4. rogānutpādanīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. svasthavṛtte'pravṛttasya vegadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ| ato vegadhāraṇapratiṣedhena yā rogānutpattistāmadhikṛtyādhyāya ārabhyate--
athāto rogā|1]nutpādanīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. vyākhyā'tra prathamādhyāyavadboddhavyā| rogāṇāmanutpādaḥ- anutpādanam, tasmai hito rogānutpādanīyaḥ| upadarśanaṃ cedam| nidarśanākhyayā tantrayuktyā cotpannarogopaśamaneeyo'pi, vātādirodhotthānāṃ rogāṇāmupaśamasyābhyupadeśāt| tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye ślo.34)- "anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||" iti|---------
Ā. rā. rogānutpādanīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijñānīte-atheti| yataḥ pūrvayoradhyāyayorniyatakālo vihāro vyākhyātaḥ| ihāniyatakālaḥ| sa ca pañcadhā,-vegadhāraṇaṃ, vegodīranaṃ, śodhanaṃ, bṛṃhaṇaṃ, bhūtādyasparśanaṃ ceti| teṣāṃ ca [2]hānopādānābhyāṃ rogāṇāmanutpādanam, prāgabhāvapradhvaṃsahetutvāt| tatra dhāraṇodīraṇayorhānāt prāgabhāvaḥ, śodhanādyupādānādubhayam| ata evāyaṃ rogānutpādanahetutvādrogānutpādanīyaḥ| nanu, rogānutpādanīyo [3]yadyayamadhyāya[4]starhyauṣadhaskandhe praṇidhīyatām| satyam| ya eva hi hetavaḥ, tānyevauṣadhāni| asamyagyogasamyagyogāvevātra bhedakau| kintvanutpanneṣu vyādhiṣu ye vihārāhārā rāgato vidhito vā prāptāḥ prāyaḥ sevyante, te hetuskandhe vidhīyante| teṣāmeva hi pramādātpratikūladaivādvā satyasamyagyoge hetutvam| ya utpanneṣu, te bheṣajaskandhe| teṣāmeva hyapramādādanukūladaivādvā sati samyagyoge bheṣajatvam| [5]pūrvayoruttareṣāṃ ca ṣaṇṇāmadhyāyānāmanenaivābhiprāyeṇa hetuskandhe praṇidhānamiti sakalamanākulam| rogānutpādanīyatvaṃ ca yadyapi sarveṣāmevādhyāyānām, tathāpyasyaiva saṃjñākaraṇamatiśayadyotanārtham|
vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām||1||
Ā. rā. vātādeenāṃ vegānna dhārayet| sarvatra dvandvasamāsaḥ| kṣavaḥ- chikka| 6 śramo- vyāyāmāyāsaḥ, tena śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tatra vegadhāraṇaṃ niṣedhati-vegānneti| pravṛtyunmukhatvaṃ vegaḥ| vātaśabdenādhovāta ūrdhvavātaśca| kṣavaḥ-kṣavathuḥ| śrameṇa śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| aśru-ānandajaṃ śokajaṃ vā netrodakam|
vātasya prādhānyāttadhrodhajān rogān pūrvaṃ ni 1 darśayannāha---- adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgadṛṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ 2 ||2||
Sa. adhovātasya rodhena gulmādayo jāyante| ūrdhvavātasya- udgārarūpasya rodhāt sukhasādhyā arucyādayaḥ| ata evādhovātarodhādye rogā atipratyapāyarūpā gulmādayaḥ, te'tra pūrvaṃ nirdiṣṭāḥ| udāvartaḥ- arśonidāne vakṣyate| ruk- pīḍā| klamo- glāniḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgo- vātādīnāmapravṛttiḥ| dṛṣṭeragneśca vadho- nāśaḥ| hṛdgado- hṛdrogaḥ|
Ā. rā. tatra niṣedhātikrame doṣaṃ darśayan vegadhāraṇajān rogānāha| tatrādhovātaroghajān rogānāha-adhovātasyeti| ruk-koṣṭhaśūlam| vātādīnāṃ saṅgaḥ-svābhāvika pravṛttirodhaḥ| dṛṣṭivadhaḥ-timiram| agnivadhaḥ-agnimāndyam| hṛdgado-hṛdrogaḥ|
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam||3|| mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ| -------------------------------------------------|4|
Sa. śakṛto rodhena piṇḍikodveṣṭādayo jāyante| udveṣṭanamivodveṣṭaḥ| piṇḍikodveṣṭaḥ| piṇḍikā-jaṅghākāṇḍasya paścime bhāge piṇḍākṛti kaṭhinaṃ māṃsam| tatrodveṣṭaneneva rugbhavatītyarthaḥ| pratiśyāyaḥ-pīnasaḥ| caḥ samuccaye| na kevalameta eva, yāvatpūrvoktāḥ-gulmādayaśca, smṛtāḥ|
Ā. rā. adhovātarodhajānantaramūrdhvavātarodhajeṣu vācyeṣu śakṛnmūtrarodhajānāṃ vacanamadhovātarodhaja 1 tulyarogayogatvāt| tatra viḍrodhajānāha-śakṛta iti| jaṅghāyāḥ paścime bhāge piṇḍikākūtimāṃsaṃ piṇḍikā, tasyā udveṣṭanaṃ-udveṣṭa 2 mānāyāmiva duḥkham| pūrvoktāḥ-adhovātarodhajāḥ|
----------------------------------------------| aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ||4|| mūtrasya rodhātpūrve ca prāyo rogāḥ----------| ---------------------------------------------|5|
Sa. mūtrasya rodhādaṅgabhaṅgādayo jāyante| aṅgānāṃ bhaṅgaḥ sphoṭanamivāṅgabhaṅgaḥ| bastyādīnāṃ vedanayā sambandhaḥ| meḍhraṃśiśrnam| pūrve ca prāyo rogāḥ-adhovātaśakṛdrodhajāḥ, te'pi mūtrasya rodhājjāyante| prāyograhaṇāt vātādirodhajāḥ kecidevotpadyante kecinneti bodhayati|
