Sa. annavidhau prakṛte'lpavaktavyātvātpūrvaṃ dravadravyamabhidhāyānnaṃ vakti-
athāto'nnasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasutre)|2|
Sa. annasya svarūpaṃ-svabhāvo rasavīryavipākaprabhāvaguṇakarmādi, tasya vijñānaṃ-avagama:, tasmai hito'dhyāyaḥ-annarūpavijñānīyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam| dravyaśabdaścāprayukto'pyarthasya gamaka ityannadravyasvarūpavijñānīya iti draṣṭavyam| tathā hi pūrvasminnadhyāye mandamatiprabodhanāya prayukto dravyaśabdaḥ|ācāryā hi vaicitryeṇa grantharacanāṃ vidadhati| tatra prāk svarūpaśabdo na nirdiṣṭaḥ, iha ca dravyaśabdaḥ| athavobhayamaprayuktamapi gamyate madhyalopākhyayā tantrayuktyā'ntalopāya ca| adyate yattat-annam dhānyamāṃsādi| dhānyaṃ ca dvidhā śūkaśimbidhānyabhedena tatra prādhānyācchūkadhānyasya pūrvamupanyāsaḥ| prādhānyaṃ cāsya bhūyastvopayogittvāt|
Ā. rā. annasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye drava āhāra uktaḥ, iha tvadravaḥ| sa cānnaśabdavācyaḥ| ata evāyamannasvarūpavijñānīyaḥ| tatra saptavargāḥ| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 6/172)- "śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto nityaupayogikaḥ||" iti|
śimbīdhānyasya tu tadvyañjanattvena svalpopayogittvāt prāyeṇāpathyāttvāccāprādhanyaṃ, ityāha- atha śūkadhānyavargaḥ| rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| sārāmukho dīrghaśūko rodhraśūkaḥ sugandhikaḥ||1|| puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaurasārivau| kāñhcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||2|| lāṅgalā lohavālākhyaḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||3|| svādupākarasaḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathya laghavo mūtrala himāḥ||4||
Sa. tatra raktaśālimahāśālī-suprathitāveva| kalamomagadhādiṣu prasiddhaḥ| sa eva mahātaṇḍula iti kāśmīreṣu| tūrṇakaśca-tatraiva ājava iti prasiddhaḥ| śakunahṛto-yo magadheṣu buddhotpādakāla uttarakurubhyo haṃsairānīto bhṛṅgārapātre viśākhākhyayā vāpito vistaraṃ gataḥ| ata eva śakuninā''hṛtaḥ śakunāhṛta ityanvarthā
Ā. rā. tatrādau śūkadhānyavargaḥ| tatrādau śālayaḥ| tatra raktaśālyādiguṇānāha-rakto mahāniti| raktādayo-deśabhedena svanāmaprasiddhāḥ| śubhāḥ-nirdoṣāḥ| baddhālpavarcasaḥ,- baddhaṃ-piṇḍīkṛtaṃ, alpaṃ-stokaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ, yebhyaste tathā| nanu, iha śālayo madhurapākā uktāḥ, suśrutena (sū.a. 4615)-"madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ|" iti virodhaḥ, laghupākatvameva hi kaṭupākatvam| maivam| rasavadavirodhaḥ| pāko-rasaviśeṣaḥ| rasāstvekasmin dravye bahavo'nubhūyante|
śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā| --------------------------------------------|5|
Sa. tatra-teṣu mahāśālikalamādiṣu madhye, rakto-raktaśālisaṃjño varaḥ, tṛṣṇāṃ vātādīśca tridoṣānnihanti| asya ca prāgupādānenaiva varatve labdhe varagrahaṇaṃ yuktyā
Ā. rā. raktaśāliguṇānāha-śūkajeṣviti| tatra-teṣu śāliṣu madhye, rakto-raktaśāliḥ, śūkajeṣu varaḥ| tathā ca khāraṇādiḥ-"pathyatve śūkadhānyānāṃ pravarā raktaśālayaḥ|" iti| ata eva 'śūkajeṣu śālayo varāḥ, teṣu śāliṣu rakto varaḥ' iti vyākhyānamasat| tṛṣṇātridoṣahā-tṛṣṇāghhnastridoṣaghnaśca|
--------------------------------------------| māhāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||5||
Sa. tasyānu-raktaśāleḥ paścāt, mahān śālirvaraḥ| taṃ ca-mahāntamanu kalamaḥ, mahatsaṃjñāt kalamaḥ kiñcidūna ityarthaḥ| tataḥ-anantaram, pare-anye śālayo
Ā. rā. mahāśālyādīnāṃ guṇānāha-mahāṃstamanviti| tamanu-raktaśālerhīno mahān| taṃ cāpyanu-kalamo mahato hīnaguṇaḥ| pare-tūrṇakādayaḥ, tenaiva nyāyena hīnāḥ| tena yo yasmāduttaraḥ sa tasmāddhīnaḥ| nanu, raktaśālyādīnāṃ yathottaramapakarṣa ucyate, sa ca pāṭhakramamapekṣate, sa tu pratitantraṃ bhidyate| tadyathā-"lohitaśālikalamakadambakapāṇḍukasugandhikaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrurodhrapuṣpakadīrghāśūkakāñcanamahiṣaśūkahāyanadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ| madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ| pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ|| teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭo doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ| cakṣuṣyo varṇakṛtsvaryohṛdyo balyastṛṣāpahaḥ|| vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ| tasmādalpantaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'parāḥ||' iti suśrutaḥ (sū. a. 46/4)| "raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ| tūrṇako dīrghaśūkaścha gouraḥ pāṇḍukalāṅgalaou|| sugandhikā lohavālāḥ sārivākhyāḥ pramodakāḥ| pataṅgāstapanīyāścha ye canye śālayaḥ śubhāḥ|| śītā rase vipāke ca madhurāḥ svalpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇā mūtraśukralāḥ|| raktaśālirvasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ| mahāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||" iti carakaḥ (sū.a. 27/7)| "raktaḥ śyenāhṛto gouraḥ sugandhaḥ kāñcano mahān| pataṅgaḥ kalamaḥ pāṇḍurlohavālaḥ pramodakaḥ|| dīrghanālaḥ śītabhiruḥ sārivaḥ śaṅkhamauktikaḥ| tūrṇako dīrghaśūkākhyo lāṅgalādyāścha śālayaḥ|| śītalā madhurāḥ snigdhā grāhiṇo māṃsaśukralāḥ| vātapittaharā balyāḥ sṛṣṭamūtrāḥ sahāyanāḥ|| snigdhaḥ śīto laghurgrāhī tṛṣṇāghnaḥ śukramūtralaḥ| raktaśālistridoṣaghnaḥ kalamoν mahāṃstataḥ||' iti khāraṇādiḥ| "rakto mahān sakalamaḥ" ityādyam| evameva saṅgrahe (sū.a.7)| tasmātko'tra kramaḥ? ucyate| iha raktaśāliśabdena mṛdumadhurasnigdhasurabhiśuklaviśadasthūlāyatatvādīnāṃ lokaprasiddhānāṃ svaguṇānāmutkarṣa upalakṣyate| teṣu yathā yathā samutkarṣasta uttamāḥ| yathā yathā apakarśaste hīnāḥ| upalakṣaṇāni punarvakturvivakṣābhedādbhinnāni| yāneva guṇān suśrutakhāraṇādī kalamaśabdenopalakṣayataḥ, tāneva carakavāgbhaṭou mahāśāliśabdena| nanu, sambandhaṃ vinā nopalakṣaṇatvam, na ca kalamasya mahāśāliguṇairmahāśālervā kalamaguṇaiḥ kadācitsambandhaḥ| maivam| yada kalamo mahāśālikṣetre niṣpadyate, tadā tayostulyaguṇatvāt| svakṣetrajādeva mahāśāleḥ svakṣetraja eva kalamo hīnaḥ| evamitareṣvapi vācyam| tasmātsarvameva pramāṇam, uktaprakāreṇāvirodhāt|
yavakā hāyanāḥ pāṃsubāṣpanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ||6|| sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ| -------------------------------------------------|7|
Sa. yavakādayaḥ śāliviśeṣāḥ svādavaḥ| tathā, uṣṇādiguṇayuktāḥ| tathā, sṛṣṭe mūtrapurīṣe yaiste sṛṣṭamūtrapurīṣāḥ| pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-tena yavakāḥ sarvebhyo'pi garhitāḥ, tadanvanye kiñcitkiñcitkrameṇa garhitā iti vijñeyam| naiṣadhakādaya itya- trā''diśabdena campakapatrikādayaḥ śāliviśeṣā gṛhyante|
Ā. rā. yavakādiśāliguṇānāha-yavakā iti| *pāṃśubāṣpaḥ-korakaḥ| pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-yo yasmātpūrvaḥ sa tasmāddhīnaguṇaḥ, mṛdvādiviparītaguṇānāmutkarṣāt|
---------------------------------------------------| snigdho grāhī laghuḥ svādudustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ||7|| ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ| ---------------------------------------------------|8|
Sa. vrīhiṣu madhye ṣaṣṭikaḥ śreṣṭhaḥ, raktaśāliriva śāliṣu| tathā, snigdhādiguṇayuktaḥ| sthiro hima iti śarīrastairyakaro jvaraśramaklamaglāniharaḥ| ata eva rasāyanaprayoge jvarādou cha tatra tatra kṣāmavapuṣāmupadiṣṭaḥ| yavastu stairyakaro'pi nāmnāto guruvātalatvāditi vedyam| ṣaṣṭikaścha dvividhaḥ,-gauraḥ kṛṣṇagouraśca| atrāsitagourato gauraḥ ṣaṣṭikaḥ śreṣṭaḥ| (tathā ca suśrute (sū.a.46|9)-"rase pāke ca madhuRrāḥ pittaanilaharāstathaa| śālīnāṃ ca guṇaistulyā vijñheyāḥ kaphaśukralāḥ|| ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣaaṃ kaṣāyaanuraso laghuḥ|" kṛṣṇātreyaḥ:-ṣaṣṭikaḥ surakavrīhipāṭaloṭakanālakaaḥ| kṛṣṇavrīhiḥ śītabhīruḥ pramodohāyanastathaa|| anabhiṣyandinaḥ snigdhāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| laghavaḥ kaṭupākāścha ṣaṣṭiko'trāpi pūjitaḥ||" khāraṇādiḥ- "kaṣāyamadhuro grāhī doṣaghnaḥ ṣaṣṭiko laghuḥ|" parāśare'pyuktam- "rakto mahācchakunāhṛtaḥ ṣaṣṭikakalamapramodapataḍgāḥ śītagauradīrghaśūkasugandhikapāṇḍutapanīyāḥ śālaya evaṃbhūtāḥ| madhurabahalāḥ sthirāḥ snigdhāḥ pittānilapraśamanā laghavaḥ saṅgrāhikāḥ śītāḥ|" iti| carake tvevaṃ paṭhyate (sū.a.5|3)-"tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhavarāhādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti|" tathā ca carako jvare paṭhati (ci.a.3|176)-"raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ||" iti|
Ā. rā. ṣaṣṭikaguṇānāha-snigdha iti| grāhī-stambhanaḥ| sthiraḥ-sthiraguṇaḥ, kāryarūpeṇa śarīre cirakālaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ| yo vrīhiḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyate sa ṣaṣṭikaḥ| sa cānyebhyo vrīhibhya uttamaḥ| sa ca trividhaḥ,- gauraḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇagauraśca| tatrāsitagaurādgauraḥ śreṣṭhaḥ| pāriśeṣyādasito hīnaḥ|
-------------------------------------------| tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ||8|| kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakaśūkarāḥ| varakoddālakojjvālacīnaśāradadardurāḥ||9|| gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ| ------------------------------------------------|10|
Sa. tataḥ-ṣaṣṭikāt, mahābrīhyādayaḥ kramādguṇairalpāntarāḥ-guṇairhīnāḥ|
Ā. rā. mahāvrīhyādīnāṃ guṇānāha-tataḥ kramāditi| tataḥ-kṛṣṇaṣaṣṭikāt, mahāvrīhyādayaḥ krameṇa guṇairalpāntarāḥ| ṣaṣṭikasya sarvaśreṣṭhatvāddhīnatvenālpāntaratvam| kṛṣṇaṣaṣṭikāddhīnaguṇo mahāvrīhiḥ, tataḥ kṛṣṇavrīhiḥ, ityādi| atrāpi kamabhedaparihāraḥ pūrvavat|
---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ|10| bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------|11|
Sa. ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ| tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ| atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|
Ā. rā. athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam| pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ| evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||" ityādi|
---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ||10|| bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------||11||
Sa. ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ| tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ| atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|
Ā. rā. athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam| pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ| evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||" ityādi|
--------------------------------------------------| bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgurbṛṃhaṇī guruḥ||12||
Sa. tatra-teṣu tṛṇadhānyeṣu madhye, priyāṅguḥ-kaṅguḥ, bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti| tathā, guruḥ| suśrute tūktam (sū.a.46|24)-"raktaaḥ pītāśca kṛṣṇaaśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ| yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ||" iti|
Ā. rā. kaṅguguṇānāha-bhagnasandhāneti| bhagnasandhānakṛt-bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti|
koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśe śīto viṣāpahaḥ| --------------------------------------------------|13|
Sa. koradūṣaḥ-kodravaḥ, atyarthaṃ saṅgrāhī| tathā sparśaśīto viṣāpahaśca|
Ā. rā. kodravaguṇānāha-koradūṣa iti| paraṃ-atiśayena grāhī, sparśe śītaśca| atiśayavacanāt kaṅgvādīnāmapi grāhitvaṃ himasparśatvaṃ ca jñeyam|
--------------------------------------------------| rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ||13|| vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet| pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān||14||
Sa. yavo rūkṣādiguṇairyukto viḍvātakaro vṛṣyaḥ sthairyakṛcca| tathā, mūtrādīn jayet|
Ā. rā. yavaguṇānāha-rūkṣaḥ śīta iti| kaṇṭhāmayāḥ-galagaṇḍādayaḥ| tvagāmayāḥ-kuṣṭhādayaḥ|
nyūno yavādanuyavaḥ-------------------------| -------------------------------------------|15|
Sa. anuyavo nāma śūkadhānyaviśeṣo lokaprasiddhaḥ| sa yavānnyūnaḥ-svalpairyavaguṇairyuktaḥ|
Ā. rā. anuyavaguṇānāha-nyūna iti| niḥśūko yavo-anuyavaḥ|
-----------------------rukṣoṣṇo vaṃśajo yavaḥ| ----------------------------------------------|15|
Sa. vaṃśodbhavo-veṇujo yavo rukṣoṣṇo bhavati|
Ā. rā. veṇuyavaguṇānāha-rūkṣoṣṇa iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "uṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ|" iti|
------------------------------------------------| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā||15|| sandhānakārī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛtsaraḥ| ------------------------------------------------|16|
Sa. godhūmo vṛṣyādiguṇayuktaḥ| jīvanaḥ-ojobhivardhanaḥ| tathā, vātapittaharaḥ| sandhānakārī-ūruprabhṛterbhagnasya sandhānaṃ karoti| tathā, sthairyakṛtsaraśca| carake (sū,a. 27|20) tvanyathaiva guṇā uktāḥ| yathā-"sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikārahā| sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ||"iti|
Ā. rā. godhūmaguṇānāha-vṛṣyaḥ śīta iti| saraḥ-anulomanaḥ|
----------------------------------------------| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyamadhurā laghuḥ||16|| iti śūkadhānyavargaḥ||1||
Sa. nandīmukhī-(kṛśadīrghā godhūmajātiḥ|) pathyā-śarīrāya hitā, śītā kaṣāyamadhurā laghuśca| iti śūkadhānyavargaḥ| asmādanantaraṃ śimbīdhānyavargasya sambandhaprayojanaṃ prāguktameva|
Ā. rā. nandīmukhīguṇānāha-pathyā nandīmukhīti| dīrghasūkṣmo godhūmo-nandīmukhī| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā||" iti| iti śūkadhānyavargaḥ|
atha śimbīdhānyavargaḥ| mudgāḍhakīmasūrādi śimbīdhānyaṃ vibandhakṛt| kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi kaṭupākaṃ himaṃ laghu||17|| medaḥśleṣmāstrapitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ| ----------------------------------------------|18|
Sa. śimbyāḥ-kośyāḥ, dhānyaṃ-mudgādikaṃ, yat śimbīdhānyaṃ tadvibandhakṛt| keṣāṃ vibandhaṃ karoti ? sāmarthyāt srotasām, na tu purīṣādīnām| tathā ca saṅgrāhītyatraiva paṭhati śāstrakṛt| saṅgrāhilakṣaṇaṃ ca tatrāntare| yathā-"bhedi tatpiṇḍatān bhāvān śakṛdādīnbhinatti yat| viparītamato grāhi" iti| tasmādvibandhaṃ srotasāmevetyavehi| tathā, kaṣāyaṃ svādu kaṭupākaṃ śītavīryaṃ laghu ca| masūrādītyatrā''diśabdena makuṣṭhacaṇakādīnāṃ grahaṇam| tathā, medaādiṣu hitam, prakṛtatvādabhyavahāre tathā lepa upaseke ceti| caśabdo'tra luptanirdiṣṭo bodhyaḥ| lepaḥ-pradehaḥ| upasekaḥ-pariṣekaḥ| kaṣāyaśītarūkṣatvena kaṭupākitvena ca vātakṛttvaṃ śimbīdhānyasya śāstrakṛtoktam| ata evedamupapannam-"mudgo'lpacalaḥ" iti| yadi hi śimbīdhānyasya mārutakṛttvaṃ sameyāt, tadaitadvaktuṃ yujyate| tasmāt vātakṛttvamasyāstīti sthitam| tasmiṃśca satyādhmānakāritvamapyupapannameva| ata eva saṅgrahe'syādhmānakāritvamuktam| mudgādīnāṃ ca viśeṣāstatraivoktāḥ (saṃ. sū. a. 7)| yathā-"haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam||" iti|
Ā. rā. atha śimbidhānyavargaḥ| tatra mudgādiguṇānāhamudgāḍhakīti| mudgo dvididhaḥ,-kṣetramudgo vanamudgaśca| āḍhakītuvarī| masūro dvividhaḥ,- kṛṣṇaḥ pāṇḍuśca| tatra pāṇḍuḥ-maṅgalyākhyaḥ| ādiśabdātsaṅgrahoktāḥ (sū. a. 7)- "śimbijā mudgamāṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ| masūracavalāḍhakyaścaṇakāśca pṛthagvidhāḥ||" iti| śimbibhavaṃ dhānyaṃ-śimbidhānyam| vibandhakṛt-vātāvarodhakam| saṅgrāhi-malāvarodhakam| lepopasekayoḥ prayuktaṃ medaḥprabhṛtiṣu hitam| upaseko-vyañjanam, yena miśrīkṛtyaudanādi bhujyate| sa cātra yogyatvātsūpaḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 27/27)- "pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca|" iti|
----------------------------------------------| varo'tra mudgo'lpacalaḥ, kalāyastvativātalaḥ||18|| rājamāṣo'nilakaro rūkṣo bahuśakṛdguruḥ| ----------------------------------------------|19|
Sa. atra-eṣu śimbīdhānyeṣu madhye, mudga uttamaḥ| tathā, alpaṃ calaṃ-pavanaṃ karotītyalpacalaḥ _ turvyatireke| kalāyaḥ punaratiśayena vātalo bhavati| rājamāṣo rūkṣo bahu śakṛtkarotīti bahuśakṛt| tathā, guruḥ| tathā, anilakaraḥ- "kṛño hetuḥ" iti tācchīlye ṭaḥ, kalāyavannātivātalaḥ, anyaśimbīdhānyāccātivātalo'yamiti vedyam, anilakaragrahaṇāt| anyathāśimbīdhānyasāmānyalakṣaṇena vātamātrakaraṇasya labdhatvādanilakaragrahaṇaṃ na kuryāt|
Ā. rā. mudgasya viśeṣamāha-varo'treti| atra-śimbidhānyeṣu madhye, mudgo varaḥ| mudgeṣvapi harito varaḥ, "haritāsteṣvapi varāḥ" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)| alpaścalo-vāyuryasmātsa tathā| mudgasya kiñcidvātalatvavacanādāḍhakyādīnāṃ vātalatvaṃ jñeyam| kalāyaguṇānāha-kalāyastviti| kalāyo dvividhaḥ,-tripuṭo vartulaśca| ativātalatvaṃ-āḍhakyādibhyaḥ| rājamāṣaguṇānāha-rājamāṣa iti| rājamāṣaḥ-cavalaḥ|
----------------------------------------------| uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān||19|| kāsārśaḥkaphavātāṃśca ghnanti pittāsradāḥ param| ----------------------------------------------|20|
Sa. kulatthā uṣṇavīryāḥ pāke'mlāḥ| tathā, śukrādīn ghnanti- aśma-aśmarī vakṣyamāṇalakṣṇā| tathā, pittāsradāḥ paraṃ-atiśayena raktapittakarāḥ| kaṣāyasvādusaṅgrāhitvaṃ śimbīdhānyasāmānyalakṣaṇenaiṣāṃ vedyam, dṛṣṭināśanatvaṃ coṣṇavīryatvena raktapittakaratvena ca| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a. 7)-"kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ| pīnasaśvāsakāsārśohikkā''nāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram| grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ" iti|
Ā. rā. kulatthaguṇānāha-uṣṇā iti| śukrādīnghnanti| aśma-aśmarī| nanu, "uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ|" iti suśrutena (sū. a. 46/37) vipāke kaṭutvamuktam, iha tvamlatvamiti virodhaḥ| maivam| anekarasavadavirodhaḥ|
----------------------------------------------| niṣpāvo vātapittāsrastanyamūtrakaro guruḥ||20|| saro vidāhī dṛkśukrakaphaśophaviṣāpahaḥ| ----------------------------------------------|21|
Sa. niṣpāvo-rājaśimbīsaṃjño, vātādikaraḥ| tathā, guruḥ saro vidāhī ca| tathā, dṛgādīnapahanti| saṅgrahoktaṃ cāmlapākatvaṃ kaṣāyamadhuratvaṃ ceha noktam| yato'mlavipākitvaṃ tāvadvidāhitvādevāsyoktam| kaṣāyasvādutvaṃ ca śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanenaiva| kṛṣṇātreyastvāha-"niṣpāvā madhurā rūkṣāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ| udāvarte praśasyante guravo vātapittalāḥ" iti|
Ā. rā. niṣpāvaguṇānāha-niṣpāva iti| niṣpāvovallaḥ|
----------------------------------------------| māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ||21|| gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt| ----------------------------------------------|22|
Sa. māṣaḥ snigdho valādikaraḥ| tathā, saro gurūrūṣṇaśca| tathā, vātahā svāduśca| tathā, śukrasya vṛddhiṃ śukrasyaiva virekaṃ-bahiḥpreraṇaṃ, karoti|
Ā. rā. māṣaguṇānāha-māṣaḥ snigdha iti| śukrasyaiva vṛddhiṃ, śukrasyaiva virekaṃ-śīghrapravṛttiṃ, karoti sa tathā|
----------------------------------------------| phalāni māṣavadvidyātkākāṇḍolātmaguptayoḥ||22||
Sa. kākāṇḍolā cātmaguptā ca, tayoḥ phalāni māṣavadvidyāt-māṣasamaguṇāni vijānīyāt| kākāṇḍolā-kaṭabhī| ātmaguptā-kapikacchūḥ|
Ā. rā. kākāṇḍolātmaguptāphalaguṇānāha-phalānīti| etayoḥ phalāni māṣavadvidyāt| kākāṇḍolā-niḥśūkā kapikacchūḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ|
uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt||23||
Sa. tila uṣṇavīryaḥ| tathā, tvacyaḥ| tathā, sparśe śītaḥ| keśyo balyo guruśca| tathā, alpamūtraḥ-alpamūtrakaraḥ| pāke kaṭuḥ| tathā, medhādīn karoti| tvacyakeśyabalyā hitārthā yatpratyayāntāḥ| snigdhatvamanilaghnatvaṃ kaṣāyakaṭutiktarasatvaṃ nānājātitvaṃ cehāsya granthakṛtā lāghavānnoktam| saṅgrahe tūktameva (sū. a. 7)| yathā-"snigdhoṣṇatiktakaṭukakaṣāyamadhurastilaḥ| tvacyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ sparśaśīto'nilāpaḥ|| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt| kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ||" iti| anye tvanayā yuktyā saṅgrahoktamarthaṃ saṅgṛhṇate| snigdhatvaṃ tāvattilasya taileṣu mukhyasya snehasya yonibhūtatvātsiddham, kaphapittakṛditi vacanātsnigdhatvācca sāmarthyāllabdhaṃ vātaghnatvam, kaṣāyasvādviti śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanena kaṣāyasvādutvaṃ labdhamiti| etadevorarīkṛtya vraṇapratiṣedhe vakṣyati (hṛ.u.a.25|54)-kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam| snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||" iti|
Ā. rā. tilaguṇānāha-uṣṇa iti| uṣṇaḥ-uṣṇavīryaḥ| tvacyaḥ-tvagdoṣaharaḥ, bahiḥprayogāt| "kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha|" iti saṅgrahe (sū. a. 7) kuṣṭhakartṛtvaśravaṇāt| nanu, "tilo vipāke madhuro'tibalyaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ|" iti suśrutena (sū. a. 46139) vipāke madhuratvamuktam, iha tu kaṭukatvamiti virodhaḥ| maivam| rasavadavirodhaḥ| ekasmin dravye hi bahavo rasā anubhūyanta iti| bhinnatilayorbhinnarasayorvā vipākaḥ| sa ca kṛṣṇaḥ śreṣṭhaḥ| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 7)-kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ|" iti|
snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkśukrahṛtkaṭuḥ pāke, tadvadbījaṃ kusumbhajam||24||
Sa. umā-atasī, snigdhā svādvādiguṇayuktoṣṇavīryā ca| sā śleṣmapittayoḥ kartrī ca| tathā, dṛṣṭiṃ śukraṃ ca harati| kaṭupākā ca| tayā-umayā tulyaṃ vartate-tadvat, umāsamānaguṇaṃ kusumbhījamityarthaḥ|
Ā. rā. atasīguṇānāha-snigdhometi| umā-atasī| nanu, "snigdhoṣṇā kaphavātaghnī satiktā madhurā'tasī|" iti khāraṇādinā śleṣmaghnatvamuktam, iha tu śleṣmalatvamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| śleṣmaghnatvaṃ vātasaṃsṛṣṭaviṣayam| śleṣmalatvaṃ pittasaṃsṛṣṭaviṣayam| ata eva suśrutena kaphaghnatvaṃ noktam (sū. a. 46/49)-"uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syātkaṭukā vipāke|" iti| kusumbhavījaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-umāvat| tatpunaḥ kaphaghnam| "kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ|" iti suśrutopadeśāt (sū.a. 46/48)| atideśādupadeśo hi balavān|
māṣo'tra sarveṣvavaro, yavakaḥ śūkajeṣu ca| ----------------------------------------------|25|
Sa. atra-śimbīdhānyeṣu, māṣo'śreṣṭhaḥ| śūkajeṣu-śūkadhānyeṣu, yavako'śreṣṭhaḥ|
Ā. rā. māṣasya sarvadhānyāvaratvamāha-māṣo'treti| yavakasya śūkadhānyeṣvavaratvamāha-yavakaḥ śūkajeṣviti| cakāro'varatvākarṣaṇārthaḥ|
navaṃ dhānyamabhiṣyandi, laghu saṃvatsaroṣitam||25|| śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam| ----------------------------------------------|26| iti śimbīdhānyavargaḥ||1||
Sa. navaṃ pratyagraṃ, dhānyamabhiṣyandi-ābhimukhyena syandayati| tācchīlye ṇiniḥ| mālinyātsrotasāṃ srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ karotītyarthaḥ| arthātpurāṇamanabhiṣyandi| saṃvatsaroṣitaṃ-varṣātītaṃ, laghu bhavati| navaṃ cārthādgurvityanuktamapyuktaṃ bhavati| tantrāntare'pyuktam- "varṣasthitaṃ sarvamannaṃ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ vīryaṃ muñcatyataḥ kramāt||" iti| śīghretyādi| laghvityanuvartate| sūpyaṃ-mudgādi yacchhīghrajanma, tallaghu bhavati| tathā, vigatatuṣaṃ yuktyā bharjitaṃ-bhṛṣṭaṃ laghu bhavati| saṅgrahe tvevamuktam (sū.a.7)-"navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat| laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ| nirdiṣṭe śūkaśimbīdhānye| tayośca saṃskṛtayorupayoga iti kṛtānnavargaḥ prārabhyate-
