Sa. atha dravadravyavijñānīyaḥ| tasyāyaṃ sambandhaḥ "nityaṃ hitāhāravihārasevī " ityuktam| tau cāhāravihārau dinacaryurtucaryayoryadyapi niyamitau, tathāpi na bhavatyalaṃ hitāhitasvarūpavijñānam| evaṃ hi tatrāvādīt (hṛ.sū.a.3|26)-'guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet"| tathā (hṛ.sū.a.3|47)-vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu"| tathā, anantarātīte'pyadhyāye jagāda (sū.a. 4|6)-"annapānaṃ ca viḍbhedi iti| tadiyatā vākyena na jñāyate kiṃ punastat guruśītam? kiṃ laghu ? kiṃ snigdhāmlam ? kiṃ śakṛdbhedanam? iti| tasmādāhāradravyaswarūpamataḥparaṃ pratanyate| tatrāpi pañcavargaswabhāvatvenālpavaktavyatvāt prāgdravadravyavijñānīyasvarūpaṃ nirdeṣṭuṃ yuktam, annasya saptavargasvabhāvatvena bhūyastvādityāha-
athāto dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. apāmevāyaṃ svābhāviko guṇo yat dravatvam| ato yāni kānicit dravarūpāṇi dravyāṇi tāni sarvāṇi āpyānyeva kṣīradadhyādīni| tadarthaṃ dravadravyaśabdaḥ sāmānyena sarvadravavyaktiparigrahārthaḥ śāstrakṛtā prayuktaḥ| dravāṇi ca tāni dravyāṇi ca dravadravyāṇi, teṣāṃ vijñānaṃ-avabodhaḥ, tasmai hito dravadravyavijñānīyo'dhyāyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ-prathayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātu pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro vaktavyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 5/83)- "toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti|
prādhānyācca pānīyasya prāgupadeśaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'nnapānaprakaraṇe'dhyagīṣṭa (sū.a.10) "anupāne tu salilameva śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyājjīvanādiguṇayogācca"| tathā, tatraivādhyaiṣṭa (saṃ.sū.a.6)_"pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam" ityādi| tathā, cātraivāpyasaṅgrahe'pi tadeva prāgupanītam (saṃ.sū.a.13)- "śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām" iti| bahuguṇatvāccāntarikṣasya jalasya prāgupanyāso yukta ityāha----------------- atha toyavargaḥ| jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam| tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghvamṛtopamam||1|| gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ| hitāhitatve tadbhūyo deśakālāvapekṣate||2||
Sa. jīvanaṃ-ojovivṛddhikaram, saumyadhātuvardhanamityanye| tarpaṇaṃ-klamahṛt, [tṛptikṛdityanye]| hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam, na tu hṛdayasya priyaṃ hṛdyamiti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne, "amlaṃ hṛdyānām" (ca.sū.a.25|39) ityāgryāṇāṃ madhye tatpāṭhaṃ munirnaivākariṣyat| yasmātkiñcit dravyaṃ kasyacitpriyaṃ bhavati, na sarvaṃ sarvasya| tasmāddhṛdayāya hitaṃ hṛdyamiti bodhyam| tathā, hlādi-āhlādakaram| tathā, buddheḥ prabodhanam, yāvanmātrā yasya śemuṣī sā tasya sphuṭapratibhāsā tadyogādbhavatītyarthaḥ| tanu-svaccham| avyaktarasaṃ-anabhivyaktaṣaḍrasamityarthaḥ| mṛṣṭaṃ-atyāsvādasukham| santi hi bhūrirasakvāthacūrṇavaṭakādīnyapyavyaktarasāni, na tu kārtsnyena tānīndriyaprasādāsvādaprītikarāṇi| tathā, anurasabāhulyātpṛthagapi dravyāṇyabhayāmalakādīnyavyaktarasāni, na tu punastāni tathā manaḥprīṇanāni| pānīyasya cāvyaktarasasyāpyāśrayavaśāt kaṣāyatvasvādutvādi bhavatyeva| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'paṭhat(sū.a.6)- "śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ ca pāṇḍure" ityādi| mṛṣṭaṃ-śuddhamiti na vyākhyeyam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|193)- śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakam" iti| atra hi mṛṣṭavimalayordvayorupādāne paunaruktyaṃ syāt| tasmānmṛṣṭaśabdo'tra manaḥprīṇanārthaḥ| tathā, śītaṃ-vīryeṇa ca sparśena ca| tathā, laghu-laghuguṇayuktam| tathā,amṛtopamaṃ-yathā kilāmṛtaṃ tridoṣaghnatvadhātusāmyakṛttvaviṣārtijittvādiguṇairaśeṣairyuktaṃ tathaivaitajjalamapītyarthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit||" iti| tathā, nabhaso bhraṣṭaṃ-antarikṣātpatitamātraṃ, vastrādigṛhītaṃ gāṅgaṃ jalamīdṛgguṇaṃ bhavati| tuśabdaḥ punararthe| arkendumārutaiḥ-ravicandrānilaiḥ, spṛṣṭaṃ-sambaddhaṃ sat, punaḥ hitāhitatve-pathyāpathyatve, deśakālāvapekṣate-deśakālāvanuvartate| deśo viṣayaḥ pātramāśraya iti paryāyāḥ| tatra kimanūpadeśe jāṅgale vā tatpatitam? tathā, kimasitaśvetādyanyatame vā? iti deśānuvartanam| tathā, śīte kimutoṣṇe'thavā varṣākhye patitam? iti kālānuvartanam| ravicandrānilairiti samastanirdeśo yadā samastairetaiḥ spṛṣṭaṃ na tu vyastaiḥ, tadā hitāhitatve deśādyapekṣata iti dyotayati| sadyo vastrādigṛhītasya jalasya tu na sarvairetairyogaḥ sambhavatīti tatprāyeṇa hitameva|
Ā. rā. tatrādau toyavargaḥ| tattoyaṃ dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimaṃ ca| dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam| hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvebhyo'pi viralam| avyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam| mṛṣṭaṃ-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam| amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ meghairānītam| nabhaso bhraṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbviti sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti| devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate| bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"aindramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam, anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat " iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādau hitam, ahitamaśucyādau| tatrāpi kūpādau hitam, ahitaṃ ṣalvalādau| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam, ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrau| tatrāpi bhuktasya madhye hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam|
nanvākāśātpatat lakṣaṇamantareṇa gāṅgamidamiti na jñāyata ityāha------------ yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājate sthitam| aklinnamavivarṇaṃ ca tatpeyaṃ gāṅgam--------|3|
Sa. yena-ambunā, abhivṛṣṭaṃ-ābhimukhyataḥ siktaṃ, śālyannaṃ rājatasthitamaklinnaṃ-akledayutaṃ, avivarṇaṃ ca bhavati, tadgāṅgaṃ jalaṃ peyam| peyamityupalakṣaṇārtham, snānāvagāhayorapi tatpathyameva| rajatasya rūpasya vikāro rājatam| prāṇirajatādibhyo'ñ|
Ā. rā. gāṅgaṃ lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam| rājate-raupyapātre| aklinnam-sikthaprakledarahitam| avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham|
------------------------------------------------| -----------------------------------anyathā||3|| sāmudraṃ, tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā| ------------------------------------------|4|
Sa. anyathā sāmudramiti| etallakṣaṇaviparyayeṇa yenāmbunā siktaṃ śālyannaṃ vivarṇaṃ malinaṃ klinnaṃ bhavet, tatsāmudram| tacca na pātavyam| atrāpi pānaniṣedha upalakṣaṇārtha:| snānāvagāhāvapi hi nānena kāryau| sāmudrasya kṣārānvayatvāt kledanādiyogaḥ| nanu, sāmudramityayuktam| yataḥ samudraśabdasya dhūmādipāṭhāt dhūmādibhyaśceti vuñā bhavitavyamiti kecit| maivam| dhūmādibhyaścetyatraiva gaṇe paṭhyate, samudrānnāvi manuṣye ca vuñ| sāmudrikī nauḥ sāmudriko manuṣyaḥ| anyatra tvaṇeva, sāmudraṃ jalamiti| tasmānnyāyyamevaitat| evaṃ sāmudro maṇirityādayo vaidyāḥ| atha kiṃ sadaivaitanna pātavyam ? netyāha-māsādityādi| āśvayujamantareṇaitanna pātavyam| āśvayuje tu māsi kālasvābhāvyāt pathyameveti bhāvaḥ| suśrutastvadhīte (sū.a.45| 7)- "gāṅgamāśvayuje māsi prāyo varṣati mādhavaḥ| tadupādadīta" ityādi|
Ā. rā. sāmudraṃ lakṣayati-anyathā sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhati-tanneti| tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati" iti|
------------------------------------------------| aindramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet||4|| tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat| śucipṛthvasitaśvete deśe'rkapavanāhatam||5||
Sa. aindraṃ-āntarikṣam, ambu-jalaṃ gāṅgam, supātrasthaṃ śobhane bhājane rājatādau sthitam, avipannaṃ-adūṣitamavinaṣṭaṃ, pibet| na malināśucijugupsitapātrastham| tadabhāve-tasyaindrasyābhāve sati, bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena, āntarikṣānukāri-āntarikṣamaindraṃ jalaṃ yadanukaroti svacchādiguṇaiḥ sadṛśaṃ, tatpibet| tadevāha-śucītyādi| śuciścāsau pṛthvasitaśvetaśca śucipṛthvasitaśveta:, tasmin deśe yajjalaṃ sthitam| tathā, arkapavanābhyāmāhataṃ-āsamantāt krāntam| īdṛśamāntarikṣānukāri syāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. divyapānaṃ vidhatte-aindramiti| aindraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam| haimamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti| avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam| āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ| pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ|
idānīṃ yādṛśaṃ jalaṃ na peyam, taddarśayati-------------- na pibetpaṅkaśaivālatṛṇaparṇāvilāstṛtam| sūryendupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru||6|| phenilaṃ jantumattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat||7|| lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam| ----------------------------------------------|8|
Sa. paṅka-kardamaḥ| śaivālaḥ-śaivalam| tṛṇaṃ-khaṭaḥ| parṇaṃ-patram| āvilaṃ cāstṛtaṃ cāvilāstṛtam, paṅkādibhirāvilāstṛtaṃ paṅkādyāvilāstṛtam| yathāsambhavamatra sambandhaḥ, tena paṅkenāvilaṃ-kaluṣaṃ, śaivālādibhirāstṛtaṃ-sañchāditamiti bodhyam| tathā, sūryendupavanairadṛṣṭaṃ-anāsevitaṃ, na pibet| tathā, abhivṛṣṭaṃ-tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtaṃ kālāntarāśritam| kharanāde tvevamuktam- "vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| tathā, ghanaṃ-asvaccham| tathā, guru-guruguṇam| tathā, phenilaṃ phenavat| tathā, jantumat-kīṭayuktam| tathā, taptaṃ-uṣṇam| tathā, atiśaityataḥ-atijāḍyāt, dantagrāhi-dantān gṛhṇāti kāryākṣamān karoti, tacchīlam| na pibediti pratipadaṃ yojyam| ityayaṃ prāyo bhūmiṣṭhatoyasya niṣedhaḥ| adhunā āntarikṣaṃ yanna peyaṃ tadāha-anārtavamityādi| yaddivyaṃ jalamārtavaṃ na bhavati, tacca na pibet| nanu, sarvameva divyaṃ jalamārtavam, kālasya ṛturūpatvāt| ṛtau ca bhavamārtavam| evaṃ ca na kiñcidanārtavaṃ sambhavati| ucyate| anārtavaṃ na pibet| arthādārtavaṃ pibedityuktaṃ bhavati| tadatra sāmānyoktāvapi viśiṣṭo divyasya jalasya kāla ṛturūpo bodhyo varṣākhyaḥ, yasmin kāle divyaṃ jalaṃ peyatvenābhyanujñāyate| yathā-"varṣāsu divyanādeye" ityādi| anyartubhavaṃ tvanārtavatvānna peyam| atra ca varṣākhya ṛtuścāturmāsiko'bhipretaḥ| ata evāśvayuje māsi divyaṃ jalaṃ peyatvenānujajñe| anyathā hyanārtavatvāttadapeyameva syāt| ārtavaṃ prathamaṃ ca yatna kevalamanārtavaṃ na pibet yāvadārtavamapi prathamaṃ na pibet| kuto heto: ? ityāha-lūtādītyādi| lūtā ādiryeṣāṃ te lūtādayaḥ,-kṣudrajantavaḥ prāṇiviśeṣāḥ, teṣāṃ tantuviṇmūtraviṣāṇi| tantuḥ-sūtrākāraviśeṣo, lāletyanye| teṣāṃ lūtāditantuviṇmūtraviṣāṇāṃ saṃśleṣaḥ-samparkaḥ, tena dūṣitaṃ yataḥ, tatastadārtavamapi na peyam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti-ārtavaṃ prathamaṃ ca yattanna peyam, lūtāditantvādidūṣitaṃ ca na peyamiti| saṅgrahe cādhyagīṣṭa (sū.a.6)- "tatkuryātsnānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ|| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate| ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam|| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ| parṇīṃmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ|| vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam||' iti|
Ā. rā. paṅkāvilādeḥ pānaṃ niṣedhati-na pibediti| paṅkādibhiryathāsambhavabhāvilamāstṛtaṃ ca| āvilaṃ-malinam| āstṛtaṃ-ācchāditam| abhivṛṣṭaṃ-abhinavavṛṣṭam| kālamānaṃ tūktaṃ khāraṇādinā-"vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| ghanaṃ-sāndram| jantumat-kṛmijuṣṭam| taptaṃ-bhūmiṣṭhameva sūryāṃśubhiḥ| atiśaityāddantagrāhi-dantapīḍakam| anṛtuḥ-vṛṣṭerakālaḥ| sa cokto jyotiḥśāstre-"anurādharkṣamārabhya ṣoḍaśarkṣeṣu bhāskaraḥ| yāvatpravartate tāvadakālaḥ parikīrtitaḥ||" iti| prathamaṃ-agastyodayātprāk vṛṣṭam| sa ca siṃharāśyarka iti jyotirvidaḥ| ārtavamapi kuto na pibet ? yato lūta dīnāṃ-khecarāṇāṃ viṣaprāṇināṃ, tantvādibhiryaḥ saṃśleṣaḥ, tena dūṣitam| tantavaḥ-tannirmitāni sūtrāṇi| uktaṃ ca kāśyapena-"balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ| tadviṣotsargasaṃsargādagrāhyaṃ tattadā jalam||' iti| ayaṃ ca doṣo'gastyodayādapaiti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre (bṛ. saṃ. a. 12/12)- "salilamamarapājñayojjhitaṃ yadvanapariveṣṭitamūrtibhirbhujaṅgaiḥ| phaṇajanitaviṣāgnisampraduṣṭaṃ bhavati śivaṃ tadagastyadarśanena||" iti|
idānīṃ nadīrnirūpayannāha------------- ------------------------------------------------| paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ||8|| pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstvato'nyathā| ---------------------------------------------|9|
Sa. nadyaḥ samāsāt-saṃkṣepataḥ, pathyāḥ-hitā:| kāḥ ? ityāha-yāḥ paścimamudadhiṃ-samudraṃ gacchantīti paścimodadhigāḥ| anyebhyo'pi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā, śīghravahāḥ-vegavatyaḥ| tathā, amalodakāḥ-nirmalasalilāḥ| evaṃ triviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ pathyāḥ| ataḥ-ābhyo, yāḥ punaranyathā-viparītalakṣaṇāḥ, tā viparītāḥ- apathyāḥ|
Ā. rā. divyābhāve bhaumaṃ peyamityuktam| tasya cāṣṭau bhedāḥ| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 6)- "kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravarṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti tatpunaḥ smṛtamaṣṭadhā||" iti| gambhīraḥ saṅkīrṇa iṣṭakādibaddhaḥ puruṣakṛto jalāśayaḥ-kūpaḥ| tadviparītaṃ-saraḥ| puruṣakṛtaṃ saraḥtaḍāgaḥ| svayaṃ viśīrṇaśilāśvabhraṃ-cauṇḍiḥ| parvatanirjharaḥ-prasravaṇam| bhūmimudbhidyodvamajjalasthānaṃ-udbhidam| iṣṭakādibaddho vistīrṇaḥ sasopānaḥ kūpo-vāpī| nadī-prasiddhā| tatra nadīviśeṣaguṇānāha-paścimodadhigā iti| ato'nyathā-pūrvasamudragā mandavahā malinodakāśca| viparītāḥ-apathyāḥ|
------------------------------------------| upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ||9|| himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthirāḥ| kṛmiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate||10||
Sa. himavāṃśca malayaśca himavanmalayau, tābhyāmudbhūtāḥ-sañjātāḥ pathyāḥ| kiṃ sarvā eva ? netyāha-upaletyādi| upalānāmāsphālanaṃ-ullālanaṃ, tenākṣepaḥ-kṣobhaḥ, tena vicchedāḥ-viśleṣāḥ, upalāsphālanākṣepavicchedāḥ taiḥ| kheditaṃ-jātakṣobhamudakaṃ yāsāṃ tāḥ kheditodakāḥ, yā himavanmalayodbhūtāstā eva pathyā:| yāstvevaṃbhūtā na bhavanti tā apathyāḥ| sthirā iti| tā evā'vahantyaḥ satyaḥ kṛmyādīn kurvate| hṛcca kaṇṭhaśca śiraśca teṣāṃ rogāḥ, kṛmayaśca ślīpadaṃ ca hṛtkaṇṭhaśirorogāśceti dvandvaḥ| munirapi himavatprabhavānāṃ pathyatvamāha| kṛṣṇātreyasuśrutau tvapathyatvamāhatuḥ| ata evāyaṃ granthakāro yuktyā matadvayamapi saṅgiramāṇo viśeṣaṇamupanyastavān- 'upalāsphālanākṣepavicchedai: kheditodakā:' iti| tena yā evaṃvidhā na bhavanti, tā na pathyā iti|
Ā. rā. himavanmalayanadīguṇānāha-upalāsphālaneti| upalāḥ-pāṣāṇāḥ, teṣvāsphālanaṃ-abhighātāducchalanam| ākṣepaḥ-skhalanāditastato gamanam| vicchedo=dvaidhībhāvaḥ| kheditaṃ-khedādavāptalāghavam| tā eva sthirāścet kṛmyādīn kurvate| hṛtkaṇṭhaśirasāṃ rogān| ayaṃ ca viṣayavibhāgaḥ parasparaviruddhasuśrutacarakavākyatātparyamulaḥ| tatra carakavākyam (sū. a. 27/205)- nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ|| nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||" iti| suśrutavākyaṃ tu (sū. a. 45/21)- "malayaprabhavāḥ kṛmīn................himavatprabhavāhṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān kurvate" iti|
prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni, mahendrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān, sahyavindhyodbhavā: punaḥ||11|| kuṣṭhapāṇḍuśirorogān, doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| bala pauruṣakāriṇyaḥ, sāgarāmbhastridoṣakṛt||12||
Sa. prācyādijā nadyo durnāmāni-arśāsi kurvate| prācyāḥ-gauḍāḥ| avantayo-mālavāḥ| aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ| mahendrajā nadya udarādīn kurvate| sahyavindhyaparvatotthāśca punaḥ kuṣṭhādīn kurvate| pāriyātrāt sañjātā doṣaghnyo bhavanti| sāgarāmbhaḥ-samudrodakaṃ, doṣatrayakāri|
Ā. rā. avantinadīguṇānāha-prācyāvantyaparāntottthā iti| ujjayinyupalakṣitā deśāḥ-avantayaḥ| prācyāśca te avantayaśca prācyāvantayaḥ, apare-paścimāvantayaḥ, teṣāmantāḥ-maryādāparvatāḥ, teṣu tiṣṭhantīti tatsthāḥ| na tu prācyāḥ-gauḍāḥ, avantayo-mālavāḥ, aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ, iti| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/21)- "prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupanirvartayanti" iti| durnāmāni-arśāṃsi| mahendraparvatanadīguṇānāha-mahendrajā iti| udarāṇi-vātodarādīni| ślīpadātaṅkaḥ-ślīpadavyādhiḥ| sahyavindhyanadīguṇānāha-sahyavindhyabhavā iti| pāriyātranadīguṇānāha-doṣadhya iti| pauruṣaṃ-vīryam| nanu, "pāriyātrodbhavā yāśca yāśca vindhyabhavāstathā| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||" iti (sū.a. 27/208) carakeṇa pāriyātrajānāṃ śirorogādikartṛtvamuktam| iha tu doṣatrayaharatvamiti virodhaḥ| maivam| dvidhā hi pāriyātrajāḥ,- taḍāgajā darījāśca| tatrādyā doṣaghnyaḥ, aparāḥ śirorogādikartryaḥ| uktaṃ hi viśvāmitreṇa-"taḍāgajaṃ darījaṃ ca taḍāgādyatsarijjalam| balārogyakaraṃ tatsyāddarījaṃ doṣalaṃ matam||" iti| samudrodakaguṇānāha-sāgarāmbu tridoṣakṛditi|
vidyātkūpataḍāgādīn jāṅgalānūpaśailataḥ| ----------------------------------------|13|
Sa. ādiśabdena saṅgrahoktā (sū.a.6) gṛhyante| yathā-"kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravaṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti tatpunaḥ smṛtamaṣṭadhā|| [kaupaṃ svādu tridoṣaghnaṃ laghu pathyaṃ ca sarvadā| kṣāraṃ tu kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ pittakṛtparam|| kaṣāyabahulaṃ śleṣmapittaghnaṃ vātakṛcca tat| tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyamadhuraṃ laghu|| vātalaṃ laghu tāḍāgaṃ, cauṇḍyaṃ pittakaraṃ smṛtam| laghuśītāmalaṃ svādu proktaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ dīpanaṃ guru kiñcana| sakṣāraṃ kaṭu vāpyambu pittalaṃ kaphavātajit|| laghvalpadoṣaṃ susvādu navavāpīṣvavārṣikam| anabhiṣyandi nādeyaṃ kaṭukaṃ kaphapittajit|| viśadaṃ vātalaṃ rūkṣamanavasthitalāghavam|"] iti| suśrute (?) caiṣāṃ lakṣaṇamuktam| yathā-"bhūmyutkhātasamudbhūtamindranīlasamaprabham| vimalaṃ madhurāsvādaṃ kaupaṃ jalamudāhṛtam|| nadyāḥ śailavarādvāpi srutamekāntasaṃsthitam| kumudāmbhojasañchannaṃ vāri sārasamucyate|| praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam| kaṣāyamadhurāsvādaṃ tāḍāgaṃ salilaṃ smṛtam|| svayaṃśīrṇaśilāśvabhre nīlotpalanibhaṃ jalam| latāvitānasañchnnaṃ budhaiścauṇḍeyamucyate|| śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ| laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| vidārya bhūmimudbhūtaṃ mahatyā dhārayā sravet| yajjalaṃ veditavyaṃ tadaudbhidaṃ svādu śītalam|| pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhā syādyā tu kūpavat| vāpi sā khalu vijñeyā kṛtasopānapaṅktikā|| nadyāṃ śailaprasūtāyāṃ gomedakamaṇiprabham| praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyamucyate||" iti| "pauṣādidvitayeṣviṣṭaṃ viśeṣeṇa kramājjalam| sarastaḍāgayoḥ kūpacuṇḍayoḥ prasravaṇodbhidoḥ|| kūpendrayoḥ kūpacuṇḍayoḥ sarvaṃ pathyaṃ tataḥ param|" tadetān kūpādīn jāṅgalānūpaśailān samāśritya jātān vidyāt| jāṅgalādideśajān yathāyogaṃ laghūn gurūṃśca jānīyādityarthaḥ| tatra jāṅgaladeśe kūpādīnāṃ saptānāṃ bahūdakasambandhābhāvāllaghutvaṃ vedyam| ānūpe tu bahūdakasambandhādgurutvaṃ vedyam|śaile tūdakālpatayā laghutaratvaṃ vedyam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)- "dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti|
Ā. rā. kūpādiguṇānāha-vidyāditi| jāṅgalo-nirjalā bhūmiḥ| anūpaḥ-sajalā| śailaḥ-parvataḥ| jāṅgalasya samīpāḥ kūpādayo laghūdakāḥ| anūpasya gurūdakāḥ| śailasya laghutarāḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.6)-"dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti| khāraṇādinā ca-"nadīkūpataḍāgodbhidvāpyādiṣu viśiṣyate| anūpe gauravādambu śaile dhanvani lāghavāt||" iti|
idānīṃ keṣāñcijjalapānaniṣedhamāha----------------- -------------------------------------------| nāmbu peyamaśaktyā vā svalpamalpāgnigulmibhiḥ||13|| pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśothibhiḥ| ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho'pi cālpaśaḥ||14||
Sa. alpāgnyādibhirambu na peyam| sarvathaiṣāṃ jalapānaniṣedhapratyapāyamāśaṅkamāna idamāha-aśaktyā vā,-pipāsāmasahiṣṇubhiḥ, svalpaṃ-atyalpaṃ peyam| yāvanmātreṇa pratyapāyo na bhavati tāvadeva peyamityarthaḥ| alpāgnayaśca gulminaśceti dvandvaḥ| pāṇḍvādīnāṃ saptānāṃ dvandvaḥ, tato matvarthīya iniḥ| śarannidāghābhyāmantareṇa svastho'pyalpaśaḥ pibet| kiṃ punarāturaḥ| saṅgrahe tvevamuvāca (sū.a.6)- "kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam| pāṣāṇarūpyamṛdbhemajatutāpārkatāpitam|| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍartijit|" iti|
Ā. rā. alpāgnyādīnāmambupānaṃ niṣedhati-nāmbu peyamiti| aśaktyā-udakaṃ vinā sthātumaśaktyā, svalpaṃ peyam| śothaḥ-śvayathuḥ| ṛtuviśeṣeṇa pānaṃ niyacchati-ṛte śarannidāghābhyāmiti| ṛte-vinā| svastho'pi-kiṃ punarāturaḥ| alpaśaḥ-alpamalpam| śaradgrīṣmayostu kāmataḥ pibedityarthasiddham|
samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ| --------------------------------------------|15|
Sa. samāśca sthūlāśca kṛśāśca samasthūlakṛśāḥ| madhyaśca antaśca prathamaśca madhyāntaprathamāḥ| bhaktasya madhyāntaprathamāḥ bhaktamadhyāntaprathamāḥ| teṣu kāleṣu ye'mbu pibanti, te bhaktamadhyāntaprathamāmbupāḥ, yathākramaṃ samāḥ sthūlāḥ kṛśāśca bhavantītyarthaḥ| bhaktamadhye'mbu pītaṃ dhātusāmyaṃ samānatāṃ karoti| bhaktānte tu pītamāmāśaye kaphavṛddhiṃ vidadhatsthaulyamādhatte| bhaktādau ca pītaṃ nirindhanamagniṃ tejaḥpratipakṣatayā'vaśyamavasādayati, mando'gniśca samyagāhāraṃ paktumaśakto bhavati, āhārasya cāsamyagpākānna tathāpuṣṭiḥ, iti kṛśatve yuktiḥ| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-"bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām| ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayātkapham|| madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham|" iti|
Ā. rā. avasthāviśeṣeṇa phalakathanadvārā pānaṃ niyacchati-samasthūlakṛśā iti| bhuktasya madhye-ardhāhāre bhukte, yo'mbu pibati, sa samaśarīro bhavati| yo'nte-bhojanānantaraṃ, sa sthūlaḥ| yaḥ prathamaṃ-bhojanātpūrvaṃ, sa kṛśaḥ| ato'mbu bhuktamadhye peyamityarthasiddham|
---------------------------------------------| śītaṃ madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān||15|| tṛṣṇoṣṇadāhapittāsraviṣāṇyambu niyacchati| --------------------------------------------|16|
Sa. śītamambu madātyayādīn niyacchati-parākaroti| madātyayo-madyottho rogaḥ| glāniḥ-klāntiḥ| mūrcchā-mohaḥ| chardiḥ-vamiḥ| śramaḥ-khedaḥ| bhramaḥ-anavasthitiḥ| tathā, tṛṣṇādīni niyacchati| evaṃguṇamapyāmaṃ kvacinneṣyate| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.6)-"anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|" iti|
Ā. rā. śītodakaguṇānāha-śītamiti| glāniḥklamaḥ| śramaḥ-khedaḥ| uṣṇaṃ-sūryāditāpaḥ| dāhaḥ-pittādikṛtaḥ| asraṃ-raktam| niyacchati-hanti| eta eva sāmānyodakaguṇāḥ, śītasvabhāvatvādudakasya|
adhunoṣṇāmbuguṇānāha-------------------- -------------------------------------------------| dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ bastiśodhanam||16|| hidhmādhmānānilaśleṣmasadyaḥśuddhinavajvare| kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca śasyate||17||
Sa. dīpanādiguṇayuktamuṣṇamambu bhavati| bastiśabdena tātsthyānmūtraṃ gṛhyate| tena mūtraśodhanamityatrārtho bodhyaḥ| hidhmādhmānādiṣu ca śasyate| kāsaśca āmaśca pīnasaśca śvāsaśca pārśvaruk ca, tāsu ca śasyate| āmo-apakvaḥ, āhāra ityarthaḥ| kecittvāmapīnasa iti pīnasaviśeṣaṇamāmaśabdamāhuḥ| tairajīrṇa uṣṇāmbu noktaṃ syāt| ajīrṇe cālasakādirūpe jalamuṣṇamiṣyata eva|
Ā. rā. uṣṇodakaguṇānāha-dīpanamiti| kaṇṭhyaṃ-svaryam| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| sadyaḥśuddhiḥ-tadahaḥkṛtavamanādiḥ| navajvaraḥ-sāmajvaraḥ| āmaḥ-āmājīrṇam| pārśvaruk-pārśvaśūlam| uṣṇaṃ-kvathanoṣṇam, sūryāditaptaniṣedhāt(?)| kvathanavidhiścoktaḥ saṅgrahe (sū. a. 6)- "kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" tathā,-"pāṣāṇarūpyamṛddhemajatupākārkatāpitam| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍartijit||" iti|
adhunā kvathitaśītalaṃ nirdidikṣurāha------------- anabhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathitaśītalam| pittayukte hitaṃ doṣe, vyuṣitaṃ tattridoṣakṛt||18||
Sa. anabhiṣyandi-na śleṣmakāri| laghuguṇayogo'mbhaso'styeva, punarlaghutvakathanamagnisaṃskāravaśāllaghutaratvapratipattyartham| athavā, ādhārādivaśādakvathitamambho laghvāpi yadguru sampannam, tadapi kvathitaśītalaṃ laghu bhavati| śītalatvādabhiṣyanditvaṃ yattoyasya prāptam, tatkvathitaśītalatvenāsya niṣiddham| madātyayādihantṛtvaṃ tu yacchītalatvasāmānyāttadasyāstyeva, na kenacinniṣeddhuṃ sambhāvyate| pittayukta ityekavacanamavivakṣitam, tena vātapitte pittaśleṣmaṇi sannipāte ca yatra pittayogaḥ-pittādhikatvaṃ dṛśyate, tatraitat kvathitaśītalaṃ jalaṃ hitam| saṅgrahoktaṃ (sū.a.6) tatkvathanalakṣaṇaṃ saṅkṣepābhiprāyeṇeha noktam| yathā-"kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" iti| asyārthaḥ śiṣyavyutpattyai darśyate-dhanvasādhāraṇānūpeṣu deśeṣu kramaśaḥ kṣapitacaturbhāgātribhāgārdhaṃ salilamadhiśrapet| jāṅgalo hi deśo'nilānalābhyāṃ bhūyiṣṭhamadhiṣṭhitaḥ, tenātra toyaṃ lāghavādāśu viśuddhiṃ prāpnoti| ānūpastu bhūmisomaguṇabahulaḥ, tatra gurutvādiguṇayogāccireṇa viśuddhimaśnute| evaṃ sādhāraṇo deśaścintyaḥ| tathā, ṛtuṣvapi yathāyogamayameva kramo bodhyaḥ| suśrute tūktam (sū.a.45|40)- "yatkvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu tattoyaṃ kapharoganut|| tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ, hīnamardhena vātanut|" iti| saṅgrahoktameva (sū.a.6) granthamimaṃ kecidatrā'pi paṭhanti| yathā_ "pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi netarat|| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet| atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam|| prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|" iti| anyapradeśaje pīte pānīye ajīrṇe pānīyaṃ-jalaṃ, na pānīyaṃ-na peyam| etaduktaṃ bhavati-pānīye pīte tajjaraṇāntaṃ yāvat vijātīyaṃ jalaṃ na peyamiti| anyapradeśaja iti ko'rthaḥ? kaupe pīte tāḍāgaṃ na peyam, tāḍāge pīte kaupaṃ na peyam, evaṃ sarvatra cintyam| tathā, āme-apakve jale, ajīrṇe kvathitaṃ ca jalaṃ na peyam| pakve-kvathite, pīte jīrṇe'pi, itarat-āmaṃ jalaṃ na peyam, yāvanna bhuṅkte tāvatsajātīyamāpa na peyamityarthaḥ| śīte vidhirayaṃ-kvathitaśīta etadvidhānamityarthaḥ| turavadhāraṇe| tapte'jīrṇa eva śiśiraṃ tyajet, jīrṇe tu śītaṃ pibedityarthaḥ| atiyogena-atibāhulyena, tṛṣyataḥ-tṛṣṇāvato'pi prayojitaṃ-upayuktaṃ, sarvasyāpi narasya śleṣmapittatāṃ yāti| jvaritasya viśeṣataḥ-yata āmenāgnau bahiṣkṛte jvarasyotpattiḥ, āmasya ca pānīyaṃ vardhakamiti| saṅkṣepatayā'lpopayogitvācca avaśyāyādiguṇā granthakṛtā noktāḥ| tāṃścātra śiṣyahitāya brūmaḥ-"rūkṣastanuravaśyāyaḥ śīto vātāsrakopanaḥ| pānatṛḍdāhapittāsrakuṣṭhorustambhamehajit|| grīṣme tu sarvajantūnāṃ sparśanādapi śasyate| padminyambu ca pittaghnaṃ kaphakṛdvirasaṃ guru|| himaṃ tu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmameva ca| kaphaṃ na sandūṣayati na pittaṃ na ca mārutam|| yathā'śmavarṣaṃ prāleyaṃ himādalpāntaraṃ guṇaiḥ| carācarāṇāmahitaṃ, tuṣāraṃ tvagnināśanam|| (suśrute sū.a.45|35)- 'vaikiraṃ laghu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ vahnidīpanam| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam|| tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ vipāke doṣalaṃ tu tat| anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandigarhitam|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam| pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu|' candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham|| ratnākarasamutthaṃ ca sarvadoṣakaraṃ matam||" iti|