Ā. rā. mūtrarodhajānāha-aṅgabhaṅgeti| aṅgabhaṅgo-bhajyamāneṣvivāṅgeṣu duḥkham| bastyādīnāṃ ca vedanāḥ| pūrve rogāḥ-adhovātaviḍrodhajāḥ| te ca prā 3 yograhaṇānna sarve|
-----------------------------------tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca||5||
Sa. tadauṣadhaṃ-teṣāṃ vātādirodhajānāṃ rogāṇāmauṣadhaṃ cikitsitaṃ bhavati| kiṃ tat ? ityāha-vartītyādi| vartiḥ-madanaphalādikṛtā phalavartisaṃjñā| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| avagāho vātaharadravyasādhite drave droṇyāṃ nihite pāyudeśasyāvasthāpanam| svedanaṃ-svedaḥ| bastikarma-malapravṛttaye bastividhau vakṣyamāṇam|
Ā. rā. uktānāṃ vātādirodhajānāṃ rogāṇāmauṣadhamāha-tadauṣadhamiti| karma cetyantena| teṣāṃ-adhovātaviṇmūtrarodhajānāmauṣadham| vartiḥ-gude praṇidheyā phalavartisaṃjñā| vatriḥ-gude praṇidheyā phalavartisaṃjñā| avagāhaḥ-tailādipūrṇadroṇyāṃ nimajjanam|
purīṣarodhottheṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha--------- annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu| ----------------------------------------------|6|
Sa. purīṣavegadhāraṇajeṣu yakṣmasu-rogeṣu, viśaḥ-purīṣasya, bhedi-bhedakamannapānaṃ yāvakamastuvāstukādikamauṣadham| caśabdātpūrvoktaṃ vartyādi ca|
Ā. rā. viḍrodhajānāṃ viśeṣamāha-annapānaṃ ceti| viḍbhedi-yavamastvādikam| yakṣmasu-rogeṣu| cakāraḥ sāmā 4 nyānupraveśārthaḥ| anyathā 'brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāya' itivat sāmānyabādhaḥ syāt|
mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam||6|| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ-----------------|7|
Sa. mūtrarodhajeṣu punaḥ prāgbhaktaṃ-bhojanātpūrvaṃ, ghṛtaṃ pāne śasyate| jīrṇāntikaṃ ghṛtaṃ ca śasyate| katham ? uttamayā mātrayā-ahorātrajaraṇalakṣaṇayā| yojanādvayametaccāvapīḍakasaṃjñitaṃ-avapīḍakamucyate| yojanayordvayaṃ yojanādvayaṃ,-prāgbhaktasnehayojanā jīrṇāntikasnehayojanā ca| tatra, prāgbhaktaṃ-yatra ghṛtapānasamanantaraṃ bhaktaṃ bhujyate, jīrṇāntikaṃ-yat hyastane'nne jīrṇe ghṛtaṃ prayujyate| pradeśāntareṣvavapīḍakaśabdena yojanādvayametadasmiṃstantre vedyam| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8/124)- "rasaiḥ koṣṇaiśca sarpirbhiravapīḍakayojitaiḥ" iti| tathā'ṣṭāṅgāvatāre mūtrodāvartacikitsāyām-"avapīḍakasarpiśca viśeṣānmūtraje gade" iti| nanu, vegadhāraṇena bāhulyena maruta eva kopaḥ| tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye ślo.23)- "tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati" iti| pavanavijaye ca tailaṃ yathā varaṃ na tathā ghṛtam| atastailasyaivāvapīḍakayojana matrocitam, na sarpiṣaḥ| atrocyate| tailasya vātajito'pi baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatvādatrāyogyaṃ pānam| tathā ca vakṣyati (hṛ.sū.a. 5/55)- "tailaṃ svayonivat" ityārabhya yāvat "baddhaviṭkam" iti| svayonivadityukteścālpamūtratvam| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 6/21)- "uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ" iti| tadevaṃ tailasya baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatayā tadīyo'vapīḍako mūtrarodhottheṣu rogeṣvauṣadhatvena na yuktaḥ, api tu sarpiṣa eva yuktaḥ|
Ā. rā. mūtrarodhajānāṃ viśeṣamāha-mūtrajeṣviti| avapīḍako dvividhaḥ,- hṛsvayā mātrayā prāgbhaktaprayogaḥ, uttamayā anannaprayogaśca| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 5)- "mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ" iti| cakāraḥ sāmānyānupraveśārthaḥ|
-------------------------------dhāraṇātpunaḥ||7|| udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam||8||
Sa. punariti vyatireke| udgārasya dhāraṇādarucyādayo bhavanti| uro-vakṣaḥ, tasyādho hṛdayam, tayorvibandhaḥ-antastambha iva| tatra-teṣu rogeṣu, hidhmāvadbheṣajam-śvāsahidhmācikitsite hidhmāyāścikitsitaṃ vakṣyati|
Ā. rā. ūrdhvavātarodhajānāha-udgārasyeti| rodheneti prakṛtatvāllabhyate| kampaḥ sarvāṅgānām| hṛdayorasorvibandhaḥ-rajjvādibhirbadhyamānayoriva duḥkham| ādhmānaṃ-udarāpūraṇam| udgārarodhajānāmauṣadhamāha-hidhmāvaditi| hidhmāyāmiva hidhmāvat|
śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ| ------------------------------------------------|9|