Ā. rā. navadhānyaguṇānāha-navaṃ dhānyamiti| abhiṣyandi-srotaḥsrāvi| purāṇadhānyaguṇānāha-laghu saṃvatsaroṣitamiti| saṃvatsaroṣitaṃ-saṃvatsaramevoṣitam, saṃvatsaradvayādyuṣitasya nirvīryatvāt| yadāha khāraṇādiḥ-"varṣasthitaṃ sarvadhānyaṃ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ, vīryaṃ muñcatyataḥ kramāt "|| iti| śīghrajanmādisūpyaguṇānāha-śīghrajanmeti| sūpe hitaṃsūpyaṃ śimbīdhānyam, tathā-tadvat, laghu ityarthaḥ| śīghraṃ alpena kālena, janma-niṣpattiryasya tattathā| nistuṣaṃ-apanītatvak| yuktyā-samyagyogena, bharjitaṃ-dravaṃ vinā sveditam| navasyābhiṣyanditvāt purāṇasyānabhiṣyanditvam| purāṇādīnāṃ laghutvāttadviparītānāṃ gurutvamarthasiddham| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"haritāsteṣvapi varā, makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam|| kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā| madhurāḥ śītalā gurvyo balaghno rūkṣaṇātmikāḥ|| snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbījātayaḥ|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ|
atha kṛtānna(pakvānna)vargaḥ| ----------------------------------------| maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam||26|| yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ| tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt||27|| srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam| -----------------------------------------------|28|
Sa. maṇḍādīnāṃ yathāpūrvaṃ lāghavam| tenaudanamapekṣya laghvī vilepī, tato'pi peyā, peyāto maṇḍo laghutara ityartho'vatiṣṭhate| maṇḍapeyāvilepyodanānāṃ yathāpurvaṃ lāghavamityeva vaktavye yadatraudanasya pṛthakpāṭhaḥ, sa idaṃ jñāpayati,-maṇḍādayo lājopādānā vedyāḥ, na tu taṇḍulopādānāḥ, yathā-odanaḥ, iti| tathā ca muniḥ (ca, sū,a.27|252)-"śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ| maṇḍaḥ sandīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||" iti| taduktam_"dravyasyārdhapalaṃ dattvā toyasya prasthamāvapet| ardhaśeṣaṃ gṛhītvā tatkarṣau dvau dāḍimasya ca|| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ śāṇamātrakaiḥ| dvikarṣamātrairlājaiśca bhūyaḥ saṃkvathitaṃ ca tat|| pippalījīrakābhyāṃ ca śāṇaikenāvacūrṇitam| peyāsveṣa vidhiḥ kalpyo dāḍimādikṛtāsvapi||" iti| tathā (suśrute sū. a. 46|345)-"sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā| dhanasikthā vilepī syādyavāgūrviraladravā||" iti| anye tu maṇḍalakṣaṇaṃ peyālakṣaṇaṃ cānyathaivecchanti| tathā tallakṣaṇam-"lājāmbusaindhavakaṇādhānyanāgaradāḍimaiḥ| yukto vimṛditaḥ pūto maṇḍaḥ saṃskṛta ucyate|| nirdravyā prākṛtā peyā takradāḍimataṇdulaiḥ|" iti| sāmānyapeyāyāśca takradāḍimalājādisādhitāyā guṇanirdeśo'yam, na tu viśiṣṭāyā jvaracikitsādivihitāyā iti draṣṭavyam| tasyāstu tatraivetyarthaḥ, viśeṣagrahaṇātkarmāntaranirdeśācca| tatra-teṣu maṇḍādiṣu madhye, maṇḍaḥ śivaḥ| tathā, vātānulomanaḥ| tathā, tṛṣaṃ glāniṃ doṣaśeṣaṃ ca hantīti tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ| "amanuṣyakartṛke ca" ityatra ṭhak| doṣasya śeṣo doṣaśeṣaḥ| eṣa eva hi vihitavamanasya vihitavirecanasya vā kiñciccheṣo yo doṣaḥ, tasya| doṣaśeṣeti vacanajñāpakāt kṛtavamanavirecanasya doṣaśeṣakaraṇam| tena ca vamanakarmaṇi virecanakarmaṇi vā kartavye'tiyogabhayāt doṣaśeṣaḥ kāryaḥ, ityayamartho yuktyā pratipāditaḥ| tathā, maṇḍaḥ pācano dhātusāmyakaraśca| tathā, srotasāṃ mārdavaṃ karoti| tathā, svedayatīti svedī, vahniṃ ca dīpayati|
Ā. rā. atha kṛtānnavargaḥ| tatra maṇḍādīnāṃ laghutvetāratamyamāha-maṇḍapeyeti| asiktho dravo-maṇḍaḥ, sasiktho-yavāgūḥ| sā dvividhā,- alpasikthā-peyā, bahusikthā-vilepī| adravāṇi sikthāni-odanaḥ| yathāpūrvaṃ odanādvilepī laghuḥ tataḥ peyā, tato maṇḍa iti| maṇḍaguṇānāha-śivastatreti| śivaḥ-ārogyapradaḥ| vamanalaṅghanādyavaśiṣṭo doṣo-doṣaśeṣaḥ| dhātusāmyakṛt-laṅghanādikṛtadhātuvaiṣamyaśamanāt| srotomārdavakṛt-laṅghanādikṛtasrotaḥkāṭhinyaśamanāt| svedī-svedavahasrotorodhaśamanāt|
-------------------------------------------------| kṣattṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā||28|| malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī| -------------------------------------------------|29|
Sa. kṣucca tṛṣṇā ca, tābhyaṃ glāniḥ, sā ca daurbalyaṃ ca kukṣirogaśca jvaraśca, tānapahanti yā saivaṃbhūtā peyā| daurbalyaṃ- kārśyam| tathā, malān-vātādīn, anulomayati-svamārgasthān karoti| tathā, pathyā-śarīrasya hitā| tathā, dīpanī cāsau pācanī ceti "puṃvatkarmadhāraya" iti puṃvadbhāvaḥ|
Ā. rā. peyāguṇānāha-kṣuttṛṣṇeti| kukṣirogaḥ-atīsāraḥ| pathyā-auṣadharūpatvāt|
---------------------------------------------| vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā||29|| vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām| ---------------------------------------------|30|
Sa. vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā ca| vraṇaścākṣirogaśca saṃśuddhaśca durbalaśca snehapāyī ca, teṣāṃ hitā| vraṇākṣirogaśabdau matvarthīyākārāntau|
Ā. rā. vilepīguṇānāha-vilepīti| vraṇādīnāṃ hitā| saṃśuddhaḥ-samyakkṛtavamanādiḥ| yaḥ snehanārthaṃ pratyahaṃ snehaṃ pibati saḥ-snehapāyī|
---------------------------------------------| sudhautaḥ prasrutaḥ svinno'tyaktoṣmā caudano laghuḥ||30|| yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ| viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ||31||
Sa. odanaḥ suṣṭhu dhautastathā prasruto-niścotitaḥ svinno'tyaktabāṣpaśca laghurbhavati| yaścaudana āgneyauṣadhānāṃ-marīcacitrakādīnāṃ kvāthena sādhitaḥ, so'tilaghuḥ| tathā, bhṛṣṭāstaṇḍulā yasminnodane so'tilaghutamaḥ| yathoktalakṣaṇādodanādviparīto-yo'dhautādiḥ, sa guruḥ| kṣīramāṃsādibhiḥ-madhurairyaśca sādhitaḥ, so'tiguruḥ|
Ā. rā. odanaguṇānāha-sudhauta iti| sudhautādiviśiṣṭa odano laghuḥ| tadviparītaḥ kṣīrādisādhitaśca guruḥ| sudhautaḥ-samyakprakṣālitataṇḍulaḥ| prasruataḥ-samyakprasrāvitamaṇḍaḥ| svinnaḥ-samyakpakvaḥ| atyaktoṣmā-śītatvamaprāptaḥ| āgneyauṣa kvāthasādhitaḥ- citrakādikvāthaṃ dravasthāne datvā sādhitaḥ| bhṛṣṭataṇḍulaḥ-bhṛṣṭaistaṇḍulaiḥ sādhitaḥ| viparītaḥ-adhautataṇḍulādiḥ| yaśca kṣīrādīni dravasthāne datvā sādhitaḥ| māṃsaśabdenātra māṃsarasaḥ| ādyaśabdātsnehādayaḥ| kṣīrādisādhane udakaṃ prakṣepyameva| uktaṃ ca saṅgrahe (ka. a. 8)-"kṣīrādisādhitaṃ dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|" iti|
iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet| ---------------------------------------------|32|
Sa. iti-anayā diśā, sarvaṃ-peyādikaṃ pūrvoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca bhakṣyādikaṃ, dravyeṇa kriyayā saṃyogena mānena cādiśet| tatra dravyato yathā-odanasya raktaśālyādijasya lāghavam, yavakādijasya tu gauravam| kriyāto yathā-sākṣādagnipākādisaṃskārācchūlyasya māṃsasya laghvādiguṇayogaḥ, aparasya tvanyathātvaṃ dṛśyate| tathā coktaṃ tantrāntare-"vṛṣyaṃ vātaharaṃ balyaṃ pathyaṃ śūlyāmiṣaṃ laghu| apathyaṃ guru viṣṭambhi māṃsaṃ yacca rasoddhatam||" iti| tantrāntare coktam-"svinnaṃ māṃsaṃ guru stambhi śūlapakvaṃ tridoṣajit|" iti| kriyā-saṃskāra ityarthaḥ| yogaḥ-saṃyogaḥ, tena yathā-āgneyacitrakādyauṣadhakvāthaiḥ sādhitasya lāghavam| mānato yathā-bahubhirlaghubhiralpaiśca gurubhiryuktairlaghureva, viparītaistu viparīta eva| ādyagrahaṇena deśādiparigrahaḥ| jāṅgaladeśaprabhavataṇḍulakṛto laghuḥ, ānūpadeśataṇḍulakṛto gururityādi bodhyam|
Ā. rā. odanaprasaṅgādodanodāharaṇāṃ paribhāṣāmāha-iti dravyeti| iti-evamodanavat| dravyādīnāṃ kāraṇānāṃ svarūpaṃ śāstreṇa buddhākāryāṇāṃ svarūpamakathitamapi svabuddhyā nirdhārya mandabuddhīnāṃ kathayedityarthaḥ| tatra, kāryatvena pariṇataṃ kāraṇaṃ-dravyam| tatpariṇāmahetuḥ kartṛvyāpāraḥ-kriyā| pradhānadravye dravyāntarasamparko-yogaḥ| saṃyogināṃ nyūnādhikasamatvaṃ-mānam| ādyaśabdāddeśakālau| tatra, dravyasyotpattisthitipariṇāmasthānaṃ-deśaḥ| utpattyādisamaya āmādyavasthāśca-kālaḥ| tatra, dravyeṇādeśo yathāraktaśālīnāmodanaḥ pathyo, yavakānāmapathyaḥ| kriyayā yathā-bhṛṣṭavidalitanistuṣīkṛtānaṃ sūpyānāṃ sūpo laghuḥ, itareṣāṃ guruḥ| yogena yathā-marīcādiyuktā māṃsabhakṣyā laghavaḥ, marīcādyayuktā guravaḥ| mānena yathā-miśrakaudane mudgādyalpatvabahutvābhyāṃ laghutvagurutve| utpattideśena yathā-dagdhāvanijātānāṃ śālīnāmannaṃ laghu, itareṣāṃ guru| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 46/15)- "dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ|" iti| sthitideśena yathā-durbhājanasthābhirdrākṣābhiḥ kṛtaṃ pānakaṃ doṣalam, itarābhiradoṣalam| uktaṃ hi (saṅgrahe sū.a.7)-"durbhājanasthā drākṣā'mlā doṣalā ca prājāyate|" iti| pariṇāmadeśena yathā-mṛṇmaye pātre siddhānāṃ tandulānāmodano guruḥ, tāmramaye laghuḥ| utpattikālena yathā-ārtavena divyodakena siddhamannaṃ pathyam, anārtavenāpathyam| sthitikālena yathārātrimuṣitena śṛtaśītenāloḍitamapathyam, itareṇa pathyam| pariṇāmakālena yathā-śīghrajanmanā sūpyena kṛtaḥ sūpo laghuḥ, cirajanmanā guruḥ| āmādyavasthākālena yathā-āmena śuṣkeṇa vā mūlakena kṛto yūṣaḥ pathyaḥ, jīrṇenādreṇa vā kṛto'pathyaḥ| ityādi svabuddhyā sarvamūhyam|
-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahāṃ rasaḥ||32||
Sa. rasa iti māṃsarasaḥ, ādiśabdalopāt| sa bṛṃhaṇādiguṇayuktaḥ| kṛtākṛtasya ca rasasyāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| raso hi snehaśuṇṭhyādiyutaḥ-kṛta ityucyate, viparītastu-akṛtaḥ| tatra kṛtasya tantrāntare vidhānamuktaṃ guṇāśca| yathā-"chāgalaṃ sakthijaṃ māṃsaṃ nirasthi taittiraṃ tathā| catuṣpalonmitaṃ sūkṣmaṃ kalpitaṃ kṣālitaṃ jale|| pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīcitrakadhānyakaiḥ| dviśāṇaiḥ saṃyute toye kvāthyaṃ sārdhāḍhakonmite|| māṃse'riman dvipalaṃ tatra dāḍimātkuṭṭitātkṣipet| taṃ rasaṃ marditaṃ pūtaṃ hiṅgusaindhavajīrakaiḥ|| yuktaṃ sudhūpitaṃ pathyaṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām|| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṣīṇadhātvindriyaujasām|" iti| tantrāntare coktam-"rasastatra varo'namlaḥ śākuno bṛṃhaṇaḥ saraḥ| takrasiddhastu viṣṭambhī laghurvātakaphāpahaḥ|| phalāmlagorasodāraṃ saviśvājājidhānyakam| snigdhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ bṛhaṇaṃ rocanaṃ guru|| kāsamardakadhānyāmladāḍimādirajaḥkṛtāḥ| lehāstakrādijāścānye yonivadgururocanāḥ|| māludhānīyavāsādipuṣpairyo'tiguṇaḥ khalaḥ| phalamūlairghanādānaṃ vyañjanaṃ pākato ghanam|| lehavatkhala ityanye doṣalaḥ svasvayonivat| tadvacca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbaliko mataḥ|| kaṭvaraḥ kaphajidgrāhī pittalo rocako laghuḥ| māṃsādajājiśuṇṭhyādigalitaḥ saṭṭako laghuḥ|| iti|
Ā. rā. māṃsarasaguṇānāha-bṛṃhaṇa iti| prīṇanaḥ-tṛptijananaḥ| raso-māṃsarasaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.7)-"piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ||" iti| sa ca kṛtākṛtadakalāvaṇikabhedāntridhā| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.7)-"jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ| alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ||' iti| tathā, tanusāndrabhedādamlasvādubhedācca dvidhā| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-"vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram| gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak pṛthak||" iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ narāṇāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām|| dṛṣṭiśravaṇavanhyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām|| hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ|" iti| śuṣyatāṃ-vṛddhiṃ tyajatām| kṛśānāṃ-sthūlatvaṃ tyajatām| kṣāmāṇāṃ-balaṃtyajatām|
---------------------------------------------------| maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām|33|
Sa. maudgo raso-yūṣo, vraṇināṃ kaṇṭharogiṇāṃ akṣirogiṇāṃ ca pathyaḥ| asya ca saṃskṛtasya vidhānamuktam-"mudgānāṃ dvipalaṃ toye śṛtamardhāḍhakonmite| pādasthaṃ marditaṃ pūtaṃ dāḍimasya palena tu| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādakārṣikaiḥ| kaṇājīrakayoścūrṇācchāṇaikenāvacūrṇitam| saṃskṛto mudgayūṣo'yaṃ pittaśleṣmaharo mataḥ|" tathā-"paṭolapatrācchhāṇo dve mudgānāṃ dvipalaṃ jale| dravyādvātriṃśadguṇite ardhasthe dāḍimātpalam|| karṣamāmalakānāṃ ca kṣiptvā punaradhiśrayet| pūrvaṃ tatsaindhavādyaiśca yuktamājyena yojitam|| paṭolapatrakākhyo'yaṃ yūṣaḥ pittottharogajit| nimbapatrairnimbayūṣamevameva prakalpayet|| mulakācchuṇṭhikā svinnā ghṛtabhṛṣṭā sadhānyakā| hiṅgujīrakasaṃyuktā tato mathitadāḍime|| sasaindhave vinikṣipya punaragnāvadhiśrayet| tāvadyāvanmṛdūbhūtaṃ tatastryūṣaṇasaṃyutam|| sudhūpitaṃ hiṅgughṛtaiścāturjātāvacūrṇitam| śuṇṭhīrasaṃ dīpanīyaṃ bātaśleṣmāmayāpaham|| akṛtākṛtayūṣācca rasācca jalasādhitāt| snehāmlapaṭuyuktācca pūrvaḥ pūrvo laghurmataḥ|| (saṅgrahe sū. a. 7)-vidyādyuṣe rase sūpe śāke caivottarottaram| gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā||" tathoktam (saṅgrahe sū.a.7)-"khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau| piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ|| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ| jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ|| alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti| svalpena māṃsena śuṇṭhyadibhiḥ svalpaiḥ svacchā ye kriyante, te dakalāvaṇikā bodhyāḥ| evaṃ yūṣe yatra dhānyamalpaṃ, khalādau vā mūlādīnyalpāni, tatrāpi dakalāvaṇikatvaṃ bodhyam| tantrāntare coktam (suśrute sū.a.46|380)-"atha gorasadhānyāmlaphalāmlairanvitaṃ cayat| yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ tathā|| prabhūtāstamaloyūṣaḥ sūpāllaghutaraḥ smṛtaḥ| sūpastu rasayūṣābhyāṃ sthairyādgurutaro mataḥ|| taṃ sarogo na cāśrīyānna cālpāśī kathañcana|" iti|
Ā. rā. mudgayūṣaguṇānāha-maudga iti| rasa ityanuvartate| maudgo raso-mudayūṣaḥ, "yūṣo dhānyaiḥ" (saṃ.sū.a.7) ityuktatvāt| saṃśuddhādīnāṃ pathyo-hitaḥ| kaṇṭhākṣibhyāṃ rogaśabdaḥ sambadhyate|
-------------------------------------------| vātānulomī kaulattho gulmatūnīpratūnijit||33||
Sa. kaulattho yūṣo vātamanulomayati| gulmādīṃśca jayati| tūnīpratūnīrogau-gulmanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇau|
Ā. rā. kulatthayūṣaguṇānāha-vātānulomīti| tūnipratūnyau-gulmanidāne (hṛ.ni.a.11/61) vakṣyete|
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam| śaṇḍākīvaṭakaṃ dṛgghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru||34||
Sa. tilasya vikṛtiḥ piṇyākasya ca| tathā śuṣkaśākādi dṛṣṭighnaṃ tridoṣakaraṃ glānikaraṃ guru ca| aṅkuritaṃ sasyaṃ-virūḍhakam| śāṇḍākyā saha saṃyutaṃ māṣādivaṭakaṃ-śāṇḍākīvaṭakam|
Ā. rā. tilavikṛtyādīnāṃ guṇānāha-tilapiṇyākavikṛtiriti| tilavikṛtiḥ-mayūrāṇḍakādiḥ| uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ, piṇyākaḥ tadvikṛtiḥ-piṇḍavaṭakādideśīyā| śuṣkaśākaṃ-śukavārtākakaccarikādi| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam| kṛtānnaprastāvādaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ grāhyam| yena vaṭakena śāṇḍākī kriyate tat-śāṇḍākīvaṭakam| dṛgghnaṃdṛṣṭināśanam| doṣalaṃ-tridoṣakaram| glapanaṃ-glānikaram|
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| -----------------------------------------------|35|
Sa. rasālā-karamathitena marīcaśarkarādiyuktena dadhnā kṛtā ullekhikāsaṃjñā, bṛṃhaṇī-dehasya bṛhattvakarī, vṛṣyādiguṇayuktā ca|
Ā. rā. rasālāguṇānāha-rasāleti| marīcaśarkarādiyuktaṃ karamathitaṃ dadhi-rasālā|
-----------------------------------------------| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru||35|| viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat| -----------------------------------------------|36|
Sa. pānakaṃ śramādiharaṃ prīṇanādiguṇayuktam| prīṇanaṃ-manaḥ prītikaram| yathādravyaguṇaṃ ca-svasvadravyaguṇena ca yuktam| parpaṭādīnāṃ lāghavādiha guṇā noktāḥ| yathā (saṅgrahe sū. a. 7)-"parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ|| prīṇanā bhramatṛṭchardimadamūrcchāśramacchhidaḥ|" iti|
Ā. rā. pānakaguṇānāha-śramakṣuttṛḍiti| guḍāmlikādisaṃskṛtamudakādi dravaṃ-pānakam| yathādravyaguṇaṃ-yairdravyaiḥ kriyate tadguṇānanuvartate| etena suśrutādibhiruktānāṃ drākṣādipānakānāṃ guṇā uktāḥ|
-----------------------------------------------| lājāstṛṭchhardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ||36|| kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ| -----------------------------------------------|37|
Sa. lājāstṛḍādīṃśchindanti| kāsapitte copaśamayanti| tathā, dīpanā laghavaḥ śītavīryāśca|
Ā. rā. lājānāṃ guṇānāha-lājā iti| bhṛṣṭānāṃ śālīnāṃ taṇḍulāḥ-lājāḥ|
-----------------------------------------------| pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||37||
Sa. haritadhānyāni nistuṣabhṛṣṭamuśalahatāni-pṛthukāścipiṭasaṃjñā gurutvādiyuktāḥ|
Ā. rā. pṛthukaguṇānāha-pṛthukā iti| aśuṣkadhānyānāṃ bhṛṣṭāstaṇḍulāḥ-pṛthukāḥ|
dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ| -----------------------------------------------|38|
Sa. dhānā-bhṛṣṭayavādi, viṣṭambhinī rūkṣādiguṇayuktā ca|
Ā. rā. dhānāguṇānāha-dhānā viṣṭambhinīti| bhṛṣṭayavādidhānyaṃ-dhānā| anye tu yavāneva bhṛṣṭān dhānāśabdenāhuḥ| ulumbādīṃśca pṛthak paṭhanti| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/410)- "dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ|" iti| laghavaḥ pāke, guravo guṇe, svamatena gurorguṇatvāt|
-----------------------------------------------| saktavo laghavaḥ kṣuttṛṭśramanetrāmayavraṇān||38|| ghnanti santarpaṇāḥ pānātsadya eva balapradāḥ| nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān||39|| na bhuktvā na dvijaiśchittvā saktūnadyānna vā bahūn| -----------------------------------------------|40|
Sa. saktavo laghavaḥ, kṣudhādīṃśca ghnanti| tathā, udakapītāḥ santarpaṇāḥ, sadya eva balaṃ kurvanti| tāṃśca jalenāntaritān-vyavahitān, nāśnīyāt| anyabhojaneṣu hyantarāpānaṃ vihitam, na tathā saktuṣu kāryamiti bodhayati| (apare tvevamāhuḥ-ādau piṇḍī madhye jalamante ca piṇḍītyudakāntaritā iti|) tathā, na dviḥ-dvau vārau nādyāt| na niśāyāṃ- rātryām| na kevalān-udakādirahitān| na bhuktvā-anyadbhojanādi| na dvijaiśchittvā-dantaiḥ karasthāṃ piṇḍīṃ chittvetyarthaḥ| bahūṃśca saktūṃnnādyāt| tantrāntare coktaṃ rūkṣavātalatvaṃ saktūnāmiha noktam, laghutvādinaivāvagatatvāt| nanu, rūkṣavātalatvaṃ cedabhyupagamyate saktūnām, tataḥ santarpaṇā ityanupapannam| sadya eva balapradā ityetadapyayuktam| bhukto hyāhāraḥ pariṇaman rasadhātugato dhātupuṣṭaye, nānyathā| atrācakṣmahe| prabhāvādubhayamapyetaduktam| saktūnāṃ hyayamacintyaḥ pratyakṣavedyaḥ prabhāvaḥ,yatpītāḥ santaḥ sadyaḥ santarpayanti| sadya eva ca balaṃ prayacchhanti| vājīkaraṇaṃ hi-apariṇatameva svakāryaṃ janayati| tathā ca madyaṃ,-apariṇatameva madaṃ janayati| tasmātsantarpaṇatvaṃ balapradatvaṃ caiṣāmupapannameva| tantrāntare coktam-"tulyājyaḥ saktuprāśastu vṛṣyo bhedī rasāyanam| (saṃ.sū.a.7)-'tṛṭchardiśramanunmanthaḥ śītastṛṣṇānivartakaḥ|| pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinām| nicayātkaṭhinā gurvī piṇḍī proktā mṛdurlaghuḥ|| saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|' lājasaktukṛtā'pi syādvilepī tu garīyasī||" iti|
Ā. rā. saktuguṇānāha-saktava iti| bhṛṣṭānāṃ nistuṣayavānāṃ cūrṇaṃ-saktavaḥ| pītā eva balapradāḥ, na tu bhakṣitālīḍhā vā| sadya eva, na tūttarakālamityevaśabdārthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a. 7)-"nicayātkaṭhinā gurvī proktā piṇḍī laghurmṛduḥ| saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|| śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā| karkandhubadarādīnāṃ śramakṣuttṛṭklamacchidaḥ|| saktavo'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te|" iti| saktubhakṣaṇaṃ niyamayati-nodakāntaritāniti| yeṣāṃ bhojanamadhye udakaṃ pīyate te-udakāntaritāḥ| dbau vāraudviḥ| kevalān-udakādirahitān| dvijaiśchittvā-karasthāṃ piṇḍīṃ dantairvicchidya bhakṣitān| bahūn-atimātrān| udakāntaritādīnāṃ pratyekaṃ niṣedhakaraṇatvāt pṛthak nakārakaraṇam|
---------------------------------------------------| piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ||40||
Sa. piṇyākākhyo-yastilādīnāṃ niṣpīḍitatailaḥ kalko, glapano-glānikaraḥ| glapana iti glāyaterṇijantāt "glāsrāvanuvamāṃ ca" iti mittvāddhrasvaḥ, bāhulakātkartari lyuṭ| tathā, viṣṭambhī dṛṣṭivikārakṛcca|
Ā. rā. piṇyākaguṇānāha-piṇyāka iti| uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ-piṇyākaḥ| glapano-glānikaraḥ| dṛṣṭidūṣaṇaḥ-dṛṣṭirogapradaḥ|
vesavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| ---------------------------------------------------|41|
Sa. vesavāro-nāgaradhānyakājājihiṅgughṛtādisaṃskṛtaṃ kuṭṭitaṃ māṃsam| sa guruḥ snigdho balavardhanaḥ śarīropacayavardhanaśca|
Ā. rā. vesavāraguṇānāha-vesavāra iti| svinnaṃ piṣṭaṃ guḍajīrakādivimiśritaṃ māṃsaṃ-vesavāraḥ| upacayaḥ-vapuṣpuṣṭiḥ|
---------------------------------------------------| mudgādijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ||41||
Sa. mudgādijātastu vesavārā ye iṇḍarikādibhirdravyaiḥ sūkṣmacchinnaiḥ kriyante loke pūraṇaśabdena prasiddhāḥ, te guravaḥ prakṛtidravyaguṇāśca| ādiśabdena māṣādayo gṛhyante| (anye tvādiśabdāt vārtākasūraṇālūkādīn gṛhyante|) tantrāntare coktam-"sarpistailaguḍakṣīrairyavagodhūmapaiṣṭikāḥ| pūpā viṣṭambhinaḥ śītāḥ paiṣṭikā vātalāḥ kharāḥ|| vṛṣyā balyāḥ sarā māṣairvātaghnā mṛdupicchilāḥ| yathānnaṃ guravo balyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye|| tailapakvāstu tvagdṛgghnā garīyāṃso vidāhinaḥ| kāsārasārā laghavo lājairlaghutarāḥ smṛtāḥ|| vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūraḥ kaphapradaḥ| sadyaḥ prāṇakaro rucyo māṃsalo raktalo guruḥ|| laghīyān maṇḍakakṛto garīyān phalapūritaḥ madhurotkārikā vṛṣyā, kāsāraḥ picchilo guruḥ|| guḍamatsyaṇḍikākhaṇḍakṣīrekṣurasamākṣikaiḥ| pūpāḥ śukrabalaśleṣmarucidāstarpaṇāḥ kṣaṇāt|| nānādravyaiḥ samāyuktāḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| nimardako guruḥ snigdho vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ|| ghārikeṇḍarikāpūravaṭikāvaṭakādayaḥ| viśadā rocanā balyā guravaḥ syuḥ svayonivat|| yāvakaḥ picchilaḥ snigdhaḥ plīhodāvartahā guruḥ| bhṛṣṭasvinnatayā vā''dyo kaṇṭhyo'tikāsinām|| jvarodāvartamehānāṃ pathyo vātānulomanaḥ| olakaṃ haritāvasthaṃ śimbijatvātkharaṃ guru|| mandajaryo yavāditvādabhyoṣo bṛṃhaṇaḥ saraḥ||" iti|siddhasāre coktam-"atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā guruvo matāḥ|' iti|
Ā. rā. mudgādivesavāraguṇānāha-mudgādijā iti| yeṣu māṃsasthāneṣu mudgacaṇakādayo gṛhyante te-mudgādijāḥ| yathādravyaguṇamanugacchantīti-yathādravyaguṇānugāḥ, yāvantaḥ prakṛtidravyaguṇāstāvantasteṣāṃ bhavantītyarthaḥ| sākalye'vyayībhāvaḥ|
kukūlakarparabhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān| ekayonīṃllaghūnvidyādapūpānuttarottaram||42|| iti kṛtānna (pakvānna) vargaḥ||2||
Sa. apūpān kukūlādisiddhān ekayonīn-ekakāraṇān yathottaraṃ laghūnvidyāt| tena kukūlapakvāt sajātīyādapūpātkarparapakvo laghuḥ| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ| bhrāṣṭrapakvātkandupakvaḥ| kandupakvāccāṅgārapakvaḥ| kukūlaḥ-apāṃ bāṣpasvedaḥ, gośakṛdādicūrṇasantāpa ityanye| karparo-jvālāsantaptaṃ kapālam| bhrāṣṭrakandū prasiddhāveva| aṅgārāḥ-bṛhantaḥ kāṣṭhasambhūtā iti| iti kṛtānnavargaḥ| kṛtānnavargādanantaraṃ māṃsaśakavargayostadvyañjanabhūtayornirdeśaḥ| tatrāpi prādhānyānmāṃsavargasya pūrvaṃ nirdeśaḥ| prādhānyaṃ cāsya bhaktena saha pracuropayoge'pyadoṣāt| śākasya tu bahūpayoge doṣaṃ vakṣyati (hṛ. sū. a. 8|39)- "śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet|" ityanena-
