Sa. annapānasvarūpaṃ śarīrasandhāraṇārthaṃ prāguktam| pathyamapi cānnapānaṃ viṣādyupahataṃ rogāya mṛtyave vā sampadyate, atastadrakṣārthamadhyāyo'yamārabhyate-
athāto'nnarakṣādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. annasya rakṣā-annarakṣā| sopadiṣṭā yatrādhyāye, so'pyupacārādannarakṣetyucyate| yathā, śiśupālavadhaḥ kāvyamiti| śeṣaṃ vyākhyānamatra pūrvavatkāryam|
Ā. rā. annarakṣādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti yataḥ pūrvayoradhyāyayorāhāra uktaḥ| sa cārakṣito rogahetuḥ ato rakṣā vaktavyā| sā cāsminnadhyāye, ata evāyamannarekṣākhyaḥ|
rājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet| sarvadā sa bhavatyevaṃ sarvatra pratijāgṛviḥ||1||
Sa. rājā-nṛpaḥ, prāṇācāryaṃ-vaidyaṃ, rājagṛhāsanne niveśayet-āvāsayet| evaṃ sati yo guṇaḥ syāttamāha-sarvadetyādi| sarvadā-sarvakālaṃ rātridivasameva, nṛpabhavanasamīpasthitaḥ saḥ-vaidyaḥ sarvatra-annapānaśayanamālyādau, pratijāgṛviḥ-dattāvadhāno bhavati|
Ā. rā. annarakṣā ca viṣavirūddhāvidhisevanaśayana sambhogebhyaḥ| te ca rājñaḥ prāyeṇa sambhavanti, tebhyaśca rakṣā vaidyādhīnā| tasmādrājño vaidyasannidhiṃ vidhatte-rājeti| prāṇācāryaṃ-vaidyam,evaṃ-sannidhau satyām, saḥ-vaidyaḥ, sarvadā-sarveṣu kāleṣu, sarvatra-sarveṣu kāryeṣu, pratijāgṛviḥ-pratipadārthaṃ jāgarūkaḥ samyagavahito bhavati|
nanu, kimevaṃ kriyate? ityāha- ----------- annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa mahīpateḥ| yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||
Sa. mahīpateḥ sambandhyannapānaṃ viṣāt-viṣasaṃsparśāt, viśeṣeṇa-atiśayena rakṣet| annapānamityupalakṣaṇam| śayanavastragandharatnamālyādīnāmapi parirakṣyatvāt| nanu, kimiti, nṛpānnapānādi viśeṣeṇa rakṣet ? ityāha-yogetyādi| yogaḥ-annavastrādibhiḥ sambandhaḥ| kṣemaḥ-teṣāmannādīnāṃ caurādyupadravarakṣaṇāt| dvāvapyetau tadāyattau-nṛpāyattau syātām| kṣemaśabdo'rdharcādiḥ| dharmādyā iti dharmārthakāmamokṣāḥ| yannibandhanāḥ-yogakṣemanibandhanāḥ|
Ā. rā. atha viṣarakṣa| vaidyasya viṣādannapānarakṣāṃ vidhatte-annapānamiti| sa ityanuvartate| viśeṣeṇa-anyapadāryebhyaḥ, anyanararakṣāto viśeṣato rājñaḥ, annapānaṃ rakṣet| kutaḥ? yataḥ yogakṣemau tadāyattau,-tasya-rājño'dhīnau| alabdhalābho-yogaḥ| labdhaparipālanaṃ-kṣemaḥ| kīdṛśau tau? yannibandhanā dharmādyāḥ,-dharmārthakāmamokṣaṇāṃ yasmādyogakṣemau sādhanam,tayośca rājā,tataḥ so'tiśayena viṣādibhyo rakṣaṇīyaḥ|
samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha------------- odano viṣavān sāndro yātyavistrāvyatāmiva| cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ||3|| mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohamūrchhāprasekakṛt| hīyate varṇagandhādyaiḥ klidyate candrikācitaḥ||4||
Sa. viṣavānodanaḥ sāndro-vilepyākāraḥ| tathā, visrāvayituṃ śakyo-visrāvyaḥ, naivaṃ yo'sau-avisrāvyaḥ, tasya bhāvaḥ, avisrāvyatāmiva yāti| cireṇa kālena pacyate| pakvaśca paryuṣitabhaktamupamā yasya sa paryuṣitopamo bhavet, nirūṣmā stabdhaśca sadyo'vatārito'pi syādityarthaḥ| tasya ca bhaktasya sambandhī mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohādīn karoti| mayūrakaṇṭhena tulyo nānāvarṇo mayūrakaṇṭhatulyaḥ, sa cāsāvūṣmā ceti| ūṣmā-bāṣpaḥ| tathā, asāvodano varṇagandhādyairhīyate| ādi (dya) śabdena rasādīnāṃ grahaṇam| klidyate-praklinno bhavati| tathā, jalamadhyakṣiptatailabindusadṛśaiścandrikairācito bhavati| iti cakṣurādibhiḥ parīkṣā|
Ā. rā. atha saviṣānnapānalakṣaṇam| tatra odanaṃ lakṣayati-odana iti| sāndra ivāvistrāvyatāṃ yāti-sadravo'pyadrava iva strāvayituṃ na śakyate| pavkaḥ paryuṣitopamo bhavet-sadyasko'pyahorātroṣitavannirūṣmā stabdhaśca syāt| mayūrakaṇṭhatulyoṣmā-nīlabāṣpaḥ| mohādikartṛtvamūṣmasmbandhāt, sākṣātsambandhe dhoṣāṇāṃ vakṣyamāṇatvāt| moho-vicārāśaktiḥ,mūrcchāntarbhūtasyāpi tasya mūrcchāvasāne'pyanuvṛsyarthaṃ pṛthaggrahaṇam| ādyaśabdādrasādayaḥ| klidyate-samyak strāvito'pi kledaṃ dhate| candrikānvitaḥ- candrikairanvitobhavati,- mayūrapicchatulyo jalakṣitpatailabindusadyaśo bhavati|
vyañjanānāṃ parīkṣāmāha----------- vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca| hīnā'tiriktā vikṛtā chhāyā dṛśyeta naiva vā||5|| phenordhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākamāmiṣam||6||
Sa. vyañjanāni-vārtākādīni dadhitakradāḍimādisaṃskṛtāni, āśu-kṣipraṃ śuṣyanti| tathā, dhyāmo-malinaḥ kvātho yeṣāṃ tānyevam| tatra ca-teṣu vyañjanavatsu kvātheṣu, hīnā-bhujādihīnā, adhikā, vikṛtā-śirovirahādilakṣaṇavikāropetā cātmīyā chāyā-pratibimbaṃ, dṛśyate| naiva vā-kīdṛśyapi chāyā na dṛśyate| na cedamariṣṭam, sanimittatvāt| teṣveva vyañjaneṣu phenādīnāṃ sambhavaḥ| tatreti prakṛtavyañjanopalakṣiteṣu sarvadraveṣveva| viśeṣeṇa punarlavaṇolbaṇadrave phenamālā| ūrdhvarājīsambhavaṃ tu rasakādiṣu svayaṃ darśayiṣyati| vicchinnavirasā rāgā iti| rāgāḥ-drākṣādikṛtāḥ, ṛtucaryoktalakṣaṇāḥ, vicchinnā virasāśca bhavanti| kvacidrāgo dṛśyate kvacinneti vicchinnatvam| kvacidraso dṛśyate kvacinneti virasatvam| evaṃ khāṇḍavo'pi| śākamāmiṣaṃ ca vicchhinnaṃ-sthāne sthāne truṭitam, virasaṃ ca|
Ā. rā. vyañjanāni lakṣayati-vyañjanānīti| vyañjnāni-sūpyādīni, ārdrāṇyapyāśu viṣavanti śuṣyanti-śoṣaṃyānti| dhyāmavkāthāni- malinadravāṇi bavanti| tatra-teṣu kvāthavatsu vyañjaneṣu, hīnādikā chāyā-pratibimbaṃ, dṛśyate naiva vā dṛśyate| hīnā-bimbapramāṇanyūnā| atiriktāadhikā| vikṛtā-tulyapramāṇāpyanyajātīyā| phenādīnāṃ va sambhavaḥ| ūrdhvarājī-uparibhāge rekhā| sīmanto-vicchedaḥ| tantuḥ-picchā| atha vyañjana viśeṣāḥ| tatra rāgādīn lakṣayati| vicchinneti| vicchinnāḥ- naṣṭakṣīravat pṛthagbhūtaghanadravabhāgāḥ| virasāḥ-vikṛtarasāḥ| rāgāḥ khāṇḍavāśca-pānakabhedāḥ| evaṃ śākaṃ pāṭhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| tāni sarvāṇi rāgakhāṇḍavādīni saviṣāṇi vicchinnavirasāni bhavanti|
yatra drave yādṛśī rājī sambhavati, tāṃ viśeṣato darśayannāha--------- nīlā rājī rase, tāmrā kṣīre, dadhani dṛśyate| śyāvā''pītāsitā takre, ghṛte pānīyasannibhā||7|| mastuni syātkapotābhā, rājī kṛṣṇā tuṣodake| kālī madyāmbhasoḥ, kṣaudre harittaile'ruṇopamā||8|| pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ mlānivivarṇate||9|| mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavetsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ||10|| dhyāmamaṇḍalatā vastre, śadanaṃ tantupakṣmaṇām| dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11|| snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ tu mṛṇmaye| ---------------------------------------------------|12|