Ā. rā. śṛtaśītaguṇānāha-anabhiṣyandīti| anabhiṣyandi-srotasāmasrāvi| doṣe-vāyau śleṣmaṇi ca| uṣṇameva śītīkṛtaṃ-kvathitaśītalam| paryuṣitaśṛtaśītaguṇānāha-vyuṣitamiti| tat kvathita śītalam
nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu| tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam||19||
Sa. nārikelāntaḥsthitamudakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ ca bhavati| evambhūtamapi prabhāvāllaghu bhavati| tathā, tṛṣṇādiharaṃ dīpanaṃ mūtraśodhanaṃ ca bhavati|
Ā. rā. nārikelodakaguṇānāha-nārikelodakamiti| īṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarttijalaṃ-nārikelodakam| kecit suśrutādhyāyino gurviti paṭhanti, gurupākatvāt| iha tu gurulaghupākadvaividhyābhāvāllaṣvityeva paṭhanīyam, laghuguṇatvāt|
idānīṃ yuktyā'gryasaṅgrahaṃ nirdiśati----- varṣāsu divyanādeye paraṃ toye varāvare| -----------------------------------------|20| iti toyavargaḥ||1||
Sa. prāvṛṣyāntarikṣaṃ jalaṃ paraṃ varaṃ-atyantaṃ pathyam| nadīsambhavaṃ tvapathyam| iti toyavargaḥ|
Ā. rā. udakānāṃ tāratamyamāha-varṣāsu divyanādeya iti| varṣāśabdo nādeyenairva sambadhyate| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 25/37)- "āntarikṣamudakānām" iti pathyatvena prakṛṣṭatamamudakeṣu| "varṣānādeyamudakānām" iti, apathyatvena| nādeyaśabdenaikapadaṃgatasyāpi divyaśabdasyāyogyatvānna varṣāsambandhaḥ| na hi divyaṃ varṣābhavaṃ variṣṭham, tasya grahaṇaniṣedhāt| nāpi varṣāsveva varam, sarvadā variṣṭhatvāt| khāraṇādistu pālvalamavaramāha-"pālvalaṃ jalamambhasām" iti| ubhayaṃ pramāṇam| saṅgrahe tu (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ tu pāṇḍure| nīle kaṣāyamadhuraṃ, deśe lavaṇamūṣare|| sakṣāraṃ kapile, miśraṃ miśre, 'thāmbuguṇādhike| madhuraṃ, lavaṇāmlaṃ tu bhavedbhūmiguṇādhike|| tejo'dhike tiktakaṭu, kaṣāyaṃ pavanādhike| divyānukāritvavyaktarasatvāt khaguṇādhike|| [ *sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ, dīpanaṃ nātivātalam| sārasaṃ svādu laghu ca, tāḍāgaṃ guru vātalam|| cauṇḍyaṃ tu pittalaṃ, doṣaharaṃ prasravaṇodakam| audbhidaṃ svādu pitaghnaṃ, svādu vāpījalaṃ laghu|| nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet| ] kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam|| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam| tatkuryāt snānāpānābyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān|| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate|| ghanavasraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍa kaiḥ| parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vajragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam|| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṃ na ca pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje|| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi netarat| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet|| pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva hi tanmayam| ato'tyantaniṣedhe'pi na kvacidvāri vāryate||tatra śoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā syādalābhataḥ| na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā|| kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyathā|| atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam| prayāti pittaśleṣmatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|| varddhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān|| pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam| tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet|| āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇā niṣpipāso'pyapaḥ pibet| yāvantyaḥ kledayantyannamatikledo'gnināśanaḥ|| vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ|| anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|| tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam| toyaṃ vahniguṇabhraṣṭaṃ pāke'mlaṃ sarvadoṣakṛt|| bhavetparyuṣitaṃ tacca toyaṃ tu karakodbhavam| atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakṛt|| candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham| [*dṛṣṭimedhāvapuḥsthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu|| ] iti| iti toyavargaḥ|
pariśeṣebhyo vargebhyaḥ prājyajanopayogitayopakāritvenājanmasātmyena prādhānyāt payaḥ sajñāsāmānyāt payasa iva jīvanādiguṇayogācca toyavargādanu kṣīravargaḥ prakramyate| tatrāpi dadhyādīnāṃ mūlakāraṇatvāt kṣīrasya prāgupādānam| tathā, jīvanīyānāṃ rasāyanānāṃ cāgresaratvāt| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 13)- "kṣīraṃ jīvanīyānām| kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām| " ityādi| ---------------------- atha kṣīravargaḥ| ------------------------------------------------| svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam||20|| vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam| prāyaḥ payaḥ---------------------------------|21|
Sa. payaḥ-kṣīraṃ, prāyaḥ svādupākarasādiyuktaṃ bhavati| pākaśca rasaśca pākarasau, svādū pākarasau yasya tadevam| ojase hitaṃ-ojasyam| dhātūn vardhayatīti dhātuvardhanam| vṛṣyaṃ-śukrakaramatiśayeneti bodhyam| dhātuvardhanatvādeva śukrakaratvamātrasya siddheḥ prāyograhaṇāt kvacitkṣīraṃ naivaṃ bhavati| tathā coṣṭrīkṣīramīṣadrūkṣoṣṇalavaṇaṃ paṭhyate, ajākṣīraṃ ca laghu, āvikamuṣṇam, aikaśaphamuṣṇaṃ sāmlalavaṇaṃ ceti| tasmātprāyograhaṇaṃ kṛtam| svādupākārasatvādeva kṣīrasya snigdhavṛṣyādayo guṇā labdhā eva| kiṃ punaretairuddiṣṭaiḥ ? iti kecit| tān brūmahe| madhurarasāśritebhyaḥ snigdhavṛṣyādibhyo'pare snigdhavṛṣyādayo guṇā bahutarāḥ kṣīrasya vidyanta iti jñāpanāyaite snigdhādayo guṇāḥ punaruddiṣṭāḥ| mahābhūtānāṃ hi saṃyogādiviśeṣāt kvacidrasasahacaritā eva guṇā dravyamabhiniviśante| ye rase samāropya varṇyante| yathā-madhura āyuṣyādiguṇāḥ, amle'gnidīptikṛdādayaḥ| kecicca rasamanapekṣyaiva dravye niviśante| yathā-madhurarasadravye makuṣṭataṇḍulīyādau rūkṣādayo guṇāḥ| tathā hi snigdhādīnāṃ tatropalambhaḥ prāpto madhurarasāśliṣṭatvāt| tasmānmakuṣṭādidravyaṃ madhurarasasahacaroktena guṇaughena saṃyuktaṃ vaktuṃ yuktam| anyathā tu, kṛtaṃ ṣaḍrasaguṇasvarūpavarṇanamanarthakameva syāt| tasmādayamatra viṣayavibhāgo jñeyaḥ| kecidguṇā rasasahacaritā dravye niviśante, yadvaśāttaddravyaṃ rasaguṇānanuvartate| īdṛśaṃ ca viṣayamuddiśya tantrakṛdbhirmadhurādirasānāṃ snigdhādiguṇā varṇitā vedyāḥ| kecitu rasanirapekṣā eva dravye niviśante| ata eva taddravyaṃ rasaguṇānnānuvartate| asmiṃstu viṣaye rasaguṇavarṇanaṃ noktameva vedyam| tasmātkṣīrasya snigdhādiyogātsvādupākarasatve satyapi snigdhādiguṇavarṇanam| evaṃ cobhayathā kṣīrasya snigdhādiguṇayogādadhikāḥ snigdhādayo ye guṇāste'sya santītyavagaccha| ayameva ca vyavahāro'nyatrāpyevaṃvidhe śālyādau dravye vijñeyaḥ| nanu, "svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ|" iti (hṛ. sū. a. 9|21) vakṣyate| tataśca svādurasatvādeva svādupākatvaṃ labdham, tatkiṃ pākagrahaṇena ? bhaṇāmaḥ| "śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ gurubhāvādvidahyate" ityuktam| tadetatkṣīraṃ guruguṇayuktamapi vidāhāvasthāyāṃ ciraṃ na tiṣṭhati, prāgeva svādupākatāṃ yāti| itīmamarthaṃ jñāpayituṃ pākagrahaṇam| strīṇāṃ cāhārarasa evāpatyasnehāt kṣīrāya sampadyate| tathā ca dāruvāhiḥ- "strīṇāmapatyajāddharṣādrasaḥ kṣīrāya kalpate| snehādrasaḥ kṣaratyevaṃ hṛdayātkṣīrametyataḥ||" iti| gavyasya ca pūrvataramupādānaṃ sarvakṣīrebhyo jyāyastvāt, tathā māhiṣamapi takrādi gorasaśabdena prathitamiti|
Ā. rā. atha kṣīravargaḥ| "gavyaṃ māhiṣamājaṃ ca kārabhaṃ straiṇamāvikam| aibhamaikaśaphaṃ ceti kṣīramaṣṭavidhaṃ smṛtam||" iti| tatra sāmānyakṣīraguṇānāhaḥ-svādupākarasamiti| ojasyaṃ-ojovardhanam| svādurasatvātsvādupākādiṣu siddheṣu teṣāṃ grahaṇamanyebhyaḥ svādurasebhyo'tiśayārtham| dhātuvardhanatvācchukravardhanatve siddhe vṛṣyagrahaṇamapi| prāyograhaṇāduṣṭrīkṣīrādāvīṣallavaṇatvādyapi|
-----------------------------------------| ---------atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam||21|| kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ||22|| jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet| --------------------------------------------|23|
Sa. atra-eṣu kṣīreṣu madhye, gavyaṃ punaḥ kṣīraṃ jīvanīyamatiśayeneti boddhavyam, jīvanīyamātrasyaujasyamityanenaiva kṣīrasāmānyalakṣaṇenoktatvāt| ojasyaṃ hi jīvanīyamucyate| tathā hyojaḥkṣaye jīvanīyānāmauṣadhānāmupayogo nirdiṣṭaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 11|39)- "ojaḥ kṣīyeta kopādibhiḥ" ityuktvā'nantaramuvāca-"jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam|" iti| atra ca kṣīraṃ jīvanīyatvena gṛhītamapi punaruktaṃ prādhānyakhyāpanārtham| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|214)- "pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam|" iti| rasāyanaṃrasaraktādīnāṃ śreṣṭhānāṃ lābhopāyaḥ| tathā coktam (hṛ. u. a. 39|2)- "lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam|" iti| tathā, kṣatakṣīṇahitaṃ-uraḥkṣatāya hitaṃ kṣīṇāya ca hitam| kṣīṇaḥ-kṣīṇadhātuḥ| tathā, medhā-dhāraṇāśaktiḥ, tasyai hitaṃ-medhyam| "ugavādibhyo yat" iti yat| evaṃ balyam| tathā, stanyakaram| kṛño hetutācchīlyeti hetau ṭaḥ, strīṇāṃ stanyakaraṇe heturityarthaḥ| tathā, saram| śramādīṃścaikādaśa nāśayet|
Ā. rā. gavyaguṇānāha-atra gavyamiti| jīvanīyaṃ prāṇadhāraṇam| rasāyanaṃ-vayaḥsthāpanam| kṣataṃ-kṣatakāsaḥ, kṣīṇaḥ-kṣayarogī, tayorhitam| medhyaṃ-medhājananam| balyaṃ-balakaram| stanyakaraṃ-nāryāḥ kṣīrapradam| alakṣmīḥ-lakṣmīnāśahetuḥ| ādhiḥ-manaḥpīḍā| kṣut-atikṣudhā, tasyā eva rogatvāt||
--------------------------------------------| hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam||23||
Sa. mahiṣyā idaṃ-māhiṣaṃ kṣīram, atyagnibhyo'nidrebhyaśca hitam| tathā, garīyo-gurutaram| tathā, himaṃ-śītavīryam| munirapyāha (ca. sū. a. 27|215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti| [snehāt adūnaṃ-āpūrṇaṃ, snehādūnamiti vyākhyeyam| na tu snehonamiti, pratyakṣavirodhāt| tathā ca gokṣīrāt māhiṣakṣīre bahuḥ sneha upalabhyate| hariścandro'pyevameva vyācaṣṭe| tasmātsnehādhikamiti vyākhyeyam| ] kharanāde coktam-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathottaraṃ snehahīnamaurabhracchāgamāhiṣam|| jāṅgalānūpaśaileṣu carantīnāṃ yathottaram| payo gurutaraṃ vatso yathā tāsāṃ pravardhate|| guru śītataraṃ gavyānmāhiṣaṃ svapnalaṃ payaḥ| caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| yattu raviguptaḥ siddhasāre'dhyagīṣṭa-"gavyāt snigdhaṃ gurutaraṃ māhiṣaṃ svapnakṛtpaya:|" iti| tadbudhaiścintyam, sarvamataviruddhatvāt|
Ā. rā. māhiṣaguṇānāha-hitamiti| atyagnayaḥ-tīkṣṇāgnyaḥ| anidrāḥ-naṣṭanidrāḥ| garīyaḥ-gavyādguru| sāmānyavacanātsiddhe'pi himatve himagrahaṇamatiśayārtham| nanvevaṃ cedguruśabdādīyasun na kartavyaḥ, guruśabdādevātiśayasiddheḥ| maivam| śītatvādapi gurutvātiśayārthamīyasun kṛtaḥ| atra carakasuśrutayorvirodhaḥ| tatra carakaḥ (sū.a. 27/215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti| suśrutaḥ (sū. a. 45/55)- "mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam| nidrākaraṃ śītataraṃ gavyātsnigdhataraṃ guru||" iti| tatra carakoktaṃ gavyānmāhiṣasya snehonatvaṃ hṛdyādiguṇaviṣayam, māhiṣakṣīrajātsnehāt gavyakṣīrajaḥ sneho hṛdyādibhirguṇairadhika ityarthaḥ| suśrutoktaṃ snehādhikatvaṃ mātrāviṣayam, yāvato gavyāt kṣīrādyāvān snehastāvato māhiṣāttato'dhika ityarthaḥ| ata eva khāraṇādinottamaśabdaḥ prayuktaḥ-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathottaraṃ snehahīna maurabhracchāgamāhiṣam||" iti| udabhrādīnāṃ yathottarasnehahīnatvamuddeśavākyakramāpekṣayā-"kṣīrākarā gaurmahiṣī ajāvī karabhī gajī| hayī strī cāṣṭamī teṣāṃ pṛthakkarmaguṇān śṛṇu||" iti| gavyaṃ snehottamam, tato jaghanyaṃ māhiṣam, tata ājam, tata āvikamiti| jaghanyatvamānaṃ coktaṃ tenaiva-"guru śītataraṃ gavyātsvapnalaṃ māhiṣaṃ payaḥ| caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| nidarśanaṃ cedam| tena māhiṣāt chāgaṃ caturthabhāgasnehonam, chāgādaurabhramiti|
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||24||