Ā. rā. pacanapātraviśeṣādguṇaviśeṣānāha-kukūleti| kukūlaṃ-śvabhram, "kukūlaṃ śaṅkubhiḥ kīrṇe śvabhre nā tu tuṣānale|" iti (viśvaprakāśamedinīkośayoḥ) vacanāt| tena ca mṛnmayamuttānamapūpapacanapātraṃ lakṣyate śvabhrākāram| tadeva nyubjaṃ- param| tadeva sacchidraṃ-bhrāṣṭram| lohamayaṃ nyubjaṃ-kanduḥ| aṅgāraśabdena aṅgārapūrṇaṃ pātram, hasantītyādi| piṣṭhakṛtāstanavo vistṛtāḥ- apūpāḥ| ekayonigrahaṇaṃ prakṛtidravyādyaviśeṣe'pipātrakṛtamevottarottaraṃ lāghavamiti jñāpanārtham, yathā yathā'gnisannikarṣastathā tathā lāghavamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.a7)-"prabhūtābhyantaramalomāṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ| khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau|| parpaṭā laghavo rūkṣā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ| prīṇanā bhramatṛṭchardimadamūrcchābhramacchidaḥ| tṛṭchardiśramanunmantha śītaḥ sadyo balapradaḥ|| pramehakṣayakuṣṭhādyā na ca syurmanthapāyinām|" iti iti kṛtānnavargaḥ|
atha māṃsavargaḥ| hariṇaiṇakuraṅgarkṣagokarṇamṛgamātṛkāḥ| śaśaśambaracāruṣkaśarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ||43||
Sa. hariṇādayo daśa-mṛgāḥ smṛtāḥ| ādiśabdena kālapucchakapṛṣatādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante (sū.a.7)-("kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ| śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakohakāra kaśambarāḥ| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ||" iti)
Ā. rā. atha māṃsavargaḥ| māṃsamaṣṭadhā,-mṛgaviṣkirapratudabileśayaprasahamahāmṛgajalacaramatsyabhedena| tatra mṛgānāha-hariṇaiṇeti| hariṇādayo-mṛgāḥ| teṣu hariṇaḥ-tāmravarṇaḥ| eṇaḥ-kṛṣṇavarṇaḥ| kuraṅgo-laghucaturagatiḥ| ṛkṣonīlāṇḍaḥ| gokarṇo-gosadṛśakarṇo rāsabhākāraḥ| mṛgamātṛkā-laghupṛthūdarā śaśābhā| śaśo-bileśayaḥ| śambaraḥ-vikaṭabahuviṣāṇaḥ| cāruṣkaḥ-cārutanuḥ| śarabhaḥ-aṣṭacaraṇaḥ| ādyaśabdāt pṛṣatakarālādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-"kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ| śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakroṣṭukārakaśambarāḥ|| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgā smṛtāḥ|" iti|
lāvavārtīkavartīraraktavartmakakukkubhāḥ| kapiñjalopacakrākhyacakorakurubāhavaḥ||44|| vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāmrācūḍākhyabakaragonardagirivartikāḥ||45|| tathā śārapadendrābhavaraṭādyāśca viṣkirāḥ| ---------------------------------------------------|46|
Sa. tatra lāvādayo varaṭāntā ekaviṃśatiḥ, vikīrya bhakṣaṇādviṣkirāḥ| rakte vartmanī yasyātyarthaṃ sa raktavartmakaḥ| vartako vartiketi jātyantaram, na tu vartakasya strī vartikā| yathā ca balākā sāriketi| puṃsyapi strīliṅgatvāveśāt| śikhī-mayūraḥ, vrīhyāditvādiniḥ|
Ā. rā. viṣkirānāha-lāvavārtīketi| pakṣimadhye ye vikīrya bhakṣayanti te viṣkirāḥ| tatra lāvaḥ-citrayodhī| vārtīko-vanacaṭakaḥ svalpasaṅghātacārī| vartīraḥ-alpakapiñjalasadṛśaḥ| kukkubho dvividhaḥ,-sthalajo jalajaśca, raktavartmakaviśeṣaṇātsthalajo gṛhyate| uktaṃ hi-"nīlacchaviḥ kṛṣṇagalaḥ syādgrāmacaṭakākṛtiḥ| kukkubhaḥ kukkubhārāvaḥ sthalajo raktavartmakaḥ||" iti| kapiñjalo-gauratittiriḥ| upacakraḥ-śvabhracaraḥ kṛśacañcurmadāvilaḥ| cakoro-raktākṣaḥ| kurubāhuḥ-nīlagrīvo raktaśikhaḥ śvetapakṣaḥ| vartako-vartīrādalpaḥ| tatsadṛśā-vartikā, tato'pyalpā| tittiriḥ-citrapakṣaḥ| krakaraḥkrakacaśabdakārī pītakṛṣṇagalaḥ kṛṣṇacañcucaraṇo raktapṛṣṭhaḥ| śikhī-mayūraḥ| tāmracūḍākhyaḥ-kukkuṭaḥ| bakaro-bakasadṛśaḥ| gonardo-gokṣveḍaḥ| girivartikā-girikākhyā vartikābhedaḥ, parvatacārī| sārapadaḥ-kaṅkasadṛśaścārugatiḥ| indrābhaḥ-kaṅkasadṛśo vividhavarṇaḥ| varaṭaḥ-haṃsasadṛśaḥ| ādyaśabdāttittirīṭādayaḥ|
---------------------------------------------| jīvañjīvakadātyūhabhṛṅgāhvaśukasārikāḥ||46|| laṭvākokilahārītakapotacaṭakādayaḥ| pratudāḥ----------------------------------|47|
Sa. jīvañjīvakādayaḥ pratudā daśa smṛtāḥ| pratudya-tuṇḍenāhatya śālyāderbhakṣaṇāt pratudāḥ| ādiśabdena saṅgrahoktāḥ khañjarīṭakapārāvatādayo gṛhyante|
Ā. rā. pratudānāha-jīvañjīvaketi| pratudya bhakṣayantīti pratudāḥ| tatra jīvañjīvakaḥ-ekodaro dviśirāḥ| dātyūhaḥ-andhakākaḥ| bhṛṅgāhvo-bhṛṅgarājaḥ kṛṣṇavarṇacaṭakasadṛśaḥ śikhāvān goprerakaḥ| śukaḥ-kīraḥ| sārikā-medhāvinī| laṭvā-raktapucchādhobhāgaḥ| kokilaḥ-parapuṣṭaḥ| hārīto-haritapītaḥ| kapotaḥ-pāṇḍukaḥ| caṭakaḥ-kalaviṅkaḥ| ādiśabdātkhañjarīṭādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 7)-"śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| (khañjarīṭakahārītadurnāmāgiriśā gṛhāḥ|| laṭvā laḍūṣo vaṭahā gokṣveḍo ḍiṇḍimāṇavaḥ| jaṭīdundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ|| sārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ| mañjulīyakadātyūhagopāputrapriyātmajāḥ|| kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto'ṅgāracūḍakaḥ| pārāvataḥ pāṇāvika ityuktāḥ pratudādvijāḥ||" iti|
--------------------------------------------| ---------bhekagodhāhiśvāvidādyā bileśayāḥ||47||
Sa. bhekādayaścatvāro bileśayāḥ| bile bāhulyena śerata iti bileśayāḥ| ādiśabdena śvetaśyāmaśalyakādayo gṛhyante|
Ā. rā. vileśayānāha-bhekagodheti| bile-vivare, śerate-nivasantīti bileśayāḥ| tatra bheko-maṇḍūkaḥ| godhāpañcanakhagrāhiṇī| ahiḥ-sarpaḥ| śvāvit-śalākāsadṛśaromā| ādyaśabdānnakulādayaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)- "śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ| bhekacilakakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ|| vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ|" iti|
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣakavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ||48|| lopākajambukaśyenacāṣavāntādavāyasāḥ śaśaghnībhāsakuraragṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||49|| dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| -------------------------------------------|50|
Sa. gavādayaḥ prasahyā| prasahyā-āhṛtya bhakṣaṇāt prasahāḥ| mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ, kecinmṛgāḥ kecitpakṣiṇa ityarthaḥ| aśvataro-vegasaraḥ| aśvaḥ-turagaḥ| babhruḥ-jāhako, nakula ityanye| lopāko-lomaśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyeno-garuḍākṛtiḥ| cāṣaḥ-kikīdiviḥ| vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥ-kākaḥ| ulūkaḥ-kākāriḥ| kuliṅgakaḥ-kṛṣṇacaṭakaḥ|
Ā. rā. prasahānāha-gokhareti| mṛgāṇāṃ pakṣiṇāṃ madhye prasahya-hṛtvā bhakṣayantīti prasahāḥ| tatra gauḥ-prasiddhā| kharo-gardabhaḥ| aśvataraḥ-aśvāyāṃ gardabhājjātaḥ| uṣṭraḥkarabhaḥ| aśvo-ghoṭakaḥ| dvīpī-citravyāghraḥ| siṃhaḥ-kesarī| ṛkṣo-lomaśo markaṭasadṛśaḥ| vānaro-markaṭaḥ| mārjārobiḍālaḥ| mūṣakaḥ-unduruḥ| vyāghro-mahāvyāghraḥ| vṛkovatsabhakṣaḥ| babhruḥ-acchabhallaḥ| tarakṣuḥ-mṛgādanaḥ| lopāko-lomaśo jambukasadṛśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyenaḥ śaśānakaḥ| cāṣaḥ-prasiddhaḥ| vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥkākaḥ| śaśaghnī-śaśāriḥ| bhāsaḥ-śvetaśikhāvān gṛdhrasadṛśo goṣṭhacārī| kuraraḥ-aruṇaḥ śvetamastako matsyagrāhī| gṛdhraḥ-kṛṣṇo mahān dūradarśī| ulūko-ghūkaḥ| kuliṅgogṛhacaṭakaḥ| dhūmikā-dhūmyāṭaḥ| madhuhā-madhughātakaḥ| itiśabdādevaṃprakārā anye'pi| mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ| tatra jambukāntā vāntādasahitā mṛgāḥ, itare pakṣiṇaḥ|
--------------------------------------------| varāhamahiṣanyaṅkurururohitavāraṇāḥ||50|| sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ| ----------------------------------------------|51|
Sa. varāhādayo daśa mahāmṛga sajñā| vāraṇo-hastī|
Ā. rā. mahāmṛgānāha-varāhamahiṣeti| mahānto mṛgāḥ-mahāmṛgāḥ| tatra varāhaḥ-śūkaraḥ| mahiṣaḥ-aśvaśatruḥ| nyaṅkuḥ-kuraṅgasadṛśo vikaṭabahuviṣāṇaḥ| ruruḥ-bahuviṣāṇaḥ śaradi śṛṅgatyāgī| rohito-lohitavarṇaḥ| vāraṇo-hastī| sṛmaro-vanaturagaḥ| camaro-vanyo gauḥ| khaṅgo-gaṇḍakaḥ| gavayaḥ-sāsrākakudarahito gosadṛśaḥ| cakāro'nuktasamuccayārthaḥ|
-------------------------------------------| haṃsasārasakādambavakakāraṇḍavaplavāḥ||51|| balākotkrośacakrāhvamadgukrauñcādayo'pcarāḥ| -------------------------------------------|52|
Sa. haṃsādayaḥ krauñcāntā apsu caraṇādapcarasaṃjñāḥ| ādiśabdena raktaśīrṣakādayo gṛhyante|
Ā. rā. jalacarānāha-haṃsasāraseti| ye'psu-jale caranti te apcarāḥ| tatra haṃso-mānasaukāḥ| sāraso-lakṣmaṇaḥ| kādambaḥ| bakaḥ-pāṇḍurapakṣaḥ prasiddhaḥ| kāraṇḍavaḥ-śuklo haṃsasadṛśaḥ| plavo-mahān prasevakagalaḥ| valākā-visakaṇṭhikā| utkrośaḥ-kurarasadṛśaḥ| cakrāhvaḥ-cakravākaḥ| madguḥ-jalakākaḥ| krauñcaḥ-kuṅ ādiśabdāccātakādayaḥ| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 7)-"kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ| mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākāraktaśīrṣakāḥ|| utkrośaḥ puṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍikāḥ| nandaśca mallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ||" iti|
-----------------------------------------| matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ||52|| śuktiśaṅkhodraśambūkaśapharīvarmicandrikāḥ| culūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgilāḥ||53|| rājīcilicimādyāśca--------------------| ----------------------------------------|54|
Sa. rohitakādaya ekonaviṃśatirjalodbhavā matsyasaṃjñāḥ| caśabdo'nuktakadalakapardakādisamuccayārthaḥ|
Ā. rā. matsyānāha-matsyā iti| jalāntarvāsinomatsyāḥ| tatra rohito-raktāṅgaḥ kṛṣṇapṛṣṭho matsyaśaivalabhojanaḥ| pāṭhīno-rūṣyodaraḥ kṛṣṇavarṇakaḥ kaṇṭakamañjariḥ| kūrmaḥ-kacchapaḥ| kumbhīro-mahānnakrasadṛśaḥ| karkaṭaḥ-kulīraḥ| śuktiḥ-muktāsphoṭaḥ| śaṅkhaḥ-kambuḥ| udro-jalabiḍālaḥ| śambūkaḥ-kṣudraśaṅkhaḥ| śapharī-kṣudramatsyaḥ| varmiḥ-sarpākāraḥ| candrikā-pārśveṣu kaṇṭakavalayito vartulaḥ| culūkī-dantyākāro'ntarvaktro bahirniśvāsabhuk| nakro-rajjvākāraḥ| makaraḥ-siṃhadaṃṣṭraḥ| śiśumāraḥ-śiśughnaḥ| timiḥśatayojanavistṛtaḥ, taṃgilatīti-timiṅgilaḥ| rājī-rājīvo vajrābhaḥ| cilicimaḥ-śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmicārī| ādyaśabdādgomatsyādayaḥ|
---------------------------------māṃsamityāhuraṣṭadhā| ----------------------------------------------------|54| (mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ kiñca prātudaṃ ca bileśayam| prāsahaṃ ca mahāmṛgyamapcaraṃ mātsyamaṣṭadhā||1||
Sa. ityaṣṭabhiḥ prakāraistantrakārā māṃsamāhuḥ|
Ā. rā. uktānāṃ vargāṇāṃ māṃsatvamāha-māṃsamityāhuriti| iti-uktaprakāreṇa, aṣṭadhā-aṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, māṃsamāhuḥ|
--------------------------------------------| yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite||54||
Sa. yoniṣu pūrvoktāsvaṣṭāsu madhye, vyāmiśragocaratvāt-vyāmiśraviṣyatvāt, ajāvī-vyāmiśre| ajāvī-chhāgorabhrau, te aniścite, te hi jāṅgale'pi deśe vartate anūpe'pi| ajāvī iti strīliṅganirdeśo'tra vivakṣita eva| kecittu 'aniścitau' nijagaduḥ| nanu, tittirirapi dhanvānūpacārī prathitaḥ| tatkathamasāviha jāṅgalaḥ kīrtitaḥ? brūmaḥ| tatsvabhāvatvāt| yadyapyubhayacaro'yaṃ, tathā'pi jāṅgalasvabhāvatvājjāṅgalo'yam| vikīrya bhakṣaṇācca viṣkiratvaṃ tittirerniścitaṃ nimittamasti| tasmādayaṃ jāṅgala eva vaktuṃ yuktāḥ| hariṇādīnāṃ ca kirātakaivartādibhyo nānādeśaprasiddhāḥ saṃjñā vedyāḥ|
Ā. rā. ajāvyoranuktau hetumāha-yoniṣvajāvīti| ajāvī-mṛgaviśeṣau| yoniṣu-mṛgaprasahamahāmṛgākhyāsu yoniṣu| aniścite-anirdhārite| vyāmiśragocaratvātyonitrayaviṣatvat| ajāvyormāṃsatve'pi mṛgādiviśeṣo nāstītyarthaḥ|
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau| -----------------------------------------------|55|
Sa. ādau bhavāḥ-ādyāḥ,- mṛgaviṣikarapratudākhyāḥ, jāṅgalacāritvājjāṅgalaśabdavācyāḥ| evamantyāḥ-mahāmṛgāpcaramatsyākhyāḥ,-ānūpāḥ| madhyau-dvau bileśayaprasahākhyau,-sādhāraṇau, jāṅgalānūpacāriṇāvityarthaḥ| madhyāviti dvivacananirdeśasāmarthyādādyantānāṃ vargāṇāṃ pratyekaṃ tritvamanumīyate trigrahaṇamantareṇāpi|
Ā. rā. māṃsasya traividhyamāha-ādyāntyā iti| ādyāstrayo mṛgaviṣkirapratudāḥ-jāṅgalāḥ| antyāstrayo mahāmṛgajalacaramatsyāḥ-ānūpāḥ| madhyau dvau bileśayaprasahausādhāraṇau|
---------------------------------------------| tatra baddhamalāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ||55|| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge| ---------------------------------------------|56|
Sa. tatra-teṣu jāṅgalānūpasādhāraṇeṣu madhye, jāṅgalā baddhamalāḥ- grathitaṃ purīṣaṃ kurvanti| śītavīryā laghavaḥ| sannipāte hitāḥ| kimbhūte? pittottare,-pittādhike| tathā vāto madhyo yasmiṃstasmin madhyamamaruti| tathā kaphānuge,-kapho'nugo-abalo hīno, yasmiṃstasmin svalpaśleṣmaṇi|
Ā. rā. jāṅgalaguṇānāha-tatra baddhamalā iti| baddhamalāḥ-baddhapurīṣāḥ| sannipāte-doṣatrayaprakope hitāḥ| kaphānuge-hīnakaphe|
------------------------------------------------| dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ||56||
Sa. śaśo'gnidīpanaḥ pāke kaṭuko, grāhī, rūkṣaḥ, śītaśca| grāhiśītatvaṃ cāsya jāṅgalatvādeva labdhamapyatiśayārthaṃ punarihopāttam| svādukaṣāyatvādikameṣāmiha yuktyoktam| saṅgrahe tu (sū.a.7) spaṣṭaṃ kṛtvoktam| yathā-"tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamā himāḥ| kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ|| tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau, grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāṃte'nilāvare|" iti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra śaśaguṇānāhadīpana iti|
īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ| tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt||57|| grāhī varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param| ---------------------------------------------|58|
Sa. vartakādārabhya yāvajjāṅgalasamāptistāvatsarve auṣṇyagauravasnigdhatvairalpairyuktāḥ| teṣvapi madhye tittiriḥ śreṣṭho medhādikaraśca| tathā, saṅgrahī| tathā, varṇyo vātādhikasannipātaharaśca| sa ca tittirirdhanvanyānūpe ca deśe vicarati, ataḥ snigdha uṣṇo gururbṛṃhaṇaśca| tathā ca saṅgrahe (sū.a.7)-"dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|
Ā. rā. vartakādiguṇānāha-īṣaditi| vartakādayo "vartako vartikā" ityādayo jāṅgalāḥ| tittiriguṇānāha-tittiririti| teṣu-vartakādiṣu| anilodriktaṃ- vātādhikaṃ, sannipātaṃ-doṣatrayaprakopaṃ, harate| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"dhanvānūpavicāritvātsnigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|
---------------------------------------------| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayoddaśām||58||
Sa. śikhī-barhī, nātipathyaḥ| śrotrādīnāṃ pathyaḥ| vayasaḥ ratambhanakāritvena pathyaḥ|
Ā. rā. mayūraguṇānāha-nātipathya iti| nātipathyaḥ-nātisvasthahitaḥ, doṣacayakāritvāt| śrotrādīnāṃ tu pathyaḥ, taddārḍhyakāritvāt|
tadvacca kukkuṭo vṛṣyaḥ-------------------| ----------------------------------------------|59|
Sa. tadvacca kukkuṭo-mayūratulyaguṇo vṛṣyaśca|
Ā. rā. kukkuṭaguṇānāha-tadvacceti| tadvat-mayūratulyaguṇaḥ|
---------------------grāmyastu śleṣmalo guruḥ| ---------------------------------------------|59|
Sa. grāmyaḥ punaḥ kukkuṭaḥ śleṣmalo guruśca|
Ā. rā. grāmyakukkuṭaguṇānāha-grāmyastviti| grāme bhavo-grāmyaḥ|
---------------------------------------------| medhā'nalakarā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ||59||
Sa. krakarā upacakrakāśca medhāmagniṃ ca kurvanti hṛdyāśca|
Ā. rā. krakaropacakrayorguṇānāha-medhānalakarā iti| analo-vahniḥ|
guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt| ---------------------------------------------|60|
Sa. kāṇaḥ kapoto gururīṣallavaṇastridoṣakṛcca|
Ā. rā. kāṇakapotaguṇānāha-guruḥ salavaṇa iti| kāṇakapotaḥ-alpāruṇakapotabhedaḥ|
----------------------------------------------------| caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||60||
Sa. caṭakāḥ śleṣmalatvādiguṇayuktā atiśayena śukrakṛtaśca|
Ā. rā. caṭakaguṇānāha-caṭakā iti| carakastvāha (sū.a. 27/72)-"caṭakā madhurāḥ snigdhāḥ kaphaśukravivarddhanāḥ| sannipātaharāścaiva śamanā mārutasya ca||" iti| tatra sannipātasya sampṛktadoṣatrayavācitvāt sampṛktāneva trīn doṣān ghnanti, na tvasampṛktān| ata eva'śamanā mārutasya ca' ityuktam| tasmāt śleṣmalatvaṃ na saṃsṛṣṭaviṣayam|
gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram| mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ||61||
Sa. ataḥ-anantaram, bileśayādyā vargā yathottaraṃ gurutvena uṣṇatvena snigdhatvena madhuratvena cādhikāḥ| yo yasmāduttaro vargaḥ , sa tasmādgurutvādibhiradhika ityarthaḥ| tathā, yathottarameva mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ śleṣmapittalāśca|
Ā. rā. bileśayādivargāṇāṃ guṇānāha-gurūṣṇasnigdhamadhurā iti| ataḥ-ebhyo jāṅgalebhyaḥ pare| vargāḥ-bileśayādayaḥ| yathottaraṃ-bileśayebhyaḥ prasahā gurvādiguṇayuktāḥ, tato mahāmṛgāḥ, tato jalacarāḥ, tato matsyā iti|
evaṃ vargapañcakasya sāmānyaguṇānuktvā, apavādamāha- śītā mahāmṛgāsteṣu, kravyādaprasahāḥ punaḥ| lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāḥ||62|| jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ| ---------------------------------------------|63|
Sa. teṣu vargeṣu madhye mahāmṛgāḥ śītavīryāḥ| kravyaṃ-āmamāṃsaṃ bhuñjate ye, te kravyādāḥ| kravyādāstu ye prasahāḥ-mārjāragṛdhrolūkādayaḥ, te lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāścātitarām| jīrṇārśaḥprabhrutyāmayānāmatiśayena hitāḥ|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra mahāmṛgaguṇānāhaśītā mahāmṛgā iti| kravyādaprasahaguṇānāha-kravyādaprasahā iti| vānaramūṣakakuliṅgamadhuhāvyatiriktā dvīpyādayo māṃsāhāratvāt-kravyādaprasahāḥ| jīrṇaiḥ-kālena pakvadoṣaiḥ, arśaḥprabhṛtibhirārtānāṃ hitāḥ| śoṣo-rājayakṣmā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ|" iti|
---------------------------------------------| nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam||63|| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇm| ---------------------------------------------|64|
Sa. nātiśabdo'treṣadarthe| yadi tu pratiṣedhanamātramabhīṣṭamabhaviṣyadācāryasya, tato naña eva kevalasyopādānamakariṣyat| tasmādīṣadartha eva vivakṣitaḥ| ata evaṃ vyākhyānayanti, yathā-anatidagdho grāma iti| adoṣalamiti alpadoṣalam, (pathyamityarthaḥ| tathā ca hārītaḥ-"tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu|" iti| anye tu carakamatamanusaranta evaṃ vyākhyānayanti,-adoṣalamiti nañ īṣadarthe, kiñcicchītagurutvādalpadoṣalam| yathā-avṛkṣo grāma iti|) śarīrasya dhātuḥ śarīradhātuḥ, prakṛtatvātpuruṣaśarīrasya māṃsākhyo dhātuḥ, tasya sāmānyāt-tulyatvāt, ājaṃ māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca| guṇakṛtaṃ cātra sāmānyaṃ gṛhyate, na dravyakṛtam| dravyakṛte hi sāmānye gṛhyamāṇe turagoragādimāṃsamapi puruṣaśarīradhātormāsākhyasya māṃsatvena bhavatīti tadpyamabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca syāt, na kevalamājaṃ māṃsam| guṇakṛte tu sāmānye gṛhīte śarīradhātu sāmanyādājameva māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ceti vaktuṃ yujyate| māṃsagrahaṇaṃ cātropalakṣaṇārtham| na kevalamājaṃ māṃsaṃ puruṣaśarīradhātunā māṃsākhyena tulyam, yāvadanye'pi ye chāgaśarīragatā dhātavaste'pi manuṣyaśarīradhātunā tulyaguṇāḥ, te'pyanabhiṣyandino bṛṃhaṇāśca| anayā bhaṅgyā puruṣamāṃsasyāpyācāryeṇātra guṇā uktāḥ| nanu, bṛṃhaṇaṃ yaddravyaṃ tadbhaumāpyamabhiṣyandi ca| apāmevā'sādhāraṇo dharmaḥ sravaṇarūpaḥ| tatkathamanabhiṣyandītyuktam ? brūmaḥ| dravyaprabhāvāt| īdṛśo'yaṃ dravyaprabhāvo yadbṛṃhaṇamapi dravyamanabhiṣyandīti|
Ā. rā. ājamāṃsaguṇānāha-nātiśīteti| adoṣalaṃdoṣatrayaviruddham, tridoṣaghnamityarthaḥ| nañatra viruddhārthaḥ| uktaṃ hi kāraṇādinā-"avidāhyanatisnigdhaṃ nātiśītalamāmiṣam| chāgaṃ laghu tridoṣaghnamanabhiṣyandi bṛṃhaṇam||" iti| hārītena ca-"tridoṣaghnaṃ dehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu|" iti| gurutvalaghutvayorguṇatvapākatvābhyāmavirodhaḥ| tridoṣaghnatvaṃ vātottaratridoṣaviṣayam, kiñcitpittakaphakaratvāt| uktaṃ ca suśrute (sū.a. 46/87)-"nātiśītaguru snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ||" iti| nanu, bṛṃhaṇasya dadhyāderabhiṣyanditvadarśanāt kathaṃ bṛṃhaṇamanabhiṣyandi ? ityata āha-śarīradhātusāmānyāt,- śarīraṃ-arthānmanuṣyasya, tasya dhātavorasādayaḥ, taiḥ sāmānyaṃ-sadṛśaguṇatvam, yadguṇā manuṣyasya dhātavastadguṇā evājasya| ato'tyantasāmānyādbṛṃhaṇamapyanabhiṣyandi| yaddhi kaiścidguṇaiḥ samaṃ kaiścidviparītaṃ tat bṛṃhaṇaṃ cābhiṣyandi ca| yathā-styānaṃ ghṛtaṃ styānaghṛtaprakṣepādvardhate na cābhiṣyandate| tadevoṣṇaghṛtaprakṣepādvardhate'bhiṣyandate ca|
---------------------------------------------| viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat||64||
Sa. ataḥ-ājamāṃsāt, viparītamāvikaṃ māṃsaṃ-atyuṣṇasnigdhaguru sadoṣalamabhiṣyandi ceti| bṛṃhaṇatvasyāpi viparyaye prāpte tadapavādamāha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| tuśabdo'vadhāraṇe| bṛṃhaṇameva tadityarthaḥ|
Ā. rā. āvikamāṃsaguṇānāha-viparītamiti| ataḥ-ājamāṃsāt, viparītaṃ-atiśītagurusnigdhaṃ tridoṣakaramabhiṣyandi ca| viparītatvātkarśanatve prāpta āha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| ajāvyoḥ prasahaprastāve guṇakathanamaniścitatve'pi prāyaḥ prasahatvajñāpanārtham| ata eva suśrutena grāmyeṣu paṭhitau (sū.a.46/85)-"aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyāḥ|" iti| grāmyāścātra prasaheṣūktāḥ|
śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān| kārśyaṃ kevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati||65||
Sa. gomāsaṃ śuṣkakāsādīnniyacchati|
Ā. rā. gomāṃsaguṇānāha-śuṣkakāseti| śuṣkakāsaḥ kaphādiniṣṭhīvanarahitaḥ| kevalavātān-śuddhavātajān vyādhīn| bahuvacanādvātaśabdena vātavyādhayo gṛhyante|
uṣṇo garīyānmahiṣaḥ svapnadārḍhyabṛhattvakṛt| ---------------------------------------------|66|
Sa. mahiṣa uṣṇo gurutaraḥ svapnādīṃśca karoti| guru śabdādīyasuni "priyasthira" ityādinā garādeśaḥ| dārḍhyamiti "varṇadṛḍha" ityādinā ṣyañ|
Ā. rā. mahiṣaguṇānāha-uṣṇo garīyāniti| garīyān-anyebhyo māṃsebhyo guruḥ| svapno-nidrā|
---------------------------------------------| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ||66||
Sa. varāhaḥ-sūkaraḥ, tadvat-mahiṣaguṇo, jñeya ityarthaḥ| tathā, śramahā rucyādipradaśca|
Ā. rā. varāhaguṇānāha-tadvadvarāha iti| tadvat-mahiṣavat| nanu, "svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ tarpaṇaṃ śītalaṃ guru| śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam||" iti suśrutena (sū.46/102) śītatvamuktam, iha tu tadvadvacanāduṣṇatvamiti virodhaḥ| na cātideśikamuṣṇatvamaupadeśikena śītatvena bādhyata iti vācyam, "svādvamlapākaṃ snigdhoṣṇaṃ vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| svedanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ balyaṃ śaukaramāmiṣam||" iti khāraṇādivacanāduṣṇatvasyāpyaupadeśikatvāt| maivam| uṣṇatvasya sparśaviṣayatvāt| sparśoṣṇaṃ śītaviryamapyuṣṇodakādi svedanaṃ dṛṣṭam| na tūṣṇavīryamapi sparśaśītaṃ kāñjikādi himaṃ ca svedanam| ato yuktaiveyaṃ viṣayavyavasthā|
matsyāḥ paraṃ kaphakarāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|
Sa. "gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram|" ityanena granthenātigurūṣṇasnigdhamadhuratvamatimūtraśukrakṛttvamatibalyatvamativātaghnatvamatikaphapittalatvaṃ ca matsyānāmuktam| "paraṃ kaphakarāḥ" ityanenā'taḥ kaphakṛttamā matsyā iti bodhayati| saṅgrahe spaṣṭārthamevamuktam (sū.a.7)-"kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ|" iti|
Ā. rā. matsyaguṇānāha-matsyāḥ paramiti|
---------------------cilicīmastridoṣakṛt| ---------------------------------------------|67|