Sa. rase-māṃsarase viṣavati, nīlā-nīlavarṇā, rājī dṛśyata iti prakṛtena sambandhaḥ| evaṃ cāgre'pi rājī dṛśyata iti yojyam| kṣīre-kṣīramadhye, tāmrā-tāmravarṇā| dadhani-dadhniśyāvā| takre āpītāsitā-ānīlapītā| ghṛte salilanibhā| mastuni kapotābhā| tuṣodake-kāñjike, rājī kṛṣṇā| madye'mbhasi ca kālī| mākṣike haridvarṇā| taile'ruṇopamā-īṣallohitavarṇā| udāharaṇamātraṃ tvetat, tena vasāgandhasya ca taile sambhavaḥ, dravauṣadhasya kapilā, iti| tathā, āmānāṃ phalānāṃ pākaḥ| pakvānāṃ parikothanaṃ-śātanaṃ bhavati| ārdraśuṣkāṇāṃ yathā saṃkhyaṃ mlānatā-śuṣkābhāsatvam, tathā vivarṇatā-śyāvatvādi lakṣaṇā| mṛdūnāṃ kaṭhinatvam, kaṭhinānāṃ mṛdutvam, ayaṃ sparśaviparyayaḥ| mālyasya-puṣpasya, sphuṭitaṃ-viśīrṇaṃ, agraṃ-prānto yasya tatsphuṭitāgram, tasya bhāvastattvam| tathā, mlānyudbhavo-mlānatā, gandhāntarodbhavaḥ-svagandhanāśo'nyagandhasambhavaśca| dhyāmāni-malināni, maṇḍalāni-vṛttāni, teṣāṃ bhāvo dhyāmamaṇḍalatā, vastre-āstaraṇaprāvaraṇādirūpe syāt| śadanaṃ-śātaḥ pātaḥ syāt| keṣām ? tantupakṣmaṇām,-tantūnāṃ-sūtrāṇāṃ pakṣmaṇāṃ ca pārśvavartināṃ, vastrasambandhināmeva| dhātuḥ-suvarṇādiḥ mauktikaṃ-muktā, kāṣṭhaṃ-dāru, aśmā-pāṣāṇaḥ, ratnāni-vajramarakatādīni, ādiśabdena śaṅkhaśuktyādiparigrahaḥ, teṣu malāktatā-paṅkamalopadigdhatā| snehahāniḥ-teṣāmeva dhātvādīnāṃ snehasya vyapagamaḥ| evaṃ sparśaprabhāhāniḥ| mṛṇmaye tu bhāṇḍe saviṣe niṣprabhe'pi saprabhatvam|
Ā. rā. māṃsarasādīn rājīviśeṣeṇa lakṣayati-nīleti| rase-māṃsarase, nīlavarṇā rajī-rekhā| kṣīre tāmrā| dandhi syāvā-kapiśā| takre pītā'sitā-gauraśyāmā| dhṛte pānīyasannibhā-udakavarṇā| madye'mbhasi ca kālī-kṛṣṇā| kṣaudre harit-marakatavarṇā| taile aruṇopamā| phalāni lakṣayati-pāka iti| apavkānāṃ phalānāṃ viṣaduṣṭānāṃ pāka upajāyate, pakvānāṃ parikothanaṃ-pūtībhāvaḥ| ārdraśuṣkāṇi lakṣayati-dravyāṇāmiti| ārdrāṇāṃ dravyāṇāṃ mlāniḥ-kriñcicchuṣkatvam, śuṣkānāṃ vivarṇatā-vikṛtavarṇatvam| mṛdukaṭhināni lakṣayati-mṛdūnāmiti| sparśaviparyayaḥ-mṛdūnāṃ kāṭhinyaṃ kaṭhinānāṃ mṛdutvam| mālyaṃ lakṣayati-mālyasyeti| mālyasya-puṣpasya, agrabhāgeṣu śīrṇatvam| vastraṃ lakṣayati-dhyāmamaṇḍalateti| dhyāmamaṇḍalatā-malinamaṇḍalotpattiḥ| tantūnāṃ pakṣmāṇi-sūkṣmāvayavāḥ,teṣāṃ śadanaṃ-śātaḥ| dhātvādīn lakśayati-dhātumauktiketi| dhātavaḥ-suvarṇādayaḥ| ratnaṃ-māṇikyādi| ādiśabdena śaṅkhaśuktyādayaḥ| malāktatā-malinachaitvam| snehādīnāṃ ca hāniḥ,- strigdhānāṃ snehasya, śītādīnāṃ sparśasya, tejasvināṃ prabhāyāḥ| mṛṇmayaṃ lakṣayati-saprabhatvamiti| saprabhatvaṃ-niṣprabhasyāpu prabhotpattiḥ|
idānīṃ yo viṣaṃ dadāti, tasya lakṣaṇamāha--------- ----------------------------------------------------| viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyo vilakṣo vīkṣate diśaḥ||12|| svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate| -----------------------------------------------|13|
Sa. viṣaṃ dadātīti-viṣado naraḥ, śyāvaṃ-śyāmaṃ śuṣkamāsyaṃmukhaṃ, yasyāsau śyāvaśuṣkāsyaḥ,-śyāmaśuṣkavadanaḥ| kiṃ karoti? vilakṣo vīkṣate diśaḥ,- diśa iti samantādityarthaḥ, vilakṣa iti lajjāvān, vīkṣate-avalokayati| kiñca, svadoṣaśaṅkayā svedavān, vepathumān, trastaḥ-śarīreṇa jātakampatvāt, bhītaḥ-cittena sodvegatayopalakṣyamāṇatvāt| stambhakuḍyādibhirātmānamantardhāpayitumicchannitastato gacchaṃśca skhalitagatirbhavati, tata āha-skhalati| punaḥpunaśca jṛmbhāṃ karoti, tenāha jṛmbhate| upalakṣṇaṃ cedaṃ tattatkālabhāvinīnāṃ kriyāṇām| tadyathā (saṅgrahe sū.a.8)-"asthānahāsī, pṛṣṭo'sambaddhamuttaraṃ dadāti naiva vā dadāti, vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphoṭayati, śiraḥ kaṇḍūyate, oṣṭhau leḍhi, bhuvaṃ vilikhati, kriyāsu tvarate, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhate|" iti|
Ā. rā. viṣaprayoktāraṃ lakṣayati-viṣada iti| vilakṣaḥ-caladṛṣṭiḥ| diśo vīkṣate-itastato'valokayati| trastaḥ-udvignaḥ| bhītaḥ-cakitaḥ| viṣadalakṣaṇaṃ tatprayuktaviṣaviśeṣapraśnārtham|
idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------|14|
Sa. saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya, saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|
Ā. rā. athāgnikṣepādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|
snehalavaṇayogādapyagnirevaṃ syāt, ataḥ pakṣimṛgairapi parīkṣāprakārāntaraṃ darśayannāha-------------- --------------------------------------------| mrīyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet|14| utkrośanti ca dṛṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṃsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya jāyate||15|| cakorasyā'kṣivairāgyaṃ, krauñcasya syānmadodayaḥ| kapotaparabhṛddakṣacakravākā jahatyasūn||16|| udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ| hṛṣyenmayūrastadṛṣṭyā mandatejo bhavedviṣam||17|| ityannaṃ viṣavajjñātvā tyajedevaṃ prayatnataḥ| yathā tena vipadyerannapi na kṣudrajantavaḥ||18||
Sa. saviṣamannamityanuvartate| makṣikāḥ saviṣamannaṃ prāpyamriyante-makṣikāḥ saviṣe'nne na nilīyante, nilīnāstu sadyo vipadyante| viṣaduṣṭāhārāt kākaḥ kṣāmasvaro bhavet| utkrośanti-uccaiḥ kūjanti, darśanādeva śukadātyūhasārikāḥ| viṣadarśanamātrādeva ca haṃsagatiḥ skhalati| glānirjīvañjīvasya jāyate| upalakṣaṇaṃ cedam| maraṇamapi kasyacinna glānireva, evaṃ jīvañjīvakasya| cakorasya akṣiviraktatā| 'dṛṣṭvaitat' iti sarvatra yojanīyam| krauñcasya madodayo-madotpattiḥ syāt| kapotaparabhṛdddakṣacakravākāstyajantyasūn-prāṇānvimuñcanti, cātyarthaṃ maraṇaduḥkhābhyāhatāḥ| udvijate'tyarthaṃ mārjāraḥ| vānarastu śakṛtpurīṣaṃ muñcati| upalakṣaṇaṃ cedam| pṛṣṭhatomukho roditi ca| tathā, hṛṣyenmayūrastaddṛṣṭvā| taditi saviṣānnaparāmarśaḥ| dṛṣṭvetyanuvartamāne'pi punardṛṣṭveti vacanaṃ sarvatra madhye sampratyayārtham, ādyantābhyaṃ gṛhītatvāt| viṣaṃ cāsya darśanādeva mandatejaskaṃ bhavati| iti-evaṃ pūrvoktābhiḥ parīkṣābhiḥ, annaṃ-bhaktādi, viṣavat-viṣasaṃsṛṣṭaṃ, jñātvā tyajedetat| katham? prayatnataḥ-prayatnena| tameva prayatnaṃ darśayannāha-yathā-yena prakāreṇa tyajyamānena, kṣudrajantavo-makṣikādayo'pi, tena-viṣeṇa, na vipadyeran na naśyeyuḥ tathā tyajet| kṣudrajantavo'pi kiṃ punarmahāntaḥ, ityapi śabdārthaḥ|
Ā. rā. makṣikādiprāśanena saviṣaṃ sūcayati-triyanta iti| prāśya-saviṣamannaṃ bhuktvā, kākaḥ kṣāmasvaraḥ-kruśasvaro bhavet| śukādidarśanena lakṣayati-utkrośantīti| śukādayo saviṣānnadarśanena utkrośanti-uccaiḥ śabdaṃ kurvanti| dātyūhaḥ-andhakākaḥ| etat-saviṣamannam| akṣivairāgyaṃ-netrarāgāpagamaḥ| kapotādayaḥ prāṇāṃstyajanti| parabhṛt-kokilaḥ| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| mayūro hraṣyet-harṣaṃ prāpnoti| mayūrasya viṣandhatvaṃ darśayati-tadṛṣṭaceti| tadṛṣṭacā-mayūrāvalākanena| mandatejaḥ-alpaprabhāvam| saviṣānnasya yāgaprakāraṃ darśayati-ityānnamiti| yathā tena-saviṣānnena,kṣudrajantavo'pi na vipadyeran-na mriyeran, evaṃ tyajet|
idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------||14||
Sa. saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya, saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|
Ā. rā. athāgnikṣepādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|
lālā jihvoṣṭhayorjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣo rasājñatvaṃ hanustambhaśca vaktrage||21|| sevyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣajiddhitam| --------------------------------------------|22|
Sa. vaktrage-mukhaprāpte, lālā bhavati| jihvoṣṭhayorjāḍyaṃ bhavati, ūṣādayaśca syuḥ| rasājñatvaṃ-jihvā rasaṃ na cetayata ityarthaḥ| hanvoḥ stambhaśca syāt| tatra sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| sarvaṃ ca-anyadapi, yadviṣaṃ jayati taddhitam|