Sa. ājaṃ-chāgalaṃ kṣīraṃ, laghu bhavati, alpāmbupānādibhirhetubhūtaiḥ| alpāmbupānāditvaṃ cājānāṃ svabhāvaḥ, anyāsāṃ tu deśasātmyāpekṣayā| nanu, yadyevaṃ svabhāvādevālpāmbupānādergamyamānatvādetadupanyāso vyartha eva| atrocyate| jñāpanārtham| idaṃ jñāpayati,-yadā ajā alpavyāyāmagurvaśanādi kuryuḥ, tadā tāsāmapyanyathā kṣīraṃ bhavet| evaṃ ca gavādīnāmapyāhārādivaśādgurulaghutvaṃ cintyamiti| tena prādoṣamaparāhṇe yadgṛhītaṃ payaḥ, tadapekṣayauṣasaṃ prabhāte yadgṛhītaṃ tadguru, ceṣṭārahitatvāt| rātrau hi prāṇināṃ na kadācicceṣṭā bhavati, ata auṣasaṃ guru| divā ca dhāvanaplavanādikayā ceṣṭayā prādoṣaṃ laghu| anayā ca diśā sarvamapi cintyam| ata eva saṅgrahe yaduktam (sū. a. 6)- "piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam|" iti| tadetenaivoktaprāyatvānnehoktam| śoṣetyādi| śoṣādīnāṃ dvandvaḥ| tān jayatīti kvip| śoṣajit| evaṃ jvarajidityādi|
Ā. rā. ājaguṇānāha-alpāmbupāneti| śoṣo-rājayakṣmā| alpāmbupānādihetūpanyāso nidarśanārthaḥ| ajānāṃ tatsvabhāvatvāt| alpāmbupānādiṣu satsu gavādīnāmapi payo laghu vijñeyam, yathā'jānāmityarthaḥ| arthādviparyaye guru| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam| aceṣṭayā ca prādoṣādgarīyaḥ smṛtamauṣasam|| vyākhyāto'nena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi| hṛsveṣu vātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet||" iti|
īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakṛmiśophodarārśasām||25||
Sa. auṣṭrakaṃ-uṣṭrīṇāṃ kṣīraṃ, laghu tathā īṣat-manāgrūkṣoṣṇalavaṇaṃ tathā dīpanaṃ bhavati| tathā, vātādīnāṃ śastaṃ-vātādiṣu pathyamityarthaḥ| auṣṭrakamiti "uṣṭrādvuñ" iti vuñ| prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇamityuṣṭrīśabdādapi|
Ā. rā. kārabhaguṇānāha-īṣadrukṣeti| śastaṃ-auṣadham| vātakaphaghnatvena hetuviparītatvādānāhādighnatve siddhe'pyānāhādigrahaṇaṃ vyādhiviparītatvakhyāpanārtham|
mānuṣaṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajit| tarpaṇāścotanairnasyaiḥ-----------------|26|
Sa. mānuṣīṇāṃ kṣīraṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajidbhavati vātaśca pittaṃ cāsṛk cābhighātaśceti dvandvaḥ, tairakṣirogaḥ, taṃ jayati yattadevam| kena prayogeṇa ? ityāha-tarpaṇāścotanairnasyaiḥ| na tvabhyavahārādinā| tarpaṇādīni-sve sve'dhyāye vakṣyamāṇāni|
Ā. rā. straiṇaguṇānāha-mānuṣamiti| tarpaṇaṃ-netrapūraṇam, āścotanaṃ-netrasecanam, tābhyāmakṣirogān jayati| masyena śirogatāṃśca vātādīn| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 27/220)- "jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapittasya tarpaṇaṃ cākṣirogiṇām||" iti|
--------------------------------------------| --------------------ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam||26|| vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam| ------------------------------------------|27|
Sa. āvikaṃ kṣīramuṣṇavīryaṃ bhavati| tathā, ahṛdyaṃ-hṛdayāyāhitaṃ bhavati| tathā, vātavyādhiharam| tathā, hikkādipradam| āvikamityaviśabdāt svārthe kapratyayāntāt "tasyedam" ityaṇ|
Ā. rā. āvikaguṇānāha-ahṛdyamiti| khāraṇādistvāha-"svādvamlapākaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittakapholbaṇam| āvikaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīraṃ hikkāśvāsānilāpaham||' iti| tatra hikkāśvāsau kaphapittajau karoti, vātajau haratītyavirodhaḥ| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 45/54)- "āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham| pathyaṃ kevalavāteṣu śvāse cānilasambhave||" iti|
-----------------------------------------| hastinyāḥ sthairyakṛt------------------|27|
Sa. hastinyāḥ kṣīraṃ sthairyakṛdbhavati|
Ā. rā. ebhaguṇānāha-hastinyā iti| sthairyakṛt-dehadārḍhyakṛt| bāḍhaṃ-atyartham|
---------bāḍhamuṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu||27|| śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram| --------------------------------------|28|
Sa. ekaḥ śapho-nakho, yāsāṃ vaḍavādīnāṃ tā ekaśaphāḥ, tāsāmidaṃ-aikaśaphaṃ kṣīraṃ, bāḍhaṃ-atiśayenoṣṇaṃ bhavati| tathā, śākhāsu-bāhūruprabhṛtiṣu yo vātaḥ, taṃ haratīti śākhāvātaharam| "harateranudyamane'c" ityac| tathā, samlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇaṃ ca| tathā, jaḍatākaraṃ-aṅgajāḍyakaraṇahetuḥ| "kuño hetuḥ" ityādīnā hetau ṭaḥ|
Ā. rā. aikaśaphaguṇānāha-uṣṇamiti| ekaśaphāḥ-avibhāgakhurā vaḍavāgardabhyādayaḥ| śākhā-bāhyo rogamārgaḥ| sāmlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇam| jaḍatā-prajñāhīnatvam|
--------------------------------------------------| payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ, yuktyā śṛtamato'nyathā||28||
Sa. āmaṃ-akvathitaṃ, payo'bhiṣyandi-śleṣmaprakopi, tathā guru bhavati| ataḥ-āmāt, anyathā-viparītaṃ, yuktyā śṛtaṃ bhavati| anabhiṣyandi laghu ca| laghimā tu pūrvāvasthāmapekṣyocyate| yuktiḥ-yoga upāya:| kharanādena kṣīrasya śrapaṇe yuktiḥ spaṣṭaṃ kṛtvā darśitā-"ardhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllaghutaraṃ śṛtam|" iti|
Ā. rā. apakkakṣīraguṇānāha-paya iti| abhiṣyandi srotaḥsrāvi| straiṇaṃ tvapakvameva guṇavat| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 45/62)-"tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam| varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam||" iti| pakavakṣīraguṇānāha-yuktyeti| ato'nyathā-anabhiṣyandi laghu ca| yuktiruktā khāraṇādinā-"ardhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllughutaraṃ śṛtam| syānnirjalaṃ śṛtaṃ dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam|| yathāśṛtatamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ|" iti|
bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ, dhāroṣṇamamṛtopamam| --------------------------------------------|29|
Sa. atiśayena kvathitaṃ kavalabhojyamiva sañjātaṃ, garīyo-gurutaraṃ bhavet| kharanādenoktam-"syānnirjalaṃ śṛtaṃ dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam| yathāśṛtatamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ||" iti| suśrute (?) coktam-"śṛtaśītaṃ tu pittaghnaṃ śṛtoṣṇaṃ kaphavātajit| tyajedvivarṇaṃ grathitaṃ vigandhaṃ virasaṃ paṭu|| raktapittapraśamanī vṛṣyā santānikā guruḥ|" iti| kharanādenoktam-"dhāroṣṇātsarvaśaḥ kṣīrācchītaṃ gurutaraṃ bhavet|" iti| dhāroṣṇamamṛtopamam, nirdoṣatvāt|
Ā. rā. atipakvakṣīraguṇānāha-bhavediti| garīyaḥ-apakvādguru| dhāroṣṇaguṇānāha-dhāroṣṇamiti| dhārāyāmuṣṇaṃ-dhāroṣṇam, yasya mukhameva pātram| iti kṣīram|
----------------------------------------------| amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit||29|| medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt| rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare||30|| pīnase mūtrakṛcchre ca, rūkṣaṃ tu grahaṇīgade| naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na||31|| nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ tannāghṛtasitopalam| na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā||32|| jvarāsṛk pittavīsarpakuṣṭhapāṇḍubhramapradam| --------------------------------------------|33|
Sa. amlau pākarasau yasya tadevaṃbhūtaṃ dadhi bhavati| tathā, grāhi-stambhanam| tathā coktam-"bhedi tatpiṇḍitān bhāvān śakṛdādīn bhinatti yat| viparītamato grāhi tacca stambhanamucyate||" iti| tathā, guru uṣṇaṃ vātajicca| medaādīnāṃ dvandvaḥ, tān karoti yattadevam| rocata iti rociṣṇu| na rocata eva kevalam, arocakamapi vyāvartayatīti śastamarucau| rocanaṃ hi ghṛtapūrādi na tvaruciṃ jayati| arucighnaṃ pa paṭolapatraṃ tanna rocate| tathā hyatraiva paṭhiṣyati (hṛ. sū. a. 10|14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇurarucim" ityādi| rociṣṇutvādeva coccāvacavyañjanaparivṛtairmāṃsamaṇḍakādibhirapi suhitasyāpi dadhanyabhilāṣa utpadyata eva| ata eva caitadāhārānte'bhyavaharanti| śītaka iti viṣamajvaraviśeṣaṇam| śītakāritvaṃ tu vāte śleṣmaṇi tatsaṃsarge vā yadyapi tritaye sambhavati, tathā'pi vātajidvātaja eva viṣamajvare dadhi prayojyam, saṃsarge vā vātolbaṇe| tathā hi śītajvara evoktam (hṛ. ci. a. 1|142)- "agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam|" iti| nanu, pīnase śastamiti kathamaviśeṣeṇoktam ? yataścatvāraḥ pīnasā vātapittakaphasannipātajā iti vakṣyante| tatra dadhno vātādhika eva yuktatvaṃ, na śeṣeṣu| atra sañcakṣmahe| paripākāt pīnasasyopaśāntiḥ| paripākakaraṃ ca dadhi, uṣṇatvāt| athavā pūrvavatsāmānyoktāvapi yatra yogyatā'sya vātike, tatraiva tadupakalpyatām| anukteṣvapi hi sāmānyopakramo vastuvaśādviśeṣveva vipariṇamati| tathā hyatraivopariṣṭāddugdhakarmasu vyatītam-"śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet||" iti| na ca sarveṣveva kāsaśvāsakṛcchrāsrapitteṣu payaḥ kārmukamiti| tathā, grahaṇīroge tu tadrūkṣaṃ śastam| anena ca hetunā dadhnaḥ prakṛtisthasya snigdhatvaṃ yuktyaivoktam| yato grahaṇyāṃ rūkṣaṃ-uddhṛtasāramuddiṣṭam| niśi naiva-na kiñcidadyāt| naivādyānniśi naivoṣṇamityevakārā ātyantikaniṣedhāya| rātrau niṣedhāddivā bhuñjītetyarthādavagamyate| naivoṣṇaṃ-agnyāditāpāttaptam| tathā, vasantagrīṣmaśaratsu na bhojyam| anyartāvapi mudgasūpādīnāmanyatamena rahitaṃ na bhojyam| tatra ghṛtasitopalayoḥ samāṃśikatayoreva yogena pathyatvamicchanti| mudgasūpādīnāṃ tu miśrībhāvo dadhnā janyamānasya doṣasya pratibandhārthaṃ kalpyate, raktapittavat| yathāsamīraṇolbaṇe'srapitte tittiryādīnāmauṣṇyamudumbarādirasena pratibadhnāti| nityamiti| yadyupaśete śarīrasya tathāpyudakarogāvahatvānna śīlanīyam| ata eva mātrāśitīye'pyatidoṣalatvādasya niṣedhaṃ karoti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 8|40)- "kilāṭadadhikūcīkā" ityādi| no mandamiti| dugdhāvasthāṃ vyatītya dadhyavasthāmasamprāptamantarālavarti-mandakamityucyate| tasmin satyapi snehe pariṇativiśeṣeṇa kālātmanā srotasāmatyantopalepakṛto doṣatrayakopo'pi bhavatītyatīva varjanīyameva mandakaniṣedhaścopalakṣaṇārthaḥ, tena madyādīnapyaprāptarasānnopayuñjītetyavagantavyam| anyathetyādi| praśabda evaṃ dyotayati-vidhibhraṣṭaṃ dadhi niṣevyamāṇaṃ prakarṣeṇa jvarāsṛkpittādīn dadāti| nanu, śukrakṛttvabalavardhanatvāddīpanatvamanupapannam| śukrakṛdbalavardhanāni hi dravyāṇi prāyeṇa gurūṇi bhavanti| ato dadhyevaṃguṇaṃ satkathaṃ nāmāgnikṛtsyāt ? atrācakṣmahe| amlatvāduṣṇavīryatvācca yuktameva| yato rasavipākābhyāmamlaṃ vīryeṇoṣṇaṃ ca dadhi, ato'gnikṛttvamasminnupapannamiti| nanu, śukrakaratvaṃ dadhno na yuktam| yato'mlapākarasaṃ dadhītyadhītamācāryeṇa, amlaśca śukranāśanaḥ, tasmācchukrakṛttvamayuktam| atrācakṣmahe| snigdhatvabṛṃhaṇatvavātaghnatvabalyatvaiḥ śukrakṛttvamupapannameva| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 9|22)- "kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" iti| nanu, vātajidityanena nārthaḥ| yāni khalu dravyāṇi balyasnigdhagurūṣṇayuktāni, tāni vātaghnānyeva dṛṣṭāni| tasmādvātajiditi na vācyam| naivam| saktumadyasūryatāpamandakādiṣu vyabhicārāt| tathā hi-saktavo vātalā vṛṣyā rūkṣā balakarāśca| mārdvīkādimadyaṃ harṣaṇatvādvṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tathā ca vakṣyati (hṛ. u. a. 40|35)- "manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate|" iti| madyaṃ ca mātrā pītaṃ harṣaṇaṃ bhavati| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.24|59)-"harṣamūrjapradaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyam" iti| sūryatāpaścoṣṇo'pi sanmārutasya vṛddhaye| tathā ca muniḥ (ca.ci.a. 14|13)-"kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca|" ityārabhya yāvat "vātātapau bhayaṃ śoko heturvātārśasāmiti||" iti| mandakaṃ ca snigdhāmlaguruguṇayuktamapi tridoṣakaram| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakam" iti| triṣu ca doṣeṣvantarbhūtaḥ pavana iti caivaṃ vyabhicāradarśanādvātajidityuktam| kṣīrasya ca dadhyātmanā pariṇamato'nabhivyaktāmlābhivyaktāmlātyamlalakṣaṇāstisro'vasthāḥ sampadyante| tatra mandajātaṃ-anabhivyaktāmlam| samyagjātaṃ-abhivyaktāmlam| atijātaṃ-atyamlam| tatra mandajātaṃ tridoṣakṛttvānniṣiddham| samyagjātasyaite pūrvoktā guṇāḥ| kiñciddhīnāścātyamlasya| tathā, sujāte'tyamle ca dadhni saramaṇḍau staḥ| tatra dadhna uparibhāgaḥ saraḥ, adho maṇḍaḥ| etadguṇāstu lāghavikatvānnehoktāḥ| muninā ca darśitāḥ (ca.sū.a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakaṃ jātaṃ vātaghnaṃ dadhi śukralam| saraḥ śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||" iti| śleṣmapittaraktakṛttvaṃ cāmlapākarasoṣṇavīryatvādevātragamyate| yattu sākṣādeteṣāmupādānaṃ tat prakarṣārtham| anyebhyo'mladravyebhyo dadhyetānyatiśayena karotīti| naivādyānniśītyādau granthe caikasminneva nakāre kartavye yadanekanakārakaraṇaṃ tacchāstraniṣiddhadadhibhakṣaṇādatipratyavāyajñāpanārtham| carakoktaśca maṅgalyaguṇo nehoktaḥ, cikitsāyāmanupayogitvāt| ata eva sarpirādīnāṃ maṅgalyānāmapi carake'pi maṅgalatvaṃ nāvādīditi| suśrute tu (sū.a. 45|68) dadhno viśeṣaguṇā uktāḥ| yathā-"dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam|| vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittapraṇāśanam| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam|| vipāke kaṭu sakṣāramamlaṃ bhedyauṣṭrakaṃ dadhi| vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca|| vātaghnaṃ kaphakṛtsnigdhaṃ viśeṣānna ca pittakṛt| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam|| śṛtakṣīrācca yajjātaṃ guṇavaddadhi tatsmṛtam| vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam|| dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhivātalam| dīpanīyaṃ viśeṣeṇa sakaṣāyaṃ rucipradam||" iti| kevalamapi svalpaṃ kadāciddadhi bhuñjītetyarthādavagamyate| anyathā kevalasya guṇakathanaṃ niṣphalameva syāditi kecidāhuḥ|