Sa. cilicīmasaṃjño matsyastridoṣakaraḥ|
Ā. rā. cilicīmaguṇāḥ-cilicīma iti|
---------------------------------------------| lāvarohitagodhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param||67||
Sa. lāvādayaḥ svasvavargeṣu varatarāḥ| tatra lāvo-viṣkireṣvatiśreṣṭhaḥ, rohito-matsyeṣu| sa hi pratisrotovicārī ākāśaplavanaśca| tathā coktam (saṅgrahe sū.a.7)-"pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca| rohitaḥ pravarasteṣām" iti| godhā ca-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣviti|
Ā. rā. māṃseṣu varaṃ nirddhārayati-lāvarohiteti| lāvo-viṣkireṣu varaḥ| rohito-matsyeṣu varaḥ| godhā-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣu varaḥ| paramiti varebhyo'pi varāḥ| varāstu saṅgrahe uktāḥ (sū.a.7)-"eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ krakaro godhā śvāvidgṛdhromṛgādhipaḥ|| barhiṇaḥ sārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau| varmī cāgryāḥ svavargeṣu, pravarāsteṣvapi smṛtāḥ|| lāvaiṇagodhāsiṃhāśca, nindito gauḥ sadarduraḥ| ṛṣyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham||" iti|
māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayaḥsthaṃ ca bhajet-----| ---------------------------------------------|68|
Sa. māṃsaṃ sadyohataṃ bhajet, sadyohatasya māṃsaṃ bhajedityarthaḥ| tathā, śuddhaṃ-snāyvasthyādirahitam| tathā, vayasi tiṣṭhatīti vayaḥstham,- yadyapi sarvaṃ māṃsaṃ vayaḥsthameva, tathā'pīha vayaḥsthamityuktyā śobhanaṃ taruṇaṃ vaya iti gamyate| tasmādyūnaḥ prāṇino māṃsaṃ bhajet, na bālavṛddhayoriti|
Ā. rā. māṃsabhajanaṃ niyacchati-māṃsamiti| sadyohataṃtatkālavyāpāditamṛgādijam| śuddhaṃ-asthyādirahitam| vayaḥsthaṃ-taruṇamṛgādijam| ebhyo'nyanna sevyamityarthaḥ|
---------------------------------------------tyajet| mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ vyādhivāriviṣairhatam||68||
Sa. mṛtaṃ-svayaṃ mṛtaṃ na bhajet, avijñātasvarūpeṇa vyādhināmṛtasya prāṇino yanmāṃsaṃ tattyajedityarthaḥ| kṛśaṃ-durbalaṃ na bhajet| tathā, bhṛśaṃ medyaṃ-atimeduraṃ māsaṃ tyajet| tathā, vyādhinā-vijñātasvarūpeṇa hatasya, vāriṇā viṣeṇa ca hatasya, nirjīvīkṛtasya, yanmāṃsaṃ tattyajet| saṅgrahe tu (sū,a.7) haṃsādīnāṃ viśeṣā uktāḥ| yathā-"haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmadhuro himaḥ| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ|| godhā niyacchati viṣaṃ mūṣakaḥ śukravardhanaḥ| guruṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ guru doṣalam|" iti|
Ā. rā. sevyeṣvapi bhṛtādīnyapavadati-tyajediti| yat sadyohatamapi kena hatamiti na jñāyate tat-mṛtam| kṛṣaṃ-apuṣṭam| bhṛśaṃ medyaṃ-atyantapuṣṭam| vyādhihataṃ-jvarādinā hatam| vārihataṃ-jalamajjanādinā| viṣahataṃ-viṣadigdhaśastrahataṃ sarpādinā vā|
puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī, garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu, vihaṅgeṣu punaḥ pumān||69|| śiraḥskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnośca gauravam| tathā''mapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet||70|| śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsādgarīyo vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam||71|| iti māṃsavargaḥ||3||
Sa. puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe yathāsaṃkhyaṃ guruṇī| pūrvaṃ ca paścaṃ ca pūrvapaśce, tayorardhe| puṃsaḥ pūrvārdhaṃ guru, striyaḥ paścārdhaṃ gurvityarthaḥ| garbhiṇī guruḥ-garbhiṇīmāṃsaṃ guru| catvāraḥ pādā yeṣāṃ te catuṣpādaḥ, teṣu catuṣpātsu-gavādiṣu madhye, strī laghuḥ| catuṣpāditi "saṃkhyāsu pūrvasya" ityantalopaḥ| vihaṅgeṣu-dvijeṣu tu, pumān laghuḥ| śiraḥprabhṛtīnāṃ māṃsānāṃ yathāpūrvaṃ gurutvaṃ nirdiśet| evaṃ sakthyādimāṃsebhyaḥ śiromāṃsaṃ gurutamamityavatiṣṭhate| āmapakvāśayayośca yathāpūrvaṃ gurutvanirdeśaḥ| tena pakvāśayādāmāśayo guruḥ| raktādīnāṃ dhātūnāṃ yathottaraṃ gurutvaṃ nirdiśet| tena lohitānmāṃsaṃ guru, māṃsānmeda ityādi| "māṃsādgarīyo vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam|" ityatrā'pyuttarottaramityanuvartate| tena māṃsādgurutaro vṛṣaṇaḥ tasmānmeḍhraḥ, yāvatsarvagariṣṭhaṃ gudaṃ nirdiśediti| iti māṃsavargaḥ| māṃsavargādanantaraṃ śakavargo nigadyate--
Ā. rā. avayavādiviśeṣeṇa gauravalāghave āha-puṃstriyoriti| puṃsaḥ-pulliṅgasya mṛgādeḥ śarīrasya, pūrvārddhaṃ-nābhyādiśirontaṃ guru| strīṇāṃ tu paścārddhaṃ-nābheradhobhāgaṃ guru| garbhiṇī tu sarvaiva guruḥ| catuṣpātsu madhye yoṣit-strī laghuḥ| vihaṅgeṣu-pakṣiṣu madhye, pumān laghuḥ| śiraskandhorviti yathāvayaveṣu madhye pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoriti pṛṣṭhāditrayasya yathāpūrvaṃ gauravaṃ nirdiśet| sakthibhyāṃ kaṭī guruḥ, kaṭyāḥ pṛṣṭhaṃ guru| sakthiśabdena jaṅghe grāhye, ūrvoḥ pṛthaggrahaṇāt| "śirovatpādagauravam" iti khāraṇādinā pādayoḥ śirastulyatvavacanāt cakārāt pādayośca gauravaṃ vidyāt| śiraḥskandhorūṇaśca gauravaṃ vidyāt| ūrubhyāṃ skandhau gurū, tābhyāṃ śiro guru| uruskandhaśiraḥsakthikaṭīpṛṣṭhānāṃ yathottaraṃ gauravamityarthaḥ| uktaṃ ca suśrutena (sū.a.46/130)-"tathā sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi|" iti| kāleyakaṃ-vṛkkaḥ| tathā''mapakvāśayayoḥ-pakvāśayādāmāśayo gururityarthaḥ| śoṇitaprabhṛtīnāmuttarottaraṃ-śoṇitādibhiḥ śabdaiḥ śoṇitasārādayo gṛhyante, tena śoṇita sārasya prāṇi no māṃsāt māṃsasārasya māṃsaṃ guru, tato medaḥsārasya, tato'sthisārasya, tato majjasārasya, tataḥ śukrasārasyeti| nanu, evaṃ cet tvaksatve'pi grāhye| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/117)-"tvagraktādīni satvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni dehinām||" iti| satyam| kintu tvaksārasya māṃsatvenānupayogāt satvasārasya tiryakṣvasambhavādagrahaṇam| raktādidhātūnāmeva yathottaraṃ gaurave vyākhyāyamāne ko doṣaḥ? iti cet na| māṃsaprastāve teṣāmaprastutatvāt| suśrutenāpi(sū. a. 46/130)-"sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ| tadyathā-raktādiśukrānteṣu dhātuṣūttarottarā guravaḥ|" ityuktam| tathā ca carakaḥ (sū.a. 27/328)-"caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||" iti śarīrāvayavādivaddhātūnāṃ gurulāghavatvenopādānāt| kiñca dhātavaścedvivakṣitāḥ syuḥ, tadā rasādīnāmiti brūyāditi| māṃsāddṛṣaṇādi yathottaraṃ garīyaḥ, vṛṣaṇānmeḍhram, meḍhrāddvṛkkau, vṛkkābhyāṃ yakṛt, yakṛt-kālakhaṇḍam, tato gudam, māṃsāditi śiromāṃsāt| yadāha khāraṇādiḥ-"sakthiskandhā uraḥ śīrṣaṃ muṣkau tvaṅ mehanaṃ kaṭiḥ| vṛkkau yakṛdgude vakṣaścāmiṣanmadhyameva ca|| gurūttarottaraṃ vidyācchirovatpādagauravam|" iti| nanu, khāraṇādistvaco'dhikaṃ kaṭyā gauravamāha, śiraḥpādayostulyam| suśrutastu śiraso'dhikaṃ pādayoḥ, kaṭyā adhikaṃ tvacaḥ| tatkimatra pramāṇam ? ucyate| tvakcarmaṇorarthabhedādavirodhaḥ| na hi tvageva carma| kintarhi? bāhyā-tvak, saṃhatiḥ-carma| śiraḥpādamiti dvandvaikatve kṛtvā kroḍācchiraḥpādaṃ gurviti vyākhyeyam, na tu kroḍācchirastataḥ pādāviti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyāstridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaśvāsau, grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāte'nilāvare| tadvallāvo'pyarūkṣaśca kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ|| pārāvatāḥ kapotāśca tadvadvanyāḥ supūjitāḥ| godhā niyacchati viṣaṃ, mūṣakaḥ śukravarddhanaḥ|| haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ| pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca|| rohitaḥ pravarasteṣāṃ, paraṃ cilicimo'varaḥ| agocaravicāritvātsarvadoṣakaro hi saḥ|| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ| gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ srāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ guru doṣalam|" iti| iti māṃsavargaḥ|
atha śākavargaḥ| śākaṃ pāṭhāśaṭhīsūṣāsuniṣaṇṇasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||72||
Sa. pāṭhādijaṃ śākaṃ tridoṣaharaṃ laghu grāhi ca| tadvat rājakṣavakavāstuke|
Ā. rā. atha śākavargaḥ| snehādisaṃskṛta udbhidavayavaḥ-śākam| tatra pāṭhādiguṇānāha-śākaṃ pāṭheti| pāṭhāambaṣṭhā| śaṭhī-karcūraḥ| śūṣā-kāsamardikā kāsamardasadṛśī| suniṣaṇṇaḥ-caturdalaścāṅgerīsadṛśaparṇaḥ| satīno-viṣṇukrāntā| rājakṣavo-dugdhikā| vāstukaḥ-kaṅkavāstukaḥ|
suniṣaṇṇo'gnikṛdvṛṣyasteṣu------------| ------------------------------------------|73|
Sa. teṣu madhye, suniṣaṇṇaḥ-svastikākhyo, jalamadhye bhavati| patraiścāṅgerītulyo'gnikaro vṛṣyaḥ|
Ā. rā. atrakeṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra suniṣaṇṇaguṇānāhasuniṣaṇṇa iti|
-----------------------rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśovikāraghnaḥ------------------|73|
Sa. rājakṣavaḥ-kṣudvibodhano rājaśākākhyaḥ, paraṃ-atyarthaṃ, grahaṇyarśovikāraghnaḥ|
Ā. rā. rājakṣavaguṇānāha-rājakṣava iti|
------------------------------------------------| -----------------------varcobhedi tu vāstukam||73||
Sa. vāstukaṃ tu-punaḥ raktavāstukākhyaṃ, varcobhedi-purīṣasya bhedanam|
Ā. rā. vāstukaguṇānāha-varcobhedīti| varcobhedisaram|
hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā-----------------------------|74|
Sa. kākamācīṃ tridoṣaghnī, kuṣṭhanāśinī, bṛṣyā, kiñciduṣṇā, sarā-bhedinī, svarahitā ca| svāsthyasaṃvāhakatvena ca rasāyanasadṛśī|
Ā. rā. kākamācīguṇānāha-hanti doṣatrayamiti| rasāyanī-vayaḥsthāpanī| kākamācī-kāmātā| yattu suśrutenoktaṃ (sū.a.40/5)- "tiktā kākamācī pittaṃ varddhayati, uṣṇavīryatvāt|" iti| tadanyārtham| kevalaṃ pittaṃ karotyeva|
------------------------------------------------| -------------------------cāṅgeryamlā'gnidīpanī||74|| grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ| -------------------------------------------------|75|
Sa. cāṅgerī-kṣudrāmlikā, amlā, agnidīpanī, grahaṇyādiṣu hitā, uṣṇavīryā, saṅgrāhiṇī, laghvī ca|
Ā. rā. cāṅgerīguṇānāha-cāṅgerīti| cāṅgerī-amlapatrikā|
-----------------------------------------------| paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgeṣṭāvalgujā'mṛtāḥ||75|| vetrāgrabṛhatīvāsākutilītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkoṭakāravellakaparpaṭāḥ||76|| nāḍīkalāyagojihvāvārtākaṃ vanatiktakam| karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā śakulādanī||77|| kaṭillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit||78||
Sa. paṭolādīni karkaśāntānyaṣṭāviṃśatiḥ śītaviryāṇi tiktāni pāke kaṭūni grāhīṇi vātalāni kaphapittaghnāni ca| saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallikā| avalgujo-bākucī| amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgram| vāsā-vṛṣaḥ| kutilī-sūkṣmatilajātiḥ| tilaparṇī-badarakaḥ| maṇḍukaparṇīṃ-maṇḍūkī, ādityavallī| karkoṭakāravellakepunaḥ prathite eva| parpaṭaḥ-śītapriyākhyaḥ| nāḍīkalāyaṃ-sakulākṣakaḥ suvarcalābhedaḥ| gojihvā-godhūmikā, "godhūmikā tu gojihvā gojī kroṣṭukamūlikā|" vanatiktakaṃ-vatsakaḥ| kulakaṃ-kākatindukaḥ| nandī-jayavṛkṣaścaśabditaḥ| kucailā-pāṭhā| śakulādanī-kaṭukā| kaṭillaṃ-dīrghapatrā varṣābhūḥ| kośātakoghaṇṭoliḥ| karkaśaḥ-kampillakaḥ|
Ā. rā. paṭolādiguṇānāha-paṭoleti| paṭolaṃ-rājīphalam| saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallī| avalgujo-bākucī| amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgraṃ-agrabhāgaḥ| bṛhatī dvidhā,-siṃhī vyāghrī ca| vāsā-āṭarūṣakaḥ| kuntilī-cañcusadṛśī dīrghapatrā| tilaparṇikā-badarakaḥ| maṇḍūkaparṇī-brāhmī| karkoṭaṃ-karkoṭīphalam| kāravellakaṃ-suṣavīphalam| parpaṭo-jvaraghnaḥ| nāḍīkalāyo-matsyākṣaḥ| gojihvā-dārvipatrikā| vārtākaṃ-vṛntākam| vanatiktakaṃ-kirātatiktam| karīraṃ-gūḍhapatram| kulakaṃkākatindukam| nandī-meṣaśṛṅgī| kucailā-kṛṣṇapāṭhā| śakulādanī_kaṭurohiṇī| kaṭillaṃ-raktapunarnavā| kembukaṃ-prasiddham| kośātakaṃ-kṛtavedhanam| karkaśaṃ-kampillam| paṭolādikaṃ śītatiktādiguṇam| atra paṭolanimbāvalgujāmṛtāvetrāgrakarkoṭakakāravelleṣu vivādaḥ| tatra paṭolaphanaṃ prati suśrutaḥ (sū.a. 46/268)-"kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ tiktamavātalam| paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam||" khāraṇādiḥ-"sasnehoṣṇaṃ laghu svādu pāke doṣānulomanam| uktaṃ tiktaṃ tiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ nimbapaṭolayoḥ|| tathā,-paṭolanimbaṃ vātaghnaṃ tiktamanyattu vātalam|" iti| tatra khāraṇādyuktaṃ tridoṣaghnatvameva grāhyam, anyathā'nvayānupapatteḥ- vāgbhaṭoktasya hi "vātalam" ityasya saptalādibhiranvayatvena sārthakyāt, paṭolasya kaphapittaharatvādibhiḥ| ata eva hariścandrajaijjaṭādayaṣṭīkākārā apyuddṛtavyaktivyatirekeṇa gaṇaguṇā ityāhuḥ| suśrutoktasya tu "avātalam" iti śabdasya vāta-ghnatvamevārthaḥ, viruddhārthatvānnañaḥ| yadyapi vātodāsīnatvavātaghnatvayoḥ sahānavasthānalakṣaṇo virodho'sti, tathāpyavāta-laśabdena vātodāsīnatvaṃ na grāhyam, tantrāntaravirodhasya tada-vasthatvāt| athavā, avātalaśabdena vātakaraṇābhāva ucyate, sa ca vātaghnatve'pyasti, ityavirodhaḥ| ata eva rasebhedīye vakṣyati (hṛ. sū.a. 10/35)-"tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||" iti| mādhavakaśamanaṃ mūlaṃ tasya virecanam||" iti| uṣṇatvaśītatvayoruṣṇatvaṃ grāhyam, anavakāśatvāt| śītalatvaṃ vātalatvavat sāvakāśam| nimbe tu khāraṇādyuktaṃ tridopaghnatvaṃ phalaviṣayam, sasnehatvādīnāṃ phala eva sambhavāt paṭolasāhacaryācca| carakasaśrutādyuktaṃ vātalatvaṃ patravipayam| avalgujasya pittakaratvavātaghnatve āha khāraṇādiḥ-"avalgujaḥ saiḍagajaḥ pittakṛtkaphavātajit|" iti| tatphalaviṣayam, dhānyavarge pāṭhāt| ata evoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "avalgujaiḍagajayorbījaṃ vātakaphapraṇut|" iti| pittaghnatvaṃ vātalatvaṃ ca patraviṣayam| suśruto'pyāha (sū. ā. 46/265)- "avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ|" iti| guḍūcyāstridoṣaghnatvamuṣṇatvaṃ coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛṭdāhakāmalāvātaraktanut||" iti| tatra tridoṣaghnatvoṣṇatve grāhye, anavakāśatvāt| vātalatva śītalatve tu paṭolavatsāvakāśe| tathā, vetrāgrasya khāraṇādinā tridoṣaghnatvamuktam-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhīśākaṃ ca saṅgrāhi doṣatrayahitaṃ laghu||" iti| tatra tridoṣaghnatvaṃ grāhyam, hārītena vātalasyāpohitatvāt,-"sarvaṃ tiktaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vetrāgrapaṭolāt|" iti| suśrutena anuktatvācca, (sū. a. 46/270)- "āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ| kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ||" iti| karkoṭakāravellayoḥ suśrutena vātaghnatvamuktam (sū.a. 46/269)-"kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu| vāRtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam|| tadvatkarkoṭakaṃ vidyātkāravellakameva ca||" iti| tatra vātalatvaṃ grāhyam, ātideśikādaupadeśikasya balīyastvāt sādṛśyasya ca katipayairapi guṇaiścaritārthatvācca| upamānādupameyasya hīnaguṇatvāt| kiñca carakādiviruddhaḥ suśrutapāṭho na pramāṇamityuktaṃ jaijjaṭena| vigītaścāyamatideśapāṭhaḥ|
hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛminutsvādupākaṃ rucipradam| -------------------------------------------------|79|
Ā. rā. sāmānyaguṇānuktvā keṣāṃcidguṇakarmaviśeṣamāha-
Sa. paṭolaṃ hṛdyādiguṇayuktam| muninā (?) tu tridoṣaśamanatvamuktam-"paṭolapatraṃ pittaghnaṃ vallī cāsya kaphāpahā| phalaṃ tridoṣaśamanaṃ mūlaṃ cāsya virecanam||" iti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra paṭolaguṇānāhahṛdyamiti|
-------------------------------------------------| pittalaṃ dīpanaṃ bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam||79||
Sa. bṛhatīdvayaṃ,-sthūlabṛhatī-mahoṭikākhyā, kṣudrabṛhatī-kaṇṭakārikākhyā| tadetadubhayaṃ pittakaramagnidīpanaṃ śakṛdādīnāṃ bhedanaṃ vātaghnaṃ ca|
Ā. rā. bṛhatīdvayaguṇānāha-pittalamiti|
vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param| -------------------------------------------------|80|
Sa. vṛṣaṃ chardikāsau hanti| raktapittaṃ cātyarthaṃ jayati|
Ā. rā. vāsāguṇānāha-vṛṣamiti|
-------------------------------------------------| kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphajitparam||80||
Sa. kāravellamīṣadrase kaṭukamagnidīptikaramatiśleṣmaghnam|
Ā. rā. kāravellaguṇānāha-kāravellamiti|
vārtākaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam||81||
Sa. vārtākaṃ rase kaṭu tiktamuṣṇavīryaṃ madhuraṃ vātaśleṣmaghnam| saha kṣāreṇa vartate sakṣāraṃ,-kiñcitkṣāratvayuktam| agnijananam| hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam| rucyaṃ-rucikṛt| apittalaṃ-nañīṣadarthe, kiñcitpittakaramityarthaḥ| nanu, saha kṣāreṇa vartate ityatra sakṣāramityevaṃ kathamuktam ? yāvatā kṣāro dravyam| tathā ca prāguktaṃ kṣaraṇādityādi| na dravyaṃ dravyeṇa saha vartate| tathā ca guṇānāmevāyaṃ dharmo yaddravyāśritatvaṃ nāma| tasmāt sakṣāramityayuktamiva manyāmahe| atrā''cakṣmahe| kṣāraśabdenātra kṣāradharma upalakṣyate visrāvaṇādyātmakaḥ| yadvaśāt sakṣāramiti dravyaṃ vyapadiśyate| tasmātsakṣāramityupapannam|
Ā. rā. vārtākaguṇānāha-vārtākamiti| apittalatvaṃbālapakvavyatirekeṇa| yadāha mādhavakāraḥ-"tadbālaṃ kaphapittaghnaṃ pakvaṃ sakṣārapittalam|" iti| suśruto'pyāha (sū. a. 46/269)- "jīrṇaṃ sakṣārapittalam|" iti|
karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam| -------------------------------------------------|82|
Sa. karīraṃ-gūḍhapatrākhyam, ādhmānakaraṃ rase kaṣāyamadhuratiktakam|
Ā. rā. karīraguṇānāha-karīramiti|
-------------------------------------------------| kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau||82||
Sa. kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau ca| anayośca pittakāritvaṃ vātakaphaghnatvaṃ ca vedyam| tathā hi-prāyeṇa yaduṣṇaṃ guḍūcyādidravyaṃ, tatpittalaṃ vātakaphaharaṃ ca dṛṣṭam| tathā cāha muniḥ(?)-"kaphavātanudavalgujaḥ" iti| tadevamanyatrāpyaucityena doṣakaratvādi kalpyam| saṅgrahe (sū.a.7) cānye'pyuktāḥ| yathā-"satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| kumārajīvaloṇikā nalinī cucuparṇikā|| svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śyāmāśālmalikāśmaryaphañjīkarṇikayūthikāḥ| vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ saśelurvṛṣamūṣikā|| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam| paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajitparam|| vātapittaharā bhaṇḍī parviṇī parvapuṣpikā| laghuruṣṇā sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī| vātalau kaṭutiktāmlabhedinau tilavetasau| viśvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisāranut|| vātaṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ kaṇḍīracitrakau|" iti| muninā cānye'pyuktāḥ (ca.sū.a.27|102)-"nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ| kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām||" iti| tathā, suśrute gaditam (sū.a.46|282)-"karīrakusumaṃ jñeyaṃ kaphapittaharaṃ laghu| āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate|| cāturthakajvaraharaṃ nasyayogena śīlitam| rājavṛkṣasya nimbasya śigroḥ siṃhamukhasya ca|| kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca| śreyasī tilaparṇī ca bilvapatraṃ ca vātanut||" iti|
Ā. rā. kośātakāvalgujakayorguṇānāha-kośātaketi|
taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghuḥ| madapittaviṣāsraghnaḥ--------------------|83|
Sa. taṇḍulīyo-maṇḍīrakākhyaḥ, śītavīryo rūkṣaḥ svādupākaraso laghurmadādināśanaśca|
Ā. rā. taṇḍulīyaguṇānāha-taṇḍulīya iti| taṇḍulīyaḥ-alpamāriṣaḥ|
------------------------------muñjātaṃ vātapittajit||83|| snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛtparam| ------------------------------------------------------|84|
Sa. muñjātaṃ vātapittahṛt snigdhādiguṇayutamatiśukrakṛcca|
Ā. rā. muñjātaguṇānāha-muñjātamiti| muñjātaṃ-kandaviśeṣaḥ, kāśamīre prasiddhaḥ|
-------------------------------------------------| gurvī sarā tu pālaṅkyā-------------------------|84|
Sa. pālaṅkyā gurvī| tathā, sarā-śakṛdādibhedinī| tuśabdaḥ picchilaśleṣmalahimādīnāṃ saṅgrahoktānāṃ samuccayārthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"pālaṅkyā picchilā gurvī śleṣmalā bhedinī himā|" iti|
Ā. rā. pālaṅkyāguṇānāha-gurvīti| īṣallohitacīritapatrā vāstukasadṛśā-pālaṅkyā| "vāstukena samā jñeyā īṣallohitapatrikā| tathā cīritapatrā ca pālaṅkyā sā prakīrtitā||" nanu, "cillī vāstukavat jñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat| vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā||' iti suśrutena (sū.a. 46/261) baddhaviṇmūtroktā, iha tu sareti virodhaḥ| maivam| āmā baddhaviṇmūtrā, pakvā tu sareti viṣayabhedāt| yadāha carakaḥ-"sarvāṇi sūpyakāni" ityādau pālaṅkyāṃ paṭhitvā, (ca. sū. a. 27/99)-"śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||" iti| suśrutoktaṃ ca pittakaphahitatvaṃ pittāvṛtakaphaviṣayamiti| "pālaṅkyā picchilā gurvī śleṣmalā bhedinī himā||" iti saṅgrahe (sū. a. 7) śleṣmalatvavacanāt|
-------------------------------------------------| -----------------------------madaghnī cāpyupodakā||84||
Sa. upodakā madanāśinī| apiśabdāt gurvī sarā ca| upodakā-mayālī, khaṇḍapālaṅkyeti prathitā|
Ā. rā. upodakāguṇānāha-madaghnīti| upodakā-potakī| cakārāt pūrvavat| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.7)-"madaghnyupodakā cañcurgrāhī tau pūrvavattathā||" iti|
pālaṅkyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ| -----------------------------------------------------|85|
Sa. cañcuḥ pālaṅkyāsadṛśo guṇaiḥ smṛtaḥ| sa punaścañcuḥ saṅgrahaṇātmako-na bhedī|
Ā. rā. cañcuguṇānāha-pālaṅkyāvaditi| gururiti siddhe pālaṅkyāvadvacanamuktānuktapālaṅkyāguṇaprāsyartham| nanu, "laghuḥ pāke tu jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ| kaṣāyamadhuro grāhī cañcusteṣāṃ tridoṣahā||' iti suśrutena (sū.a. 46/251) laghutvaṃ tridoṣaharatvaṃ coktam| iha tu gurutvaṃ śleṣmalatvaṃ ceti virodhaḥ| maivam| tridoṣaharatvalaghutve eva grāhye, ātideśikasyaupadeśikena bādhāt| ata evoktaṃ khāraṇādinā-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhī śākaṃ ca saṅgrāhī doṣatrayahitaṃ laghu||" ityādi|
---------------------------------------------| vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā||85|| jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam| ------------------------------------------------|86|
Sa. vidārī-śṛgālikā, vātapittaharā mūtralādiguṇayuktā rasāyanaṃ ca| kandasyaivāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|117)-"jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyo balyaḥ śasto rasāyanam| vidārikandaḥ kaṇṭhyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ||" iti|
Ā. rā. vidārīguṇānāha-vidārīti| vidārī-bhūkuṣmāṇḍī, tasyāḥ kando'tra grāhyaḥ| uktaṃ ca (carakeṇa sū. a. 27/117)- "vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|" iti|
-----------------------------------------------| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā||86||
Sa. jīvantī cakṣuṣyādiguṇayuktā| yā madhuRrā sā śītavīryā ca| yā tvamadhurā sā ebhirguṇaiḥ kiñcidūnā| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṃ pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcideva tu||" iti| muninā tu jīvantyāḥ śatāvaryādyāśca vātapittaharatvamagādi| tatpāṭho hi (ca,sū.a.27|104)-"bhaṇḍīśatāvarīśākaṃ balājīvantijaṃ ca yat| parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ matam||" iti|
Ā. rā. jīvantīguṇānāha-cakṣuṣyeti| jīvantī-svarṇavarṇamūlanālādikā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "śākānāṃ pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcideva tu|" iti|
kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārvervārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhaṭaṃ kaphavātakṛt||87|| bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru| -----------------------------------------------|88|