Sa. kṣuteḥ-kṣavathoḥ, dhāraṇācchirortyādayaḥ syuḥ| durbalasya bhāvo daurbalyam, guṇavacanetyādinā ṣyañ| indriyāṇāṃ-darśanādīnāṃ, daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktitvam, indriyadaurbalyam| nanu ca, pūraṇaguṇetyādinā samāsapratiṣedhena bhavitavyam| atrocyate| ya eva guṇaśabdā guṇināvacchinnā guṇamātre vartante kadācid guṇinyapi, ta eva pratiṣedhasya viṣayāḥ| yathā-paṭasya śuklo, guḍasya madhuraḥ, ityādayaḥ| ye tu guṇamātra eva vartante na guṇini, te samāsasya yathā-paṭahaśabdaḥ, putrasparśaḥ, kanyārūpam, drākṣārasaḥ, candanagandha ityādayaḥ| tathendriyadaurbalyamityādāvapi bhāvapratyayāntasya sadā vyatirekakāraṇatvādguṇābhidhāyitvameva| tasmādevamādau "tatsthaiśca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyate" iti samāsaḥ| tasyāyamarthaḥ-teṣu guṇeṣveva tiṣṭhantīti tatsthāḥ| etaduktaṃ bhavati-guṇa eva ye guṇā vartante na dravyātmani, taiḥ saha ṣaṣṭhī samasyata iti| śuklādiśabdānāṃ tu kadāciddravyavṛtitvāt sāmānādhikaraṇyenāpi vṛttirddaṣṭā| yathā-śuklaḥ paṭa iti| guṇavṛttitvācca vaiyadhikaraṇyenāpi| yathā-paṭasya śukla iti| tadeṣāṃ pratiṣedhaviṣayatvam| paṭahaśabdādīnāṃ tu tatsthatvātsamāsaviṣayatvamiti sthitam| nanvevaṃ sati balākāyāḥ śauklyamityatrāpi pūrvoktānnyāyātsamāsaḥ prāpnuyāt| atrocyate| bhāṣyakāravacanānna bhaviṣyati| sa hi "guṇavacanagrahaṇameva kasmānna kriyate" ityuktvā'bhyadhāt-"balākāyāḥ śauklyamityatrāpi yathā syāt" iti samāsasyātrābhāvaḥ| arditaṃ-vātavyādhinidāne vakṣyate|
Ā. rā. kṣavathurodhajānāha-śirortīti| śirortiḥ-śirovyathā| indriyāṇāṃ daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktiḥ| arditaṃ-ekāyāmaḥ| kṣuteḥ-kṣavathoḥ|
tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ||9|| pravartayatkṣutiṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet| --------------------------------------------------|10|
Sa. kṣutiṃ saktāṃ-apravartamānāṃ, tīkṣṇadhūmādibhiḥ pravartayet| tīkṣṇadhūmo-dhūmapānavidhau vakṣyate| tīkṣṇaṃ cāñjanaṃakṣirogeṣu| tīkṣṇāghrāṇāṃ-yannāsayā marīcādigrahaṇam| tīkṣṇaṃ nāvanaṃ-nasyavidhau vakṣyati| snehaśca svedaśca tau ca śīlayet-abhyaset| kṣutiṃ kṣutam| suśrute coktam (śā. a. 4/50 ṭīkāyām)- "prāṇodānau samau syātāṃ mūrdhni srotaḥpathe sthitau| nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣutaṃ tacca vinirdiśet||" iti|
Ā. rā. kṣavathutedhajānāmauṣadhamāha-tīkṣṇadhūmeti| kṣutyavarodhajeṣvavaruddhāṃ kṣutiṃ tīkṣṇairdhūmādibhiḥ sūryavilokanena ca pravartayet| tathā snehasvedau ca śīlayet| saṅgrahe tu (sū. a. 5) "yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cottarabhaktakam|" iti|
śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ||10|| tṛṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ| ------------------------------------------------|11|
Sa. tṛṣṇāyā nigrahāt-nirodhāt, śoṣādayo bhavanti| tatra-tṛṣṇāyā rodhajeṣu vikāreṣu, sarvaḥ śīto vidhiḥ-snānānnapānādiko hitaḥ|
Ā. rā. tṛḍrodhajānāha-śoṣāṅgasādeti| śoṣo-mukhaśoṣaḥ| aṅgasādaḥ-aṅgavaiklavyam| sammoho-jñānābhāvaḥ| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva bhramaṇam|| hṛdrado-hṛdrogaḥ| tṛḍrodhajānāmauṣadhamāha tatra śīta iti| tatra-tṛḍrodhajeṣu|
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11|| tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam| -------------------------------------------------|12|
Sa. kṣudha iti-nigrahādityanuvṛttiḥ, nigrahāpekṣayā ṣaṣṭhī| evaṃ nidrāyā ityatrāpi yojyam| kṣudho-bubhukṣāyāḥ, nigrahādaṅgabhaṅgādayaḥ ṣaṭ bhavanti| sāmānyenāpi śūlaśabdanirdeśe pakvāśayagataḥ śūlo gṛhyate| kṣudveganigraheṇa nirāvaraṇaḥ prabhañjanaḥ kupyati| tasya ca sthāna pakvāśayaḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 12/1)- "pakvāśayakaṭī" ityārabhya yāvat "pakvādhānaṃ viśeṣataḥ" iti| tatra-kṣunnigrahe, bhojanaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca yojyam|
Ā. rā. kṣudrodhajānāha-aṅgabhaṅgārucīti| glāniḥklamaḥ| śūlaṃ-koṣṭhaśūlam| kṣudrodhajānāmāṣadhamāha-tatreti| tatra-kṣudrodhajeṣu|
nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ||12|| āṅgamardaśca, tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca| ------------------------------------------------|13|
Sa. nidrāyā nigrahānmohādayo bhavanti| tatra-nidrāvegarodhotthe vikāre, svapna iṣṭaḥ| saṃvāhanāni-svalpāni mardanāni ca|
Ā. rā. nidrārodhajānāha-nidrāyā iti| mūrdhno'kṣṇośca gauravam| ālasyaṃ-anutsāhaḥ| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| nidrārodhajānāmauṣadhamāha-tatreṣṭa iti| svapnaḥ-śayanam| saṃvāhanaṃ-sukhasparśamardanam|
kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ||13|| śoṣe hidhmā ca, kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ| -------------------------------------------------|14|
