu ceti| hemantaśiśiravarṣāsu svādvamlalavaṇasnigdhoṣṇamannapānaṃ bhajet| vasante tiktakaṭukaṣāyarūkṣoṣṇam| grīṣme svāduśītasnigdham| śaradi svādutiktakaṣāyarūkṣaśītam| iti mathitārthaḥ|
samprati sevyatvenopadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha------------- -------------------------------------------| nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau||57||
Sa. nityaṃ-sarvadā, sarveṣāṃ-ṣaṇṇāmapi rasānāṃ, abhyāsaḥ-śīlanaṃ, kāryamiti vākyaśeṣaḥ| "sarvarasābhyāso balakarāṇām" iti (saṃ. sū. a. 13) vacanāt| nanvevaṃ sati yathartusevyatvena rasaniyamo yaḥ pūrvaṃ kṛtaḥ sa viruddhaḥ ? netyāha-svasvetyādi| ṛtāvṛtāviti vīpsāyāṃ dvitvam| svaṃ ca svaṃ ca svasvaṃ, tasyādhikya-bhūyastvaṃ, kāryamiti śeṣaḥ| yathā-śīte varṣāsu cādyāṃstrīnityuktam| tadeteṣu ṛtuṣvete rasā bhūyasopayoktavyāḥ, na tveta evetyarthaḥ| tathā, samadhātuṃ prati same deśe caiṣa niyamo vedyaḥ| anyatra tu jāṅgale'nūpe vā deśe viṣamadhātośca dhātusāmyotpādanārthaṃ deśadehānuguṇamanyartuvihitavidhānamanyasminnapyṛtāvanuṣṭheyameva|
Ā. rā. svādvādiniyamānnivāritasya rasāntarasya pratiprasavaṃ karoti-nityamaiti| nityaṃ-sarveṣu ṛtuṣum sarveṣāṃ rasānāmabhyāsaḥ kartavyaḥ| nanvevaṃ cettarhi svādvādividhirvyathaḥ syādityata āha-svasvādhikyamiti| yathāsvaṃ vihitānāṃ asvādvādīnāmitarebhyo'dhiko'bhyāsaḥ kartavyaḥ|
kimanyasminnṛtau prāpte, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sevyā ? netyāha------------------------------------ ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo'paraḥ kramāt|58| asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. ṛtvoḥ-śiśiravasantayorgrīṣmaprāvṛṣorityādikayoḥ, antyaścādiśca yau saptāhau tāvṛtusandhiriti smṛtaḥ-ityucyate| tatra-saptāhadvayalakṣaṇa ṛtusandhau, pūrvaḥ-pūrvartusambandhī, vidhistyājyaḥ| aparaḥ-eṣyaddatusambandhī, sevanīyaḥ| katham ? kramāt,-krameṇa, "pādenāpathyamabhyastam" (hṛ. sū. a. 7|47) ityādinā| saptānāmahnāṃ samāhāraḥ saptāhaḥ| saptāhaśca saptāhaśca saptāhau| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac samāsāntaḥ| "na saṃkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśaniṣedhaḥ| nanu, kimevaṃ tyāgaḥ sevanaṃ ca kriyate ? ityāha-asātmyajā ityādi| yasmāt sahasā tyāgaśīlanāt asātmyāt-anucitājjātā asātmyajā rogāḥ syuḥ| tataḥ sahasā tyāgaśīlanaṃ na kāryamiti bhāvaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. pūrvottarayoṛtucaryayoḥ krameṇa tyajanabhajane vidhatte-ṛtvoriti| pūrvasyartorantyaḥ saptāhaḥ, uttarasya ca ādyaḥ saptāhaḥ, evaṃ caturdaśāhāt ṛtusandhiḥ smṛtaḥ| tasmin ṛtusandhau purvartusambandhī vidhiḥ kramāt tyājyaḥ, uttarartusambandhī kramātsevyaḥ| sahasā hi tyāgaśīlane ca kriyamāṇe asātmyajā rogāḥsyuḥ| kramo yathā-ṛtusandheḥ prathame dine purvasyāhārasya trayaḥ pādāḥ, uttarasyaikaḥ| dvitīye pūrva evāhāraḥ| tṛtīye prathamavat| caturthe purvasya dvau pādau, uttarasya dvau| pañccamaṣaṣṭhayoḥ prathamavat| saptame caturthavat| aṣṭame pūrvasyaikaḥ, uttarasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśeṣu caturthavat| dvādaśe'ṣṭamavat| trayodaśe uttara eva āhāraḥ| caturdaśe'ṣṭamavat| ataḥparaṃtūttara evāhāraḥ| amu ca kramaṃ "pādenāpathyam" (hṛ. sū. a. 7/47) ityatropapādayiṣyamaḥ| suśrutastvahorātre'pi ṣaḍṛtūnāha (sū. a. 6/15)- "tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgam, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ, pradoṣe