Sa. kūṣmāṇḍādikaṃ kaphavātakṛt bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru ca|
Ā. rā. kuṣmāṇḍādiguṇānāha-kūṣmāṇḍeti| kūṣmāṇḍaṃpuṣpaphalam| tumbaṃ-alābuḥ| kāliṅgaṃ-kaliṅgaḍam| karkāruḥ-kharbujaḥ| ervāruḥ-karkaṭī| tiṇḍiśaṃ-chāṭakam| trapusaṃ-vālukam| cīnākaṃ-vīṇakam| cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram| bhedi-malānām| viṣṭambhi-vāyoḥ| gurutve ca krama uktaḥ khāraṇādinā-"trapusairvārukarkārukūṣmāṇḍālābucirbhāṭaḥ| madhurā rūkṣaṇāḥ śītā gauravaṃ tūttarottaram||' iti|
atra viṣeśamāha ---- -----------------------------------------------| vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit||88|| bastiśuddhikaraṃ vṛṣyam------------------------------| -----------------------------------------------|89|
Sa. vallīphalānāṃ madhye kūṣmāṇḍaṃ-puṣpaphalasaṃjña varam| tathā, vātapittaharaṃ bastiśuddhikaraṃ vṛṣyaṃ ca|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra kūṣmāṇḍaguṇānāhavallīphalānāmiti|
---------------------trapusaṃ tvatimūtralam| ----------------------------------------------|89|
Sa. trapusaṃ punaratiśayena mūtralam|
Ā. rā. trapusaguṇamāha-trapusamiti| atigrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣanmūtralatvam|
----------------------------------------------------| tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgairvārucirbhaṭam||89|| bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyātpakvamato'nyathā| ----------------------------------------------------|90|
Sa. tumbaṃ-alābusaṃjñaṃ rūkṣataram| ervārukādyapi rūkṣam, tumbaṃ tvatiśayenetyarthaḥ| tathā, grāhi| pūrvāṇi tu sāmānyaguṇoktyā bhedīnyeva| carakamunimatānusāriṇastvevaṃ vyācakṣate,-tumbaṃ rūkṣataram, kāliṅgairvārucirbhaṭaṃ grāhīti| kāliṅgaṃ- karcaram| ervāruḥ-karkaṭikā| cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram, mālaveṣu prasiddham, atiprasiddhaṃ jālandharādiṣu| etacca bālaṃ-asampūrṇarasādi, pittaharaṃ śītavīryaṃ ca| ato-bālādviparītam, pakvaṃ pittakaramuṣṇavīryaṃ cetyarthaḥ| suśrutenoktam (sū.a.46|218)-" nīlaṃ yattrapusaṃ bālaṃ vṛṣyaṃ pittaharaṃ matam| tatpāṇḍu kaphakṛjjīrṇamamlaṃ pittakaraṃ smṛtam||" iti|
Ā. rā. tumbaguṇānāha-tumbaṃ rūkṣataramiti| taragrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣadrūkṣatvam| kāliṅgādīnāṃ guṇānāha-grāhi kāliṅgeti| grāhīti kecittumbena sambadhnanti| tadasat| "alābu bhedanaṃ teṣāṃ trapusaṃ tvatimūtralam| ervārrukaṃ sṛṣṭamūtraṃ, grāhi karkārucirbhaṭam||" iti khāraṇādivacanāt| bālakuṣmāṇḍāderguṇānāha-bālamiti| kecitkāliṅgādiviṣayatvamevāsya vākyasyāhuḥ| tadasat| "pittanutteṣu kūṣmāṇḍaṃ bālam" iti, "bālaṃ sunīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam|" iti ca suśrutavacanāt (sū.a. 46/213)| pakvasya kūṣmāṇḍāderguṇānāha-pakvamiti| ato'nyathā-pittakaramuṣṇaṃ ca| pakvaṃ-īṣatpamkvam, samyakpakvasya vakṣyamāṇatvāt|
-------------------------------------------------| śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit||90|| rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlā'nāhanullaghu| -------------------------------------------------|91|
Sa. śīrṇavṛntaṃ-karcaram, īṣatkṣāraṃ pittalaṃ kaphavātaghnaṃ ca| rucikaramagnidīptikṛt hṛdyam, aṣṭhīlāmānāhaṃ ca hanti, laghu ca|| "ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭīlordhvaṃ samunnataḥ|" iti (hṛ. ni. ha. 11|60) aṣṭhīlālakṣaṇam| sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate " iti (hṛ. ni. a. 11|59) ānāhalakṣam|
Ā. rā. śīrṇavṛntasya kūṣmāṇḍāderguṇānāha-śīrṇavṛntamiti| aṣṭhīlānāhau-gulmanidāne vakṣyete| pittalatvaṃ-kūṣmāṇḍaṃ vinā, "śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām||" iti (sū.a.46/213) suśrutavacanāt| śīrṇavṛntaśabdena samyakpakvaṃ lakṣyate| samyakpakvasya hi vṛntaṃ śīryate|
-------------------------------------------------| mṛṇālabisaśālūkakumudotpalakandakam||91|| nandīmāṣakakelūṭaśṛṅgāṭakakaserukam| krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru||92||
Sa. mṛṇālādi rūkṣaṃ saṅgrahaṇaṃ śītavīryaṃ guru ca| mṛṇālaṃ dvividhaṃ,-sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca| tatra sūkṣmaṃ-mṛṇālam, itarat-bisam| śālūkaṃ-padmamūlam| kumudakandam| kumudaṃ-śaśipriyam| utpalakandakaṃ-raktotpalakandam| nandī-tuṇḍerikā| māṣako-vāstulaḥ| kelūṭaṃ-kismakasaṃjñamudumbarabhedaḥ| śṛṅgāṭakaṃ-trikoṇākṛti jalodbhavaṃ kandam| kaserukaṃ-māgadham| krauñcādanaṃ-tamedam| kaloḍyaṃ-padmabījam|
Ā. rā. mṛṇālādiguṇānāha-mṛṇāleti| mṛṇālaṃsūkṣmaṃ kamalamūlam, bisaṃ-sthūlam, śālūkaṃ-padmakandaḥ, kumudotpalayoḥ kandasya pṛthaggrahaṇāt| raktaṃ-padmam, śvetaṃ-kumudam, nīlaṃ-utpalam| nandīmāṣako-vānīrakaḥ| kelūṭaṃ-jalodumbaraḥ| śṛṅgāṭakaḥ-trikoṇo jalakandaḥ| kaserukaṃ-lomaśakṛṣṇavartulasūkṣmastaḍāgakandaḥ| krauñcādanaṃ-thembulikā| kaloḍyaṃ-padmabījam|
kalambanālikāmārṣakuṭiñjarakutumbakam| cillīlaṭvākaloṇīkākurūṭakagavedhukam||93|| jīvantajhuñjhveḍagajayavaśākasuvarcalāḥ| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam||94|| svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati||95|| svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam| -------------------------------------------------|96|
Sa. kalambādikaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kiñcillavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru ca| śītaviryaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca| mūtrapurīṣe sṛjati-bahiḥ kṣipati| biṣṭabhya-udarapradeśe piṇḍībhūya, jīryati-pariṇamati| prāyograhaṇaṃ kiñcideṣāṃ madhye naivaṃsvarūpamiti jñāpanārtham| kalambaṃ-kadambaḥ| nālikā-dīrghanālarūpā kalambusaṃjñā| mārṣo-gandhārikā| kuṭiñjaraṃ-tāmramūlakam| kutumbako-droṇapuṣpī| cillī-pṛthupatraṃ yavaśākaṃ kunāmasaṃjñam| laṭvāko-gugguluśākam| loṇīkā-loṇāraḥ| kuruṭakaḥ-sthitivārakaḥ| gavedhukaṃ-tṛṇadhānyaviśeṣaḥ| jīvanto-bṛhadgāndhāram| jhuñjhuḥ-jhuñjhurukaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṃ-hnasvapatrā cillī| suvarcalā-ravibhaktā| ālukāni ca sarvāṇi-nānāvidhāni raktālukamadhukālukādibhedena| sūpyāni-mudgarājamāṣādipatrāṇī| lakṣmaṇaṃ-madhuyaṣṭikā| etacca sarvaṃ svinnaṃ niṣpīḍitarasamatibahusnehaṃ ca nātyapathyam| suśrute(?)coktam-"saṃskṛtaṃ vesavāreṇa sasnehaṃ śākamiṣyate| rājikāsaktubhaktādisaṃskāraṃ cānuvartate||" iti|
Ā. rā. kalambādiguṇānāha-kalambanāliketi| kalambo-nāḍyākāraḥ sūkṣmasuṣiro bahutoyajaḥ| nālikā-tasmādalpā ślakṣṇā mārpaḥ-maṇṭakaḥ| kuṭiñjaraḥ-prasiddhaḥ| kutumbako-droṇapuṣpī| cillī-prasiddhā| laṭvākaṃ-gugguluśākam| loṇīkā-gholikā| kurūṭakaḥ-śitivārakaḥ| gavedhukā-kasikā| jīvanto-raktanālo mārṣaḥ| jhuñjhuḥ-jhuñjhurūkaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṃ-cillīsadṛśaṃ laghupatram| suvarcalā-ravibhaktā| sarvāṇyālukāni-piṇḍālukamadhvālukahastyālukādīni| sūpyāni-mudgādīnām śimbyaḥ patrāṇi ca| lakṣmaṇā _ raktabinducchadā, tasyā idaṃ lākṣmaṇam| lakṣmaṇaṃ-yaṣṭīmadhu, tasyedaṃ lākṣmaṇamityeke| prāyograhaṇaṃ prapunnāṭādiṣu vyabhicārārtham| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/271)-"kaphāpahaṃ śākamuktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ| rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam||" iti| viṣṭabya jīryati-pacyamānaṃ viṣṭambhaṃ karotītyarthaḥ| ata eva pakvaṃ sat sṛṣṭaviṇmūtram| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- cillīniṣpāvalaṭvākakurūṭakagavedhukāḥ| yātukā śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā|| kumārajīvaloṇīkāyavaśākasuvarcalāḥ| kukuṇḍanalinījhuñjhumṛgadhūmakalākṣmaṇam|| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni rālakaḥ| jīvantakaścañcuparṇī prapunnāṭaḥ kuṭherakam||' iti| kalambādīnāṃ saṃskārādivaśādviśeṣamāha-svinnaṃ niṣpīḍitarasamiti| pūrvaṃ svinnam, tato niṣpīḍitarasam, tato bahunā snehena sādhitam, na tu snehāktam, nātidoṣalamiti| atidoṣalagrahaṇāt kalambādīnāṃ kiñcitpittakaratvamapi jñeyam| vātaśleṣmakaratvoktistvatiśayārthā| uktaṃ ca suśrutena (sū. a.46/275)- "svādupākarasāḥ śītāḥ śleṣmalā nātipittalāḥ| lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ||' iti|
-------------------------------------------------| laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā||96||
Sa. laghupatrā yā cillī-yavaśākaviśeṣaḥ, sā tu vāstukasamā guṇairmatā|
Ā. rā. cillīviśeṣasya guṇānāha-laghupatreti|
tarkārīvaruṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit| -------------------------------------------|97|
Sa. tarkārī-araṇikā, varuṇaḥ-tamālaḥ, samāhāreṇa tayordvandvaḥ| etatsvādu kiñcittiktaṃ kaphavātaghnaṃ ca|
Ā. rā. tarkārīvaruṇayorguṇānāha-tarkārīti| tarkārī agnimanthaḥ| varuṇaḥ-setuvṛkṣaḥ| yattu suśrutena varuṇasya vātapittaprakopaṇatvamuktam, tatsaṃsṛṣṭaviṣayam|
-------------------------------------------------| varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam||97|| dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān| -------------------------------------------------|98|
Sa. varṣābhvau-punarnave, tathā kālaśākaṃ, kiñcitkṣāraṃ rase ca kaṭutiktaṃ vahnidīpanaṃ bhedanaṃ garādīṃśca harati| kaṭhillo'pi varṣābhūḥ sa ca prāguktaguṇaḥ| tathā ca nighaṇṭuḥ (dhanvantarīyaḥ vargaḥ 1|274)-"punarnavā viśākhaśca kaṭhillaḥ śaśivāṭikā| vṛścīraḥ kṣudravarṣābhūrdīrghapatraḥ kaṭhillakaḥ|| punarnavo'paraḥ krūraḥ sadyo maṇḍalapatrakaḥ| śvetamūlo varṣaketurmahāvarṣābhurucyate||" iti|
Ā. rā. varṣābhūdvayasya kālaśākasya ca guṇānāha-varṣābhvāviti| varṣābhvau-hṛsvamahatyau raktaśvetapunarnave| kālaśākaṃ-kālikāśākam| anilaghnatvaṃ tu kālaśākaṃ vinā, tasya vātalatvāt| yadāha khāraṇādiḥ-"kālaśākaṃ sakārañjaṃ kaṭukaṃ vātakopanam| dīpanīyaṃ praśastaṃ ca viṣaśophodarārśasām||" iti| carako'pi (sū. a. 27/88)- "laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālākhyaṃ śākamucyate|" iti| ata eva mādhavakāro varṣābhūbhyāṃ pṛthagāha-"kālaśākaṃ garaśleṣmaśophaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti, "varṣāmbvau kaphavātaghnau hitau śophodarārśasām|" iti ca|
-------------------------------------------------| dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||98||
Sa. ciribilvaḥ-pūtikarañjaḥ, tasyāṅkurā vahnidīpanāḥ kaphavātaghnāḥ sarāśca|
Ā. rā. ciribilvāṅkuraguṇānāha-dīpanā iti| ciribilvaḥ-karañjaḥ|
śatāvaryaṅkurāstiktā vṛṣyā doṣatrayāpahāḥ| -------------------------------------------------|99|
Sa. śatāvaryā aṅkurāḥ-prarohāḥ, tiktarasā vṛṣyāḥ śukrakṛtastridoṣaghnāśca|
Ā. rā. śatāvaryaṅkuraguṇānāha-śatāvaryaṅkurā iti|
-------------------------------------------------| rūkṣo vaṃśakarīrastu vidāhī vātapittalaḥ||99||
Sa. vaṃśakarīro-vaṃśāṅkuro, rūkṣo vidāhī vātapittakṛt|
Ā. rā. vaṃśāṅkuraguṇānāha-rūkṣa iti| vaṃśo-veṇuḥ, tasya karīraḥ-aṅkuraḥ| nanu, doṣala ityucyatām, suśrutena kaphakaratvasyoktatvāt-"veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ| vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||" iti| maivam| anārṣo'yaṃ pāṭhaḥ, jaijjaṭopekṣitatvāt| ārṣastu-"veṇoh karīrāḥ śleṣmaghnāḥ" ityādi| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ| vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ||" iti| mādhavakāreṇāpyuktam-"vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭukā rasapākataḥ| veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ|| iti| yattukandavarge sauśrutīyāḥ paṭhanti (sū.a. 46/305)-"veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ|" iti| tadapyanārṣam, punaruktatvāt| vaṃśamūlāṅkuraviṣayaṃ vā|
pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit| ------------------------------------------|100|
Sa. patturo dīpanastiktarasaḥ plīhādijit| pattūro-matsyākṣakaḥ|
Ā. rā. pattūraguṇānāha-pattūra iti| pattūro-lohamāraḥ|
----------------------------------------------| kṛmikāsakaphotkledān kāsamardo jayetsaraḥ||100||
Sa. kāsamardaḥ saraḥ kṛmyādīṃśca nāśayati| utkledaḥsrotasāṃ mālinyenārdratvam|
Ā. rā. kāsamardaguṇānāha-kṛmīti| utkledaḥ-kledādhikyam|
rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram| ----------------------------------------------|101|
Sa. kusumbhaśākaṃ rūkṣamuṣṇavīryamamlaṃ guru pittakṛtsaraṃ ca|
Ā. rā. kausumbhaguṇānāha-rūkṣoṣṇamiti| kausumbhaṃkusumbhaśākam|
----------------------------------------------| gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||101||
Sa. sārṣapaṃ śākaṃ gurūṣṇavīryam| tathā, viśaṃ-śakṛt, mūtraṃ ca badhnāti| tridoṣakṛcca| saṅgrahe tu (sū.a.7) sakṣāratvamasyoktam| tatpāṭho hi-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ ca guru sārṣapam|" iti| suśrutena coktam (sū.a.46|238 ṭīkā)-"kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākamāsuraṃ śākameva ca|" iti|
Ā. rā. sārṣapaguṇānāha-guruṣṇamiti| sārṣapaṃ-sarṣapaśākam| saṅgrahe tu (sū. a.7)-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam| śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||' iti|
yadbālamavyaktarasaṃ kiñcitkṣāraṃ satiktakam| tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchhati||102|| gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān| svarāgnisādodāvartapīnasāṃśca---------------|103|
Sa. yanmūlakaṃ bālaṃ, avyaktarasaṃ-asphuṭāsvādam, tathā kiñcitkṣāraṃ-īṣatkṣāraguṇayuktaṃ kāryato'numīyamānam, tathā satiktaṃ-īṣattiktakaṃ rasanendriyasya kiñcidudvejakam, tanmūlakaṃ doṣāṇāṃ haraṃ-doṣaharam, nānyāvastham| bālaṃ mūlakaṃ doṣaharamityanenāsya viśiṣṭā bālāvasthā doṣaharatvena niyamyate| na sarvaṃ bālāvasthaṃ doṣaharam, api tvīdṛgrūpamityarthaḥ| anye tu doṣayorharaṃ-doṣaharam, ityatra samāsaṃ kṛtvā |vātaśleṣmaghnatvamevāsya pratijānate| yataḥ kiñciduṣṇavīryatvāt pittakaratvamasyāstyeva| kiñcittiktarasopetatvena pittakartṛtvamasya vyāhartuṃ na yuktam| vakṣyati hi (hṛ.sū.a.9|25)-"rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati|" iti| evaṃ caitanmūlakaṃ vātaśleṣmaghnameva yuktam, na tu pittahṛcca, iti teṣāmabhiprāyaḥ| etacca mūlakaṃ gulmādīnniyacchati| pīnasāṃśceti caśabdaḥ samuccaye| anyānapyevaṃprāyān rogānniyacchatīti| suśrutastu (sū.a.46|240)-sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā|" iti yadbhedāntaramūce, tadapyatraiva bālamūlakalakṣaṇe'ntarbhūtamiti tantrakṛteha pṛthaṅnoktam|
Ā. rā. atha mūlakaguṇānāha| tatra bālamūlakaguṇānāha-yadbālamiti| bālaṃ-komalam| tasya tisro'vasthāḥ,-prathamamavyaktarasam, tata īṣallavaṇam, tata īṣattiktam| tadavasthātraye'pi doṣaharatvādiguṇam| svarāgnyoḥ sādaḥ|
-------------------------------mahatpunaḥ||103|| rase pāke ca kaṭukamuṣṇavīryaṃ tridoṣakṛt| gurvabhiṣyandi ca------------------------|104|
Sa. avyaktarasādilakṣaṇāvasthāṃ vihāya yāvadvyaktarasādyavasthaṃ tatsampadyate| tato'nantaraṃ krameṇa rasavipākayoḥ kaṭukamuṣṇavīryaṃ tanmūlakaṃ mahat-vṛddhaṃ tridoṣakṛd gurvabhiṣyandi ca bhavati| vṛddhasya ca mūlakasyānekā avasthāḥ sambhavanti| tatra cāsyādyāvasthāyāṃ kiñcittridoṣakṛttvam, antyāvasthāyāṃ tvatiśayena tridoṣakṛttvaṃ vedyam| saṅgrahe (sū.a.7) tvasya svāduvipākitvamuktam| tatpāṭhe-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti| taccāmaviṣayam|
Ā. rā. mahadguṇānāha-mahatpunariti| mahat-jaraṭham| saṅgrahe tu svādupākamuktam (sū.a. 7)-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti| taccāmaviṣayam| tathā ca khāraṇādiḥ-"rūkṣaṃ vidāhi tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu pacyate| utkledi stambhi gurvāmaṃ mūlakaṃ trimalolbaṇam||" iti| agnipakvaṃ tu kaṭupākameva|
-----------------------------------------------| ---------------snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit||104||
Sa. apiśabda evārthe| tadeva-mahanmūlakaṃ snigdhasvinnaṃ vātajit| snigdhaṃ ca tatsvinnaṃ ca snigdhasvinnam| na tvasnigdhasvinnmātramityarthaḥ|
Ā. rā. snigdhasiddhaguṇānāha-snigdhasiddhamiti| snigdhairghṛtamāṃsarasādibhiḥ sādhitaṃ-snigdhasiddham| yaddoṣalaṃ mahadapi snigdhasiddhaṃ vātaghnam| kiṃpunaryaddoṣaghnaṃ bālam ? ityapiśabdārthaḥ|
vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvam-----------| ------------------------------------------|105|
Sa. sarvaṃ-bālaṃ vṛddhaṃ ca mūlakaṃ, śuṣkaṃ sat vātaśleṣmaharam|
Ā. rā. śuṣkaguṇānāha-vātaśleṣmaharamiti| tadapītyanuvartate| pūrvavadapiśabdārthaḥ|
----------------------------āmaṃ tu doṣalam| -------------------------------------------|105|
Sa. āmaṃ punarmūlakaṃ haritakatvena yadbhakṣyate taddoṣalam| sarvamityatrāyatnakṛtena sambandhena sambadhyate| tenādoṣalasya bālasyāpyāmasya doṣalatvam, na tu vṛddhasyaivetyarthaḥ| mūlakaṃ nīlakaṇṭhāparasaṃjñam|
Ā. rā. āmaguṇānāha-sarvamiti| sarvaṃ-bālaṃ mahacchukamārdraṃ ca| āmaṃ-anagnipakvam|
-------------------------------------------------| kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||105||
Sa. piṇḍāluḥ kaṭuko rase, vīrye coṣṇo, vātakaphaghnaḥ pittakaraśca|
Ā. rā. piṇḍāluguṇānāha-kaṭūṣṇa iti| piṇḍāluḥ vārāhīkandaḥ| sa hi vaktrālurucyate| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe paṇḍitakeśavena-"vārāhīkandaḥ piṇḍālustathā śabarakandakaḥ| prokto mūlakamūlābho vaktrālustvakchadastathā||' iti| piṇḍaśabdena ca grāsavācinā grasanaṃ-vaktraṃ lakṣyate| nanu, "gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti nyāyātpiṇḍāluśabdasya mukhyamarthaṃ piṇḍālukaṃ vihāya gauṇo'rtho vārāhīkandaḥ kathaṃ grāhyaḥ ? iti cenna| 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau mukhyārthabādhe gauṇārthagrahaṇāt| atra ca mukhyārthasya bādhaḥ kaṭvādiguṇāyogāt| ata evāha suśrutaḥ (sū. a. 46/304)- "piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru viṣṭambhi śītalam|" iti| gauṇasya tu kaṭvādiguṇayogaḥ| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe-"kiṭikandaḥ kaṭuḥ svādustiktoṣṇaḥ kaṭupākyapi| svaryo rasāyanaṃ vṛṣyo balyaḥ pittavivardhanaḥ|| hanti śleṣmarutkuṣṭhamehamūtrāmayakṛmīn|" iti| suśruto'pyāha (su. a. 46/309)-"varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ| mehakuṣṭhakṛmiharo vṛṣyo balyo rasāyanam||' iti| kiñca piṇḍālukaṃ cedvivakṣitam, tadā"ālukāni ca sarvāṇi" ityatra prastāve brūyāt| piṇḍālukamiti ca prayuñjīta| nāpi piṇḍālukepiṇḍāluriti śabdo mukhyaḥ, gauṇatve tu tulyaḥ| nanu, vaktrāluśce dvivakṣitastarhi vaktrālurityeva spaṣṭamucyatām| satyam| kintvevaṃvidhairapi lākṣaṇikaiḥ śabdairdravyāṇyucyante, iti dyotayituṃ piṇḍālurityuktavān| yathā-rodhrādau kadambe vācye kutsitāmba iti, kutsitaśabdena hi kuśabdasamānārthena kadādeśo lakṣyate| asanādāvarjune vācye śvetavāha ityādi| "bahubhiḥ paṭhyamānasya pāṭhatyeyaṃ samarthanā| hemādriṇā kṛtā kintu tuṇḍāluriti paṭhyatām||" iti|
kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇam| phaṇijjārjakajambīraprabhṛti grāhi śālanam||106|| vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ dīpanarocanam| dṛkśukrakṛmihṛttīkṣṇaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu||107||
Sa. kuṭherādi śālanaṃ grāhi vidāhi kaṭukaṃ rasapākayo rūkṣamuṣṇavīryam hṛdyamagnidīpanaṃ ca| tathā, dṛgādihṛttīkṣṇam| tathā, doṣān-vātādīn, utkleśayati-kopayan sthānāccālayati, itī doṣotkleśakaram, laghu ca| śālanaṃ-avadaṃśaḥ, yena sahānnaṃ bhoktuṃ yujyate| kuṭhero-vaikuṇṭhakaḥ| śigruḥ-phalapatrakaḥ| surasaḥ-kṛṣṇatulasī| sumukhaḥ-kaṭupatrakaḥ| āsurī-rājikā| bhūstṛṇaṃ-guhyabījakam| 'phaṇijjako-maricakastīkṣṇagandhaḥ prakīrtitaḥ|' ārjakaḥ-kharapatrakaḥ| jambīraḥ-karapatrakaḥ| prabhṛtiśabdena saṅgrahoktā gṛhyante (sū.a.7)-"dhānyatumbarusāleyayavānīśṛṅgaberakāḥ| parṇāśo gṛñjano'jājī kaṇḍīraṃ gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavako dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||" iti| tantrāntare coktam-"kaṭutiktarasā śītā kaphapittavināśinī| vipāke madhurā laghvī taskarāṅgulikā smṛtā||" iti|
Ā. rā. kuṭherādiharitakaguṇānāha-kuṭhereti| kuṭheraḥ-kālamālā| śigruḥ-śobhāñjanaḥ| surasaḥ-tulasī| sumukhaḥ-kuṭherasadṛśo'lpaḥ| āsurī--rājikā| bhūstṛṇaṃ-mālātṛṇam| phaṇijjaḥ-maricakaḥ| arjakaḥ-parṇāsaḥ| jambīraḥ-jambīrasadṛśaḥ kiñcittīkṣṇaḥ| prabhṛtiśabdāt kustumbaryādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "dhānyatumbaruśaileyayavānīśṛṅgaberikāḥ| parṇāśo gṛñjano'jājī gaṇḍīro gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavako dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||' iti| śālanaṃ-haritakam, yadupadaṃśeṣu yujyate yena ca vyañjanaṃ vāsyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vargo haritakākhyo'yamupadaṃśeṣu yujyate| vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo rocanadīpanaḥ||" iti| doṣotkleśakaratvaṃ caiṣāmārdrāvasthāyāmeva, phalavyatirekeṇa ca| yadāha carakaḥ (sū. a. 27/172)- "śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca|"" iti|
hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ----------------------------------|108|
Sa. suraso hidhmādighnaḥ| pūtigandhaṃ-daurgandhyaṃ, saurabhyotpādanāddhanti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra surasaguṇānāha-hidhmākāseti| pūtigandho-daurgandhyam|
------------------------------------------------| ------------------sumukho nātividāhī garaśophahā||108||
Sa. sumukhaḥ-kaṭupatrākhyaḥ, kiñcidvidāhī garaśophau ca hanti|
Ā. rā. sumukhaguṇānāha-sumukha iti| garaṃ-kṛtrimaviṣam|
ārdrikā tiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt| ----------------------------------------------|109|
Sa. ārdrikā-ārdradhānikā, tiktamadhurā mūtrakarī pittaṃ ca na karoti|
Ā. rā. ārdrīkāguṇamāha-ārdriketi| ārdrikā-kustumbarī| na ca pittakṛditi harītakatvātprāptaṃ harītakatvātprāptaṃ pittotkleśanatvaṃ niṣedhati|
------------------------------------------------| laśuno bhṛśatīkṣṇoṣṇaḥ kaṭupākarasaḥ saraḥ||109|| hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ| bhagnasandhānakṛdbalyo raktapittapradūṣaṇaḥ||110|| kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam||111||
Sa. laśuno'titīkṣṇo'tyuṣṇavīryaḥ, kaṭupākarasaḥ saraḥ- bhedī, hṛdyādiguṇayuktaśca| kilāsādīn hanti, raktapittaṃ ca karoti| kilāsaṃ-śvitram| kandasyaivāyaṃ guṇavīryanirdeśo bodhyaḥ| patramadhyayormadhuratvāt bhṛśoṣṇatvānupapattiḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande" iti|
Ā. rā. laśunaguṇānāha-laśuna iti| kilāsaṃśvitram| kandasyaivaite guṇāḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.7)- "patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande" ityādi|
palāṇḍustadguṇanyūnaḥ śleṣmalo nātipittalaḥ| ----------------------------------------------|112|
Sa. palāṇḍuḥ-dhavalākṣakākhyaḥ, tadguṇanyūnaḥ,-tasya-rasonasya guṇāstadguṇāḥ, tairhīnaḥ| laśunātkiñciddhīnaguṇa ityarthaḥ| tathā śleṣmalo nātipittaṃ ca karoti| na tu laśunavatkaphaghno'tipittakṛcca| kaphavātārśasāṃ svede bhakṣaṇe ca prabhāvātpathyaḥ| tantrāntare'nyo'pyuktaḥ, yathā (suśrute sū.a.46|247)-"snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca| svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ"|| iti|
Ā. rā. palāṇḍuguṇānāha-palāṇḍuriti| tadguṇaiḥ-laśunaguṇaistīkṣṇoṣṇatvādibhiḥ, nyūnaḥ-hīnaśaktibhiryuktaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "vipāke madhurastu saḥ| kaphaṃ karoti pittaṃ ca, kevalānilanāśanaḥ||" iti|
------------------------------------------------| kaphavātārśasāṃ pathyaḥ svede'bhyavahṛtau tathā||112|| tīkṣṇo gRañjanako grāhī pittināṃ hitakṛnna saḥ| ------------------------------------------------|113|
Sa. gṛñjanakastīkṣṇo grāhī pittināmahitaśca|
Ā. rā. gṛñjanakaguṇānāha-kaphavātārśasāmiti| gṛñjanakaḥ-palāṇḍubhedaḥ| uktaṃ ca bāṣpacandreṇa-"gandhākṛtirasaistulyo gṛñjanastu palāṇḍunā| sūkṣmanālāgrapatratvādbhidyate'sau palāṇḍutaḥ||' iti| sa ca svedane bhojane ca prayuktaḥ kaphavātajānyarśāsi hanti, pittavatāṃ narāṇāmapathyaḥ|