Ā. rā. saviṣānnabhakṣaṇajān rogānāha-lāleti| lālā-śleṣmatantustrāvaḥ| jihvauṣṭhayorjāḍacaṃ-stambhaḥ| mukhe cimicimāyanaṃ-sarvatra mukhe sarṣapaliptasyeva duḥkham| dantaharṣo-dantarogaviśeṣaḥ| lālādīnāmauṣadhamāha-sevyādyairiti| sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ| sarvaṃ viṣijit_viṣatantroktaṃ pratisāraṇapralepādikam|
--------------------------------------------| āmāśayagate svedamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22|| romaharṣo vamirdāhaścakṣurhṛdayarodhanam| bindubhiścācayo'ṅgānāṃ, pakvāśayagate punaḥ||23|| anekavarṇaṃ vamati mūtrayatyatisāryate| tandrā kṛśatvaṃ pāṇḍutvamudaraṃ balasaṅkṣayaḥ||24|| tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam| sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25|| taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapāneṣu yojayedviṣaśāntaye||26||
Sa. viṣānne āmāśayaṃ prāpte svedādayaḥ syuḥ| akṣihṛdayayoḥ rodhanaṃ-stambhaḥ| bindubhiḥ-nānāvarṇaiḥ, aṅgānāmācayaḥ-samantāccayanam| pakvāśayagate tu viṣe'nekavarṇaṃ vamati, mūtrayati, atisāryate, tandrādayaśca bhavanti| tayoḥ-āmapakvāśayagatayorviṣayoḥ, vartamānasya puṃso yathāyogaṃ vāntaviriktasya haridre kaṭabhītyādikamauṣadhaṃ nāvanādiṣu yojayet| tatra madanaphalālābukumbhīkośātakīphalairmadhuyuktairniṣpāvāmbuyuktairvamanam| vāntasya snehayitvā virecanam| pakvāśayagate tvavamitasyaiva nīlinīphalayuktena ghṛtena virecanameva|
Ā. rā. saviṣānnāmāśayapraptijān rogānāha-āmāśayagata iti| cakṣurhṛdayarodhanaṃ-netrayormanasaśca kriyāprati bandhaḥ| bindubhiraṅgānāmācayaḥ-jalabindvākārasphoṭavyāptāṅgatvam| saviṣānnapavkāśayapraptijān rogānāha-pavkaśayagata iti| pāṇḍutvaṃ-śulkatvam| udaraṃ_udarākhyo rogaḥ| āmapavkāśayavikārayorauṣadhamāha-tayoriti| vāntaviriktisyeti kramādyojyam| āmāśayavikāreṣu vāntasya| pakvāśayavikāreṣu viriktasya| haridrādīni nāvanādiṣu yojayet| haridre-haridrādvayaṃ niśā dārvī ca| kaṭabhī-girikarṇakā| sinduvārito-nirguṇḍī| niṣpāvo-vallaḥ| bāṣpikā-hiṅgupatrī| śataparvikā-vacā| kukkuṭasya pakṣiṇo'ṇḍam| avalgujo-bākūcī| āhāraṃ vināpi prayuktasya viṣasya śāntyarthamayaṃ yogaḥ syāditi " ityuktam| saṅgrahe tu (sū. a. 8)-"īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartino'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti, striyaśca tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena| tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamātpamāstikamāryamāryaparigrahaṃ dakṣa dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasanamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāgnāyamāyurvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīta| tamarthamānābhyāṃ yathāmnāyaṃ sampradāyānatikrameṇa kāle'nukālaṃ gurumiva śiṣyaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet| pratikūlamapi ca tadvacaḥ sāmpratamiti manyeta| na hi bhadro'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślaghanīyo janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmanaḥ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svasamayamadhitiṣṭhati| api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasatryāsādayaḥ| pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo, viśeṣeṇa rājānaḥ| te hi pramādaparigatā duḥkhāhiṣṇavaḥ svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparivārāśca| tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne sanniveśanaṃ kārayet| tathā hi sa sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīripayogiṣvaparokṣavṛttirbhavāti| sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnayādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣaṇaiḥ puraḥ sthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet| bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet| dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā jihvādantauṣṭhamāṃsaśophaśca| tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sekṣodraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt| dāḍimakaramardakabhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam| anena jihānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ| añjanaprayukte'śrūpadehadāharāgavedanā dṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca| tatra sarpiṣpānaṃ yojyam| śṛtena payasā satpakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet| tatastakalkena sarpirvipadhkaṃ netratarpaṇam| kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena cāñjanam| bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ satpakṛtvo madhunā bhāvayet| tacca srotoñjanasuvarṇacūrṇacūrṇayuktamañjanam| nasyadhūmaprayukte śirirukkaphāstrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca| tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalkakṣīrasiddhaṃ sarpirnasye pāneca vidadhyāt| madayantikā-mallikā| abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbuparipiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikā'mṛtāsomavallīśvetāpadmakālīyakairanulepanam| veṇupatrikā-bāṣpikā| etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvetāmūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgairvārumūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ| anenodvartanoddharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ| viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittasaṃyuktaiḥ pradehaḥ| pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhākalko madhuyuktaḥ| chatraprayukte sphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pavkajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ| tatra madhukapāṭalākapāṭalākaserukarodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkairgopittaprayuktaiḥ sarva gātrapradehaḥ| anena cāmaravyajane vyākhyāte| śiro'bhyaṅgaprayukte vedanāranthijanma keśacyavanaṃ ca| tatra śyāmāpālindītandulīyakacūrṇadhṛtarkṣapittaiḥ subhāvitā kṛṣṇā mṛtpralepaḥ| gomayamālatīmūṣikaparṇyanyatamarasaḥ kalko vā'gāradhūmo vā| śleṣmātakaratvakpāṭalāśirīṣamadhūkaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ paripekaḥ| anena śiraḥsnānasnapanodakakaṅkatakastraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ| karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ cc| tatra bahupatrāsvaraso dhṛtakṣaudrayuktaḥ karṇapūraṇam, somavalkalaraso vā suśītaḥ| mukhālepaprayukte mukhasya śyāvatā padmakaṇṭakāśca bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra madhukapaya syābandhujīvaphañjīpunarnavācandanaiḥ sadhṛtairlepo madhusarpiṣoḥ pānaṃ ca| saviṣapuṣpādhrāṇāt śironāsāvyathā sāśrunetratā gandhājñānaṃ ca| tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti| bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam| bhājanavyañjānāṃ ca tathā kuryādatandirtaḥ|| ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛsya tānapi| pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām|| tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ|| mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāse viṣamuttīryate bhṛśam| tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak|| viṣasandhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivarddhanaṃ| api ca| sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham| prāgudīcyordiśorguptaṃ bhaiṣajyāgāramiṣyate|| ghaṭhyādīni-mṛttṛṇakāṣṭhamayāni| uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat| mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam|| saddvāḥsthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsavitānakam| sudhautaddaḍhakumbhādi pariśuddhajalendhanam|| svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ| kluptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairaṅgatāḥ|| teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ siparīkṣitaḥ| saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśānugaḥ|| saṃvibhaktaḥ-udāsīnaḥ| sarve'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīddaśāḥ| mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ|| tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt| bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ|| athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset|| panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam| dūṣayantyarayo yasmāttadvidyācchodhayeta ca| prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet| bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgan mārgavanaspatīn|| viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdhevalakṣyate| pramlānatṛṇagulmādirmṛtakīṭasarīsṛpā|| viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrcchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate|| tatra saubhāñjanānmūlaṃ vallīṃ somamuśīrakam| mātuluṅgarasaṃ hiṅgu pāyayeddadhimātrayā|| vallīpriyaṅguḥ| mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samāyojya pacetpakve ca nikṣipet|| somarājīṃ sunandākhyāṃ saralāṃ gandhanākulīm| cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam|| sunandākhyā-gorocanā| cāraṭī-padmacāriṇī| saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ koviṣṇaṃ rājibhiścitam| phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanabhinanditam|| mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśāttacchophakaṇḍumat| odanaḥ sādhitastena bhuktamātro vidahyāe|| vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpavko mūrcchājvarapradaḥ| darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam|| tatra śigrvādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet| ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm|| phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet| bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet|| kalkayetvā pratīvāpaṃ saralāṃ rajanīdvayam| elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīmapi|| pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet|| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇasyāmāka śigrukān|| kalaśāntargatān dgdhvā prakṣipetsaviṣe'mbhasi| śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ|| bhramamūrcchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate| devadārunatānantāmadhukāñjanagairikam|| vajrakandaṃ latāṃ rodhraṃ vikiret ślakṣṇacūrṇitam| vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca|| sarvataścūrṇasamparkānnirviṣo jāyate'nilaḥ| vikṛtā bhavati cchāyā pādape viṣadūṣite|| nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam| kuryāt, phalapalāśādi kaṇḍūākātisārakṛt|| bhūmi muddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra śasyate| na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām|| vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṃyogātkanyā viṣamayī kṛtā|| sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam| taddhastakeśāsaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ|| śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet|| nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavikṣitam| nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidāhārayennṛpaḥ|| dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pātmarakṣoviṣāpaham| paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate'ñjanam|| atha śuklapakṣe puṇye'hani puṣpapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥ śravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyoṣadhipatau praśaste muhūrte sindhustrotaḥ samutthaṃ snigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchedairnīlitpalābhamañjanamāharet| tasyāṣṭau bhāgāḥ, kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ, tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣīpya, balimaṅgalapūrvakamagnimupasamādhāya, khadirakadaradhavasyandanānyatamadārubhirgomayairvā prajvālayet| tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendrātyasomavaruṇa- vaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājdhanvantarisuśrutabhavasukanyā-skandacyavanavainateyānanyāśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano'kṣatalājāsvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍadhṛtamiśrapāyasairarcayitvā,vṛddhavaidyabrāhrāṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā, tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvartya pṛthakpṛthaṅgiṣecayet| gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu, tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaserukotpalanalinasaugandhikamṛṇā-likākvātheṣu, tathālāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu, tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu| kālānusāryaṃ-śaileyam| tataḥ śukle vāsasi baddhvā dvādaśarātramāntarikṣe'mbhasi vāsayet| tatśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamaharavāsasā kanyayā ddaṣadi peṣayitvā suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaranagavalavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamadhaṭi-tāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayī| gavalaṃ-māhiṣaṃ śṛṅgam| atha punarapi pūrvavatkṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā'tharvaviddvijanmanā vidhivat tadabhisaṃskuryāt| tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmaravālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuśpohāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet| anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyānāmanyatamayā śalākayā gobrāhrāṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāriṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet| namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyāthā ūmँcakṣuḥprajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā| tat paraṃ tāmeva dhāriṇīmanusaṃsmarat sāyaṃprataḥ pratyahametetparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarva vighnaharamañjānamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam| ta smādetadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijigīṣamāṇānāṃ brāhrāṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣak prakalpayediti| bhavanti cātra| atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ| śivāḥ| yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti vañcanam|| bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalābāṣpikoṣaṇāḥ| śrīparṇīśallakīyuktā niṣvkāthaḥ prokṣaṇaṃ param|| āḍhakī-saurāṣṭrī| saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| yavasendhanapānīyavasnaśayyāsanaudanam|| kavacā