vārṣikam, śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet| evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt" iti| nanu, tataścaikasya doṣasyaikasmin kāle cayaprakopopaśamairviruddhatvaṃ cāpadyate, vārṣikāṇāmāhorātrikāṇāṃ ca cayādīnāṃ tathā samāveśāt| yathā-vasantasya pūrvāhṇe kaphasya liṅgam, madhyāhne grīṣmasya| maivam| āhorātrikaiścayādibhiranavakāśaiḥ sāvakāśā vārṣikāścayādayo bādhyante| āhorātrikaḥ kaphasya hi praśamo mādhyāhnikaḥ, tasyāvakāśo madhyāhna eva| prakopastu vāsāntika, tasyāvakāśāḥ sāyāhnādayo'pi, teṣāmapi vasantatvāt| na grīṣmādimadhyāhno mādhyāhnikasya praśamasyāvakāśa iti vācyam, grīṣme tāvadgrīṣmatvādeva praśame siddhe vaiyarthyāt| varṣāsu doṣatrayaduṣṭiḥ, śaradyapi kiñcitkaphapakopa iṣṭaḥ| "kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ (laṃ) kaphaḥ" iti (hṛ.ni.a. 2/51) vacanāt| hemantaśiśirayoḥ sañcayaḥ spaṣṭa eva| evaṃ cayapraśamayorapi vācyam| cayaprakopayostvavirodhaḥ, dvayorvṛddhirūpatvāt| yacca pracalitatvaṃ prakope viśeṣaḥ, taṃ praticayahetorudāsīnatvam| evaṃ vātapittayorapi vācyam| nanu, "vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt|" iti (hṛ.sū.a. 1/8) vākye pittakaphavātānāṃ madhyāhnapurvarātrāpararātreṣu prakopa uktaḥ| suśrutavākye tu vātacayavātaprakopakaphacayā uktāḥ, iti virodhaḥ| maivam| doṣabhedanāvirodhāt| athartulakṣaṇaṃ saṅgrahe (sū.a.4)-"dhūmadhūmrā rajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ|| rodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojjvalaḥ| dṛptā gajājamahiṣavājivāyasaśūkarāḥ|| himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ| nadyaḥ sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame|| dehoṣmāṇo viśanto'ntaḥ śīte śītānilāhatāḥ| jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate'nalam|| visarge balināṃ prāyaḥ svabhāvādiguru kṣamam| bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye|| vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ| navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubho'malāḥ|| kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ| kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ|| grīṣme'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdavadīpitāḥ| diśo jvalanti bhūmiśca mārutonaiṛto'sukhaḥ|| pavanātapasaṃsvedarjantavo jvaritā iva| tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ|| divākarakarāṅgāranikaraiḥ kṣapitāmbhasaḥ| pravṛddharodhaso nadyaśchāyāhīnā mahīruhāḥ|| viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ| varṣāsu vāruṇo vāyuḥ sarvasasyasamudbhavaḥ|| bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ| dīrghikā navavāryoghamagnasopānapaṅktayaḥ|| vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ| saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā|| mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā| indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā|| paritaḥ śyāmalatṝṇā śilīndhrakuṭajojjvalā| śaradi vyomaśubhrābhraṃ kiñcitpaṅkāṅkitā mahī|| prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī| vikṣiptatīkṣṇakiraṇo meghaughavigamādraviḥ|| babhruvarṇo'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ| kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ|| taraṅgabhaṅgatuṅgāni sarāṃsi vimalāni ca|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| ṛtucaryāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 3||