------------------------------------------------| dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ||113|| viśeṣādarśasāṃ pathyaḥ--------------------------| ------------------------------------------------|114|
Sa. sūraṇo nāma kandaviśeṣo dīpano rucyaḥ śleṣmaghno viśado laghurarśasāmatipathyaśca|
Ā. rā. sūraṇaguṇānāha-dīpanaḥ sūraṇa iti| viśadoviśadaguṇaḥ|
------------------------bhūkandastvatidoṣalaḥ| ------------------------------------------------|114|
Sa. bhūkandaḥ bhūsphoṭākhyaḥ prāvṛḍudbhavaḥ prasiddha eva| sa cātyarthaṃ doṣalaḥ|
Ā. rā. bhūkandaguṇānāha-bhūkanda iti| bhūkandobhūsphoṭaḥ|
------------------------------------------------| patre puṣpe phale nāle kande ca gurutā kramāt||114||
Sa. patrādīnāṃ yathottaraṃ kramādgurutvam| tena patraśākamapekṣya puṣpaśākaṃ guru, tataḥ phalaśākam, tato nālaśākam, tato'pi kandaśākamiti| evaṃ haritakeṣvapi gurutvaṃ vedyam| bāhulyena caitaduktam| mūlake hi vaiparītyaṃ dṛśyate| tathā hi- mūlakasya hi kande laghutvam| ata eva munirapyāha (?)-"mūlake tu viparyayaḥ|"iti| śākānāṃ haritakānāṃ ca yeṣāmiha paryāyā noktāsteṣāṃ sadvaidyebhyo'vagantavyāḥ| atha varāvaratvaṃ nirdhārayati-
Ā. rā. puṣpādiśākānāṃ gauravatāratamyamāha-puṣpe patra iti| utsargo'yam| apavādastu yathāyatham| yathā-mūlake suśrutenoktam (sū. a. 46/243)- "puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ|" iti|
varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tvavaraṃ param| iti śākavargaḥ||2|| ------------------------------------------------|115|
Sa. śākeṣu madhye jīvantī varā| sārṣapaṃ punaravaram| iti śākavargaḥ|
Ā. rā. śākānaṃ tāratamyamāha-varā śokeṣviti| paramiti-anyānyapi praśastāni, jīvantī tu praśastatarā| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/335)- "satīno vāstukaścañcuścillī mūlakapotika| maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate||" iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"śyāmāśālmalikāśmaryaphañjībāṣpikayūthikāḥ| vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītunikavṛkṣakāḥ|| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ saśelurvṛṣamūṣikā| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam|| paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajitparam| baddhamūtrā sarā phañjī karīraṃ syādabhīrujam|| satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut| vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpilkā|| [*sata rūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| laghuruṣṇā sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī|| vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau| tadvat pañcāṅgulo, vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ|| bilvarāsrābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit| vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau|| ] iti| iti śākavargaḥ|
atha phalavargaḥ| ------------------------------------------------| drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ||115|| svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ| nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān||116|| tṛṣṇākāsaśramaśvāsasvarabhedakṣatakṣayān| ------------------------------------------------|117|
Ā. rā. phalānāmāhārakāle śākebhyo'lpopayogitvācchākavargādanantaraṃ phalavarga ucyate| kharanāde'pyuktam-"bhuktāvasāne phalaṃ bhujyate, iti phalavargo'bhidhīyate" ityāha----
Sa. phaleṣuttamā-phalottamā gostanīparyāyā drākṣā| sā vṛṣyādiguṇayuktā| sakaṣāyā-īṣatkaṣayā| anilādīn kṣayāntān hanti| udāvartaharatvaṃ carakamuninā'syā uktam| tacca snigdhatvavṛṣyatvasṛṣṭaviṇmūtratvenehoktaprāyam| anyāsāṃ ca drākṣāṇāṃ guṇahīnatvaṃ deśādyanurodhāt kalpyam|
Ā. rā. atha phalavargaḥ| tatra drākṣaguṇānāha-drākṣeti| uttameti siddhe phalagrahaṇamuttamebhyo'pyuttamārtham| uttamānyuktāni suśrutena (sū.a. 46/334)- "dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam| rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate||" iti| tiktāsyatvaṃ-mukhasya tiktarasatvam| vātaghnatvaṃ ca-koṣṭhavātavyatirekeṇa, "vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt|" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)|
------------------------------------------------| udriktapittāñjayati trīndoṣānsvādu dāḍimam||117|| pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham| sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam||118||
Sa. udriktaṃ-atiriktaṃ, pittaṃ yeṣāṃ tāṃstathāvidhān trīn doṣān madhuraṃ dāḍimaṃ jayati| madhurasya pūrvakathanaṃ prādhānyakhyāpanārtham| pittetyādi| amladāḍimaṃ pittāvirodhi-na pittaṃ kurute na ca pittaṃ śamayati| ata evaitadvātakaphāpahamuktam| sarvaṃ-madhuramamlaṃ, ca, yaddāḍimaṃ tat hṛdyādiguṇasaṃyuktam| muninā tūktam (ca.sū.a.27|146)-"rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam|" iti|
Ā. rā. atha dāḍimaguṇāḥ| tatra svādudāḍimaguṇānāha-udriktapittāniti| amladāḍimaguṇānāha-pittāvirodhīti| pittāvirodhipittodāsīnam| snigdhāmlasyaivaite guṇāḥ, "rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam|" iti khāraṇādi (caraka)- vacanāt| svādvamlasādhāraṇaguṇānāha-sarvaṃ hṛdyamiti|
mocakharjūrapanasanārikelaparūṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam||119|| saivīrabadarāṅkollaphalguśleṣmātakodbhavam| vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam||120|| urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam| dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam||121|| svādupākarasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|122|
Sa. mocādipriyālāntaṃ bṛṃhaṇatvādiyuktam| mocaṃ-kadalīphalam| nārikelaṃ-romaphalākhyam| paruṣako-mṛduphalaḥ| āmrātaḥ-kapicūḍaḥ| tālaḥ-talaḥ| kāśmaryaṃ-kāśmarīphalam| rājādanaṃ-kṣīraśuklā| sauvīraṃ-badaram| badaraṃ-karṇikābadaram| aṅkolla iti bilvaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaṃ-śeluḥ| abhiṣukaṃ-syārāṭam| ākṣoḍaṃ-snehaphalākhyam| mukūlakaṃ- dantīphalam| nikocakaṃ-saralaphalam| urumāṇaṃ-snigdhaphalam| priyālaṃ-sannataruḥ|
Ā. rā. mocādiguṇānāha-mocakharjūreti| mocaṃkadalīphalam| kharjūraṃ-kharjūrīphalam| panasaṃ-kaṇṭakiphalam| nārikelaṃ-tryakṣam| parūṣakaṃ-dhanvanasadṛśaṃ mṛdvalpāsthiphalam| āmrātaḥ-kapītanaḥ| tālaḥ-tāladrumaḥ| kāśmaryaṃśrīparṇī| rājādanaṃ-kapipriyam| madhūko-madhudrumaḥ| madhūkajaṃ dvividhaṃ,- phalaṃ puṣpaṃ ca| yadāha suśrutaḥ (sū. a.46/186)- "bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ tu madhūkakusumaṃ guru| vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate||' iti| dvividhamapyatra grāhyam, guṇābhedāt| tebhyo jātaṃ phalam| sauvīrabadarebadarabhedau| uktaṃ hi-"karkandhu kolaṃ badaraṃ sauvīraṃ siñcatīphalam| yathottaraṃ mahatsvādu pañcadhā badarīphalam||' iti| tatra kolakarkandhunī svādutvābhāvānnātra paṭhite| vakṣyati hi (a. 6/137)- "tathā'mlaṃ kolakarkandhu" ityādi| siñcatīphalaṃ tiktakaṣāyatvānnoktam| ata eva saṅgrahe tindukādau paṭhitvā viśeṣaguṇā uktāḥ (sū. a. 7)-"bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam|" iti| nanu, "karkandhukolabadaramāmaṃ pittakaphāvaham| pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram|| purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti suśrutena (sū. a. 46/145) kolatulyaṃ badaramuktam, iha tu sauviratulyamiti virodhaḥ| maivam| suśrutenāpi sauvīratulyamuktam (sū. a. 46/146)- "sauvīrabadaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit|" iti| sauvīraṃ ca badaraṃ ceti dvandvaikatvam| pūrvatra tu kolaṃ ca tadbadaraṃ ceti karmadhārayāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cenna| saṅgrahe viśeṣaguṇoktau (sū.a.7)-"badaraṃ saraṇātmakam|" iti badaragrahaṇāt| na ca badaraśabdena sauvīram, sauvīramityakaraṇāt saratvābhāvācceti| aṅkollaḥ-aṅkoṭhaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaḥ-śeluḥ| vātāmādyurumāṇāntaṃ-uttarāpathe prasiddham| vātāmaḥ-snigdhamadhuramajjaṃ phalam| ākṣoḍaṃ-madanaphalasadṛśaṃ madhye kiñcidunnatarekham| mukūlakaṃ-dantīphalasadṛśam| nikocakaṃ-aṅgkollaphalasadṛśam| priyālaṃ-cāraphalam| raktapittaprasādanaṃ-raktapittayornirmalīkaraṇam|
------------------------------------------------| phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam||122|| śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam| vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram||123|| paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam| priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ||124|| kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ| ------------------------------------------------|125|
Sa. tālasyedaṃ tālaṃ phalaṃ pittakāri| kāśmaryajaṃ phalaṃ saraṃ śītavīryādiguṇayuktam| madhūkabadarayorapi viśeṣāntaramuktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam|" iti| vātāmādīnāṃ guṇaviśeṣapradarśanārthaṃ nirdhāritam| tuḥ-viśeṣe| vātāmādikamuṣṇavīryaṃ kaphapittakaraṃ saramatiśayena vātaghnaṃ snigdhaṃ ca| ādiśabdenā'bhiṣukādīnāṃ grahaṇam| priyālajātaṃ- priyālajaṃ phalamanuṣṇavīryam| turviśeṣe, viśeṣastu śītavīryatvameva| śeṣaṃ bṛṃhaṇādi sarvaṃ samānam| priyālasya majjā-asthyabhyantaraṃ, madhurādiguṇayuktam| badaramajjā guṇaistadvat-priyālamajjāvat, tṛḍādijicca| tantrāntare coktam (suśrute sū.a.43|205)-"baibhītako madakaraḥ kolānāṃ pittanāśanaḥ|" tathā, "tālakharjūrādīnāṃ mastakamajjānaḥ svādupākā vṛṣyāḥ śītavīryāśca|" iti suśruto'paṭhat(?)|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra tālaphalaguṇānāhaphalaṃ tviti| yattu, "phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ gurupittahṛt||" iti suśrutena (sū. a. 46/179) pittaharatvamuktam, tat pakvaviṣayam| ata eva carakeṇa siddhānīti viśeṣitam (sū. a. 27/126)-"tālasasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||' iti| vyākhyātaṃ ca bāṣpacandreṇa,- "tālasasyānitālaphalāni, siddhāni-pakvāni, madhurasnigdhaśītatvena vātapittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ ca vedyam|" iti| kāśmaryajaguṇānāha-kāśmaryajamiti| vātāmādiguṇānāha-vātāmādīti| vātāmādipriyālāntam| priyālaguṇānāha-anuṣṇaṃ tu priyālajamiti| nañatra viruddhārthaḥ| uṣṇaśabdena vīryaṃ pittaṃ ca, tena śītalaṃ pittaghnaṃ ca priyālajam| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 46/156)-"vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam|" iti| priyālamajjaguṇānāha-priyālamajjeti| majjā-asthyantarvarti bījam| kolamajjaguṇānāha-kolamajjeti| kolaṃ-badaram|
------------------------------------------------| pakvaṃ sudurjaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam||125|| dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ bālaṃ, grāhyubhayaṃ ca tat| ------------------------------------------------|126|
Sa. bilvaṃ pakvaṃ sudurjaraṃ pūtimārutaṃ ca-durgandhyapānavātakṛt bhavati| bālaṃ-asampūrṇamanupacitaṃ bilvaṃ, dīpanaṃ kaphavātaghnam| ubhayaṃ-āmaṃ pakvaṃ ca, grāhi-mūtrapurīṣādeḥ saṅgrahaṇam|
Ā. rā. atha bilvam| tatra pakvabilvaguṇānāha-pakvamiti| pūtimārutaṃ-durgandhyadhovātapravartakam| saṅgrahe tu (sū. a.7)-"gurvagnisādakṛdbilvam" iti| bālabilvaguṇānāha-dīpanamiti| pakvabālasādhāraṇaguṇānāha-grāhīti|
------------------------------------------------| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ doṣalaṃ, doṣaghāti tu||126|| pakvaṃ hidhmāvamathujit, sarvaṃ grāhi viṣāpaham| ------------------------------------------------|127|
Sa. āmaṃ kapitthaṃ kaṇṭhaṃ hanti, doṣalaṃ-tridoṣakṛt| pakvaṃ kapitthaṃ doṣaghnaṃ hikkācchardihṛcca| sarvaṃ-āmaṃ pakvaṃ ca kapitthaṃ, grāhi viṣāpahaṃ ca| āmakapitthasya kaṣāyatvaṃ kaṇṭhaghnatvenaivoditam, amlatvaṃ cāmlavargamadhye pāṭhādavagatam| pakvasya ca madhuratvaṃ suprasiddhamitīhaitannoktam| tathā, āmakapitthaguṇakathanena ca tathāvidhāni kaṣāyāmlasvabhāvāni vividhāni kapitthāni sadaivāmakapitthaguṇāni vedyāni| pakvakapitthaguṇakathanena ca tathāvidhāni mādhuryānuviddhāni sadā pakvaguṇāni vedyāni|
Ā. rā. atha kapittham| tatra āmakapitthaguṇānāha-kapitthamiti| āmaṃ- bālam| kaṇṭhaghnaṃ-svarasādakṛt| doṣalaṃ-doṣatrayakaram| tatra pittānilau kaphena saṃsṛṣṭau, asaṃsṛṣṭau ca karoti| kaphaṃ tu tābhyāṃ saṃsṛṣṭameva| "āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhivātalam|" iti suśrutena(sū.a. 46/147) kaphaghnatvasyoktatvāt| nanu, evaṃ cet doṣaśabdena pittānilāveva gṛhyetām| maivam|" kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnam kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt|" iti saṅgrahe(sū.a.7) trigrahaṇāt| pakvaguṇānāha-doṣaghātīti| vamathuḥ-chardiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-" pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut| doṣaghnaṃ khāṇḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam|" iti| āmapakvasādhāraṇaguṇānāha- sarvaṃ grāhīti|
------------------------------------------------| jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśavātalam||127|| saṅgrāhi mūtraśakṛtorakaṇṭhyaṃ kaphapittajit| ------------------------------------------------|128|
Sa. jāmbavaṃ gurvādiguṇayuktam, mūtraśakṛtośca saṅgrahaṇam| kaṇṭhāya na hitam, kaphapittajicca| jāmbavamiti phalārthe "jambvā vā " ityaṇ|
Ā. rā. jāmbavaguṇānāha-jāmbvamiti| jāmbavaṃ jambuphalam|
āmrasya tryavasthasyāpyupayogadarśanāttathaiva guṇānāha---- ------------------------------------------------| vātapittāsrakṛdbālaṃ, baddhāsthi kaphapittakṛt||128|| gurvāmraṃ vātajitpakvaṃ svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|129|
Sa. vātetyādi| āmramiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| āmraṃ-cūtākhyaṃ, bālaṃ sadvātapittāsrakṛt| baddhāsthi-sañjātāsthi, kaphapittakṛt| pakvamāmraṃ guru vātajit madhurāmlaṃ kaphaśukrakṛcca| saṅgrahe (sū.a.7) sahakārarasasyāpi guṇā uktāḥ| yathā-"sahakāraraso hṛdyaḥ surabhiḥ snigdharocanaḥ|" iti|
Ā. rā. athāmram| tatra bālāmraguṇānāha-vātapittāsreti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt|" iti| baddhāsthiguṇānāha-baddhāsthīti| baddhāsthi-saṃhatāvayavāsthi, madhyāvasthamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-" sampūrṇamāmramamlaṃ ca raktapittakaphapradam|" iti| pakvaguṇānāha-gurvāmramiti| saṅgrahetu (sū.a.7)-"svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārugghnamapittalam| hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam|| sahakāraso hṛdyaḥ surabhiḥ snigdha rocanaḥ| [*dīpanaḥ pittavātaghnaḥśukraśoṇitaśuddhikṛt|| ]" iti| "tvaṅmūlapallavaṃ grāhi kaṣāyaṃ pittanāśanam|" iti (dhanvantarīyanighaṇṭau vargaḥ 5/7)|
------------------------------------------------| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaharaṃ laghu||129||
Sa. vṛkṣāmlaṃ grāhyādiguṇairyuktam| vātaśleṣmahṛllaghu ca| kośāmraṃ ca kiñcidetasmānnyūnaguṇaṃ jñeyam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.7)-"vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu rocanadīpanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ tataḥ|| iti|
Ā. rā. vṛkṣāmlaguṇānāha-vṛkṣāmlamiti| vṛkṣāmlaṃtttiḍīkam| pakvasyaivaite guṇāḥ| "vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ pittabalāsakṛt|" iti suśrutena (sū. a. 46/159) tu bālasya balāsakaratvamuktam| saṅgrahe tu (sū.a.7)-"rocanadīpanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ tataḥ||" iti|
śamyā gurūṣṇaṃ keśaghnaṃ rūkṣam---------------| ------------------------------------------------|130|
Sa. phalāpekṣayā ṣaṣṭhī| śamyāḥ phalaṃ guru uṣṇavīryaṃ keśaghnaṃ rūkṣaṃ ca|
Ā. rā. śamīphalaguṇānāha-śamyā iti| śamyāḥ phalam| "phalaṃ tu pittalaṃ" ityataḥ phalamanuvartate|
--------------------------------pīlu tu pittalam| kaphavātaharaṃ bhedi plīhārśaḥkṛmigulmanut||130|| satiktaṃ svādu yatpīlu vātyuṣṇaṃ tattridoṣajit| ------------------------------------------------|131|
Sa. pīluphalaṃ ca pittalaṃ yāvadgulmanut| satiktaṃ-īṣattiktaṃ madhuraṃ ca yatpīlu tannātyuṣṇaṃ tridoṣajicca|
Ā. rā. pīluphalaṃ ca pittalaṃ yāvadgulmanut| tatra kaṭukaguṇānāha-pīlutviti| atra kaṭukaṃ pīlu grāhyam, tiktamadhurasya vakṣyamāṇatvāt, "kaṭupākarasaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pīlu pittalam|" iti saṅgrahavacanācca (sū.a.7)| tiktamadhuraguṇānāha-satiktamiti|
mātuluṅgasya tvaṅmāṃsakesarāṇāṃ pṛthagupayogadarśanāt pṛthageva guṇānāha---- ------------------------------------------------| tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit||131|| bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru| laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān||132|| āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet||133||
Sa. bījapūrakasya tvak tiktakaṭukā rase, snigdhā vātaghnī ca| kharanādastvāha-"tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakopanī| iti carake'pyuktam (?)-"gurvī tvagasya kaṭukā mārutasya prakopanī|" iti| etanmatānusāriṇastvatraivaṃ pāṭhaṃ paṭhanti,-"tvaktiktakaṭukā'snigdhā mātuluṅgasya vātakṛt|" ityakārapraśleṣāt| māṃsaṃ-kesarādarvāk, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ vātapittahṛt guru ca| tasya-mātuluṅgasya kesaraṃ, tatkesaraṃ laghu| tathā, kāsādīn mandāgnitvāntānnāśayet|
Ā. rā. atha mātuluṅgam| tatra tvagguṇānāha-tvagiti| nanu, "tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakopaṇī|" iti khāraṇādivacanena virodhaḥ| maivam| sāmaṃ vāyuṃ hanti, nirāmaṃ tu karotīti viṣayabhedāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cet na| "tvaktiktā durjarā tasya vātakṛmikaphāpahā| iti suśrutena (sū.a. 46/149) śleṣmaghnatvasyoktatvāt| śleṣmaghnaṃ cāmaghnaṃ dṛṣṭameva| tanmāṃsaguṇānāha-bṛṃhaṇamiti| tvakkesaravyatirikto'vayavo-māṃsam| kesaraguṇānāha-ladhviti|
bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param||134||
Sa. tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃsaṃ bhallātakasambandhi, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ śītalaṃ ca| tasya-bhallātakasyāsthi,-tadasthi, agnisamaṃ-tīkṣṇatvāt agnivatsphoṭakakartṛtvāt(cca)| athavā, agniḥ-citrakaḥ, tasya guṇadoṣakartṛtayā tulyaṃ bhallātakāsthīti| tathā, medhāyai hitam| atikaphavātaghnam|
Ā. rā. atha bhallātakam| tatra tvaṅmāṃsaguṇānāha-bhallātakasyeti| asthivyatirikto'vayavaḥ puṣpākhyaḥ-tvaṅmāṃsam| asthiguṇānāha-tadasthīti| agnisamaṃ-agnivaddāhapākādikaram|
svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pālevataṃ guru| rucyamatyagniśamanam----------------------------|135|
Sa. pālevataṃ-raivatakākhyaṃ dvidhā| kathaṃ dviprakāram ? ityāha-svādu amlaṃ ca, tattu yathāsaṃkhyena śītamuṣṇaṃ ca| tathā, dvayamapi guru rucyamatyagniśamanaṃ ca| athavā yathāsambhavaṃ sambandhaḥ,-madhuraṃ guru atyagniśamanaṃ ca, amlaṃ rucyamiti|
Ā. rā. pālevataguṇānāha-svādvamlamiti| pālevataṃtindukākāram| taddvividhaṃ,- svādu amlaṃ ca| yanmadhuraṃ tacchītam, yadamlaṃ taduṣṇam, ubhayamapi gurvādiguṇam|
------------------------------------------------| ---------------------rucyaṃ madhuramārukam||135|| pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇagurudoṣalam| ------------------------------------------------|136|
Sa. madhuramārukaṃ rucyaṃ bhavati| apakvasyaivaite guṇā vedyāḥ| yasmādāha-pakvamityādi| pakvaṃ sattadāśu-drāgeva pariṇāmaṃ yāti| kiñjiduṣṇavīryam kiñcidguru, kiñciddoṣalaṃ-apathyam| nighaṇṭāvuktam (dhanvantarīye va.5|38)-"ārukaṃ vīrasenaṃ ca vīrā vīrārukaṃ tathā| vidyājjātiviśeṣeṇa taccaturvidhamārukam|| iti|
Ā. rā. pakvārukaguṇānāha-rucyamiti| ārukaṃ-vīrasenam| āśu jarāṃ yāti-śīghraṃ pacyate| nātyuṣṇagurudoṣalatvaṃ-amlāpekṣayā| ata eva doṣaśabdena pittaśleṣmāṇau grāhyau| amlasya hi pittaśleṣmalatvaṃ vakṣyati| tathā ca khāraṇādiḥ-"nātyuṣṇaṃ guru vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittalam| ārukaṃ madhuraprāyamamlaṃ tu kaphapittalam||" iti| ārukaṃ-bhavyamityeke| tanna| "bhavyaṃ svādukaṣāyāmlaṃ rūkṣaṃ gurvātsyaśodhanam| śītaṃ grāhyarucicchardiraktapittakaphāpaham||" iti khāraṇādinā pṛthagguṇakathanāt|
------------------------------------------------| drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam||136|| gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam| ------------------------------------------------|137|
Sa. drākṣāparūṣakaṃ sakaramardakaṃ cārdraṃ-aśuṣkam, amlaṃ sat pittaśleṣmakaraṃ gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ ceti| karamardakaṃ-suṣeṇam|
Ā. rā. atha drākṣādīnāmamlānāṃ guṇāḥ| tatra drākṣāditrayasyārdrasya guṇānāha-drākṣāparūṣakamiti| amlāni yāni drākṣāparūṣakakaramardakāni tānyārdrāṇi cettadā pittapradatvādiguṇāni|
------------------------------------------------| tathā'mlaṃ kolakarkandhulakucāmrātakārukam||137|| airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satūdaṃ mṛgaliṇḍikam| nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam||138||
Sa. amlaṃ kolādikaṃ mṛgaliṇḍikāntaṃ tadvacceti amladrākṣādivat, guṇairjñeyamityarthaḥ| karkandhuḥ-hrasvabadarī| lakucaṃ-likucam| ārukasyāmlasyaivaite guṇā jñeyāḥ| madhurasya hi viśeṣeṇapūrvamuktā eva guṇāḥ| tathā, airāvatādi nātyarthaṃ pittaṃ karoti| airāvataṃ-nāgaraṅgam| dantaśaṭhaṃ-jambīram| tathā, tūdaṃ mṛgaliṇḍikaṃ ca| tathā, karamardakaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca nātyarthaṃ pittakaram|
Ā. rā. kolādīnāṃ guṇānāha-tathā'mlamiti| amlānuvṛttāvamlagrahaṇamārdranivṛttyartham| amlaṃ yatkolādikaṃ tadārdraṃ śuṣkaṃ vā, tathā-tadvat, pittapradatvādiguṇamityarthaḥ| kolakarkandhunī-badarabhedau| lakucaṃ-granthiphalam| airāvataṃ-nāraṅgaṃ elānaṃ ca| dantaśaṭhaṃ-jambīraṃ phalāmlikākhyaṃ ca| tūdaṃ todanaṃ āmrātakaṃ (kośāmraṃ) ca| uktaṃ ca khāraṇādinā-"phalāmlikairāvatakakośāmrakaramardakam| āmrātakaṃ dantaśaṭhamamloṣṇaṃ raktapittalam||" iti| mṛgaliṇḍikaṃ-mṛgaviṭsadṛśaṃ karkaṭākhyam| drākṣādermṛgaliṇḍikāntasya pakvasya viśeṣaguṇamāha-nātipittakaramiti| pakvaṃ drākṣādikamamlamapi nātipittakaram, svādupākatvāt| tathā''ha mādhavakāraḥ-"drākṣākarīrakarkandhubadarāṇyārukāṇi ca| parūṣakāṇi cāmlāni kaphapittakaḥrāṇi ca|| svādupākāni yānyeṣāṃ nātipittakarāṇi ca||" iti| yattūktaṃ suśrutena (sū.a. 46/172)- "atyamlaṃ pittajananamāmaṃ vidyātparūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam||" iti| tatpakvāvasthāyāṃ madhuraparūṣakaviṣam| yattu pakvamapyamlatvaṃ na jahāti, tatkiñcitpittakarameva| evaṃ drākṣādiṣvapi bodhyam| śuṣkasya karamardasya viśeṣaguṇamāha-śuṣkamiti| nātipittakaramiti cakāreṇānukṛṣyate| śuṣkasya karamardasya viparyayatantrayuktyā pittaghnatve prāpte kiñcitpittakaratvaṃ vidhīyate|
dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkamamlīkākolayoḥ phalam| tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ||139||
Sa. amlīkāphalaṃ kolaphalaṃ ca śuṣkaṃ saddīpanaṃ bhedanaṃ tṛṣṇādināśanaṃ laghu kaphavātayośca pathyam|
Ā. rā. śuṣkāṇāmamlikādīnāṃ guṇānāha-dīpanamiti| amlikā-ciñcāphalam| kolayoriti dvivacanāt kolakarkandhunorgrahaṇam| suśrutena (sū. a. 46/145) hi dva yorapi tulyaguṇatvamuktam, darśitaṃ ca badaravyākhyāne| kaphavātayoriṣṭaṃ-kaphavātaghnamityarthaḥ| saramiti sāmānyoktyā bhedanatve siddhe bhedanamiti niyamārtham, śuṣkāṇyevāmlikādīni bhedanāni| ata eva khāraṇādinā-"grāhyamlaṃ badaraṃ rucyaṃ laghūṣṇaṃ mārutāpaham| madhuraṃ tadguru snigdhaṃ śītaṃ pittānilāpaham||" ityuktaṃ grāhitvamaśuṣkaviṣayam|
phalānāmavaraṃ tatra lakucaṃ sarvadoṣakṛt| -----------------------------------------------|140|