Sa. kāsasya-kāsavegasya, rodhāttadvṛddhiḥ tasya-kāsasya vṛddhiḥ-ādhikaya syāt| tathā, śvāsādayaḥ| tatra kāsahākāsacikitsitoktaḥ, sutarāṃ-atiśayena, vidhiḥ kāryaḥ|
Ā. rā. kāsarodhajānāha-kāsasyeti| tadvṛddiḥ-kāsavṛddhiḥ| śoṣo-rājayakṣmā| kāsarodhajānāmauṣadhamāha- kāryo'treti| atra kāsarodhajeṣu|
gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14|| hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|15|
Sa. śrameṇa-adhvavyāyāmādinā sāhasena, sadyo jātaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tasmādvidhāritāt-tadvegarodhāt, gulmādayaḥ syuḥ| tatra viśramaṇaṃ hitam| vātaghnaśca kriyākramo hitaḥ|
Ā. rā. śramaśvāsarodhajānāha-gulmahṛdrogeti| śramaśvāsarodhajānāmauṣadhamāha-hitaṃ viśramaṇamiti|
--------------------------------------------------| jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ, sarvaścānilajidvidhiḥ||15||
Sa. jṛmbhāyā rodhāt kṣutivadrogāḥ| tatra sarvā ca vātaghnī kriyā, hiteti śeṣaḥ| jṛmbhā-mukhavikāso gātravināmaḥ|
Ā. rā. jṛmbhārodhajānāha-jṛmbhāyā iti| kṣavavatkṣavathoriva śirortyādayaḥ| jṛmbhārodhajānāmauṣadhamāha-sarvaśceti| prakṛtatvājjṛmbhā rodhajānām|
pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||16||
Sa. bāṣpataḥ-aśruṇo vidhāritāt, pīnasādayo bhavanti| pīnaso-nāsāsrāvaḥ| akṣiśirohṛdāṃ rujā sambandhaḥ| sagulmā iti saśabdaścārthe, gulmāścetyarthaḥ| tatra svapnādikā cikitsā|
Ā. rā. bāṣparodhajānāha-pīnasākṣīti| akṣirogaḥ śirorogo hṛdrogaśca| bāṣpaḥ-aśru| bāṣparodhajānāmauṣadhamāha-tatra svapna iti| tatra-bāṣparodhajeṣu| priyāḥ-manoharāḥ|
visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ||17||
Sa. vameḥ-chardiśo vidhāritāyāḥ, visarpādayaḥ syuḥ| koṭho-lohitaṃ kaṭhinaṃ ca maṇḍalam| ākṣikaṇḍūpāṇḍūnāmāmayena sambandhaḥ| vyaṅgāni-mukhe śyāmāni maṇḍalāni|
Ā. rā. vamirodhajānāha-visarpeti| koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| akṣyāmayaḥ kaṇḍvāmayaḥ pāṇḍvāmayaśca| hṛllāsaḥhṛdayādīṣayathāsahitāllavaṇapānīyodgiraṇam| vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ|
gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam||18|| sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ ca śasyate| ----------------------------------------------|19|
Sa. tatra gaṇḍūṣādayaḥ śastāḥ| anāhāraḥ-abhojanam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tathā rūkṣaṃ bhuktvā, tasya-rūkṣasya, udvamaḥ-chardanam| evaṃ prāṇo vāyuḥ svamārgaṃ pratyeti| tato vyāyāmādyatra śastam| tathā, kṣāralavaṇābhyāṃ yuktaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ śasyate-hitaṃ bhavati|
Ā. rā. chardirodhajānāmauṣadhamāha-gaṇḍūṣeti| anāhāraḥ-upavāsaḥ| rūkṣamannaṃ bhuktvā, tasyaivānnasya udvamaḥ-vamanam| asrasya srutiḥ-raktasrāvaḥ|
śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ||19|| hṛdvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavṛddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ| ---------------------------------------------------|20|
Sa. śukrādvidhāritāt tasya-śukrasya sravaṇam| tathā, guhyavedanā-pāyuvṛṣaṇamehanānāṃ śūlam| tathā, śvayathuḥ prakṛtatvādguhya eveti yojyam| vṛddhiḥ-vardhma| aśmaśabdenāśmarī kathyate| ṣaṇḍhatā_strīgamanāśaktitvam|
Ā. rā. śukrarodhajānāha-śukrāditi| tatsravaṇaṃ-śukrasrāvaḥ| guhyasya-meḍhrasya vedanā śvayathuśca| vṛddhiḥ-muṣkavṛddhiḥ| aśma-aśmarī| ṣaṇḍhatā-apatyajananāsāmarthyam|
tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20|| bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajetkṣīraṃ priyāḥ striyaḥ| -------------------------------------------------------|21|
Sa. tatra tāmracūḍādikaṃ bhajet| tathā, bastiśuddhikaraiḥ kūṣmāṇḍādibhiḥ, siddhaṃ kṣīraṃ bhajet| priyāśca kāntāḥ| priyatvena hi tadviśeṣaṃ niranubandhaṃ rabhasena pravartate śukram|
Ā. rā. śukrarodhajānāmauṣadhamāha-tāmracūḍeti| tāmracūḍaḥ-kukkuṭaḥ| bastiḥ-bastikarma| bastiśuddhikaraiḥ-mūtrāśayaśodhanairyavakṣārādibhiḥ, siddhaṃ(?) kṣīraṃ bhajet| evaṃ vegarodhajā rogā uktāḥ|
vegarodhino ye na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha-------------- -------------------------------------------------| tṛṭśūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍvamaṃ vegarodhinam||21||
Sa. tṛṭ ca śūlaṃ ca tābhyāmārtaṃ-pīḍitam, tathā, kṣīṇaṃkṣīṇadeham, vegarodhinaṃ tyajet-na cikitset| tathā, viśaṃ yo vamati, taṃ ca vegarodhinaṃ tyajet|
Ā. rā. tṛḍādyupadrutasya vegarodhina upakramaṃ niṣedhatitṛṭśūlārtamiti| kṣīṇaṃ-kṣīṇadhātum| viḍvamaṃ-purīṣaṃ vamantam|