bharaṇacchatravālavyajanaveśm ca| śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam|| samaṅgāvṛkṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam| sahadantaśaṭhaṃ tadvatprokṣaṇaṃ viṣanāśanam|| śoṇitaṃ-kuṅkumam| lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ| sayaṣṭyāhvā madhuyutā babhrupittena kalkitāḥ|| nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale| tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayer|| saṃsṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| babhruḥ-nakulaḥ| manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ|| kapitthakuṣṭhamajiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ| śuno goḥ kapilāyāśca saumyā khyo'yaṃ varo'gadaḥ|| viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratracapūrvavat| mūṣikā'jaruhā vāpi haste baddhā vipāpahā|| hareṇumāṃsīmañjiṣṭārajanīmadhukaṃ madhu| akṣatvak surasaṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ|| vāditrāṇi patākāśca piṣṭairebhiścalepitāḥ| śrutvā ddaṣvā tamāghrāya sadyo bhavati nirviṣaḥ|| tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam| sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravārūṇīm|| madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktāṃ yojayettathā|| viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe'pi na doṣakṛt| jatusarjarasośīrasarṣapāpātravālakaiḥ|| savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam|| na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ| na kṛtyāḥ kārmaṇādyaśra dhūpo'yaṃ yatra dahrāte|| śikhipicchaṃ balākāsthi sarṣapāścandana ghṛtam| dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ|| viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam|| pūrvoktaṃ tryūṣaṇādiṃ ca snānīye'mbhasi yojayet| kvātho'thavā'rkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ|| sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ kāmātānākulīyakaiḥ| kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ|| mūrvailavālusurasānākulītandulīyakaiḥ| kvāthaḥ sarvodakāryeṣu kākamācīyutairhitaḥ|| rocanāpatranepālīkuṅkumaistilakaṃ vahan| viṣairna bādhyate syāñca nārīnaranṛpapriyaḥ|| cūrṇairhadrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|| digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ|| nasyapānāsānālepairyuñjyātsañjīvanādikān| agadān viṣajagdhasya tīkṣṇāni damanāni ca|| agadān-viṣatantroktān| pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha| virecanaṃ śirāmokṣaṃ praptaṃ visrāvaṇaṃ yadi|| hradayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyagaḥ| pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vā'pyabhuktavān|| ajeyāmṛte-viṣatantrokte| sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam|| antataḥ-ante sarvābhāve, ata eva pūrveṣu pūrvābhāve paramita labhyate| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate|| godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhi pārṣattam| sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitophalam|| suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ| ithyaṃ viṣagarādibhyo rakṣedvaidyo nareśvaram| syāttaduccheda ucchedaḥ prajānāṃ sarvakarmaṇām|| ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo'sāvatīndriyaiḥ|| yatra sākṣānnṛpastatra nijñātaḥ praviśedbhiṣak| na sammato'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet|| ucitaṃ purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet| ahīnakālaṃ rājārthaṃ, svārthaṃ priyahitaiḥ saha|| deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam| nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam|| nācaredahitenainaṃ mūlocchedakaraṃ hi tat| anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ|| udāraiḥ sāntvathanvākyairdoṣaścettadupekṣayā| tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayeddveṣyasaṅkathām|| vipaścidapyacittajño bālaśo'pi tu bhāvavit| atipriyo'pi dveṣyo'pi yātyāśu viparītatām|| nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṃ tiṣṭhetkośasthānāvarodhayoḥ|| svalpe'pi darśaye ttuṣṭiṃ lābhe'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām|| vastrādi rājñaḥ saddaśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet| dattaṃ yattu nṛpeṇaiva taddhārya tuṣṭivṛddhaye|| hasitavye smitaṃ kuryātprabhorevānuvṛttitaḥ| ucyamāne'valambeta paramarmaṇi mūkatām|| svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavam| atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam|| pāto yathā hiduḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā| āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhi pāvakaiḥ|| kauśalenāmahatā vinītaiḥ sā nirudhdyate| prāpya duṣprāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ|| yathopayuñjīta ciraṃ tathāsyādapramādavān| vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritān|| rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim| rakṣāśaktiṃ tathocchīrpe sayavāṅkurayāvakām| sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca|| etasvastyanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit|| saṅkṣepa eṣaviṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttareṣu| ālocya samyagakhilaṃ matipūvakārī yuñjīta tatparikalayyavikāracihnam|| iti viṣagararakṣoṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo nityamevāpramattaḥ| nijapararipuvṛndaipradhṛṣyo mahātmā sa janayati janānāṃ kṣemayogau cirāya|| "iti|
viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā| sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam||27|| śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet| --------------------------------------------|28|
Sa. viṣabhuktāya puṃse ūrdhvamadhaśca śuddhāya kāle sūkṣmaṃ- atiślakṣṇaṃ tāmracūrṇaṃ samākṣikaṃ dadyāt| kimbhūtam? hṛdviśodhanaṃ,- hṛdayaśuddhaye ityarthaḥ| viṣabhuktāyeti 'āhitāgnyāditvāt' paranipātaḥ| kāla ityupalakṣaṇam| deśasātmyāgnyādīn vyapekṣetetyarthaḥ| śuddhe hṛde-svaliṅge jñāte, tataḥ-anantaraṃ, hemacūrṇasya śāṇaṃ-karṣacaturthāṃśaṃ, dāpayet|
Ā. rā. kṛtapūrvoktopacārasya viṣaśeṣaśaṅkānivṛtyarthamupacāramāha-viṣabhuktāyeti| śuddhāyeti punarapi kṛtavamanavirecanāya| kāle-auṣadhakāle, saṃsarjanakramānantaramityarthaḥ| hṛdviśodhanaṃ-hṛdayasthitaviṣanirharaṇaṃ, tāmracūrṇaṃ prayojayet| tataḥ-karṣacaturthāṃśam,hemacūrṇamadyāt|
hemni datte sati, yo guṇaḥ syāttamāha------- --------------------------------------------| na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam||28|| jāyate vipulaṃ cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ| --------------------------------------------|29|
Sa. hema pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge viṣaṃ na sajjate| katham? padmapatre jalamiva| tasya ca hemapasya vistīrṇamāyurjāyate| eṣa vidhirgare'pi smṛtaḥ, yo viṣa uktaḥ| sajjata ityatrātmanepadaṃ cintyam|
Ā. rā. suvarṇaprayogaphalamāha-na sajata iti| hemaṃ pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge viṣaṃ na sajate-saṅgaṃ na gacchati, vipulaṃ cāyurjāyate| sajjata iti pāṭhe saṅgārthakaṣañjerātmanepadatvaṃ cintyam| viṣoktavidhiṃ gere'pyatidiṣati-gare'pyeṣa iti| garaṃkṛtrimaṃ viṣam| "gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ" iti nyāyāt gare viṣavidheraprātpatvādatideśaḥ|