Ā. rā. dadhiguṇānāha-amlapākarasamiti| grāhi-stambhanam| rociṣṇu-svayaṃ rocate| arucau śastaṃ-anyānyapi rocayati| śītake-śītajvare| viṣamajvare tu-aśīte'pi| rūkṣadadhiguṇānāha-rūkṣaṃ tviti| rūkṣaṃ-uddhṛtasneham, grahaṇīdoṣe śastam| dadhibhojanaṃ niyamayati-naiveti| uṣṇaṃ-agnyāditaptam| uṣṇo-grīṣmaḥ| sitopalā-śarkarā| nityaṃ-pratyaham| mandaṃasamyagniṣpannam| vasantādibhyo'nyadā divā ghṛtādyanyatamopetaṃ śītaṃ sujātamekāhādyantaraṃ dadhi bhuñjīteti mathitārthaḥ| niyamātikrame doṣamāha-anyatheti|
---------------------------------------------| takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||33|| śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ| plīhagulmaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet||34||
Sa. takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajicca bhavati| tathā, śophādīnekādaśa jayet| ghṛtasyātipānāt vyāpat-rogo ghṛtavyāpat| garaḥ-kṛtrimo viṣaviśeṣaḥ| suśrute coktam (sū.a.45|86)- "naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale| na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike|| śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca| mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate||" iti| tathoktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu| pīnasaśvāsakāsādau siddhamevopayojayet||" iti| "mandajātaṃ marutkopi rūkṣābhiṣyandi durjaram| atijātaṃ bhṛśāmlauṣṇyataikṣṇyātpittakaraṃ param|| doṣaghnamuddhṛtasnehaṃ sasnehamapi śophajit| (su. sū. a. 45|89)- 'vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram|| hitaṃ takraṃ kaphe sāmlaṃ vyoṣasauvarcalānvitam| takrāllaghutaro maṇḍo durjarā takrakūrcikā'||" iti|
Ā. rā. takraguṇānāha-takramiti| mathitaṃ dadhi-takram| taddvividhaṃ,- sajalaṃ nirjalaṃ ca| sajalaṃ dvividhaṃ,- sasnehamasnehaṃ ca| tatrāsnehasyaite guṇāḥ| sasnehasya gauravātkiñcidūnāḥ| nirjalasya tato'pyūnāḥ| tathā coktam (suśrute sū. a. 45/85)- "manthanādyatpṛthagbhūtasnehamarddhodakaṃ ca yat| nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase||" iti| tathā (saṅgrahe sū. a. 7)- "daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu||" iti| kaphaghnatve viśeṣa uktaḥ saṅgrahe (sū. a. 7)- "takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|" iti| mūtragraho-mūtrakṛcchram| ghṛtasyātipānādutpanno rogo-ghṛtavyāpat| garaṃ-kṛtrimaṃ viṣam|
tadvanmastu saraṃ srotaḥśodhi viṣṭhambhajillaghu| ------------------------------------------------|35|
Sa. mastu tadvat-takravadguṇairvedyam| tathā, saram| tathā, srotaḥśodhiḥ| tathā, viṣṭambhajit| suśrute coktam (sū.a.45|81)- "tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam| amlaṃ kaṣāyānurasamavṛṣyaṃ kaphavātajit|| āhlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat| balamāvahati kṣipraṃ tathā bhaktasya rocakam||" iti|
Ā. rā. mastuguṇānāha-tadvaditi| sujātasya dadhno dravabhāgo-mastu| doṣapūrṇāni srotāṃsi śodhayatīti-srotaḥśodhi| saraṃ-malānulomanam| viṣṭambhajit-vātānulomanam| bhedino'pi kūṣmāṇḍāderviṣṭambhitvadarśanāt grāhiṇo'pi nāgarasya vibandhanuttvadarśanādubhayorgrahaṇam| tadvaditi laghutve siddhe ladhvityatiśayārtham|
------------------------------------------------| navanītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ varṇabalāgnikṛt||35|| saṅgrāhi vātapittāsṛkkṣayārśorditakāsajit| -----------------------------------------------|36|
Sa. navanītaṃ navaṃ-navoddhṛtaṃ, laghu vṛṣyaṃ ca| tathā, śītaṃ-śītavīryaṃ, balavarṇāgnikaraṃ ca| tathā, saṅgrāhi vātādijicca| saṅgrahe coktam (sū.a.6)-"śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtam|" ityādi|
Ā. rā. navanītaguṇānāha-navanītamiti| navaṃ-sadyaskam| asṛk-raktam| kṣayo-rājayakṣmā| arditaṃ-ekāyāmaḥ|
-------------------------------------------------| kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit||36||
Sa. kṣīrodbhavaṃ tu-kṣīrādeva jātaṃ mathitvotpāditaṃ, navanītaṃ saṅgrāhi raktapittākṣirogajicca bhavati|
Ā. rā. kṣīranavanītaguṇānāha-kṣīrodbhavamiti| kṣīrodbhavaṃ-kṣīramathanodbhavam| sarpirapyevaṃ dvividhaṃ jñeyam|
śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām| bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām||37|| kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham||38|| snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||39||
Sa. ghṛtaṃ dhīprabhṛtīnāmagniglapitātmāntānāṃ śastaṃ-hitam| dhīḥ-buddhiḥ, vastugrahaṇaśaktiḥ| smṛtiḥ-atītavicāraśaktiḥ| prajārthināṃ śastam| prajā-apatyam, tadarthinām| śukrasya saphalatākaramityarthaḥ| tathā, vātādighnam| tathā, snehānāṃ-tailādīnāṃ, uttamaṃ-śreṣṭham| tathā, śītam| vayasaḥ sthāpanaṃ-jarayā vinā vayasaḥ sthāpanamityarthaḥ| sahasravīryamiti| sahasra-śabdo'nekārthaḥ, anekaśaktītyarthaḥ| katham ? vidhibhiḥ,-yogasaṃskārādibhirghṛtamanekaśaktiḥ sampadyate| yena dravyeṇa prayujyate saṃskriyate vā, tacchaktimevā'nurudhyate| athavā tatsaṃyogācchaktyantaramanyadārohati| ato hetoḥ sahasraśabdo'nekārthaḥ| anyathā dravyāṇāmānantyātkathaṃ daśaśatavācī sahasraśabda upapadyate| anye tvevaṃ vyācakṣate -sahasraśabdo daśaśatasaṃkhyāvācyeva| sahasrapākyaṃ hi sarpiruktam, na sahasrapākyātpareṇa| tatra cedaṃ sahasrapākyatve prayojanam-pākasahasraṃ yāvadasya saṃskāro'nuvartate, nātaḥparam| anyathā sahasrapākātpareṇa kimiti pāko noktaḥ ? tasmādāsahasraṃ pākānāṃ śaktyantarāṇyārohanti pākāḥ, na tataḥ pareṇeti| tathā, karmasahasrakṛt-anekakāryakṛt|
Ā. rā. ghṛtaguṇānāha-śastamiti| upadiṣṭagrahaṇe śaktiḥ-dhīḥ| gṛhītasya vicchedena dhārayituṃ śaktiḥ-smṛtiḥ| avicchedena-medhā| prajādibhirarthiśabdaḥ sambadhyate| prajāapatyam| kṣatakṣīṇaḥ-kṣatakāsapīḍitaḥ| parīsarpo-visarpaḥ, śastraṃ-śastraghātaḥ, agniḥ-agnidāhaḥ, taistribhirglapitaḥ-pīḍitaḥ, ātmā-śarīraṃ yeṣāṃ te tathā| śoṣo-rājayakṣmā| jvaro-jīrṇajvaraḥ, navasya snehānarhatvāt| snehānāṃ-tailādīnām| vayasaḥ-yauvanasya| yojanayā karmasahasrakṛtbahutarakāryakṛt| yataḥ sahasravīryaṃ-bahutaraśaktiyuktam| kaiḥ? vidhibhiḥ,- yogasaṃskārapānābhyañjanānuvāsanādibhiḥ|
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān| purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam||40||
Sa. purāṇaṃ-atītabahu kālaṃ, pañcadaśādivarṣasthitaṃ, ghṛtaṃ madādīn vyādhīn jayati| vraṇānāṃ paicchilyādīn śodhayati| tathā, vraṇān ropayati| saṅgrahe caivamadhyaiṣṭa (sū. a. 6)- "vraṇaśodhanaropaṇam| pūrvoktāṃścādhikānkuryādguṇāṃstadamṛtopamam|| tadvacca ghṛtamaṇḍo'pi rūkṣastīkṣṇastanustu saḥ|" iti|
Ā. rā. purāṇaghṛtaguṇānāha-madāpasmāreti| mūrcchāyomūrcchā| śodhanaṃ-duṣṭavraṇānām, ropaṇaṃ-śuddhānām| daśavarṣoṣitaṃ-purāṇam| uktaṃ ca- "ugragandhaṃ purāṇaṃ syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam| lākṣārasanibhaṃ śītaṃ prapurāṇamataḥ param||" iti|
balyāḥ kilāṭapīyūṣakūrcikāmoraṇādayaḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ||41||
Sa. kilāṭādayo balyāḥ| tathā, śukrādikarāḥ| tathā, viṣṭambhino guravo doṣalāśca syuḥ| ādigrahaṇāttakrapiṇḍakakṣīraśākayorgrahaṇam| vahnināśakatvaṃ caiṣāṃ balyatvena śukrakṛttvena viṣṭambhidoṣalatvenāvagatameveti 'vahnisādanāḥ' iti granthakṛtā nehakṛtam| saṅgrahe tu spaṣṭārthaṃ kṛtameva| tatra, kilāṭaḥ-alpakṣīro bahunā takreṇa kṛtaḥ| pīyūṣaḥ-sadyaḥprasūtākṣīrakṛtaḥ| kūrcikā-dadhitakrakṛtā kilāṭikā| moraṇaḥ-kṣīrasadṛśaḥ kilāṭikaḥ| piṇḍanaṃ-uttarāpathe prasiddham| kṣīraśākaḥ-prasiddhaḥ|
Ā. rā. kilāṭādīnāṃ guṇānāha-balyā iti| dadhnā takreṇa vā saha pākātpṛthagbhūtaṃ ghanadravabhāgaṃ kṣīraṃ-kūrcikā| saiva pākādvinā-kṣīraśākaḥ| tayorghānabhāgaḥ pṛthaguddhṛtaḥ-kilāṭaḥ, dravabhāgo-māreṇaḥ| prasūtidinādārabhya yāvanmalina ghanaṃ kṣīraṃ tāvat-pīyūṣaḥ| ādiśabdāt kṣīraśākatakrapiṇḍakau| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"balyāḥ kilāṭakūrcikātakrapiṇḍakamoraṇāḥ| sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ|| iti| ghanavastrabaddhaṃ svayaṃ srutadravabhāgaṃ takraṃ-takra-piṇḍakaḥ| viṣṭambhinaḥ-adhovātāvarodhinaḥ| doṣalāḥ-āmasañcayakāriṇaḥ| doṣaśabdenātra āmo grāhyaḥ, "sadoṣaśabdaṃ ca śakṛt dravaṃ sṛjati vegavat|" (hṛ. ni. a. 2/78) ityādivat| na tu vātādayaḥ, kaphasya pṛthaggrahaṇātantrāntare vātaghnatvācca| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/91)- "balyaḥ kilāṭo'nilahṛt puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ| madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṇau|| iti| kūrcikāmoraṇāvatra dadhibhavau grāhyau| takrakūrcikāyāstantrāntare vātalatvāt tanmoraṇasya ca laghutvāt| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/90)- "grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā| takrāllaghutaro maṇḍo dadhikūrcikatakrajaḥ||" iti| kūrcīkṛtaṃ takraṃ-takrakūrcikā|
gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave| -----------------------------------------------|42| iti kṣīravargaḥ||2||
Sa. gosambhave kṣīraghṛte śreṣṭhe| āvike ca nindite-garhite| ghṛtasya ca kṣīravikāropalakṣaṇārthatvāddadhitakramastvādīnāmapi gavyānāṃ śreṣṭhatvameva vedyam| ata evāvisambhavānāṃ dadhitakrādīnāmadhamatvameva vedyam, na kṣīraghṛtayoreva| ata eva saṅgrahe suspaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a. 6)- "vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathāpayaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ-ghṛtādīnāṃ payoguṇānatikrameṇa guṇān vidyāt| yathāśabdasya padārthānativṛttyarthe'syāvyayībhāvaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati| yathā-"svādupākarasam" ityādīnā sāmānyena kṣīraguṇā uktāḥ| tadvaddadhyādīnāmapi sāmānyenaiva guṇā uktāḥ| viśeṣābhilāṣe tu dadhyādīnāṃ satsvapi sāmānyaguṇeṣu prakṛtibhūtaṃ yatkṣīraṃ tadguṇoccayo'pi grāhya iti| kharanāde tūktam-"dadhyādīnāṃ tu tajjānāṃ sāmānye guṇakarmaṇī| tathā svāt svādapi kṣīrāddadhyādīnāṃ viśeṣaṇam||" iti| gavyamiti "gopayasoryat" iti yat| bāhulyena kṣīranirdeśātkṣīravargo'yam| dadhinavanītādīnāṃ tu tadvikārabhūtatvāt| iti kṣīravargaḥ|
Ā. rā. kṣīrāṇāṃ ghṛtānāṃ ca tāratamyamāha-gavye kṣīraghṛta iti| gavyāvikayoruttamādhamatvāditarepāṃ madhyamatvaṃ jñeyam| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathāpayaḥ|" iti| iti kṣīravargaḥ|
kṣīravargādanantaramikṣuvarga ārambhyate, guṇakriyātulyatvāt| tathā, hi-ikṣurapi kṣīravatsaragurusnigdhabṛṃhaṇādiguṇakarmā-------------------- athekṣuvargaḥ| --------------------------------------------------| ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt||42|| vṛṣyaḥ śīto'srapittaghnaḥ svādupākaraso rasaḥ| so'gre salavaṇo, dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ||43||
Sa. ikṣo rasaḥ saratvādiguṇayuktaḥ| tathā, kaphamūtrakṛt| saraḥ-śakṛdbhedīti kathyate| tathā, (hṛ. sū. a. 6|84)- "gurvī sarā tu pālakyā" ityuktvānantaramuktavān-"pālakyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ|" iti cañcuśākasya saṅgrahaṇena guṇena saratvaṃ bādhitamiti| atra snigdhabṛṃhaṇavṛṣyamadhurādiguṇena yuktaṃ ca dravyaṃ prāyaḥ pavanahantṛ dṛṣṭam| ato'syāpīkṣurasasya mārutajittvaṃ vedyam| granthakṛtā tu spaṣṭaṃ kṛtvā noktam| bhukte hi samīraṇakṛttvamasya dṛṣṭam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti| kharanāde'pyuktam-"mārutā''dhmānajananaścakṣuṣyo bṛṃhaṇo rasaḥ|" iti| sa ca-rasaḥ, agre-ikṣuprānte jātaḥ, salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| suśrute coktam (sū.a.45|156)-"atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre tvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| pāṣāṇādisaṅkṣuṇṇasyekṣoḥ sadya eva yo rasa utpadyate, tasyaite yathoktā guṇā vedyāḥ, nānyathā pīḍitasyekṣurasasya| yantradantādipīḍitasyānyathā śāstrakṛtā guṇo nirdiśyate| dantapīḍito yaḥ, sa śarkarāsama iti|
Ā. rā. athekṣuvargaḥ| ikṣurasaguṇānāha-ikṣoḥ sara iti| gurvādiguṇatvādvātaghnatvamarthasiddham| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti| "mārutādhmānajananaścekṣūṇāṃ bhakṣito rasaḥ|" iti khāraṇādināpyuktaṃ vātalatvaṃ bhuktamātrapītekṣurasaviṣayam| ikṣvagrabhāgarasaguṇānāha-so'gra iti| salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| agraśabdenekṣostatparvaṇāṃ cādyantau bhāgau| uktaṃ hi khāraṇādinā-"madhyakāṇḍe sumādhuryamikṣormūlāgraparvasu| mādhuryaṃ sāmlalavaṇaṃ vidāhī tena yāntrikaḥ||' iti| yattṛktaṃ suśrutena (sū.a. 45/156)-" atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre'kṣiṣu ca vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| tatra mūlaśabdena madhyamakāṇḍānāṃ prathamaṃ kāṇḍam| akṣiṣu-sandhiṣu| dantapīḍitekṣuguṇānāha-dantapīḍita iti| śarkarāsama iti dāhaghnatvādibhirguṇaiḥ|
yāntrikastvanyaguṇa evetyāha------------------------- mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ||44|| vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau------------------| ----------------------------------------------------|45|
Sa. mūlaṃ cāgraṃ ca jantujagdhādayaśca mūlāgrajantujagdhādayaḥ, teṣāṃ tathāvidhānāmikṣūṇāṃ pīḍanaṃ, tasmānmūlāgrajantujagdhādipīḍanāt| tathā, malasaṅkarāt-malamiśraṇāt| tathā, kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca-yāntrike rase svalpakālaṃ vidhṛtiḥ-vilambaśca dṛṣṭaḥ| tadetaiḥ kāraṇairyāntriko raso vikṛtiṃ yāti-svabhāvānyathātvaṃ prāpnoti| tathā-gururadhikaṃ guruḥ sampadyate, avidāhi vidāhi, aviṣṭambhī viṣṭambhī, ityevaṃvidhā'sya vikṛtiḥ| yāntrikasya ca rasasya bāhulyena loke mūlādisahitasya pīḍanātkālavilambopalabdheśca granthakṛdevaṃ samavocat| ata eva hetunirdeśo'tra kṛtaḥ, hetvabhāvātkāryābhāvapratipādanāya| tena yadā'tinipuṇadhībhirmūlādirahitaḥ pīḍyate, kālavilambitaṃ ca nopayujyate, tadā vikṛtiṃ na yātyeverthaḥ|vidāhītyādi| yato vikṛtiṃ yāti, tena-hetunā, asau yāntriko, vidāhyādiguṇaḥ sampadyate| vidāhī-jaṭharāgnisaṃyogādyaḥ pākaṃ gacchanmadhyamāyāmevāvasthāyāṃ vidahyamānaḥ pittaṃ kurvaṃścirakālamavatiṣṭhate, na drāgeva jarāṃ yāti gurutvādathavā vastusvabhāvāt, sa vidāhaguṇayukto bhāvo bhaṇyate| tasmāt gurusvābhāvyādvidāhī kathitaḥ| tathā coktaṃ dhānvantare-"śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ gurubhāvādvidahyate|" iti|