atha kimeta eva rogā vegodīraṇadhāraṇādbhavanti ? netyāha----------- rogāḥ sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ| ------------------------------------------|22|
Sa. sarve'pi rogā jāyante na kevalaṃ pūrvoktā eva| vegānāṃ-purīṣādisambandhināṃ, yānyudīraṇāni-anāgatānāṃ pravartanāni, taiḥ| tathā, teṣāmevāgatānāṃ yāni vidhāraṇānianutsargalakṣaṇāni, taiḥ| atreyaṃ yuktiḥ-vegodīraṇadhāraṇaṃ nāma vāyoḥ karma, tasya kriyāvattvāt| tena ca vegodīraṇadhāraṇalakṣaṇena svakarmaṇā sa eva vāyuḥ kopyate| sa kupitaḥ sarvāneva vikārān janayati| tathā coktam (hṛ. sū. a. 19/85)- "śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti|| viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt" iti|
Ā. rā. vegadhāraṇavatsarvarogahetutvakathanadvārā vegodīraṇaṃ niṣedhati-rogā iti| uktānāṃ vegānāmudīraṇairdhāraṇaiśca sarve'pi rogā jāyante, na punaḥ pūrvoktā eva| pravṛttāvanunmukhasya (vegasya) balādunmukhīkaraṇaṃ-udīraṇam| vegadhāraṇavatsarvarogahetutvādvegodīranamapi tyajedityarthasiddham|
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati||22|| tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto'nulomanam||23||
Sa. tatra-teṣu vegodīraṇadhāraṇottheṣu sarveṣu madhye, ye tu bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena bhavanti gulmodāvartādayaḥ, tān prati "vartyabhyaṅga" ityādinā, sādhanaṃ nirdiṣṭaṃ-cikitsoktā| tataśca-vegodīraṇadhāraṇāt, anekadhāvāyuryasmātkupyati| ataḥ-asmāddhetoḥ, tasyānulomanaṃ-mārgayojakaṃ, annapānauṣadhaṃ yuñjīta| yadyapi vegodīraṇadhāraṇāt "sarve rogā jāyante" ityuktam| tathāpi, yathā vegadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyapāyā rogā bhavanti, na tathodīraṇāt| ata eva tantrakāro'dhovātasya rodhenāmīromgā bhavanti, śakṛto rodhādamī bhavantītyuvāca| na tu tadudīraṇādamī rogā bhavantīti| prāyograhaṇaṃ kvacit kaphāderapi prakopa iti samāpādayati| tathā ca vaminigrahe uktam "visarpakoṭhakuṣṭhākṣi" ityādi| tatra "gaṇḍūṣadhūmānāhārāḥ" ityādicikitsā| na caivaṃrūpo vidhirvāyāvupadiśyate| tasmātprāyograhaṇam|
Ā. rā. sarveṣāṃ sādhanānuktau hetumāha-nirdiṣṭamiti| sarveṣāṃ sādhane vaktavye, yatkeṣāṃcidgulmodāvartādīnāṃ sādhanamuktam, tatrāyaṃ hetuḥ-yadgulmādayo bahulamutpadyante| itare tu viralam| anuktasādhanānāṃ sāmānyena sādhanamāha-tataścānekadheti| yat-yasmāt, tataḥ-tābhyāṃ vegodīraṇadhāraṇābhyāṃ, pavanaḥ prakupyati| anekadhā-anekavyādhirūpeṇa| prāyograhaṇāt pittakaphāvapi| ataḥ-asmātkāraṇāt, tasya-vāyoḥ, anulomanamannapānauṣadhaṃ prayuñjīta|
yadi vegarodhādrogā jāyante, tarhi lobhādīnāmapi narakādihetūnāṃ vegā na dhāryā iti prāpte satīdamāha----- dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ||24||
Sa. tuśabdo'vadhāraṇe| sadā-sarvakālam, lobherṣyādīnāṃ vegān dhārayedeva| hitaiṣī-yaḥ puruṣaḥ svahitamicchan| kva ? pretya ceha ca,-paraloke tathehaloke ca| kimbhūtaḥ san ? jitāni-dāntāni, indriyāṇi-manaḥṣaṣṭhāni cakṣurādīni, viṣayāṇāmanabhilāṣukatayā yena, sa jitendriyaḥ| jitendriyaśabdena lobhādivegavidhāraṇe upāyaṃ darśayati| jitendriya evaitān dhārayituṃ śakto nānya ityarthaḥ| lobhaḥ-gṛhatṛṣṇetyādiḥ| īrṣyā-asūyā| dveṣo-vairam| mātsaryaṃ-paraguṇāsahiṣṇutvam| rāgaḥ-prītiḥ| ādiśabdenābhidhyādiparigrahaḥ| pretyeha ceti kartavye dviścakārakaraṇaṃ lobhādīnāṃ vegavidhāraṇena pretya tathā'smin loke tulyakakṣatvajñāpanārtham| anyathā pretyetyasya pūrvanirdeśādbhūyasaiṣāṃ lobhādīnāṃ vidhāraṇaṃ pretya hitam, na tatheha loke| paścānnirdiṣṭatvāt|
Ā. rā. lobhādivegadhāraṇaṃ vidhatte-dhārayetviti| pretya-paraloke| iha-ihaloke| lobho-lolupatvam| īrṣyāparotkarṣāsahanam| dveṣaḥ-parāpakārecchā| mātsaryaṃ-krodhaḥ| rāgo-viṣayāsaktiḥ| ādiśabdācchokādayaḥ| jitendriyaḥ san-indriyajayavān dhārayet, na tu bhayādinā| bhayādidhṛtānāṃ rogahetutvāt| iti vegodīraṇadhāraṇaprakaraṇam|
anyacca hitaiśī kiṃ kuryāt ? ityāha------------- yateta ca yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati| atyarthasañcitāste hi ṛddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||
Sa. malānāṃ-vātapittaśleṣmapurīṣādīnām, yathākālaṃ śodhanaṃ prati yateta-yatnaṃ kuryāt| yo yasya malasya śodhanakālaḥ, sa tasminkāle śodhanīya ityarthaḥ| kimarthaṃ malānāṃ śodhanaṃ kāryam ? ityāha-atyarthetyādi| hi-yasmāt, te-malāḥ, atyarthasañcitāḥ-atiśayena svasthānevṛddhiṃ gatāḥ, kuto'pyāhāra vihārarūpāt kopahetoḥ kuddhāḥ-kupitāḥ santaḥ, kadācijjīvitacchidaḥ syuḥ-bhaveyuḥ| tasmātte śodhanīyāḥ| atyarthasañcitagrahaṇenaitaddyotayati| yadyete malā atyarthasañcitāḥ syuḥ, tadaiva teṣāmanyopakramebhyaḥ śodhanākhya upakramo jyāyān| laṅghanapācane tūpakramamātre|