--------------------------------------------| viruddhamapi cāhāraṃ vidyādviṣagaropamam||29||
Sa. viruddhaṃ cāhāraṃ viṣagaropamaṃ vidyāt| viṣagaravadviruddhāhārā api vyādhimṛtyuhetava ityarthaḥ| tathā coktaṃ saṅhgrahe(sū.a.9)-"visphoṭagulmamadavidradhimehayakṣmatejobalasmṛtimatīndrayacittanāśam| kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|" iti|
Ā. rā. atha virodhādannapāanakṣā| viruddhānnasya doṣahetutvamāha-viruddhamapīti| viruddhaṃ-saṃyogādivirodhavat| kasyacidviruddhāhārasya viṣavatsadyo nāśakatvāt kasyacidgavatkālāntaranāśakatvādrogajanakatvāccopamānadvayamuktam| uktaṃ ca saṅgrahe( sū. a. 9 ) "visphoṭagulmamadavidadhiśophaya-kṣmatejobalasmṛttimatīndriyavittanāśān| kuyādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|| " iti "| virodhaśca saptadhā,-saṃyogasaṃskāramātrādeśakālāvasthāsvabhavabhedāt| saṃyogastridhā,- balavadguṇānāṃ sāmyat vaiṣamyāt sāmyavaiṣamyābhyāṃ ca| evaṃ nava bhedāḥ| ne ca sodāharaṇāḥ saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 9)- " balināṃ mithā guṇānāṃ viṣamatayā samatayā'pyubhayathā'pi| saṃskaradivaśādapi bhavati nisargādapi virodhaḥ|| kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi kṣaudraghṛte samāṃśe| vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca||" iti| te ca vakṣyamāṇeṣu svabuddhayā vivecanīyāḥ|
tadeva viruddhabhojanamāha------------------- ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyate saha bisairmūlakena guḍena vā||30|| viśeṣātpayasā matsyā matsyeṣvapi cilīcimaḥ| --------------------------------------------|31|
Sa. āmiṣaṃ-māṃsaṃ, ānūpaṃ-mahāmṛgavāricaravāriśayākhyaṃ, māṣādibhiḥ saptabhiḥ saha virudhyate| ānūpeṣvapi madhye viśeṣāt-atiśayena, payasā saha matsyā virudhyante| yato matsyakṣīre svādurasavipākitvānmahābhiṣyandinī, śītoṣṇayogācca parasparavirudve| mastyeṣvapi cilīcimākhyo matsyaḥ payasā sahātyantaviruddhaḥ| sa punaḥ śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmau carati, so'tyabhiṣyanditamatvātsutarāṃ viruddhaḥ| eṣa cāhāro'nirdiṣṭavikārakārī yathoktān visphoṭādīn karoti| kālāntareṇa ca cikitsāṃ vinā prāṇānapi harati| kaścicca viruddhāhāro nirdiṣṭavikārakārī| yathā "upodakā'tisārāya" iti|
Ā. rā. tatrānūpamāṃsasya bhāṣādirbhidirvirodhamāha-ānūpamāmiṣamiti| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam| māṣādiṣve kenāpi virodho jñeyaḥ| yadāha khāraṇādiḥ-"guḍamāṣatila kṣīravirūḍhabisamūlakaiḥ| grāmyānūpaudamāṃsāni tvekenāpi virudhyate||" iti| virodhaścaikadhyamabhyavahāre natu krameṇa| yadāha suśrutaḥ (yaduktaṃ saṅgrahe sū. a. 9, carake ca sū. a. 26|86) "grāmyānūpaudakapiśitāni madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisavirūḍhakaiśca naikadhyamadyāt|" iti| ukteṣvapi matsyapayasorviśeṣādvirodhaḥ| tato'pi payaścilīcimayoḥ|
viruddhamamlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā||31|| tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|
Sa. amlaṃ dravyaṃ payasā saha sarvaṃ viruddham| sarvagrahaṇaṃ dravādravagrahaṇārtham| dravaṃ-kāñjikādi, adravaṃ-cukrikādikamityarthaḥ| anyathā payaso dravasamānajātīyatvāt kāñjikādyeva dravadravyaṃ virudhyeta, na cukrikādikamapi| nanu, tṛtīyayaiva sahārtho labdha eva| yathā-"vārāhaṃ śvāvidhā nādyāt" ityatra| tataḥ kiṃ sahaśabdena| satyametat| sahagrahaṇaṃ tu niyamārtham| sahaikadhyamamlenopayujyamānaṃ viruddham| yadā tvamlena gorasādinā kṣīraśākasaṃjñavyañjanakaraṇārthaṃ payaḥ saṃskriyate tadā tasya dravyāntaratvāpattervirodho nāsti| tathā, dadhikṣīrādinā ghṛtaṃ pacyate tatrā'pyavirodha eva, dravyāntaratvāt| pūrvasyā'pi sahaśabdasyaivaṃ prāyameva prayojanamabhyūhyamiti| api ca, kṣīre bhukte uttarakālamapyamlaṃ na bhojyamiti pratipādanārthaṃ ca sahagrahaṇam| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.)-"sarvaṃ cāmlaṃ payasā sahaikadhyaṃ taduttaraṃ vā viruddham" iti| phalaṃ tatheti| phalaṃ-akṣoḍādi ca, payasā saha viruddham| sarvaśabdaḥ sarvatra na sambandhanīyaḥ, yato na sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ viruddham| api tu kiñcideva| tathā ca muniḥ parisaṃkhyayaivā'paṭhat(ca.sū.a.26|86)- "tathā''mrāmrātakalakucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavya jāmbavakapitthatintiḍīkapālevatākṣoḍapanasanārikeradāḍimāmalakānyevaṃ prakārāṇi cānyāni" iti| tasmānna sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ viruddham, kintu munyuktameva| tadvaditi phalavat, kulatthādayaḥ payasā saha viruddhāḥ| varako-vrīhibhedaḥ, "varakoddālaka" iti prāgukteḥ (hṛ.sū.a.6|9)| vallamakuṣṭakau śimbīdhānyaviśeṣau| upalakṣaṇaṃ cedam| 'māṣaniṣpāvāvapi' hi viruddhau payasā saheti saṅgrahe (sū.a.9) kathitam|
Ā. rā. amlādibhiḥ payaso virodhamāha-viruddhammlamiti| sarvamamlaṃ-dravamadravaṃ ca, payasā saha viruddham| sahabhāvo'tra payasa uttaramapi sevitenāmlena jñeyaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 9)- " sarvaṃ cāmlaṃ *payasaikadhyaṃ tata uttaraṃ vā viruddham|" iti| tathā sarvaṃ phalaṃ-amlamanamlaṃ ca| tadvatkulatthādayaḥ| varako-vrīhibhedaḥ| kaṅguḥ-priyaṅguḥ| vallaḥ-niṣpāvaḥ| makuṣṭaḥ-kalāyabhedaḥ| suśrutastvāha (sū. a.20/8)- "vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka-dadhitailānūpaudakavirohiśuṣkaśākājāvikamāṃsadyajāmbava-cilīcimamatsyagodhavarāhamāṣāṃśca naikadhyamaśnīyāt payaso'nte vā|" iti|
--------------------------------------------| bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payastyajet||32||
Sa. bhakṣayitveti| haritakaṃ mūlakakuṭherādi bhuktvā payastyajet, na punaḥ śākaṃ mūlakādi snigdhasvinnaṃ śākasādhanena sādhitaṃ bhuktvā kṣīraṃ na bhakṣayet| etasmādeva ca jñāpakāt mūlakādīnāmubhayarūpatvaṃ vedyam, haritakatvaṃ śākatvaṃ ca| tathā ca mūlakādīnāṃ yadi śākatvaprasiddhirevā'bhaviṣyat, tato "haritakaṃ mūlakādi bhakṣayitvā" iti tantrakṛnnāvakṣyat| tasmānmūlakasya haritakatvaṃ śākatvaṃ ca jñeyam| laśunena saha kṣīrasya prayogo ya uktaḥ (hṛ.ci.a.94|45)-"sādhayecchuddhuśuṣkasya laśunasya catuḥpalam|" iti| sa na viruddhaḥ, agnyādisamparkādravyāntaratvāpatteḥ|
Ā. rā. payoharitakayorvidhamāha-bhakṣayitveti| haritakākhyaṃ śākaṃ bhakṣayitvā payo na peyam| kasya śākasya haritakasaṃjñā? ityapekṣāyāmāha-mūlakādi,-mūlakādārabhya śākavargoktaṃ haritakasaṃjñamityarthaḥ|
vārāhaṃ śvāvidhā nādyāddadhnā pṛṣatakukkuṭau| āmamāṃsāni pittena, māṣasūpena mūlakam||33|| aviṃ kusumbhaśākena, bisaiḥ, saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṃ phalam||34|| phalaṃ kadalyāstakreṇa dadhnā tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā||35|| siddhāṃ vā matsyapacane pacane nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātre kāmāttāmuṣitāṃ niśām||36||