Sa. phalānāṃ sarveṣāṃ madhye lakucamavaraṃ-apradhānaṃ, tridoṣakaraṃ ca| carakamunistvasya pittaśleṣmakṛttvamevānujajñe| tatpāṭho hi (sū.a. 27|128)-"amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhulakucāni ca||" iti| saṅgrahe tvato'pyadhikamuktam (sū.a.7)-"tindukāśmantakāsīsaphalinībimbatodanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam| śvetapākaṃ kapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit|| kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcitikāphalam| bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca, jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| asmādalpāntaraguṇaṃ seṅgudaṃ savikaṅkatam|| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca|"iti| muninā tvato'pi kiñcidadhikamuktam| yathā (ca.sū.a.27|150)-"rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ|| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyātkarpaṭakīphalam| madhurāṇyatipākāni vātapittaharāṇi ca|| aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni tu| prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garaghāti ca|| iṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit|" iti| suśrute coktam (sū.a.46|189,160)-|"sugandhi madhuraṃ snigdhaṃ lavalīphalamucyate| vṛkṣāmlālpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate||" iti| samprati yādṛśaṃ phalaṃ śākaṃ ca tyājyam, tadupadiśannāha-
Ā. rā. lakucaguṇānāha-phalānāmiti| etacca sarvadoṣakaratvamanamlasya, amlasya vātaghneṣu kolādiṣu paṭhitatvāt| saṅgrahe tu (sū.a.7)-[*"nārikelaṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam| balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam|| mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam| raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru|| snigdhaṃ svādukaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru| ] madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam|| tindukāśmantakāśītiphalinībimbitodanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam|| śvetapākaṃ kapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit|| kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam| bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca, [ *jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca ] sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmā virodhi ca|| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| pīluno'lpāntaraguṇaṃ seṅgudaṃ savikaṅkatam||' iti|
-------------------------------------------| himānaloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam||140|| jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā'ti ca||141|| dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam| asañjātarasaṃ tadvacchūṣkaṃ cānyatra mūlakāt||142|| prāyeṇa phalamapyevaṃ tathā''maṃ bilvavarjitam| -------------------------------------------|143| iti phalavargaḥ||3||
Sa. dūṣitaśabdaḥ pratyekaṃ sambadyate| dhānyaṃ kedārasthaṃ himena dūṣitaṃ tyajet| tathā, analena pravṛddhena dūṣitaṃ, uṣṇena ātapādinā, durvātena-purovātādinā, tathā, vyālānāṃ-sarpādīnāṃ lālayā dūṣitaṃ tyajet| ādigrahaṇena śavakothamūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| tathā, jantubhiḥ-kṛmyādibhiḥ, juṣṭaṃ-sevitam| jale magnaṃ-āśikhaṃ buḍitam| abhūmau-viparītabhuvi jātaṃ-abhūmijam, yā yasyocitā bhūmistato'nyā-viparītā| anārtavaṃ aprāptasamayam, yasminnṛtau yasyotpattiḥ prasiddhā tato'nyasmin jātamityarthaḥ| tallakṣaṇaṃ ca rasādīnāmaparipūrṇatvena vijñeyam| anyena-vijātīyena dhānyena saṃyutaṃ kedāragatam| { yathā, raktaśāliryavakena saha virudhyate| tathā, mudgo māṣeṇa| } (evaṃ śūkadhānyaṃ vijātīyena śūkadhānyena| tathā, śimbīdhānyaṃ śimbīdhānyena vijātīyena saha viruddhaṃ tyajet) { kecicchūkadhānyena saha viruddhamiti varṇayanti| anye tu jīrṇaṃ navenamiśritamanyadhānyayutamiti bruvate| } jīrṇatayā-atipurāṇatvena, hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti| evaṃvidhaṃ dhānyaṃ tyajet| tathā, śākamapi tyajet| kīdṛśam ? rūkṣasiddhaṃ-niḥsnehasiddhamityarthaḥ| athavā, rūkṣeṇa-kāñjikādinā siddhaṃ-rūkṣasiddham| akomalaṃ-jaraṭham| asañjātarasaṃ-aparipūrṇasvarūpamityarthaḥ| tadvacchuṣkaṃ-tathaiva śuṣkaśākamapyasañjātarasavat tyajet, anyatra mūlakāt| śuṣkamūlakaṃ bhajedeva| prāyeṇa phalamapyevaṃvidhaṃ tyajet| prāyograhaṇaṃ drākṣāparūṣakādīnāṃ śuṣkāṇāmapi pathyatvādatyājyatvajñāpanārtham| tathā, āmaṃ-asamprāptapākaṃ phalaṃ, tyajediti vartate| kiṃ sarvam ? netyāha-bilvavarjitam| bilvaṃ tvāmamapi pathyatvādbhajedevetyarthaḥ| iti phalavargaḥ| phalavargādanantaraṃ vividhauṣadhavargārambhaḥ, prāyeṇāsyā''hāropayogitvāt| tatrāpi lavaṇānāṃ pūrvamupanyāso yuktaḥ, sutarāmupayogitvāt| ityāha-
Ā. rā. evaṃ dhānyādīnāṃ guṇānuktva yādṛk tyājyaṃ tādṛgāha| tatra dhānyamāha-himānaleti| himaṃ-tuhinam, analo-dāvānalādiḥ, uṣṇaṃ-ātapaḥ, durvātaḥ-purovātādiḥ, vyālānāṃ-sarpādiviṣaprāṇināṃ lālādayaḥ, [ ādiśabdena kothamūtrapurīṣādayaḥ, ] tairdūṣitaṃ-upahatam| jantujuṣṭaṃ-kṛmisevitam| jale magnaṃ-pānīyamagnamañjarīkam| abhūmijaṃ anucitakṣetrajam| anārtavaṃ-anucitakālajam| anyadhānyayutaṃ-vijātīyena dhānyena sahaikakṣetrajam| atijīrṇa tayā-bahuvarṣoṣitatvena| hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti| yatsvabhāvato hīnavīryam, atijīrṇamapyahīnavīryam, tanna tyājyam| śākamāha-tatheti| tathā-himadūṣitādikam| anyadhānyayutamityatra dhānyasthāne śākaśabda ūhanīyaḥ| rūkṣasiddhaṃsnehaṃ vinā pakvam| akomalaṃ-jaraṭham| asañjātarasaṃ-atyantakomalam| mūlakādanyacchuṣkaṃ tyajet, mūlakasy śuṣkasyaiva guṇavattvāt| phalamāha-prāyeṇeti| evamiti dhānyavat| anyaphalayutatvaṃ tu-ekakālavālajatvena| bilvavarjitamāmaṃ phalaṃ tyajet, bilvasyāmasyaiva guṇavattvāt| apiśabdaḥ prāyeṇetyasya dhānyaśākābhyāmapi sambandhārthaḥ| jantujuṣṭasyāpyudumbarādeḥ phalasya, jalamagnasyāpi padmanālādeḥ śākasya, anyadhānyayutasyāpi kusumbhagodhūmāderdhānyasya, sevyatvadarśanāt prāyeṇetyuktam| iti phalavargaḥ|
athauṣadhavargaḥ| ---------------------------------------------------| viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ mṛdu||143|| vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt| ---------------------------------------------------|144|
Sa. sarvaṃ lavaṇam viṣyandyādiguṇayuktaṃ viduḥ-jānanti, sadvaidyā iti śeṣaḥ| viṣyandayati tacchīlaṃ-viṣyandi, styānasya kaphādisaṅghātasya vilīnavigrahatāmutpādayatītyarthaḥ| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| sṛṣṭaṃ malaṃ-mūtrapurīṣādi yena tatsṛṣṭamalam| tathā, vātāpaham| pāki-annavraṇādīnāṃ pākakāri| tīkṣṇaṃ-amṛdu, marīcādivat| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| rocanaṃ-rucikṛt| tathā, kaphapittakṛt|
Ā. rā. athauṣadhavargaḥ| auṣadhasyāpi saṃskārakatvenā hāropayogāt| tatrādau lavaṇam| taccāṣṭadhā,-saindhavaṃ sauvarcalaṃ biḍaṃ sāmudraṃ audbhidaṃ kṛṣṇaṃ romakaṃ pāṃśujaṃ ceti| tatra lavaṇasāmānyaguṇānāha-viṣyandīti| viṣyandi-abhiṣyandi| mṛdu-mṛduguṇam| pāki-pācanam|
--------------------------------------------------------| saindhavaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut||144|| laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam| --------------------------------------------------------|145|
Sa. tatra-teṣu lavaṇeṣu madhye, saindhavaṃ sasvādu-īṣanmadhuraṃ, vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣaghnaṃ laghu tathā kiñciduṣṇaṃ dṛṣṭeḥ pathyaṃ kiñcidvidāhi agnidīpanaṃ ca| sāmanyaguṇāśca viṣyandisūkṣmasṛṣṭamalatvarocanānyasya santyeva|
Ā. rā. atha viśeṣaguṇāḥ| tatra saindhavaguṇānāhasaindhavamiti| sasvādu-īṣanmadhuram| anuṣṇaṃ-īṣaduṣṇam| nanu, "sasnehaṃ madhuraṃ pāke varṇyaṃ rocanadīpanam| doṣatrayaghnaṃ cakṣuṣyaṃ śītaṃ sasvādu saindhavam||" iti khāraṇādinā śītamuktam| tatkathamanuṣṇam ? atra brūmaḥ| śītamiva śītam, cakṣuṣyatvapittaghnatvādikāryakaratvāt| avaśyaṃ caivamaṅgīkartavyam, "saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamuṣṇaṃ teṣāṃ yathottaram||" iti khāraṇādinaivoṣṇatvasyoktatvāt| suśruto'pyāha (sū.a. 46/313)- "saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni lavaṇāni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi ca| yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca|" iti| dṛśaḥ pathyaṃ-cakṣuṣyam|
--------------------------------------------------------| laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam||145|| kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam| --------------------------------------------------------|146|
Sa. sauvarcalaṃ laghu hṛdayāya hitaṃ sugandhi udgāraṃ śodhayati-duṣṭaṃ sacchuddhaṃ karoti| kaṭupākaṃ ca| tathā, vibandhaṃ srotasāṃ hanti-vibandhaghnam| agnidīptirucikṛt|
Ā. rā. sauvarcalaguṇānāha-laghu sauvarcalamiti| udgāraśodhanaṃ-duṣṭodgārapraśamanam|
--------------------------------------------------------| ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ biḍam||146|| vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam| --------------------------------------------------------|147|
Sa. biḍaṃ ūrdhvaṃmadhaśca kaphavātānanulomayati| tathā, dīpanaṃ vibandhādighnaṃ ca|
Ā. rā. biḍaguṇānāha-ūrdhvādha iti| ūrdhvādhaḥśabdau kaphavātābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyete na tu yathāsaṃkhyena, "ūrdhvānulomyakṛdvāyoḥ śūlaghnaṃ dīpanaṃ biḍam|" iti khāraṇādivacanāt, "ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam|" iti carakavacanācca (sū.a. 27/299)| vibandho-malāvarodhaḥ| ānāho-baddhodaratā| viṣṭambho-vātāvarodhaḥ|
--------------------------------------------------------| vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam||147||
Sa. sāmudraṃ vipāke madhuraṃ guru kaphavardhanaṃ ca|
Ā. rā. sāmudraguṇānāha-vipāka iti|
satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| --------------------------------------------------------|148|
Sa. bhūmimudbhidya yadbhavati tadaudbhidam, īṣattiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi ca- doṣotkliṣṭakaram|
Ā. rā. audbhidaguṇānāha-satikteti| bhūmimudbhidyotpannasya kṣārodakasya sūryaraśmibhirvahninā vā kvathanādyallavaṇaṃ tat-audbhidam| utkledi-kledābhivṛddhikaram|
--------------------------------------------------------| kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ||148||
Sa. kṛṣṇe lavaṇe sauvarcalaguṇāḥ-laghutvādayo, gandhena varjitāḥ-saugandhyarahitāḥ, santīti śeṣaḥ|
Ā. rā. kṛṣṇalavaṇaguṇānāha-kṛṣṇa iti| ata eva nirgandhaṃ sauvarcalamityācakṣate|
romakaṃ laghu, pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru| --------------------------------------------------------|149|
Sa. romakaṃ lavaṇaṃ laghu| pāṃsūtthaṃ-śilālavaṇam, īṣat kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru ca|
Ā. rā. romakaguṇānāha-romakamiti| romakaṃ-śākambharīdeśottham| pāṃsujaguṇānāha-pāṃsūtthamiti| pāṃsūtthaṃ-kṣāramṛttikodbhavam|
--------------------------------------------------------| lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet||149||
Sa. lavaṇānāṃ prayoge saindhavamādi kṛtvā prayojayet-anyatra pradeśe lavaṇāni dvitrāṇi tricaturāṇi vā yatra prayujyante tatra saindhavamādi kṛtvā prayojyāni| yathā-hiṅgvādicūrṇe "dvipaṭu" ityuktam| tatra saindhavasauvarcale prayojye| { yatra trayāṇāṃ prayogaḥ, tatra saindhavasauvarcalabiḍāni| evamaudbhidādīnāṃ lavaṇavarge paṭhitānāmanyatrā'pi } vedyam| kharanāde coktam-"saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamauṣṇyaṃ teṣāṃ yathottaram|| iti|
Ā. rā. prasaṅgāccikitstopayoginīṃ paribhāṣāmāhalavaṇānāmiti| yatra lavaṇānāmekavdyādīnāṃ saindhavādiśabdairvinā prayoga uktaḥ, tatra saindhavādi prayojayet| saindhavamādi yatra tadyathā bhavatīti kriyāviśeṣaṇam| yathā, yatraikaṃ lavaṇam, tatra saindhavam| yatra dve, tatra saindhavasauvarcale| yatra trīṇī, tatra saindhavasauvarcalabiḍānītyādi| yatra saṃkhyāṃ vinā bahuvacanam, tatra pañcaiva grāhyāṇi| "saurvacalaṃ saindhavaṃ ca biḍamaudbhidameva ca| sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca||" iti caraka(?) vacanāt| yathā (hṛ.ci.a. 10/6)-"caturṇā prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam|| taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍvāmayaśūlanut||" ityatra| etadeva spaṣṭīkṛtaṃ saṅgrahe (ci. a. 12)-"dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikatra cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsagulmaplī hagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam|" iti|
gulmahṛdgrahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥkaphakāsāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ||150||
Sa. yavaśūkajo-yavakṣāro, gulmādīn śamayati|
Ā. rā. atha kṣāraḥ| tatra yavakṣāraguṇānāha-gulmeti|
kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ||151|| apathyaḥ kaṭulāvaṇyācchukraujaḥkeśacakṣuṣām| --------------------------------------------------------|152|
Sa. kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ-atiśayena, tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijit laghuśca| pittāsṛjī dūṣayati| pākī-pākakārī| chedī-medaḥ śleṣmādigranthighnaḥ| ahṛdyo-hṛdayāya na hitaḥ| vidāraṇaḥ pakvagaṇḍādīnām| kaṭulāvaṇyācchhukrādīnāmapathyaḥ|
Ā. rā. kṣārasāmānyaguṇānāha-kṣāra iti| paramaṃ-atiśayena tīkṣṇoṣṇaḥ| pākī-pācanaḥ| chedī-chedanaḥ| vidāraṇaḥ-śophādipāṭanaḥ| kaṭulavaṇarasatvācchukrādīnāmapathyaḥ|
--------------------------------------------------------| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam||152|| kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu| --------------------------------------------------------|153|
Sa. hiṅgu vātādighnaṃ pittakopanaṃ kaṭvādiguṇayuktaṃ ca|
Ā. rā. tatra hiṅguguṇānāha-hiṅgviti|
--------------------------------------------------------| kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghu||153|| dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarā''yuṣyā buddhīndriyabalapradā||154|| kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān| śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān||155|| saśoṣaśophātīsāramedamohavamikrimīn| śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram||156|| vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam| harītakī jayedvyādhīṃstāṃstāṃśca kaphavātajān||157||
Sa. harītakī kaṣāyā-kaṣāyarasā| kaṣāyarasatvātkaṭuvipākitvaṃ prāptamityāha-madhurā pāka iti| tathā, rūkṣā| vilavaṇeti vacanaṃ lavaṇaṃ varjayitvā śeṣāḥ pañcarasā asyāḥ santīti vedayati| nanu, evaṃ kaṣāyetyanarthakam, yataḥ pañcasu raseṣu lavaṇahīneṣu madhye kaṣāyo'nupraviṣṭa eva| astyevaitat| kaṣāyetyetadatiśayakhyāpanāya, kaṣāyo raso'syāṃ bāhulyenāstītyarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.1|29)-"harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāṃ vilavaṇāṃ śivām|" iti| tathā, laghu| dīpanī-agreḥ| pācanī-āmādeḥ| medhyā-medhāyai hitā| vayasa ityādi,- kālakṛtā śarīrāvasthā yauvanādirvayastasya, paraṃ-atiśayena, sthāpanī-sthirīkaraṇī| uṣṇetyetāvataivoṣṇavīryetyasyārthasya labdhatvāt vīryagrahaṇamatiśayoṣṇavīryatvakhyāpanārtham| sarā- bhedanī| tathā, āyuṣe hitā| buddhiḥ-vartamānārthagrāhiṇī prajñā, indriyāṇi-cakṣurādīni, teṣāṃ balaṃ pradadāti yā saivam| kuṣṭhādīn rogān jayati| kharanāde tvevamabhyadhāyi-"svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ hanti harītakī||" iti|
Ā. rā. harītakīguṇānāha-kaṣāyeti| kaṣāyeti pañcarasatve'pyatiśayārtham| vilavaṇā-svādvamlakaṭukaṣāyatiktarasetyarthaḥ| buddherindriyāṇāṃ ca balapradā| purāṇajvaro-jīrṇajvaraḥ| śoṣo-rājayakṣmā| moho-mūrcchā| srotasāṃ vibandhaḥ-srotorodhaḥ| kaphavātajāniti kuṣṭhādīnāṃ viśeṣaṇam| tāṃstāṃścetianyeṣāmapyevaṃprakāraṇāmānulomyādisādhyānāṃ grahaṇārtham| nanu, "svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ hanti harītakī||" iti khāraṇādinā pittaghnatvamapyuktam| tatkimiti kaphavātayorgrahaṇam| satyam| pittajānapi vyādhīn jayet, kaphavātajāṃstvatiśayena, uṣṇavīryatvāt| khāraṇādinā harītakīlakṣaṇamupyuktam-"kṣiptā'mbhasi nimajjedyā guṇakṛtsā prakīrtitā|" iti|
tadvadāmalakaṃ śītamamlaṃ pittakaphāpaham| ---------------------------------------------|158|
Sa. tayā-harītakyā, tulyaṃ vartata iti tṛtīyāntādvatiḥ| harītakīsamānaguṇamāmalakamityarthaḥ| viśeṣaṃ tvasyāha-abhayoṣṇā idaṃ śītaṃ,- śītavīryam| tathā, amlaṃ-amlarasaṃ, pittakaphaghnaṃ ceti| kṛṣṇātreyastvāmalakaṃ tridoṣaghnamākhyat| yathā-"amlabhāvājjayedvātaṃ pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvādevametattridoṣanut||" suśrute'pi (sū.a.46|143) tridoṣaghnatvamuktam| tadgrantho hi-"cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam| hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ|| kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo'bhyadhikaṃ tu tat|" iti|
Ā. rā. āmalakaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-harītakīvat| sā tūṣṇā kaṣāyotkaṭā, atiśayena kaphavātaghnī| idaṃ tu śītamamloṭkatamatiśayena pittakaphaghnamiti vyatirekaḥ|
---------------------------------------------| kaṭu pāke himaṃ keśyamakṣamīṣacca tadguṇam||158||
Sa. akṣaṃ-bibhītakaṃ, pāke kaṭukaṃ śītavīryaṃ keśebhyo hitam| tathā, īṣatadguṇaṃ,-tābhyāṃ-harītakīdhātrībhyāṃ, samānā guṇā yasya tattadguṇaṃ kiñcidakṣam| nanu, harītakyādīnāṃ sthūlasūkṣmādibhedenāniyatasvarūpatvātkathamivopayogaḥ kriyatām ? iti kecit| tān brūmahe| akṣaṃ tāvadatra karṣapramāṇaṃ grāhyam| tathā ca dhanvantarirākhyat (dha.nighaṇṭau va.1|292)-"bibhītakaḥ karṣaphalo" ityādi| anvarthā hīyaṃ saṃjñā| karṣaṃ-karṣapramāṇaṃ, phalaṃ yasya sa karṣaphala iti| tadevaṃ bibhītakasya phalaṃ yatkarṣapramāṇaṃ tadgrāhyamityavatiṣṭhate| harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva| harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva| tantrāntare'pyuktam-"navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi| nimajjedyā praśastatvāt guṇakṛtsā prakīrtitā| navādiguṇayuktatvaṃ tathaikatvaṃ dvikarṣatā| harītakyāḥ phale yenaṃ tenaitacchreṣṭhamucyate||" iti| tadevaṃ dvikarṣapramāṇatvaṃ harītakyāḥ sthitam| dhātrīphalasyapi yuktyā niyatapramāṇatvameva| tathā coktaṃ tantrāntare "abhayaika pradātavyā dvāveva tu bibhītakau| dhātrīphalāni catvāri triphaleyaṃ prakīrtitā|| iti| tadevamāmalakānāmardhakarṣapramāṇatvamavatiṣṭhate| tasmānniyatapramāṇatvaṃ triphalāyāḥ sthitam|
Ā. rā. bibhītakaguṇānāha-kaṭu pāka iti| akṣaṃ bibhītakam| tadguṇaṃ-āmalakaguṇam| kaṭu pāka iti svādupākatvāpavādaḥ| ahimamiti śītavīryasya niṣedhāduṣṇavīryatvasyaiva pratiprasavaḥ| īṣadityatiśayo niṣidhyate| sa cāmlatvasyaiva, na pittakaphāpahatvasya| tasya tantrāntare vidhānāt| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/200)-"bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ vaisvaryaṃ kṛmināśanam| cakṣuṣyaṃ svādupākyakṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit||' iti| khāraṇādirapi-"kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ laghu pittakaphāpaham| bibhītakaphalaṃ tasmāntriphalā sārvayaugikī||" iti| svādupākīti,- svādu-madhurarasam, pākipācanam| ata eva khāraṇādinā kaṣāyamadhuramuktam| śītamiti śītasparśam, suśrutenoṣṇatvasyoktatvāt, "uṣṇavīryā" iti vīryagrahaṇācca|
iyaṃ rasāyanavarā triphalā'kṣyāmayāpahā| ropaṇī tvaggdakledamedomehakaphāstrajit||159||
Sa. iyaṃ-īdṛśī, triphalā rasāyanavarā| cakṣūrogaghnī| ropaṇī-vraṇānām| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ, kledo-vraṇādīnāṃ srāvaḥ medaḥ-caturtho dhātuḥ, mehaḥ-pramehaḥ, kaphaḥ-śleṣmā, asraṃ-raktam, tāni jayati yā saivam|
Ā. rā. harītakyāditrayasya militasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-iyamiti| iyaṃ-harītakyāmalakabibhītakākhyā phalatrayī, triphaleti khyātā rasāyanavaratvādiguṇā ca| akṣyāmayo-netrarogaḥ| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ|
sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam||160||
Sa. dīpanarocanamityetatparyantam| tvak ca patraṃ cailā ceti dvandvaikavadbhāvaḥ| etasya nāma trijātakaṃ trisugandhamiti| etattrijātakaṃ kesarayuktaṃ caturjātakamityucyate| tacca pittaprakopitvādiguṇam| pittaprakopi tīkṣṇādiguṇayuktam|
Ā. rā. tvagādestrayasya catuṣṭayasya ca saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-sakesaramiti| tvakpatrailaṃ-trijātakam| tadeva sakesaraṃ-caturjātasaṃjñam| dvayamapi pittaprakopitvādiguṇam| kecitpūrvārddhamapaṭhitvottarārddha maricena yojayanti| tadasat| triphalāvat trijātakacaturjātakābhyāmapi pyavahārāt pittaprakopitvādiguṇayogaśaṅkāyā nirbījatvācca| na hi tantrāntare etatpratikūlā guṇā uktāḥ, kintvanukūlāḥ| yathā cikitsākalikāyām (ślo.60)-"tvakpatrakailaṃ trisugandhametat prakīrtitaṃ vātakaphāpahāri| varṇyaṃ viṣaghnaṃ ca sanāgapuṣpaṃ jñeyaṃ caturjātakametadeva||" iti|
rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu| ---------------------------------------------|161|
Sa. rase pāke ca kaṭukaṃ maricaṃ kaphaghnaṃ laghu ca| kaṭurasatvena kaṭupākatve labdhe pākagrahaṇmatiśayārtham|
Ā. rā. maricaguṇānāha-rase pāka iti| yattu "rocanaṃ dīpanaṃ chedi sugandhi kaphavātajit| nātyuṣṇaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇaṃ maricaṃ nātipittalam||' iti khāraṇādinā nātyuṣṇatvaṃ vātipittalatvaṃ coktam| tadārdrāvasthāviṣayam, tasya svādupākitvāt| uktaṃ ca suśrutena (sū.a. 46/224)-"svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca|" iti|
---------------------------------------------| śleṣmalā svāduśītā''rdrā gurvī snigdhā ca pippalī||161|| sā śuṣkā viparītā'taḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākā'nilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā||162|| na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā| ---------------------------------------------|163|
Sa. ārdrā-aśuṣkā, pippalī śleṣmalā svādurasā śītavīryā guruḥ snigdhā ca| sā-pippalī, śuṣkā ataḥ-ārdrāyāḥ pippalyāḥ sakāśāt, viparītā-śītaviparyayeṇoṣṇā, guruviparyayeṇa laghuḥ, snigdhaviparyayastvatra nāsti snigdhetyuktatvāt| tathā, vṛṣyā rase kaṭuśca| kaṭurasatvācca kaṭupākatvaṃ prāptamityāha-svādupākā| tathā, anilādīn hanti, sarā ca| evaṃvidhāmapi tāṃ-pippalīṃ, nātyarthaṃ yuñjīta, rasāyanavidhiṃ vinā| pippalīṃ vardhamānādirasāyanavidhāna evātiśayenopayuñjīta|
Ā. rā. ārdrapippalīguṇānāha-śleṣmaleti| śuṣkapippalīguṇānāha-sā śuṣketi| ataḥ-ārdrāyāḥ, viparītā-śleṣmaghnī uṣṇā laghuśca| viparītādrūkṣatve prāpte snigdheti vacanam, tiktādikeṣu prāpteṣu rase kaṭuriti, vaiparītyādeva śleṣmaghnatve siddhe punaḥ śleṣmagrahaṇaṃ ca niyamārtham, anilaśleṣmaghnyeva, na pittaghnī| nanu, pittaghnatvaśaṅkaiva kutaḥ ? iti cet, "kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, śītavīryatvāt" iti suśrutavacanāt (su.a. 40/5)| suśruta vacanasya kā gatiḥ ? iti cet, ārdrā pippalī| tasyāḥ kaṭukatvaṃ kutaḥ ? iti cet, pratyakṣasiddhatvāt| svādutvoktistvatiśayārthā| suśrutasyāpyārdrāviṣayatvamabhipretam| yata āha (su. sū. a. 46/223)-"teṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā| śuṣkā kaphanilaghnī sā vṛṣyā pittaprakopiṇī||" iti| uktaṃ ca mādhavakāreṇa-"sā pittaśamanī pūrvaṃ darśitā vīryavādinā| śāstrakāreṇa nirdiṣṭā sā satyaṃ pittakopinī| yadvā''rdrā pittaśamanī śuṣkā pittaprakopiṇī||" iti| pippalyā atisevāṃ niṣedhati-na tāmiti| carakācāryeṇa tvatropapattirukta (vi. a. 1/18)-"atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ| tadyathāpippalī kṣāro lavaṇamiti| pippalyo hi-kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyo nātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāśca satyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti| āpātabhadrāḥ prayogasamamasādguṇyāddoṣasañcayānubaddhāḥ| satatamupayujyamānā hi guruprakleditvāt śleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyātpittam| na ca vātapraśamāyopakalpante, alpasnehoṣṇabhāvāt| yogavāhinyaḥ khalu tā bhavanti| tasmātpippalīrnātyupayuñjīta||" iti|