Ā. rā. śodhanaṃ vidhatte-yateta ceti| malānāṃ-vātapittakaphānāṃ, śodhanārthaṃ prayatnaṃ kuryāt| hi-yasmāt, te śodhanaṃ vinā, atyarthaṃ sañcitāḥ syuḥ, tataḥ kruddhāḥ syuḥ, tato jīvitacchidaḥ syuḥ| yathākālaṃ-yasya yasya doṣasya yasya yasya śodhanasya ca yo yaḥ kālaḥ, tadā tadā tasya tasya doṣasya tattacchodhanaṃ kuryāt, atyarthasañcayādyathā jīvitacchitvaṃ na syāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 5)- "cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ| prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇo gadān|| atisthaulyāgnisadanakuṣṭhamehahṛtaujasaḥ| srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvathupāṇḍutāḥ|| āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān| tṛptipramīlakālasyagrahaṇyarśobhagandarān|| plīhavidradhivīsarpamadasaṃnyāsapīnasān| chardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam|| kaṇṭhāmayān mūrdharujaḥ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ| tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi|| ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na| doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ śirāḥ|| vamanādīnato yuñjyātsvasthasyaiva yathāvidhi||" iti| nanu, "bhiṣajaḥ śodhanaṃ prāhurvarjyaṃ svasthena sarvadā| pannagasyeva ghorasya doṣasya samudīraṇam||" iti suśrutādibhiḥ svasthasya śodhanaṃ niṣiddham, iha tu vihitamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| dvividho hi svasthaḥ, sañcitadoṣo'sañcitadoṣaśca| tatrādyo vidherviṣayo'paraḥ pratiṣedhasyeti| nanu, sañcayo-vaiṣamyam ca-rogaḥ, nirogaśca-svasthaḥ, iti sañcitadoṣasya na svāsthyam| maivam| (hṛ.sū.a. 12/22)-"cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu| viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagāmitā|| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ|" iti kopalakṣaṇeṣvasvāsthyaṃ rogasambhavaśca paṭhatā''cāryeṇa cayalakṣaṇeṣu svāsthyaṃ rogāsambhavaśceti jñāpitam, ataḥ sañcitadoṣo'pi svastha iti|
tadevaitaccetasi kṛtvā, "doṣāḥ" ityādi, granthakṛduvāca-------- doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ||26||
Sa. doṣāḥ-vātādayaḥ, laṅghanapācanairjitāḥ-prakṛtiṃ prāpitāḥ santaḥ, kadācit-kasminnapi kāle, kupyanti| ye punaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhāsteṣāṃ na punarudbhavaḥ-utthānaṃ na bhavati|
Ā. rā. śamanācchodhanasya prādhānyamāha-doṣāḥ kadāciditi| laṅghanamatropavāsaḥ, pācanasya pṛthagupādānāt| saptasu śamaneṣu dvayorgrahaṇaṃ pradhānatvāt pradhānāddhi prādhānyamuktamapradhānātsutarāṃ labhyate| iti śodhanamuktam|
yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||27||
Sa. kālavit-vaidyaḥ, ataḥ-saṃśodhanādūrdhvaṃ rasāyanāni prayojayet| kālaśabdo deśabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāmupalakṣaṇārthaḥ| na hi kālamātravit rasāyanaprayogaṃ samyagvidhā payituṃ śaktaḥ| kimbhūtāni rasāyanāni ? siddhāni,-bahuśo dṛṣṭapratyayāni brāhmavāsiṣṭhādīni| kathaṃ yojayet ? ityāha-yathā-kramamiti| yathākramaṃ yathāyogamityanena rasāyanavājīkaraṇoktaṃ smārayati| tatraiṣa rasāyanakramaḥ (hṛ. u. a. 39/11)- "harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām|" ityārabhya yāvat "itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet|" iti| etaduktaṃ bhavati| yadyapyevaṃ vamanavirecanāsthāpanānuvāsananāvanaiḥ pañcabhirapi karmabhiḥ saṃskṛtordhvādhaḥsakalakāyaḥ, tathāpyeṣa rasāyaniko bhūyaḥ śarīrasaṃskāraḥ karaṇīyaḥ| tasya tatpūrvakatvāt| ata eva saṃśuddhadeho'yamiti kṛtvā trivṛddantyādīnativirecanātmakānnopadiśati| tathā vājīkaraṇe'pyāha (hṛ. u. a. 40/7)- "atha snigdha viśuddhānāṃ niruhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān|| yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān" iti| tathā, yathāyogaṃ-yo yasya yujyate , dātumityarthaḥ| yathā-idaṃ rasāyanaṃ vātaprakṛteryogyamidaṃ pittaprakṛteridaṃ śleṣmaprakṛterityādi| tathā'muṣmin deśe'muṣmin kāle vā'muṣmin vayasyamuṣmin dehe rasāyanaṃ yogyamidamiti yathā yogārthaḥ| evaṃ vṛṣyayoge'pi yojyam| atra ca rasāyanāni vātātapikāni yojayet, na kuṭīpraveśikāni| svasthavṛttādhikāratvāt tadvidhānasya|