Sa. śvāvidhā-sedhāmāṃsena saha, vārāhaṃ māṃsaṃ nādyāt| agre'pi nādyāditi kriyāyogo yāvattyajediti kriyāntaram| pṛṣatakukkuṭau dadhnā saha nādyāt| āmāni-apakvāni māṃsāni pittena saha| māṣasūpena saha mūlakam| āviṃ-meṣaṃ, kusumbhaśākena saha| virūḍhakaṃ-aṅkuritadhānyaṃ, bisaiḥ saha| māṣasūpādīnāmanyatamena saha lakucaphalam| kadalyāḥ phalaṃ takreṇa saha, dadhnā vā, tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ saha kākamācīm, kevalena mākṣikeṇa saha kākamācīm, guḍena vā saha kākamācīm, matsyāḥ pacyante yasmin bhāṇḍe tatra vā siddhāṃ kākamācīm, nādyāt| nāgarasya vā pacane-śuṇṭhīpākabhāṇḍe siddhāṃ kākamācīm, tathā'nyatra vā bhājane yathārucisiddhāṃ kāmāttāṃ kākamācīṃ, ratrimuṣitāṃ-paryuṣitāṃ, nādyāt|
Ā. rā. vārāhaśvāvidhorvirodhamāha- vārāhamiti| śvāvit-sūcīsaddaśaromā| dadhipṛṣatayordadhikukkuṭayośca virodhamāha-dadhneti| pittāmamāṃsayorvirodhamāha-āmamāmsānīti| āmamāṃsāni-apakvamāṃsāni| māṣasūpamūlakayorvirodhamāha-māṣasūpeneti| avikusumbhaśākayorvirodhamāha-avimiti| bisāṅkuritadhānyayorvirodhamāha-bisairiti| lakucaphalasya māṣasūpādibhirvirodhamāha-māṣasūpetyādi| ājyaṃ-dhṛtam| "phalaṃ tathā" iti kṣīreṇa saha virodhe siddhe punaḥ kṣīragrahaṇaṃ prākpaścādvā virodhārtham| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 20113)- "lakucaphalaṃ dadhnā payasā māṣasūpenaprākpaścādvā payasā saha vā viruddham|" iti| kadalīphalasya takrādibhirvirodhamāha-phalaṃ kadalyā iti| kākamācyāḥ kaṇādibhirvirodhamāha-kaṇoṣaṇābhyāmiti| pippalīmaricābhyāṃ militābhyām, kaṇoṣaṇābhyāmiti samāsakaraṇāt| chandonurodhātsamāsa iti cet na| "pippalīmaricābhyāṃ madhunā guḍena vā kākamācīm|" iti saṅgrahe'pi (su. a. 9)| guḍamadhubhyāṃ pṛthak, samāsākaraṇāt| pātraviśeṣasaṃskārātkākamācyā virodhamāha-siddhāṃ veti| matsyāḥ pacyante yasmin pātre tat-matsyapacanam| nāgarasya pacane-śuṇṭhīpacane| kākamācyāḥ paryuṣitatvādvirodhamāha-siddhāmanyatra veti| kāmātā-kākamācī| anyatra vā pātra iti pātraviśeṣanivṛtyartham, yatra kvāpi pātre siddhā satī paryuṣitā viruddhetyarthaḥ|
matsyanistalasnehe sādhitāḥ pippalīstyajet| ` kāṃsye daśāhamuṣitaṃ sarpiruṣṇaṃ tvaruṣkare||37||
Sa. matyānistalyante- bhṛjyante, yena snehena saha- matsyanistalasnehaḥ, tatra sādhitāḥ pippalīstyajet, viruddhatvāt| nādyāditi prakṛte'pi tyajediti vacanaṃ na kevalaṃ nādyāt, lepādikamapi na kuryāditi pratipādanārtham| uttaratrāpi tyajedityasyānuvṛttāvetadeva tātparyam| kāṃsyapātre daśarātramuṣitaṃ sarpistyajet| daśāhādarvāgaviruddhameva| aruṣkare- bhallātakaviṣaye, uṣṇaṃ- annapānādikaṃ tyajet| tathā, "peyaṃ noṣṇopacāreṇa" ityanena madyasyoṣṇaṃ niṣiddhaṃ| tathā, "uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇaiḥ "iti mākṣikasya| tathā, dadhno-"naivādyānniśinaivoṣṇaṃ vasantoṣṇa" ityādibhiḥ| tasmānmadhumadyadadhibhallātakeṣvapyuṣṇaṃ viruddhamityatrācāryo yuktyā pratyapādayat| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktaṃ (sū. a. 9)-"madyamadhudadhibhallātakeṣu coṣṇaṃ|" iti|
Ā. rā. snehaviśeṣasaṃskārātpippalyā virodhamāhamatsyanistalaneti| matsyā nistalyante bhṛjyante, yena snehena saḥ-matsyanistalanaḥ| pātrakālaviśeṣasaṃskārātsarpiṣo virodhamāha-kāṃsye daśāhamiti| kāṃsye-kāṃsyapātre| daśāhaṃ- daśāhorātrān| uṣṇāruṣkarayorvirodhamāha-uṣṇaṃ tviti| uṣṇasparṣaṃ dravyaṃ bhallātake prayujyamānaṃ viruddham|
bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ| --------------------------------------------|38|
Sa. bhāsaḥ-pakṣiviśeṣaḥ śūlyo virudhyate, śūle saṃskṛto bhāsaḥ kṛtapaktirvirudhyata ityarthaḥ| śūlya iti "śūlokhādyat" iti yat| kampillastakrasādhito virudhyate| saṅgrahe cāto'dhikamapyuktam| yathā (sū.a.9)-"sauvīreṇa tilaśaṣkulī| kṣīreṇa lavaṇam| navanītena śākam| navapurāṇamāmapakvaṃ caikadhyam| tathā salilāvagāhaḥ sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyapaghātāya tṛṣṇātivṛddhaye ca| tathaiva payaḥpānaṃ raktapittāya| śarīreṇā'yastasya sahasā''bhyavahāraśchhardiṣe gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya|" iti|
Ā. rā. bhāsasya śūlasaṃskārādvirodhamāha-bhāsa iti| bhāsaḥ-prasahapakṣiviśeṣaḥ| śūlyaḥ-śūlaproto'ṅgareṣu pakvaḥ|kampillasya takrasaṃskārādvirodhamāha-kampilla iti| kampillo-virecanadravyaviśeṣo rocanikākhyaḥ|
--------------------------------------------| ekadhyaṃ pāyasasurākṛśarāḥ privarjayet||38||
Sa. ekadhyaṃ-ekatra, pāyasasurākṛśarāstyajet| ekadhyamiti "ekāddho dhyamuñ" iti dhyamuñ|
Ā. rā. pāyasādīnāṃ mithaḥ saṃyogādvirodhamāha-ekadhyamiti| ekadhyaṃ-ekatra saṃyojya| pāyasaḥ-kṣaireyī| kṛśarā-tilatandulamāṣakṛtā peyā |
madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam||39||
Sa. madhvādīni samāṃśāni-tulyapramāṇāni, mitho virudhyante| katham ? dve vā, trīṇi vā, ekatra vā sarvāṇi| yathā-madhusarpiṣī, madhuvase, madhutaile, madhusarpirvasāḥ, madhusarpirvasātailāni, ityevamādīni| nanu, yadyevaṃvidho virodha ucyate tatkathamagastyalehe (hṛ.ci.a.3|128)-"kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt| tailātsapippalīcurṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt||" iti tailaghṛtamadhūnāṃ tulyāṃśānāṃ prayogaḥ ? brūmaḥ| kevalānāṃ madhvādīnāṃ samāṃśānāmupayogo viruddhaḥ na tu dravyāntarasaṃyuktānām| api tu dravyāntarasaṃyuktānāṃ teṣāṃ saṃyogasaṃskārādivaśādviśiṣṭaguṇāntarotpattirdṛṣṭā| tasmādagastyalehādau dravyāntarasaṃyogādivaśādaviruddha eva|
Ā. rā. madhvādīnāṃ mithaḥ saṃyuktānāṃ mānato virodhamāha-madhusarpiriti| dviśastriśa ityapalakṣaṇam, tena catuṣpañcaśo'pi jñeyam| uktaṃ hyanyatra_"madhusarpirvasātailapānīyānāṃ mānavirūddhānāṃ dvitricatuḥpañcadhāmilitānāṃ ṣaḍviṃśatirviruddhaprakārā bhavanti|" iti|
bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṃ ca, madhumaireyaśārkaram||40|| manthānupānaḥ kṣaireyo, hāridraḥ kaṭutailavān| --------------------------------------------|41|
Sa. bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānena virudhyete| tṛtīyārthe tasipratyayaḥ| apiśabdānna kevalaṃ samāṃśa ityarthaḥ| madhu-mākṣikaṃ, puṣkarabījaṃ caikadhyaṃ virudhyate| tathā, madhumārdvīkaṃ, maireyaṃ-kharjūrāsavaṃ, śārkaraṃ-śarkarayā kṛtaṃ madyaṃ, etadekatropayuktaṃ virudhyate| kṣaireyaḥ-pāyaso, manthānupāno viruddhaḥ| mantho'nupānaṃ yasya sa evam| kṣaireya iti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| hāridraḥ-kuprasavaḥ śākaviśeṣaḥ sarpacchatrānukārī pītābhāsaḥ, kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭo, viruddhaḥ|
Ā. rā. madhvājyayordivyānupānādvirodhamāha-bhinnāṃśe iti| apiśabdātsamāṃśe ca| madhupuṣkarabījayorvirodhamāha-madhviti| madhu-mākṣikam| puṣkarabījaṃ-padmabījam| madhvādīnāṃ virodhamāha-madhumaireyeti| madhu-kṣaudram, 'mārdvīkam' ityaruṇadattaḥ| maireyo-'dhānyāsavaḥ' iti candranandanaḥ, 'kharjūrāsavaḥ' ityaruṇadattaḥ induśca| 'maireyo-dhātukīpuṣpaguḍadhātryakṣasaṃhitaḥ' iti mādhavakāraḥ| 'āsavasya surāyāśca dvayorapyekabhājane| sandhānaṃ tadvijānīyānmaireyamubhayātmakam||' iti jejjaṭo brahrādevaśca| 'paiṣṭīguḍāsavamadhubhiḥ paiṣṭimadhvāsavaduḍairvā triyoniḥ-maireyaḥ' iti ḍalhaṇaḥ| sarvametatpramāṇam, sarveṣāmāptatvāt śaṅkyamānasyāpi virodhasya pariharaṇīyatvācca| śārkaraḥ-śarkarākṛtaṃ madyam| atra cakāramanuvartya padmottarikāśākamanuktamapi samucceyam, caturṇāṃ saṃyogasya viruddhatvāt| tathā ca carakaḥ (sū. a. 26|86)- "padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayukta viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati|" iti| saṅgrahe'pyevamevoktam| padmottarikāśākaṃ-kusumbhaśākam| kṣaireyasya manthānupānādvirodhamāha-manthānupāna iti| dravāloḍitāḥ saktavo-manthāḥ| kṣaireyaḥ-pāyasaḥ| hāridrakaṭutailayorvirodhāmāha-hāridra iti| hāridraḥpītavarṇaśchatrākaviśeṣaḥ kandaḥ| kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭaḥ|