---------------------------------------------| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut||163|| rucyaṃ laghu swādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit| ---------------------------------------------|164|
Sa. nāgaraṃ-śruṅgaberaṃ, dīpanādiguṇayuktam| grāhi-viḍvibandhakṛt| tathā, hṛdyam| vibandhanut-srotaḥśuddhikṛt|
Ā. rā. śuṇṭhīguṇānāha-nāgaramiti| nāgaraṃ-śuṇṭhī| grāhi-malānām| vibandhanutu-vāyoḥ|
---------------------------------------------| tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet||164|| sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| ---------------------------------------------|165|
Sa. ārdrakaṃ śuṇṭhīsamānaguṇameva| etacca trayaṃ-maricapippalīśuṇṭhyākhyaṃ, trikaṭusaṃjñaṃ sthaulyādīn jayet|
Ā. rā. ārdrakaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-nāgaravat| saṅgrahe tvanayorviśeṣa uktaḥ (sū.a. 7)-"ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī||" iti, "āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam|" iti ca| maricāditrayasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-etacceti| etattrayaṃ-maricapippalīnāgarākhyaṃ trikaṭukasaṃjñam| tacca sthaulyādīñjayet| ārdrakasya nāgarādabhinnatvānmaricāditrayaṃ gṛhyate|
---------------------------------------------| cavikāpippalīmulaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ||165||
Sa. cavikāpippalīmūlaṃ maricāt stokaviśeṣaṃ guṇairbhavati kaṭurasavipākaṃ kaphaghnaṃ laghūṣṇavīryaṃ cetyarthaḥ| guṇaśabdena rasavipākādayo'pi pāratantryādgṛhyante, na tu pāribhāṣikā eva gurulaghvādayaḥ, vyāpternyāyāt|
Ā. rā. cavyapippalīmūlayorguṇānāha-caviketi|
citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā| ---------------------------------------------|166|
Sa. citrako-dahanasaṃjñaḥ, agnisamaḥ pāke-atyantoṣṇa ityarthaḥ| tathā, śophādīn hanti|
Ā. rā. citrakaguṇānāha-citraka iti| pāke-pācanakriyāyām, agnisamaḥ-agnivat, āmādīn pacatītyarthaḥ|
---------------------------------------------| pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam||166|| gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|167|
Sa. etacca-pūrvoktaṃ, maricarahitaṃ-pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśuṇṭhyākhyaṃ, pañcakolasaṃjñaṃ smṛtaṃ vaidyake tantre| tathā, gulmādighnamatidīpanaṃ ca|
Ā. rā. pippalyādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāhapañcakolakamiti| etat-trikaṭukaṃ cavikāditrayaṃ ca, maricarahitaṃ pañcakolakasaṃjñam| gulmādighnaṃ cātyantamagnerdīpanaṃ ca|
---------------------------------------------| bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭiṇṭukairmahat||167|| jayetkaṣāyatiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphanilau| ---------------------------------------------|168|
Sa. bilvādīnāmupalakṣaṇārthe tṛtīyā| bilvādibhirupalakṣitaṃ mahatpañcamūlaṃ kaphānilau jayet| tacca kaṣāyatiktarasamuṣṇavīryaṃ ca| bilvaṃ-śrīphalam| kāśmaryaṃ-gambhārī| tarkārī-araṇikā| pāṭalā-tāmrapuṣpā| ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ| mahat guru bṛhat analpamiti paryāyāḥ|
Ā. rā. bilvādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha bilveti| bilvādipañcakaṃ-mahāpañcamūlākhyaṃ, kaṣāyādiguṇaṃ ca| bilvaḥ-śrīphalaḥ| kāśmaryaḥ-śrīparṇī| tarkārī-agnimanthaḥ| pāṭalā-vasantadūtī| ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ|
---------------------------------------------| hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam||168|| svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit| ---------------------------------------------|169|
Sa. pañcamūlamiti vartate| hṛsvaṃ kanīyo laghu alpamiti paryāyāḥ bṛhatīdvayaṃ-kṣudrabṛhatī mahābṛhatī ca| aṃśumatīdvayaṃ- śāliparṇī pṛśniparṇī ca gokṣurako-bhakṣaṭakaḥ| idaṃ hṛsvaṃ pañcamūlaṃ svādupākarasaṃ nātiśītaṃ nātyuṣṇaṃ sarvadoṣajicca| [ gokṣurādibhiḥ pañcabhirlaghu dvitīyaṃ pañcamūlam|]
Ā. rā. bṛhatyādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha hrasvamiti| bṛhatyādipañcakaṃ-hrasvapañcamūlasaṃjñaṃ, svadupākādiguṇaṃ ca| bṛhatīdvayaṃ-vyāghrī siṃhī ca| aṃśumatīdvayaṃ-śāliparṇī *pṛśniparṇī ca| gokṣurakaḥ-trikaṇṭakaḥ| nātiśabdo'tra niṣedhe, na tvīṣadarthe, śītoṣṇayorekatrānavasthānāt, anuṣṇāśītamityarthaḥ| suśrutena tu gokṣurasthāne eraṇḍaḥ paṭhitaḥ|
---------------------------------------------| balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena tu||169|| madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ vātipittakaraṃ saram| ---------------------------------------------|170|
Sa. balādibhiḥ pañcabhirmadhyamaṃ pañcamūlam| etacca kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ saraṃ ca| { balādibhiḥ pañcabhistṛtīyaṃ pañcamūlam| } adhunā caturthaṃ pañcamūlamāha-
Ā. rā. balādipañcakasya saṃjñaṃ kurvan guṇānāha-baleti| balādipañcakaṃ-madhyamapañcamūlākhyaṃ, kaphaghnādiguṇaṃ ca| balā-vāṭhyālakaḥ| punarnavā-varṣābhūḥ| eraṇḍaḥ-pañcāṅgulaḥ| śūrpaparṇīdvayaṃ-mudgaparṇī māṣaparṇī ca|
---------------------------------------------| abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam||170|| jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham| ---------------------------------------------|171|
Sa. abhīruvīrādibhiḥ pañcabhirjīvanākhyaṃ pañcamūlaṃ cakṣuṣyādiguṇayuktam|
Ā. rā. abhīrvādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha abīrviti| abhirvādipañcakaṃ-jīvanapañcamūlasaṃjñaṃ, cakṣuṣyā diguṇaṃ ca| abhīruḥ-śatāvarī| vīrā-kākolī| jīvantī-śākapravarā| jīvakarṣabhakau-svanāmaprasiddhau|
---------------------------------------------| tṛṇākhyaṃ pittajiddarbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ||171|| ityauṣadhavargaḥ||7||
Sa. tṛṇasaṃjñaṃ pañcamūlaṃ darbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ| tacca pittajit| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū.a.12)| yathā-"suvarṇaṃ bṛhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit|| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu| kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit|| kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham|| satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam|| cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādu tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmipittakaphapraṇut|| (gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāśi sudurjaram|| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|) muktāvidgumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam|| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmā'lakṣmīviṣāpaham|| sakṣāra uṣṇaviryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau|| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham|| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| (sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham||) kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| (tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit||) kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā|| kāravyau kuñjikā'jājī kabarī dhānyatumbaru| annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param| tadvacca rājikā (vighnasādanī dīpanī param|| śūlāṭopaharā) rucyā, dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvatprakīrtitāḥ|| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ| elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ|| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit|| bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam|| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam| tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī|| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut| tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau|| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ|| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam|| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ| kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn|| piṭikāgranthiśopāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ| śaṅkhapuṣpī sarātiktā medhyā kṛmiviṣāpahā|| kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham| pittāsraviṣatṛḍdāhakṛmighnaṃ guru rūkṣaṇam|| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param| laghu raktaṃ, tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakaphāpaham| madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam|| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe|| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam|| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam| balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam|| tatra nāgā'dhikaṃ balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut|| bhedi sammohakṛtpūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam| jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam|| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam| sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraśchedano himaḥ|| latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāstrajit|| tadvadbakulapunnāgakumudotpalapāṭalam| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇṭakiṃśukam|| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam| viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam|| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit|| bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam|| avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ balakṛcchukralaṃ tathā| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham|| pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimūrcchāśca jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣekṛmīn| sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnātividahyate|| vātakṛt kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpāhaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥsātmya uttaraḥ ṣaḍraso'nilaḥ|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānvyapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyosnā madhuraśītalā|| iti|
Ā. rā. darbhādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-tṛṇākhyamiti| darbhādipañcakaṃ tṛṇapañcamūlasaṃjñaṃ pittajicca| darbhaḥ-kuśaḥ| kāśaḥ-kāśekṣuḥ| ikṣuḥ-guḍadaṇḍaḥ| śaro-muñjaḥ| śālayaḥ-svanāmaprasiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 12)-"ajaśṛṅgī haridrā ca vidārī sārivā'mṛtā| balyākhyaṃ kaṇṭakakhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ|| sahiṃsrākaramardīkaiḥ sarvadoṣahare ca te| suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ|| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram|| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu|| kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit| kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram|| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham| satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut|| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam| cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ ca kaṣāyaṃ svādu tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmipittakaphapraṇut| kṛṣṇalohaṃ-loham| [*gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit|| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|| ] muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam|| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāṣmālakṣmīviṣāpaham| [*dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam|| ] sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau|| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham|| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut| kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam| sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham|| kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit|| [*viśeṣāt kṛcchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham|] kaṣāyamadhurā rūkṣā kāsāghni vaṃśarocanā|| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā| kāravyau kuñcikājājī kabarīdhānyatumbaru|| annagandhaharaṃ rūcyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit| kāravyau-śatapuṣpādvayam| kuñcikā-kṛṣṇajīrakam| bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param|| tadvacca rājikā [*vighnasādanī dīpanī param| śūlāṭopaharā ] rucyā, dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit|| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrtitāḥ| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ|| elailavālasaralatvagvyāghranakhacorakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ|| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit| bastimūtravibandhaghno vruṣyo gokṣurako himaḥ|| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tikaṃ śītaṃ viṣādvayam| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam|| tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut|| tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ|| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ|| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ|| kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn| piṭikāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ|| śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā| kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham|| pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param|| laghu raktaṃ, tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātīsāravamathuraktapittakaphāpaham|| madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt|| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam|| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam|| balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam| tatra nāgā'dhikaṃ balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ|| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut| bhedi sammohakṛtpūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam|| jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam|| sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraśchedano himaḥ| latakastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit| tadvadvakulapunnāgakumudotpalapāṭalam|| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇṭakiṃ śukam| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam|| viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca|| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit| [*cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam|| ] bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam|| avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravardhanam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham|| pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimurcchāśca jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakṛmīn| sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnāti vidahyate|| vātakṛt kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpahaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥ sātmya uttaraḥ ṣaḍraso marut|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyotsnā madhuraśītalā| bhavati cātra| rasādibhedairiti bheṣajānāṃ diṅmātramuktaṃ na yato'sti kiñcit| anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ||" iti| ityauṣadhavargaḥ| atha mātrādiprakaraṇam (saṅgrahe sū.a.7)-"śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ| vargairannaikadeśo'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān|| nirdiṣṭo rasavīryādyairyathāsvaṃ karmasādhane| na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā|| hitāhitatve'pyekāntaniyamo'smādaniścitaḥ| mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ|| tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā| mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāṃstadudbhavān|| niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate| hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam|| bhajete viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī| kṣāro'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt|| uttuṇḍukyāstindukena tiktatā madhurāyate| hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam|| pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ| kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|| kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha| guḍaḥ kartā'gnisādasya sa hinastya bhayādibhiḥ|| tṛṣyatyagnau samadanaṃ sarpirapyupadiśyate| jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave|| tulye api hato'nyonyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame| saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayantitu|| vinā'pi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt| āRdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī|| laghubhyo'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhapiṇḍakāḥ| bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ|| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati| laghupittaharā lājā vrīhito gurupittalāt|| saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ| āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam|| guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam| garīyo guḍadadhyuktaṃ rasālā cātiśukralā|| daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu| sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat| cakṣuṣyo'pi higodhūmastailapakvastu dṛṣṭihā| mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam| uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam| durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate| ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt|| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ| medhyastilaḥ sparśaśīto'medhyaṃ tailaṃ khalo'himaḥ|| tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā| dadhnaḥ śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ|| bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu| kṣārah prācyeṣu, matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu|| tailāmlaṃ, kandamūlādi malaye, kauṅkaṇe punaḥ| peyā, mantha udīcyeṣu, godhūmo'vantibhūmiṣu| bāhlīkā bāhlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ|| dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māṃsaṃ ca kasyacit| peyā yūṣo raso'nyasya godhūmo'nyasya śālayaḥ|| ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam| annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā|| sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi| sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit|| mandāgnirbhavati prāyaḥ kaphavātottaro hime| viṣaghnenāpi payasā dehe'hervarddhate viṣam|| sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate| takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|| vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām|| dṛṣṭeḥ sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam| payaḥ svādu saraṃ śītaṃ, viparītaṃ tato dadhi|| kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam| payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat|| takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam| dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ|| śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ| udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau|| samayoge'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ| ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣyasnehabalakramaḥ|| rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ, paryuṣitā viṣam| mūlakaṃ doṣajidbālaṃ, viparītaṃ tu kandavat|| jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam|| chardihṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite| niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ|| jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyātvahetavaḥ|| āścotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt| añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam|| nātipravṛddhe timire śirāmokṣo vidhīyate| duṣṭāsrasambhave'pīṣṭo nāsrapitte śirāvyadhaḥ|| apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām| ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ| gulminaḥ kṣīradadhyādi hapuṣādiyutaṃ hitam| vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate|| tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram| ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam|| ālasyagaurave rūpaṃ vātaje'pi jvare puraḥ| svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ|| divāsvamājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na| koṣṭhe ruddho'gnikṛdvāyurmedasā'rśobhiragnihṛt|| duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo'nyatha| sarpādiśavakothebhyāṃ vṛścikānāṃ samudbhavaḥ|| te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam| svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibāghate|| sarvāṅgavyāpi teśāṃ ca śukravat saṃsmṛtaṃ viṣam| tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate|| chardighnī mākṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet| kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ|| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam| sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdraṇe|| pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate| ityete'nye ca bahavaḥ sūkṣmā durlabhahetukāḥ|| dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidārśitam| diśā'nayā śeṣamapi svayamūheta buddhimān|| na śāstramātraśaraṇo na cānālocitāgamaḥ|" iti|
śūkaśimbījapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto nityopayogikaḥ|172| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci tāyamaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpavijñāniyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. samprati sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ saṅgrahaślokamāha-śūkadhānyādibhirvargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, ayamannasya leśaḥ-ekadaśaḥ stokamātro, nirdiṣṭaḥ| kimbhūtaḥ? nityopayogo vidyate yasya sa nityopayogikaḥ, sadopayogavānityarthaḥ| mātrāyogakriyādeśakālāvasthādiviśeṣāccoktānāmapi dravyāṇāmanyathātvaṃ dṛṣṭam| yathā-"tilaśo niṣevyamāṇaṃ viṣamapi sañjāyate'mṛtasamānam| bhallātakaḥ saha tilaistatkāryapi kuṣṭhamupahanti|| saṃskāreṇa laghubhyaḥ saktubhyaḥ siddhapiṇḍikā guravaḥ| maruvāsiṣu tu sātmyaṃ dadhipīluśamīkarīrāṇām|| ghṛtadugdhairhemante mandāgniḥ kaphottaro bhavetprāyaḥ| dadhidugdhaṃ vātaghnaṃ tadajātaṃ vātakṛdbhavati|| recanamapi ca kṣīraṃ gavyaṃ saṅgrāhi kasyacidbhavati|" iti| tasmādevamādi svabuddhyaivohyam| śāstrakṛtā tu granthagauravabhayātspaṣṭaṃ kṛtvā noktam, pradeśāntareṣu yuktyaiva pratipāditamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgāsundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpādivijñānīyo'dhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ|| 96||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-śūkaśimbijeti| annaśabdenāhāropayogīni dravyāṇi, teṣāṃ leśaḥ-ekadeśaḥ| upayogamarhati-aupayaugikaḥ| nityaṃ-sarvakālamaupayogiko nityaupayogikaḥ| yasya tu kādācitka upayogaḥ sa noktaḥ, granthavistarabhayāt| vargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, śūkajādibhiḥ prakaraṇabhedairityarthaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annasvarūpavijñānaṃ sāmastyena nirūpitam|| 6||