Ā. rā. atha bṛṃhaṇam| tattrividham,-rasāyanaṃ vājīkaraṇamāhārādiprayogaśca| tatra śuddhasya rasāyanavājīkaraṇe vidhatte-yathākramamiti| yathākramaṃ-svasvavidhyuktakramānati krameṇa| yathāyogaṃ-prakṛtyādiyogyatānatikrameṇa| siddhāni bahuśo dṛṣṭaphalāni| kālavit-avasthāvijñātā| rasāyanānantaraṃ vṛṣyayogāṃśca-vājīkaraṇoktān yojayet|
bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt| śāliṣaṣṭikagodhūmamudgamāṃsaghṛtādibhiḥ||28|| hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasneha bastibhiḥ||29||
Sa. bheṣajena kṣapite-nare śodhanakārṣate sati, āhāraiḥ-bhojyairbṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitaṃ, kramāt-na sahasaiva| kairāhāraiḥ ? ityāha-śālyādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? hṛdyāni ca tāni dīpanāni bhaiṣajyāni-auṣadhāni ca śuṇṭhīpippalyārdrakatvagelādīni, taiḥ saṃyogo-miśratā, tasmāt hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogāt, rucipaktī dadati-abhilāṣapākābutpādayanti ye śālyādayastai rucipaktidairāhārairbṛṃhaṇaṃ bheṣajakṣapite pathyam| kimbhūtairāhāraiḥ ? sābhyaṅgetyādi| sahābhyaṅgadibhirvartanta iti sābhyaṅgādaya āhārāstaiḥ, āhārairabhyaṅgādibhiścetyarthaḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam|
Ā. rā. śodhanakṣīṇasya bṛṃhaṇaṃ vidhatte-bheṣajakṣapita iti| bheṣajena-prakṛtatvācchodhanena, atisaṃcayanirharaṇādatiyogādvā kṣapitaḥ-karśitaḥ, tasmin, āhāraiḥ-bhojyaiḥ, bṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitam| yastu śodhanenākṣapitaḥ, tasya rasāyanādyairbṛṃhaṇaṃ kartavyamityarthaḥ| kramāt-balānalādyanusāreṇa| hṛdyānāṃ bhaiṣajyānāṃ saṃyogādrucidaiḥ, dīpanānāṃ paktidaiḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam| niruhānuvāsanāvatra bṛṃhaṇau grāhyau| śodhane'tivācye bheṣajagrahaṇaṃ sarvatra laṅghanapācanādibheṣajakṣapitasyāpyetadbṛṃhaṇaprāptyartham|
tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ||30||
Sa. tathā-tena prakāreṇa pūrvaṃ śodhanaṃ tato bṛṃhaṇaṃ tato rasāyanaprayoga ityevaṃrūpeṇa, saḥ-śodhanādisevī puruṣaḥ, śarma-svāsthyaṃ, labhate| tathā sarvetyādi| sarve ca te pāvakāśca sarvapāvakāḥ, teṣāṃ pāṭavaṃ-śaktiṃ labhate| tatra (hṛ. śā. a. 3/59)-"bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ" iti pañca mahābhūtāgnayaḥ, sapta dhātvagnayaḥ, trayodaśo jāṭharāgniriti| dhīvarṇetyādi| dhīvarṇayoścakṣurādīndriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ labhate| tathā, vṛṣatāṃ-strīgamanasāmarthyaṃ labhate| tathā, dairdhyamāyuṣaḥ-jīvitasyādhikyaṃ labhate|
Ā. rā. śodhanādiprayogasya phalamāha-tathā sa iti| śarma-sukham| sarvapāvakāḥ-jāṭharāgnibhūtāgnidhātvagnayaḥ| vṛṣatāṃ-sambhogakṣamatvam| iti bṛṃhaṇaprakaraṇam|
adhunā''ganturogān sopakramānnirdiśati---------------- ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ||31||
Sa. bhūtāni ca viṣaṃ ca vāyuścāgniśca kṣataṃ ca bhaṅgaśceti dvandvaḥ| ta ādiryeṣāmāgantukarogahetūnāṃ ta evam, tebhyaḥ sambhavo yeṣāmāgantukagadānāṃ jvarādīnāṃ te bhūtādisambhavā āgantavo rogāḥ syuḥ| āgantuhetuprabhavatvādāgantavo gadā ucyanta ityarthaḥ| na kevalameta eva gadāḥ, kintu rāgadveṣabhayādyāścāgantavo gadāḥ syuḥ|
Ā. rā. atha bhūtādyasparśanam| tatra bhūtādīnāṃ rogahetutvamāha-ye bhūteti| bhūto-grahaḥ| vāyuḥ-jañjhāmārutādiḥ| kṣataṃ-śastrakṣatam| bhaṅgaḥ-skhalanādihetuko gātrabhaṅgaḥ| ādiśabdāt śramādayaḥ| ādyaśabdāt śokādayaḥ|
adhunaiṣāṃ cikitsāṃ nirdiśati--------------- tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||32|| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak||33|| anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||34||
Sa. prajñāyā aparādhāḥ-asādhvācaraṇāni, teṣāṃ tyāgaḥ| tathā, indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāmupaśamo-rūpadiviṣaye'tipravṛttānāṃ saṃyamanam, aśubharūpe vā viṣaye pravṛttānāṃ saṃyamanam, alolupatetyarthaḥ| tathā, smṛtiḥ-atītārthādismaraṇam| deśetyādi| tathā, deśādīnāṃ vijñānam| deśo-jāṅgalādiḥ, kālaḥ-śītādiḥ, ātmā ca-vātaprakṛtyādiḥ, eṣāṃ vijñānaṃ-avabodhaḥ| tathā ca, satāṃ vṛttaṃ-caritaṃ sadvṛttam, tasyānuvartanaṃ-anuṣṭhānam| nijānāmāgantūnāṃ ca vikārāṇāmanutpattyai-rogāṇāmanutpādanāya, samāsena-saṅkṣepeṇa, vidhireṣaḥ-tyāgaḥ prajñāparādhānāmityādi sadvṛttasyānuvartanamityevamantaḥ, pradarśitaḥ-samyaguktaḥ| utpannānāmityādi| ca samuccaye| na kevalaṃ nijāgantūnāṃ rogāṇāmanutpattyai vidhireṣaḥ proktaḥ, yāvadutpannānāṃ-jātānāṃ ca, śāntaye vidhiḥ proktaḥ|