Ā. rā. yantrapīḍitaguṇānāha-mūlāgreti| jantujagdhaḥkṛmibhakṣitāvayavaḥ| ādiśabdāt tvagādayaḥ| malo-yantrādilagnaḥ| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā-pīḍanagrahaṇādikālavilambena, vikṛtiṃ-mādhuryādinyūnatvaṃ, yāti| yadyapi sarvamannapānaṃ vidāhi, vidagdhāvasthāyā avaśyaṃbhāvāt, tathāpi yaccirakālaṃ vidagdhāvasthāmanubhavati, tadvidāhītyucyate| tena-vikṛtiṃ gamanena, asau-yāntrikaḥ| hetūpanyāsāddhetvalpatvena doṣālpatvaṃ jñeyam|
------------------------------tatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṃśikaḥ||45||
Sa. tatra-teṣu ikṣuraseṣu madhye, pauṇḍrako raso varaḥ-sarvekṣurasebhyaḥ śreṣṭhaḥ| katham ? śaityādibhirhetubhūtaiḥ| śītasya bhāvaḥ-śaityam| "guṇavacana" ityādinā ṣyañ| prasādaḥ-prasannatvam| mādhuryaṃ-svādutā| tamanu vāṃśikaḥ-hīnārthe'nuśabdasya "karmapravacanīyayukta" iti dvitīyā, śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīno vāṃśika ityarthaḥ|
Ā. rā. athekṣuviśeṣaguṇāḥ| tatra pauṇḍrakaguṇānāha-tatra pauṇḍraka iti| pauṇḍrakaḥ-śvetekṣuḥ| prasādo-nairmalyam| vāṃśikaguṇānāha-tamanviti| tamanu-tasmātpauṇḍrakāddhīnaḥ| hīnārthasyānoḥ karmapravacanīyatvāt dvitīyā| vāṃśiko-nīlekṣuḥ|
śataparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ||46||
Sa. śataparvakādayaḥ, tataḥ-vāṃśikāt, kramāt-uttarottaraṃ, śaityādibhirhīnāḥ| te ca śataparvakādaya īṣatkṣāratvena yuktā īṣatkaṣāyarasā īṣaduṣṇāḥ kiñcidvidāhinaśca|
Ā. rā. śataparvādiguṇānāha-śataparvaketi| śataparvakaḥ-hrasvabahuparvā| kāntāranaipālau-svanāmaprasiddhau| ādyaśabdāddīrghapatrādayaḥ| tataḥ-vāṃśikāt, kramāt-uttarottaraṃ hīnāḥ| sakṣārāḥ-īṣapallavaṇāḥ|
phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam| --------------------------------------------|47|
Sa. phāṇitaṃ-kṣudraguḍībhūta ikṣurasaḥ, guru-atiśayenetyarthādvedyam, gurutvamātrasyekṣurase'pyuktatvāt| abhiṣyandi| tathā, cayakṛt-tridoṣakaram| mūtraśodhanaṃ-mūtramativāhayati| tantrāntare coktam-"rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt| kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam||" iti|
Ā. rā. athekṣurasavikārāḥ| te ca pañca,-"ikṣo rasasya samalatryaṃśārddhāṅghrimalā malāḥ| vikārāḥ phāṇitaguḍamatsyaṇḍīkhaṇḍaśarkarāḥ||" iti| tatra phāṇitaguṇānāha-phāṇitamiti| cayakṛt-viśeṣāgrahaṇāt trayāṇāṃ doṣāṇām|
nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛdguḍaḥ||47|| prabhūtakṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakapho'paraḥ| -----------------------------------------|48|
Sa. guḍo dhautaḥ-saṃskāravaśānnirmalo, nātiśleṣmakaraḥ-kiñcitkaphakara ityarthaḥ| mūtraṃ ca śakṛcca mūtraśakṛt, sṛṣṭaṃ-bahiḥ kṣiptaṃ, mūtraśakṛdyena sa evam| prabhūta iti| apara iti dhautāt-viśuddhādanyaḥ, samala iti yāvat| prabhūtāḥ kṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakaphā yasya sa evam| kāraṇe kāryopacārādguḍo'pyevamuktaḥ| yathā-ānūpodakaṃ pādaroga iti| prabhūtakṛmyādīn karotītyarthaḥ|
Ā. rā. guḍaścaturdhā, -dhautādhautapurāṇanavabhedena| tatradhautaguḍaguṇānāha-nātiśleṣmakara iti| sṛṣṭamūtraśakṛt-malānulomanaḥ| adhautaguḍaguṇānāha-prabhūtakṛmimajjeti|
------------------------------------------------------| hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca, navaḥ śleṣmāgnisādakṛt||48||
Sa. guḍa ityanuvartate| purāṇo guḍo hṛdayāya hitaḥ| tathā, pathyaḥ-antarmadhyabahirmārgāya hitaḥ| navo guḍaḥ śleṣmāṇamagnisādaṃ ca karoti|
Ā. rā. purāṇaguḍaguṇānāha-hṛdya iti| pathyaḥ-svastha hitaḥ| navaguḍaguṇānāha-nava iti| agnisādaḥ-agnimāndyam|
vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ||49||
Sa. matsyaṇḍikādayastrayo vṛṣyāḥ| tathā, kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāśca| tathā, krameṇa guṇavattamāḥ-dhautaguḍādapi matsyaṇḍikā guṇakārī nirmalataratvāt, tato'pi khaṇḍo guṇavattaraḥ, khaṇḍādapi śarkarā guṇavattamā nirmalatamatvāt, guṇavattameti guṇavatīśabdasya tamappratyaye puṃvadbhāvo'tra pakṣe ca vaktavya iti puṃvadbhāvaḥ|
Ā. rā. matsyaṇḍyādīnāṃ guṇānāha-vṛṣyā iti| kṣatakṣīṇayorhitāḥ| krameṇeti matsyaṇḍikāyāḥ khaṇḍo guṇavān, khaṇḍātsitā| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 45/163)-"yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā||" iti|
tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā| ----------------------------------------|50|
Sa. tadguṇeti śarkarāsamā| yāsaśarkarā-yavāsaśarkareti yā loke prasiddhā, tiktamadhurakaṣāyarasā ca| kecittvācakṣate-durālabhārasena sā kriyata iti|
Ā. rā. yāsaśarkarāguṇānāha-tadguṇeti| tadguṇā-matsyaṇḍikādisāmānyasadṛśaguṇā| yāsaśarkarā-durālabhārasenekṣurasavatkriyate||
----------------------------------------| dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛkpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ||50||
Sa. sarvaśarkarā ityetāścānyāśca dāhādināśanāḥ| granthāntare coktam (suśrute sū.a. 45|163)- "yathā yathā''sāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehalāghavaśaityādi sāratvaṃ ca tathā tathā||" iti|
Ā. rā. sāmānyaśarkarāguṇānāha-dāhatṛṭchirdīti| sarvāḥ-uktā matsyaṇḍikādayaḥ, anuktāśca madhuśarkarādayaḥ| matsyaṇḍikādau raktapittagrahaṇamatiśayārtham|
adhunā varāvaratvaṃ nirdhārayati----- śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare| ----------------------------------------|51|
Sa. ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā phāṇitaṃ ca krameṇa varāvare bhavataḥ| śarkarā śreṣṭhā, phāṇitamaśreṣṭham|
Ā. rā. ikṣuvikārāṇāṃ tāratamyamāha-śarkareti| ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā-sitākhyā varā| phāṇitamavaram| itare madhyamāḥ|
śarkarāyoniprasaṅgena madhuno'pi guṇānāha----- -------------------------------------------------| cakṣuṣyaṃ chedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut||51|| mehakuṣṭhakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu||52|| rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ, tattulyā madhuśarkarā| ----------------------------------------|53|
Sa. madhu cakṣuṣe hitam| tathā, chedi-ubhayathā''ścotanavraṇalepādāvupayuktam, tathā'bhyavahāraviṣaye'pi| taikṣṇyādyo dehe piṇḍitān bhāvān chinatti-vibhajati, sa chedīti kathyate| tathā, tṛḍādinut mehādijiditi ca prāyeṇābhyavahāraviṣaya eva| vraṇānāṃ śodhanaṃ sandhānaṃ ropaṇaṃ ca| śodhanaṃ-yat pūyapaicchilyādiprerakam| sandhānaṃ-yad dvau vraṇau caikīkaroti| ropaṇaṃ-suprasiddham| etacca kāryaṃ bāhyaviṣayamevāsya vedyam| tathā, vātalametaccāsya bāhyopayogenābhyantaropayogena ca, ante vyastaśrutatvāt| "cakṣuṣyaṃ chedi" ityādinā'sya madhunaḥ karmanirdeśaḥ| "rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ" ityanenāsya svarūpanirdeśaḥ| lāghavāccātra granthakāreṇaitadbhedādi noktam| tathā hyayameva tantrakāraḥ saṅgrahe (sū.a.6) madhuno bhedānākhyat| yathā-"bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram| [tatra syādbhrāmaraṃ śuklaṃ ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam|| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam| bhrāmaraṃ tarpaṇaṃ svādu, tridoṣaṃ pauttikaṃ viduḥ|| varaṃ ca gurvabhiṣyandi kṣaudraṃ rūkṣaṃ manāgguru| mākṣikaṃ laghvapavanaṃ madhuraṃ śasyate vraṇe|| garīyaḥ svādvabhiṣyandi navaṃ, jīrṇamato'nyathā| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||"] iti| tathā saṅgrahe kaṭupākitvagurutvaśaityaviṣānvayatvaviruddhopakramatvayogavāhitvādīn guṇānavocat| yogavāhitve ca vivadante bahuvidaḥ| tatra kecidevaṃ samagiranta,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa saṃyujyātmīyaṃ svabhāvaṃ hitvā saṃyuktadravyasvabhāvamevānuvartate, tadyogavāhīti| na caitadyuktam| yato yadyevaṃ yogavāhitā niścīyate tadānīṃ yogavāhidravyopayogo nirarthakaḥ syāt| tathā hi-yogavāhidravyamantareṇāpi yatsvabhāvaṃ dravyaṃ prāgāsīt tatsvabhāvameva yogavāhidravyayuktamapi| tasmādasadetadyogavāvāhilakṣaṇamiti| kecittvevaṃ pratijānate,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa yuktaṃ sat tasya dravyasya śaktyutkarṣamutpādayati, tadyogavāhīti| tadapyasamyak| yasmādevamabhyupagamyamāne bahūni dravyāṇi yogavāhīni syuḥ| tathā ca madhvāderapi dravyasya kiñcidhravyaṃ samānaguṇaṃ śaktyutkarṣaṃ kurvadeva dṛṣṭam| tatkathaṃ madhvādereva yogavāhitvamucyate nāparasyeti| tadetadapi lakṣaṇamasacchrutatvādalakṣaṇam| apare tvevamāhuḥ,-yadhravyaṃ dravyāntareṇānanuguṇenāpi yuktaṃ sattadguṇānanuvartate svaṃ ca kāryaṃ tadaviruddhaṃ kiñcitkaroti, tadyogavāhi dravyaṃ bhṛtyavat| yathā bhṛtyaḥ svāmikāryamatyajan svakāryamapi śarīrayātrādikaṃ svāmyaviruddhaṃ karoti, tathaiva madhu madanaphalasaṃyuktaṃ vamanakāryaṃ karoti, na tu vamananivāraṇaṃ madhukāryam| evaṃ madhu harītakīsaṃyogādvirecanakāryameva karoti, na madhukāryaṃ stambhanarūpamiti| ye tvatraivaṃ pratipannāḥ,-madanaphalādeḥ śaktyuktarṣastathāvidho'sti yena madhusambandhikāryamavadhūya, svaṃ kāryaṃ karotīti, te caivaṃ codayanto bhavantīti vacanīyāḥ| yataḥ stambhanadravyeṇānyena yena kenacitsaṃyuktasya sudhākṣīrasyāpi śaktiḥ kiñcidapahīyamānā dṛṣṭā, madhunā tu stambhanasvabhāvenāpyasya nāpahīyate manāgapi| ato madhvādereva yogavāhitvaṃ nānyasya| api cānyadā yogavāhi dravyaṃ trivṛtādimadanaphalena yuktaṃ sadvirecanaṃ vamanaṃ cobhayakāryaṃ kurvaddṛṣṭam, na kevalaṃ vamanameva virecanameva vā| tasmānmadhvādereva yogavāhitvamiti sthitametat| tattulyeti madhusamā guṇairmadhuśarkarā|
Ā. rā. madhuguṇānāha-cakṣuṣyamiti| yatsaṃhatān kaphādīn viśleṣayati tat-chedi| śodhanaṃ-duṣṭapūyādinirharaṇam| sandhānaṃ-vicchinnāsthyādisaṃśleṣakam| ropaṇaṃ-kṣīṇamāṃsādivardhanam| nanu, iha vātalaṃ suśrutavākye tridoṣaśamanamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| yatra śuddho vāyuḥ śuddhaṃ madhu, tatra vātalatvam| yatra vātaghātibhirmiśraṃ madhu pittādyairvyāmiśro vāyuḥ, tatra vātaghnatvam| ubhayoryogavāhitvāt| suśrutena hi pittaśleṣmaghnatvaṃ paṭhitvā tridoṣaśamanatvaṃ paṭhatā pittaśleṣmāṇau śuddhau vātamiśrau vā, vāyu tu miśrameva madhu hantīti dyotitam| yacca carakeṇa madhuno gurutvamuktaṃ suśrutena laghutvamuktam, tatra gurutvaṃ guṇena, laghutvaṃ pākenetyavirodhaḥ| carako hi gurulaghuguṇāvevecchati| suśrutastu pākāvapi| tatra yaccireṇa pacyate tadguruguṇam, yacchīghraṃ tallaghuguṇam, yatpakvaṃ viṇmūtre sṛjati śleṣmāṇaṃ karoti tadgurupākam, yadviṇmūtre gṛhṇāti vāyuṃ karoti tallaghupākam| madhuśarkarāguṇānāha-tattulyeti| tattulyā-madhusadṛśaguṇā| vahnipākātkālapākādvā śarkarārūpatāṃ gataṃ madhu-madhuśarkarā|
------------------------------------------------| uṣṇamuṣṇārtumuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat||53||
Sa. tat-madhu, uṣṇamupayuktaṃ sannihanti-mārayati| tathā, uṣṇārtaṃ-prataptaṃ puruṣaṃ nihanti| uṣṇe ca kāle deśe copayuktaṃ tathā, uṣṇairāhārādibhiśca yuktaṃ sannihanti|
Ā. rā. uṣṇena madhuno virodhamāha-uṣṇamuṣṇārtamiti| uṣṇaṃ madhu-agnyāditāpitam| uṣṇārtaṃ-uṣṇairātapādibhiḥ pīḍitaṃ naram| uṣṇe-uṣṇadeśe kāle vā prayuktaṃ madhu| uṣṇaiḥ-uṣṇasparśairdravyaiḥ sahopayuktaṃ madhu|
pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate| alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate||54|| itīkṣuvargaḥ||3||
Sa. tacca madhu pracchardane-vamane, tathā nirūhe ca uṣṇaṃ na nivāryate-na niṣidhyate| yasmātkāraṇāt, tayoḥ-vaminirūhayoḥ, alabdhapākaṃ-apakvamevāśu nivartate-punarāgacchati| itīkṣuvargaḥ|
Ā. rā. uṣṇavirodhasyāpavādamāha-pracchardana iti| alabdhapākamapi cirakālasthitaṃ viruddhopakramairajīrṇādivikārairmadhu hantītyāścevoktam| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu| kurvate se svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ|| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu| na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram|| upakramavirodhitvātsadyo hanyādyathā viṣam| nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu|| vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣyatāmanuvartate| bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram|| [varaṃ syādbhrāmaraṃ śuklaṃ, ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam|| viśeṣādgurvabhiṣyandi bhrāmaraṃ svādutarpaṇam| kṣaudraṃsatiktamadhuraṃ laghu rūkṣaṃ viśodhanam|| pauttikaṃ bṛṃhaṇaṃ rūkṣaṃ kaphavraṇahitaṃ laghu| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||] varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva viniyojayet|" iti| itīkṣuvargaḥ|
sarpiṣo'nantaraṃ snehasāmānyāttailavarge vaktavye guḍasya samānarasavīryavipākakarmatvāt prāyeṇa cāhāradravyeṣu bhakṣyabhojyeṣvasyaiva tailebhyaḥ sutarāṃ bhojanopayogitvādīkṣuvargo'ntarā nirdiṣṭaḥ| bhūribhojanopayogitayā ca madyātprāk tailavargo vaktavya ityāha----- atha tailavargaḥ| tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca| tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca||55|| kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca| baddhaviṭkaṃ kṛmighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit||56||