Ā. rā. bhūtādyasparśanopāyamāha-tyāga iti, deśeti, atharvavihiteti| "kāyavāṅmānobhedena trividhamapyahitaṃ karmaprajñāparādhaḥ" ityuktaṃ saṅgrahe (sū.a.22)| teṣāṃ tyāgo trajanam| smṛtiḥ-naktaṃdināni me yāntītyuktā| grahāḥ-sūryādayaḥ| prajñāparādhatyāgādirbhūtādīnāṃ-āgantūnāṃ hetū nām, asparśane asambandhe, upāyaḥ| tathā, pṛthak pṛthak bhūtaprātaṣedhādau yo nirdiṣṭaḥ so'pyupāyaḥ| "atharvavihitā śāntiḥ" ityādyamamuṃ ślokaṃ kecidatra na paṭhanti| tadasat, pūrvaślokasyānanvitattvāpatteḥ| adhyāyārthamupasaṃharati-anutpattyā iti| eṣaḥ-vegadhāraṇaniṣedhādiḥ| samāseneti rogāṇāmanutpattihetutvena utpannaśāntitvena ca kārtsnyena vaktumaśakyatvāt ityevaṃparam| na tvatra samāsa uttaratra tantrāntare vā vyāsa ityevaṃparam, vistaraprastāvāt| nanvevaṃ cet pūrvayoradhyāyayoranārambhaḥ, na hi nijāgantubhyo'nye rogāḥ santi, yadarthaṃ tadārambhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| kālārthakarmaṇāṃ hi rogahetutvam| tatra karmahetavo rogānutpādanīyasya viṣayaḥ, kālahetava ṛtucaryāyāḥ, arthahetavo dinacaryāyāḥ|
śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhanaṃ grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||35||
Sa. śītaśabdena hemantaśiśirākhyāvṛtū dvāvapi gṛhyete| tatrodbhavo-janma yasya doṣacayasyāsau śītodbhavo doṣacayaḥ| taṃ vasante viśodhayan-nirharan, grīṣmajamabhrakāle-varṣākāle doṣacayaṃ viśodhayan, tathā vārṣikaṃ ghanātyaye-śaradi doṣacayaṃ viśodhayan, āśu-yathoktaṃ kālamanullaṅghayan, samyak-yathāvat, trividhamapi doṣacayaṃ viśodhayannṛtujān rogān na jātu-kadācit, prāpnoti-āsādayati| vasante viśodhayannityatra vasantaprārambha eva caitre māsi viśodhayanniti bodhyam, pratyavāyabhayāt| tathā hi ṛtudvayasañcitasya doṣacayasya caitre viśodhanamakriyamāṇaṃ rogānīkaṃ kuryāt| ghanātyaye vārṣikamityatrātyantaghanavināśe śaratpaścime bhāge viśodhayediti bodhyam| vārṣiko hi doṣacaya ekartuja eva| tasmādviśrabdhaṃ kṛtvā sādhāraṇe kārtike māsi sa viśodhayituṃ yuktaḥ| api cāgre hemantaśiśirakālajo doṣacayo vasante śodhayitavyaḥ| tasmādāśvayuje māsi vārṣiko doṣacayo yadi viśodhyeta tadānīmatitarāṃ bahuragre doṣacayaḥ syāt, kālasya bahutvāt| grīṣmajamabhrakāla ityatra kālagrahaṇena varṣāprārambhamātra eveti bodhyam| tathā ca śāstrakāro vakṣyati (hṛ. sū. a. 13/33)- "śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitānvāyvādīnāśu nirharet||" iti|
Ā. rā. tatra ṛtucaryāyāḥ kālahetuviṣayatvaṃ darśayatiśītodbhavamiti| vasantābhrakālaghanātyayaśabdaistadavayavāścaitraśrāvaṇakārtikā lakṣyante| vakṣyati hi (hṛ.sū.a.13/33)-"śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet||" iti|
nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvā- nāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|36| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rogānu- tpādanīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. nityaṃ-sadaiva, hitāhāravihārau sevate tacchīlo yaḥ sa evambhūto naraḥ| tathā, samīkṣyakārī-vimṛśyavidhāyī, idaṃ kṛtvedaṃ sampadyate, evaṃ ca kṛtvaitatsampadyate, evaṃ buddhvā śubhaṃ karotyaśubhaṃ varjayati| tathā, viṣayeṣu-śabdādiṣu, asaktaḥ-alolupaḥ| tathā, dātā-tyāgavān| tathā, samaḥ-sarveṣu bhūteṣu samacittaḥ| tathā, satyaparaḥ-abitathavāk| tathā, kṣamāvān-yaḥ śakto'pi kṛtāparādhaṃ daṇḍenānurūpeṇa na yojayati| tathā, āptānupasevate tacchīlo yaḥ sa āptopasevī cārogo bhavati| na kevalaṃ prāktanavidhyanuṣṭhānenārogaḥ sampadyate, yāvadāptopasevī ceti caśabdārthaḥ| "yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam||" iti (carake sū. a. 11/98) āptalakṣaṇamiti| upajātivṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
Ā. rā. dinacaryāyā arthahetuviṣayatvaṃ darśayati-nityamiti| viṣayeṣvasaktaḥ pumānarogo bhavati-asātmyendriyārthasaṃyogajān rogānna prāpnoti, yo hi nityaṃ hitāvevāhāravihārau sevate, samīkṣya kāryaṃ karoti, pātrebhyo dadāti, sarveṣu sāmyena vartate, satyaṃ bhāṣate, krodhahetāvapi na krudhyati, āptāṃśca gurvādīnupasevata iti| uktaṃ ca dinacaryāyām (hṛ. sū. a. 2/29)- "na pīḍayedindriyāṇī na caitānyatilālayet" ityādi| saṅgrahe tu (sū.a. 5)-"artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamupāyavatsu| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti davam|| kālo'nukūlo viṣayā manojñā dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi| sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rogānutpādanādhyāyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 4||