Sa. sarvaṃ tailaṃ svakāraṇasamaguṇaṃ bhavati| yato yadabhinirvṛttaṃ tatsvarūpameva tadityarthaḥ| tatra-taileṣu madhye, mukhyaṃ-tilodbhavaṃ, yattailaṃ tattīkṣṇaṃ-mandaviparītam| tathā, vyavāyi-vyāptiśīlam, yaddehaṃ vyāpya pākaṃ yāti| tathā, tvagdoṣakṛt-pānābhyāsena tvacaṃ dūṣayati| acakṣuṣyaṃ-cakṣuṣe hitaṃ na bhavati| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| svayonivadityatideśātkaphakṛttvaṃ prāptamityāha-kaphakṛnna ca,-kaphaṃ na karoti| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.7)-"medhyastilaḥ sparśaśīto, medhyaṃ tailaṃ, khalo hima:| tasyaiva śleṣmakartṛtvaṃ, na tailasya khalasya vā||" iti| pānakastvāyurvedāvatāre'dhijage-"vipāke kaṭukaṃ tailaṃ vātaghnaṃ kaphapittakṛt|" iti| nanu ca, tailamiti kathamasya mukhyaṃ nāma ? yato yathā tilasya vikāraḥ snehastailamityucyate, tathairaṇḍādīnāmapi yo vikāraḥ snehaḥ so'pi tailamityucyate| munarapyāha (ca.vi.a. 8|21)- "atailamapi tailameva kṛtvopadekṣyate, tailaprādhānyāt|" snehaprādhānyāditi yāvat| sāmānādhikaraṇyaprayogo'ta evopapannaḥ| yathā-kausumbhaṃ tailamairaṇḍaṃ tailamiti| atrocyate| tilasyedaṃ vastu tailamityanvarthatā tilodbhavasyaiva tailasya sambhavati, na kausumbhādīnām| api ca, kausumbhaṃ tailamityādau tailaśabdaḥ kāṇḍādivyavacchedaparaḥ sambhāvyate| yathā-kausumbhaṃ tailaṃ, na patraṃ kāṇḍaṃ veti| idaṃ tailaṃ tailamityatra tu sāmānādhikaraṇyena yadi tailaśabdo nirdiśyate tataḥ pūrvasmāttailaśabdātsnehābhidhāyino'dhikamarthāntaraṃ na vakti| nanu, atrāpi tailaśabdaḥ kasmātkāṇḍādivyavacchedaparo na bhavati ? iti cet brūmaḥ| rūḍhirūpatvāttailaśabdasya| snehaviṣaya eva tailaśabdo rūḍhaḥ, na kāṇḍapatrādiviṣaye| tilasya hi kāṇḍaṃ patraṃ vā na tailamityucyate, kiṃ tarhi ? tilapatraṃ tilakāṇḍamiti| ata eva tailaśabdoccāraṇasya samanantaraṃ snehaviṣayaiva dhīrjāyate, na patrakāṇḍādiviṣayā| tasmādasyaivaitanmukhyaṃ nāmeti yuktamuktam| saṃskārānuvartitvena sarvarogajittvāccāsya mukhyatvam| tathā coktam-"saṃskārātsarvarogajit" iti| kusumbhādīnāṃ tilaśabdasya ca snehanārthavācye vikāre snehe tailacpratyaye sati kusumbhatailameraṇḍatailaṃ tilatailamiti rūpaṃ bhavati| kṛśānāṃ puṃsāṃ bṛṃhaṇāya-bṛhattvāya, alaṃ-paryāptam| sthūlānāṃ ca karśanāyālam| nanu, kathamekasmādvastuno viruddhaṃ kāryadvayaṃ karśanatvabṛṃhaṇatvarūpaṃ syāditi ? brūma:| kṛśānāṃ tātvatsrotāṃsi saṅkocamāyānti| saṅkucitasrotasāṃ ca narāṇāṃ tailamantareṇānyāni dravyāṇi bṛṃhaṇaguṇayuktānyapi na tathā praveṣṭuṃ samarthāni bhavanti| tailaṃ punaḥ saṅkucitāni srotāṃsi tīkṣṇādibhirguṇairjhaṭityeva praviśya śodhayati| srotaḥśuddhyā ca śarīrapuṣṭiḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|43)- " srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena tuṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ puṣṭiśca jāyate||" iti| tasmātkṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālamityupapannam| tathā, sthūlānāṃ sūkṣmasrotogāmitvātsarvasrotaḥsu tailaṃ praviśya tīkṣṇoṣṇādiguṇayogānmedaḥ kṣapayati| tatkṣapaṇācca karśanaṃ sampadyate, iti sthūlānāṃ karśanāya cetyapyupapannam| snehādiguṇayogāttailasya bṛṃhaṇatvakarśanatve siddhe sati 'kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca|' ityuktaṃ jñāpanārtham| yaditthaṃbhūtaṃ tīkṣṇādiguṇayuktamanyadapi, tat kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ceti| baddhetyādi| baddhā viṭ yena tadbaddhaviṭkam| kapsamāsāntaḥ| grathitapurīṣamityarthaḥ| tathā, kṛmighnam| saṃskārādityādi| viśiṣṭadravyakṛtaṃ saṃskāramāśrityāśeṣarogajit|
Ā. rā. atha tailavargaḥ| tatra tailasāmānyaguṇānāhatailamiti| svayonivat-svakāraṇavat| yathā-tilatailaṃ tilaguṇam, sarṣapatailaṃ sarṣapaguṇamiti| tatra yāni tailāni svayonerviśiṣṭāni teṣāṃ guṇāḥ| tatra tilatailaguṇānāha-tatra mukhyamiti| mukhyaṃ-tilatailam| mukhyamiti vadatā tailaśabdaprayoge tilatailaṃ grāhyamiti dyotayati, 'gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti nyāyāt| yadādau dehaṃ vyāpnoti paścājjīryati tat-vyavāyi| uṣṇaṃ-uṣṇasparśam| uṣṇavīryatvaṃ ca svayonivadityanena labdham| alaṃ-samartham| nanu, ekasya bṛṃhaṇasamarthatvakarśanasamarthatve anupapanne| maivam| kṛśasya hi srotāṃsi saṅkucitatvātsamyagrasaṃ na vahanti, sthūlasya tu pūrṇatvāt| tailaṃ tu sūkṣmavyavāyitīkṣṇoṣṇatvāt srotāṃsi śodhayati| śuddheṣu srotaḥsu rasaḥ samyagvahan kṛśasya dhātupuṣṭiṃ vidhatte, sthūlasya dhātusāmyam| baddhaviṭkaṃ-baddhapurīṣam| dravyāntarasaṃyogajanitaṃ guṇāntaraṃ-saṃskāraḥ| nanu, atra "tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ kaphakṛnnaca" iti| suśrute tu (sū.a.45|112)-"tvakprasādanaṃ...cakṣuṣyaṃ...anilabalāsakṣayakaram|" iti virodhaḥ| maivam| tvagdoṣakaratvamacakṣuṣyatvaṃ cābhyavahāre| tvakprasādanatvaṃ cakṣuṣyatvaṃ cābhyaṅge| uktaṃ hi (hṛ. sū. a. 2|8)-"dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadāḍharyakṛt|" iti| anilabalāsakṣayakaratvaṃ saṃsargaviṣayam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.13) agryeṣu samudāyanirdhāryeṣu-"tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām" iti|
sattiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram||57|| rukśophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet| tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ, raktairaṇḍodbhavaṃ tvati||58||
Sa. eraṇḍatailamīṣattiktakaṭukaṃ bhavati| tathā, svādu-madhuram| tathā, saraṃ guru ca| vardhmetyādi| vardhmādīn jayet| kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhasthitau rukśophau jayet| tacca tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ ca bhavati| lohitairaṇḍatailaṃ tvatiśayena tīkṣṇādiguṇayuktam|
Ā. rā. eraṇḍatailaguṇānāha-satiktoṣaṇamiti| satiktoṣaṇaṃ-īṣattiktamīṣatkaṭukaṃ ca| eraṇḍaṃ-eraṇḍaphalodbhavam| saraṃ-virecanam| vardhma-mupkavṛddhiḥ| rukśophau-śūlaśvayathū| tau ca kaṭyādigatau| raktairaṇḍatelaguṇānāha-tīkṣṇoṣṇamiti| atigrahaṇācchuklairaṇḍodbhavamapi tīkṣṇādiguṇam|
kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakṛt koṭhakuṣṭhārśovraṇajantujit||59||
Sa. sarṣapāṇāmidaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṭūṣṇaṃ ca bhavati| tathā, tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpahaṃ ca| apapūrvāddhanteranyeṣvapi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā ca, laghu pittāsraṃ ca karoti| tathā, koṭhādīn jayati|
Ā. rā. sarṣapatailaguṇānāha-kaṭūṣṇamiti| pittāsrakṛtraktapittakopanam| koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| jantavo-bāhyābhyantarāḥ kṛmayaḥ|
ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham| ----------------------------------------|60|
Sa. akṣāṇāṃ-bibhītakānāmidamākṣaṃ tailaṃ madhurādiguṇayuktaṃ pittānilahṛcca|
Ā. rā. bibhītakatailaguṇānāha-ākṣamiti| keśyaṃkeśahitam|
----------------------------------------| nātyuṣṇaṃ nimbajaṃ tiktaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut||60||
Sa. nimbodbhavaṃ tailamatiśayenoṣṇaṃ na bhavati| tathā, tiktam| tathā, kṛmikuṣṭhakaphanāśanamatiśayena|
Ā. rā. nimbatailaguṇānāha-nātyuṣṇamiti| nātyuṣṇaṃīṣaduṣṇam|
umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt| ---------------------------------------------|61|
Sa. atasījaṃ kusumbhajaṃ ca tailamuṣṇavīryaṃ bhavati| tathā tvagdoṣakaphapittāni karoti|
Ā. rā. atasītailakusumbhatailaguṇānāha-umākusumbhajamiti| yattūktaṃ suśrutena (sū. a. 45/119)-"vipāke kaṭu sakṣāraṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt|" iti, tanmilitasarvadoṣaviṣayam| pṛthagbhūtaṃ tu vāyuṃ hantyeva| yadāha khāraṇādiḥ- "kausumbhaṃ kaṭu sakṣāraṃ vātaghnaṃ kaphapittalam|" iti|
snehaprasaṅgādidamapyāha-------------- ----------------------------------------------| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau||61|| māṃsānugasvarūpau ca, vidyānmedo'pi tāviva| ----------------------------------------------|62| iti tailavargaḥ||4||
Sa. vasā-tanurūpeṇa śuddhamāṃsasya snehaḥ| majjā-dhātuḥ| tau vātanāśanau| tathā, māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇinaḥ sambadhi māṃsaṃ tatsadṛśarūpau| medo'pi tāviva-vasāmajjñoḥ sadṛśasvarūpaṃ vidyāt| saṃkṣepatayā cāyaṃ tailavarga ihoktaḥ| tathā ca saṅgrahe'dhikamapyuktam (sū.a.6)-"dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcaleṅgudīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca| tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt|| arśaḥkuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane| akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam|| trapusairvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam| vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param|| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau| māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedo'pi tāviva|| taulūkī śaukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā| vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā tadvatkāraṇḍotthā ca ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|
Ā. rā. vasāmajjaguṇānāha-vasā majjā ceti| vasāmāṃsasnehaḥ| majjā-ṣaṣṭho dhātuḥ| māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇino yau vasāmajjānau, tasya māṃsena tau sadṛśaguṇau| medoguṇānāha-vidyāditi| medaḥ-caturtho dhātuḥ| tāviva-vasāmajjavadvātaghnādiguṇam| tailavarge snehatvasāmyādvasādīnāmuktiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā|| dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcaleṅgu dīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśipāsārajanma ca| tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt|| arśaḥ-kuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane| akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam|| trapusairvārukuṣmāṇḍaśleṣmātakapiyālajam| vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param|| caulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā| vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|
tīkṣṇoṣṇasūkṣmādiguṇasāmānyāttailavargādanantaraṃ madyavarga ārabhyate-----------atha madyavargaḥ| ----------------------------------------------| dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam||62|| sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram| sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu||63|| naṣṭanidrā'tinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam| kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam||64|| vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā| ----------------------------------------------|65|
Sa. sarvaṃ madyaṃ dīpanādiguṇayuktam| tuṣṭiḥ-cittaparitoṣaḥ, puṣṭiḥ-śarīrapoṣaḥ, te dadāti-janayati, yattattuṣṭipuṣṭidam| āto'nupasarge kaḥ| tathā īṣanmadhuratiktakaṭukam| tathā, amlau pākarasau yasya tadevam| tathā, saram| tathā sakaṣāyam| tathā, svaraścārogyaṃ ca pratibhā ca varṇaśca tān karoti| nanu, sarvāṇyeva dravyāṇyārogyārthamupadiśyante| tasmādārogyakṛtvaṃ sarveṣāmeva dravyāṇāṃ prāptam| kimiti madyasyaivārogyakṛttvamucyate ? yuktamāha bhavān| kintvatiśayakhyāpanārthametat| madyamatiśayenārogyakṛdityarthaḥ| tathā, laghu| tathā, naṣṭanidrebhyo narebhyo'tinidrebhyaśca hitam| sarvameva madyaṃ prabhāvāditi kecit| anye tvevaṃ manyante, yathā-surādi yanmadyaṃ śleṣmādivardhanaṃ, tannaṣṭanidrebhyo hitam| yacca mādhavādi madyaṃ śleṣmādihantṛ, taccātinidrebhyo hitamiti| tathā, pittāsradūṣaṇam| tathā, kṛśebhyaḥ sthūlebhyaśca hitam, iti sāmānye'pi nirdeśe'trāyaṃ viśeṣo bodhyaḥ,-kiñcinmadyaṃ kṛśāya hitaṃ kiñcitsthūlāyeti| athavā, tailoktanyāyena kṛśasthūlahitatvaṃ bodhyam| tathā, rūkṣaṃ| tathā, sūkṣmaṃ-srotogāmi| tathā, sroto viśodhayati| tathā, vāta śleṣmaharam| yuktyā pītaṃ sadevaṃguṇaṃ madyaṃ bhavati| yuktistu-madātyayanidāne cikitsite ca vakṣyamāṇā| anyathā-ayuktyā pītaṃ sat, viṣatulyaṃ bhavati|
Ā. rā. atha madyavargaḥ| drākṣādisandhānaṃ madyamucyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.6)-"drākṣekṣumakṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ| madyākarā yadebhyo'nyattanmadyapratirūpakam||" iti| tatra sāmānyamadyaguṇānāha-dīpanaṃ rocanamiti| tuṣṭiḥ-santoṣaḥ| puṣṭiḥ-balavṛddhiḥ, śarīravṛddheḥ kṛśahitatvena labdhatvāt| saśabdastribhiḥ sambadhyate| pratibhā-prajñā| nanu, ekameva nidrāṃ karoti hanti ceti viruddham| maivam| pravṛddhavāto hi niṣṭanidro bhavati, tasyāmavasthāyāṃ vātaghnatvānnidrāṃ karoti| pravṛddhaśleṣmā cātinidraḥ, tasyāmavasthāyāṃ śleṣmaghnatvānnidrāṃ hanti| kṛśasthūlahitaṃ tailoktanyāyena| yuktyā pītamevaṃvidham| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 6/41)-"balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam||" iti|
----------------------------------------------| guru taddoṣajananaṃ navaṃ, jīrṇamato'nyathā||65||
Sa. navaṃ-kiñcitkālātikrāntam, tat-madyaṃ, guru tridoṣakaraṃ ca bhavati| navaṃ-anatītasaṃvatsaramityeke| jīrṇaṃ-purāṇaṃ bahukālātikrāntam| ataḥ-navāt, anyathā-laghu doṣaharaṃ cetyarthaḥ|
Ā. rā. navamadyaguṇānāha-guru taditi| tat-madyam| navaṃ-tatkālaniṣpannam| gurutvadoṣajananatvābhyāṃ laghutvavātaśleṣmaharatve bādhyete| purāṇamadyaguṇānāha-jīrṇamiti| jīrṇaṃ-cirakālaniṣpannam| ato'nyathā-navādviparītam, laghuvātakaphaharaṃ cetyarthaḥ| uktaṃ ca suśrutena (sū.a. 45/194)-" sphuṭasrotaḥkaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham|" iti
peyaṃ noṣṇopacāreṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātyarthatīkṣṇamṛdvalpasambhāraṃ kaluṣaṃ na ca||66||
Sa. tacca madyamuṣṇopacāreṇa na peyam| uṣṇo-vihārāhārādika upacāro yasya sa evam, tena| na viriktetyādi| kṛtavirecanena na peyam, doṣāsāmyāditi bhāvaḥ| tathā, kṣudhārtena na peyam| tathā, atitīkṣṇamatimṛdu ca madyaṃ na peyam| alpasambhāramiti| yadyāvatā sambhāreṇa lokaprasiddhena sandhīyate surādi, tatra tadapekṣayā cālpasambhāraṃ na peyam| tathā, kaluṣaṃ-asvacchaṃ pāṃsuśarkarādibhiryuktaṃ, ca na peyam|
Ā. rā. madyapānaṃ niyacchati-peyaṃ noṣṇopacāreṇeti| uṣṇopacāreṇa-uṣṇamāhāraṃ sūryasantāpādikaṃ vā sevamānena| viriktaiḥ-kṛtavirecanaiḥ| kṣudhāturaiḥ-atikṣudhitaiḥ| atyarthaṃ tīkṣṇaṃ-atitīvramadam| atyarthaṃ mṛdu-madānutpādakam| alpasambhāraṃ-asampūrṇakāraṇasāmagrīkam| kaluṣaṃ-malinam|
gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ| surā'nilaghnī medo'sṛkstanyamūtrakaphāvahā||67||
Sa. surā gulmādihṛdbhavati| tathā, snehayatīti snehanī| tathā, gururvātanāśinī ca| tathā, medaścāsṛk ca stanyaṃ ca mūtraṃ ca kaphaśca tānāvahati|
Ā. rā. surāguṇānāha-gulmeti| śālipiṣṭakṛtaṃ madyaṃsurā| snehanī-dehasnigdhatvakṛt| medaḥprabhṛtīnāvahati-karotīti tathā|
tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca| śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||68||
Sa. evaṃ vāruṇī-prasannā| ta eva suroktā guṇā yasyāḥ sā tadguṇā, surāsamaguṇetyarthaḥ| tathā, hṛdayāya hitā-hṛdyā| tathā, laghustīkṣṇā ca| śūlādīnnihanti ca| vibandhaḥ-srotasāmupalepena doṣādīnāmavahanam| jagalamedakabakkasānāṃ sutarāmanupayogitvādguṇā nehoktāḥ| saṅgrahe (sū.a.6) tūktā eva| yathā-"jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ||" iti| vāruṇyā adhobhāgo ghano-jagalaḥ| jagalasyādhobhāgo-medakaḥ| pānīyena madyakalkapīḍa(ne)notpanno-bakkasaḥ|
Ā. rā. vāruṇīguṇānāha-tadguṇeti| vāruṇī-śvetasurā| sā ca śvetapunarnavādimūlayuktena śālipiṣṭena kriyate| tadguṇā-surātulyā| vibandhaḥ-vātarodhaḥ| ādhmānaṃ-udarāpūraḥ| vāruṇī-acchasureti kecit| tanna| tasyāḥ kaphaghnatvāt| uktaṃ hi suśrutena (sū.a.45/178)-"prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśinī" iti|
nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate||69|| viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā| ----------------------------------------------|70|
Sa. bibhītakānāmiyaṃ baibhītakī| nātitīvro mado yasyāḥ saivam| tīvramadaṃ na janayatītyarthaḥ| tathā, laghvī| tathā, pathyā| tathā, vraṇādiṣu cātyarthamanyamadyavanna virudhyate|
Ā. rā. baibhītakīguṇānāha-nātitīvramadeti| bibhītakavalkalayuktaśālipiṣṭakṛtā-baibhītakī surā| nātitīvramadā-madhyamamadā| pathyā-svasthahitā| yavasurāguṇānāha-viṣṭambhinīti| yavapiṣṭakṛtaṃ madyaṃ-yavasurā|
----------------------------------------------| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||70|| grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśophaśoṣodarajvarān| hanti gulmakṛmiplīhnaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ||71||
Sa. ariṣṭo yo yairdravyaiḥ siddhaḥ, sa tadguṇānanugacchati| sarvaiśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ| tantrāntare coktam-"madyākarādhikadravyaṃ madirādyātmakaṃ tvataḥ| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||" iti| grahaṇyādikāṃśca rogān hanti| tathā, kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca sa evam| lakṣaṇaṃ cāsya prāguktam (a. 3|22)|
Ā. rā. ariṣṭaguṇānāha-yathādravyaguṇa iti| auṣadhayuktairmadyākaraiḥ kṛtaṃ madyaṃ-āsavaḥ| sa eva kvathitauṣadhaiḥ-ariṣṭaḥ| yathādravyaguṇaḥ-svauṣadhānurūpaguṇaḥ| auṣadhagarbhatvāt sarveṣu madyeṣvadhikaguṇaḥ| śoṣo-rājayakṣmā| kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca, kaṣāyakaṭuḥ san vātala ityarthaḥ| amlādirasastu vātaghnaḥ| yathoktaṃ suśrutena (sū.a.45/194)-"ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ| dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ||" iti|
mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram| alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkṛmināśanam||72||
Sa. mārdvīkaṃ-drākṣārasodbhavaṃ, lekhanatvādiyuktam| tathā, alpau pittānilau yasya tadevam| anyamadyāpekṣayā'lpatarau karotītyarthaḥ| tathā, pāṇḍvādināśanam| "vilikhatyatitaikṣṇyādyaddhātūṃstallekhanaṃ matam|"
Ā. rā. mārdvīkaguṇānāha-mārdvīkamiti| mārdvīkaṃdrākṣākṛtaṃ madyam| lekhanaṃ-līnamalotkhananam| alpapittānilakaraṃ-anyamadyāpekṣayā|
asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svāduhṛdyo nātimado laghuḥ||73||
Sa. khārjūraṃ madyamasmāt-mārdvīkādalpāntaraguṇam| alpāntarāḥ-kiñcidviśeṣā guṇā yasya tadevam| tathā, vātalaṃ guru ca| drākṣāsavaścānyatroktaḥ| yathā-"śuṣkadrākṣāmbusambhūto viśado rocano himaḥ| drākṣāsavo madhusamo bṛṃhaṇo bhṛśadīpanaḥ||' iti| śārkaraḥ-śarkarāsambandhī madyaviśeṣaḥ, surabhiḥ-sugandhirbhavati| tathā, svāduśca (ścāsau) hṛdyaśca svāduhṛdyaḥ| tathā, nātimado laghuśca bhavati|
sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| ----------------------------------------------|74|
Sa. guḍasambandhī-gauḍaḥ, sṛṣṭamūtratvādibhirguṇairyuktaḥ| tathā, tarpaṇāścāsau dīpanaśca tarpaṇadīpanaḥ|
Ā. rā. gauḍaguṇānāha-sṛṣṭamūtreti| guḍakṛtaṃ madyaṃ-gauḍaḥ| sṛṣṭāḥ-pravartitāḥ, mūtrādayo yena sa tathā| tarpaṇaḥ-tṛptijananaḥ|
----------------------------------------------| vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā||74|| medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ| ----------------------------------------------|75|
Sa. sīdhuḥ vātapittakaraḥ| tathā, snehavikārān śleṣmavikārāṃśca hanti| brahmabhrūṇavṛtreṣvityatra caturvidhasya niyamasya prāyikatvāt kvip| sīdhuḥ-apakvekṣurasakṛtaḥ pakvekṣurasakṛtaśca| tatra sīdhvormadhye, pakvaraso medaḥśophodarārśāṃsi hanti, śreṣṭhaśca bhavati| medaḥśophodarārśoghna iti "amanuṣyakartṛke ca" iti ṭhak|
Ā. rā. sīdhuguṇānāha-vātapittakara iti| ikṣurasakṛtaṃ madyaṃ-sīdhuḥ| snehavikārān-snehavyāpadaḥ, śleṣmavikārāṃśca hantīti tathā| sa ca sīdhurdvividhaḥ,- śītarasaḥ pakvarasaśca| apakvenekṣurasena kṛtaḥ-śītarasaḥ, pakvena-pakvarasaḥ| tayormadhye pakvarasaḥ śreṣṭhaḥ|
----------------------------------------------| chedī madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit||75||
Sa. madhvāsavo-mākṣikeṇa sandhīyate mādhavākhyo madyaviśeṣaḥ, chedī tīkṣṇo mehādināśanaśca| aṣṭāṅgasaṅgrahe tu (sū.a.6) surāsavādayo gaditāḥ| tathā cāpaṭhat-"surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ||" ityādi| tatra madhunaiva surāsandhānena yā kriyate, tāṃ surāṃ surāsavamāhuḥ| maireyaḥ-kodravairjāyate|
Ā. rā. madhvāsavaguṇānāha-chedīti| madhukṛtaṃ madyaṃmadhvāsavaḥ| āsavaśabdo madyamātravacanaḥ| chedī-saṃhatakaphādiviśleṣī|
raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram||76|| dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam| ----------------------------------------------|77|
Sa. śuktaṃ raktapittakaphānutkledayati| tathā, vātamanulomayati-mārgāntarebhyastamānīya svamārgapratipannaṃ karoti, tadvātānulomanam| atiśayenoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlam| tathā, hṛdyam| tathā, paraṃ-atiśayena rucikaram| tathā, dīpanam| tathā, śiśiraḥ sparśo yasya tadevam| tathā, pāṇḍvādighnam|
Ā. rā. madyavarge sandhānasāmānyāt śuktādīnyāha| tatra śuktaguṇānāha-raktapittakaphotkledīti| śuktaṃ-kandādisandhānam| uktaṃ hi (śārṅgadhare ma. a. 10/17)-"kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca| yatraikatrābhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate|| guḍastivakṣuraso madyaṃ mārdvīkaṃ ca dravaṃ yadā| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktāni syustadā kramāt||' iti| yattūktaṃ vṛndena-"yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate||' iti| tacchuktaviśeṣalakṣaṇam| raktādīn kledayati-atidravīkarotīti tattathā| śiśirasparśaṃ-sparśe śītam| dṛk-darśanaśaktiḥ|
----------------------------------------------| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram||77||
Sa. guḍādibhivaṃ śukraṃ yathottaraṃ laghu-yadyaduttaraṃ tattallaghu, guḍakṛtācchuktādikṣuśuktaṃ laghu, ikṣuśuktānmadyaśuktaṃ laghu, madyaśuktānmārdvīkaṃ śuktaṃ laghu bhavati|
Ā. rā. guḍaśuktādīnāṃ laghutve tāratamyamāha-guḍekṣviti| yathottaraṃ laghu-guḍaśuktādikṣuśuktaṃ laghu, tato madyaśuktam, tato mārdvīkaśuktamiti| madyaṃ-mārdvīkādanyat|
kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam| ----------------------------------------------|78|
Sa. kandādikaṃ ca tadāsutaṃ-guḍaśuktādyāsutaṃ, tadvadvidyāt- tacchuktasamānaguṇaṃ jānīyāt| śuktenātyutkṛṣṭaśaktinā parityājya nijaṃ svabhāvaṃ, vaśīkṛtyā''tmarūpatāṃ nīyata ityarthaḥ| ādyagrahaṇātkāṇḍatvakpatrādiparigrahaḥ| tena kāṇḍādyapi tathaiva vedyam|
Ā. rā. śuktagatakandādiguṇānāha-kandamūleti| ādyaśabdācca kāṇḍādīni| tadvat-śuktatulyaguṇam| tadāsutaṃ-tasmin-śukte, āsutaṃ-cirakālasthitam| uktaṃ ca- "kandamūlaphalādyaṃ ca lavaṇodakasaṃyutam| sandhānāccirakālāmlamāsutaṃ parikīrtitam||" iti| kandādīnāṃ pṛthakprayogādadravatve'pi prāsaṅgikamatra kathanam|
amlatvarocanādiguṇatulyatvādanyadapi śāṇḍākyādikamāha----- ----------------------------------------------| śāṇḍākī cāsutaṃ cānyatkālāmlaṃ rocanaṃ laghu||78||
Sa. mūlakasarṣapaśākāni kvathitāsutāni kālajīrakarājikācūrṇabhāvitānyamlatīkṣṇāni śāṇḍākīśabdenocyante| sā ṭakkaviṣaye prasiddhā| sā cānyaccānuktamapyāsutaṃ kālenāmlaṃ-amlībhūtam, na tu svayamāmlyamāpādyam| anenaiva hetunā sutarāṃ tatsaṃskāratāmadhikarotīti| tacca rocanaṃ laghu bhavati|
Ā. rā. śuktetarasandhānaguṇānāha-śāṇḍākī cāsutamiti| śākamudgādivaṭakasandhānaṃ-śāṇḍākī| uktaṃ ca "śāṇḍākī kandamūlādimudgādivaṭakaiḥ kṛtā|| tathā, "mūlakacchedasandhānaṃ śāṇḍākī syādbahudravā||' iti| anyat-śuktaśāṇḍākībhyāmitarat| tacca piṇyākādikṛtam, kālāmlaṃkālena cirakālāvasthenāmlam, tadubhayaṃ rocanaṃ laghu ca|
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam| śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut||79|| śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham| ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake||80|| kṛmihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte||81||
Sa. dhānyāmlaṃ-kāñjikaṃ, bhedi tīkṣṇam| tathā, uṣṇavīryam| tathā, pittakṛt| svabhāvācca sparśaśītalam| vyāyāmādinā śrāntatvaṃ-śramaḥ, nirvyāyāmāderevopaśrāntatvaṃ-klamaḥ, tau harati| tathā, rucyaṃ dīpanaṃ ca| bastiśūlaṃ ca jayati| tathā, āsthāpane-nirūhe śastam| tathā, laghu vātakaphāpahaṃ ca| hanteḥ "anyeṣvapi dṛśyate" iti ḍaḥ| dhānyāmlaṃ-taṇḍulakaṇḍanādikṛtam| sauvīrakatuṣodake tu vituṣaiḥ satuṣaiśca yavaiḥ kramātkṛte tadvadvidyāt|
Ā. rā. kāñjikaguṇānāha-dhānyāmlamiti| dhānyāmlaṃ-kāñjikam| bhedi-saram| āsthāpane-nirūhe|
madyavattīkṣṇoṣṇādiyuktatvāt gomūtrādiguṇānapyāha----- mūtraṃ go'jāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam| pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu||82|| kṛmiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu||83||
Sa. mūtraṃ go'jādibhavaṃ pittalādiguṇayuktam| tathā, lavaṇo'nurasaḥ svalpo yasya tadevam| tathā, kṛmyādīn jayet| laghu ca| gomūtrasya ca pūrvamupanyāsāt prādhānyaṃ jñeyam| saṅgrahe tu viśeṣāntaramapyuktam (sū. a. 6)- "śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ pūraṇātkarṇaśūlajit| dadyātkṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam| hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham| kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt|| pittaṃ tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit| tiktā pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham||" iti|
Ā. rā. mūtraguṇānāha-mūtramiti| mahiṣīti strīliṅganirdeśo mahiṣyantānāṃ strīṇāṃ gajādīnāṃ puṃsāṃ mūtraṃ grāhyamiti jñāpanārtham| mūtrasya tīkṣṇoṣṇatvādisādharmyāt madyavarge nirdeśaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-[* śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ|] jagalaḥ pācano grāhi rūkṣastadvacca medakaḥ|| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ| kauhalī bṛṃhaṇī gurvī, śleṣmalastu madhūlakaḥ|| mārdvīkālpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svādurhṛdyo nātimado laghuḥ|| surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ|| dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ| drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ|| mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ| samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ svauṣadhānugaḥ|| [* ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake| krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe|| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte| virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam||] dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomutramuttamam| śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ pūraṇātkarṇaśūlajit|| dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam|| hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham|| kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt| [*mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut|| prasahānāmapasmāramunmādaṃ ca niyacchati| mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭahṛjjalacāriṇām|| netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati|] pittaṃ tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit|| tiktā pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham|" iti| iti madyavargaḥ|
toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|84| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. iti-anantaroktena prakāreṇa, toyādīnāṃ vargaiḥ kramānatikrameṇa dravāṇāmekadeśo yathāsthūlamayamudāhṛtaḥ-uktaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-toyeti| ekadeśagrahaṇaṃ dravadravyavyaktīnāmānantyena kārtsnyena vaktumaśakyatvāt| yathāsthūlamiti sākalye'vyayībhāvaḥ| yāvatyaḥ sthūlāḥ prasiddhā vyaktayaḥ, tāvatyaḥ sarvā uktā ityarthaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravadravyaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 5||