--------------------------------------------| upodakā'tisārāya tilakalkena sādhitā||41||
Sa. upodakā tilakalkena sādhitā'tisārāya| tādarthye caturthyatra| artho-nimittam, tasmai idaṃ-tadartham, tadarthamevatādarthyam| tenātīsārakāraṇamityayamartho jāyate|
Ā. rā. upodakāyāstilakalkasaṃskāreṇa virodhamāha upodaketi|
balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyate| bhṛṣṭā varāhavasayā saiva sadyo nihantyasūn||42||
Sa. balākā-pakṣijātiḥ, vāruṇyā-prasannayā yuktā, viruddhā| kulmāṣaiḥ-nātisvinnamudgādibhiśca saha virudhyate| saiva balākā, varāhavasayā bhṛṣṭā sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, prāṇān mārayati|
Ā. rā. balākāyā vāruṇīyogāt kulmāṣayogācca cirodhamāha-balāketi| arddhasvinnā mudgādayaḥ-kulmāṣāḥ| balākāyā varāhavasayā bharjanādirodhamāha-bhṛṣṭeti|
tadvattittiripatrāḍhyagodhālāvakapiñjalāḥ| eraṇḍenāgninā siddhāstattailena vimūrcchitāḥ||43||
Sa. tittiryādaya eraṇḍenāgninā siddhāḥ, tattailena-eraṇḍatailena, vimūrcchitāḥ-bahuśo bhṛṣṭāḥ, tadvat-balākāvat sadyo jīvitaharāḥ| patrāḍhyo-mayūraḥ|
Ā. rā. tittiryādīnāṃ saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-tadvaditi| patrāḍhco-mayūraḥ| kapiñjalo-gauratittiriḥ| eraṇḍena-eraṇḍakāṣṭhotthena| tattailena-eraṇḍatailena| vimūrcchitāḥ-bhṛṣṭāḥ| tadvat-balākāvat, sadyo ghnanti|
hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakaprotapācitam| haridrāvahninā sadyo vyāpādayati jīvitam||44||
Sa. hārītasya-pakṣiviśeṣasya, māṃsaṃ hāridraśūlake protaṃ- āsaktaṃ, ca tatpācitaṃ ca hāridrāgninā sadyo jīvitaṃ hanti|
Ā. rā. hārītasya saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-hārītamāṃsamiti| hārītaḥ-pratudapakṣiviśeṣaḥ| hāridraśūlakaṃ-dāruharikāṣṭhakṛtaṃ śūlam| haridrāvahninā-dāruridrākāṣṭhāgninā|
bhasmapāṃśuparidhvastaṃ tadeva ca samākṣikam| --------------------------------------------|45|
Sa. tadeva-hārītamāṃsaṃ, bhasmapāṃśuparidhvastaṃ samākṣikaṃ viruddham| bhasma ca pāṃśuśca bhasmapāṃśū,-bhūtireṇū, tābhyāṃ paridhvastaṃ-dhūsaritam| siddhasāre coktam-"na jātu kaṭutailena bhṛṣṭāmadyādupodakām| priyaṅgukalkadigdhāṅgaḥ pāyasaṃ na samācaret||" iti|
Ā. rā. hārītamāṃsasya bhasmādisaṃyogādvirodhamāhabhasmeti| bhasmanā pāṃśunā vā paridhvastaṃ-sadyo vilulitam, madhuyuktaṃ tadeva-hārītamāṃsaṃ, sadyo jīvitaṃ vyāpādayatītyarthaḥ|
-------------------------------------------------| yatkiñciddoṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ||45|| viruddhaṃ---------------------------------------| --------------------------------------------|46|
Ā. rā. dravyāṇāmānantyāt pratipadoktyā'śeṣaviruddhasaṅgrahaḥ kartumaśakyaḥ, iti tatsaṅgrahārthaṃ vyāpi lakṣaṇamāha-
Sa. yatkiñcit-annapānamauṣadhaṃ vā, doṣamutkleśya-svasthānātsañcalayya, na haret-bahirna niṣkāsayet, tatra samāsataḥ saṃkṣepato viruddham|
Ā. rā. anuktavirodhasaṅgrahārthaṃ virodhasāmānyalakṣaṇamāha-yatkiñciditi| yaktiñciddravyaṃ doṣamutlkeśayati na tu nirharati, tatsarvaṃ viruddham| samāsataḥ-saṅkṣepāt| vistarastu saṃyogādibhedairanantaḥ| śodhanamapyutlkeśayati paraṃ nirharati, śamanamapi na nirharati paraṃ notlkeśayati, iti na tayorviruddhatvam|
------------- śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| ------------------------------------------------|46|
Sa. śuddhiratreṣṭā| atra-virudddhāhārakṛte vikāre, śuddhiḥ vamanavirekādirūpā, iṣṭā-śreṣṭhā| kupitadoṣasamūhasya vamanādibhirnirharaṇāttannirhāre cārogyotpattiḥ| śamo veti| na kevalaṃ śuddhiriṣṭā, śamaśceṣṭaḥ| kaiḥ? teṣāṃ-vairodhikakopitadoṣāṇāṃ tatkṛtānāṃ vā visphoṭādīnāṃ vikārāṇāṃ, virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairoṣadhaiḥ|
Ā. rā. atha viruddhānnapānajānāṃ vyādhīnāṃ pratīkāraḥ| tatra utpannānāṃ paratīkāramāha-śuddiriti| śuddhiḥ-vamanavirecanādikā| atra-viruddhānnajeṣu vyādhiṣu| ye tu śuddhiṃ nārhanti teṣāṃ śamaḥ-śamanaṃ, pratīkāra iṣṭaḥ| kaiḥ? tadvirodhibhiḥ,-tasya-viruddhānnasya, virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairāhāravihārauṣadhaiḥ|
na ca śodhanaśamanarūpa evopakramo'tretyāha- --------------------------------------------| dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ||46||
Sa. taireva-vairodhikakupitadoṣapratipakṣabhūtairdravyaiḥ, pūrvaṃ-prathamaṃ, yā śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ, sā ca viruddhāhārakṛte vikāre praśasteti| yathā,-mākṣikaharītakyādinā pittaśleṣmaharaṇauṣadhena santataśīlanādabhisaṃskṛte dehe pittaśleṣmakaraṃ viruddhamupayuktaṃ sadvikartumaśaktam| etaduktaṃ bhavati,-viruddhapratipakṣaguṇavatā dravyeṇa dehastathā dārḍhyaṃ grāhito yathā viruddhamapi dravyaṃ vikāraṃ kartuṃ nālam|
Ā. rā. anutpannānāmutpattipratibandhahetuṃ pratīkāramāha-dravyaistaireveti| taireva- viruddhānnavirodhibhireva| pūrvaṃciruddhānnasevanātprāk| abhisaṃskṛtiḥ- tadguṇabhāvitatvam| taiḥ-viruddhānaireva śarīrasyābhisaṃskṛtiriti vyākhyāne "sātmyamalpaṃ ca bhojanam" iti vakṣyamāṇena sātmyena paunaruktayam|
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virodhdyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam||47||
Sa. vyāyāmo vidyate yeṣāmiti "arśaāditvāt" ac| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balena śālituṃ-ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te-balaśālinaḥ| snigdhāḥ snigdhavṛṣyāhārasātmyāḥ| vyāyāmināṃ virodhyapi bhojanaṃ na pīḍāyai-na rogotpattaye| evaṃ snigdhādīnāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ kāryaḥ| kecit "vyāyāmi" iti paṭhanti| tathā, viruddhamapyannaṃ yadabhyāsāt sātmyaṃ-sātmībhūtaṃ, tathā, alpaṃ-alpamātrayā ca yadbhojanaṃ, tacca viruddhamapi na pīḍāyai iti yojyam| atha yadyapathyamapi sātmyatāṃ prāptaṃ tatkiṃ tyājyaṃ na vā? kathaṃ ca tyājyaṃ ? kathaṃ ca pathyaṃ bhojyaṃ? ityāha-
Ā. rā. vyāyāmādīnāmanutpattihetutvamāha-vyāyāmīti| vyāyāmino-vyāyāmanityāḥ| snigdhāḥ-snehabhāvitaśarīrāḥ| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balaśālinaḥ-sahajabalayuktāḥ| sahātmanā bhūtaṃ-sātmyam, ātmanaḥ sahāyabhūtamanukūlaṃ sukhāvahamityarthaḥ| tacca dvividhaṃ,-kṛtrimamakṛtrimaṃ ca| tatra yadabhyāsena kiyate tat-kṛtrimam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 9)- "ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate|" iti| akṛtrisaṃ tu dvividhaṃ,-nirupādhikaṃ sopādhikaṃ ca| tatra doṣādinirapekṣaṃ-nirupādhikam, taddoṣasātmyākhyam| yadāha carakaḥ-"upaśete yadaucityāddoṣasātmyaṃ taducyate|" iti| doṣādisāpekṣaṃ-sopādhikam| tatra doṣādiviparītaguṇatvaṃupādhiḥ| yadāha khāraṇādiḥ- "doṣaprakṛtideśartuvyādhīnāṃ svaguṇaiḥ pṛthak| viparītaguṇaiḥ sātmyaṃ tulyaṃ cāsātmyamucyate||" iti| asātmyaṃ tu-yathāyathaṃ sātmyaviparītam| tattu kṛtrimaṃ ciraparityāgena kriyate| sopādhike doṣāditulyaguṇatvaṃ-upādhiḥ| sātmyāsātmye eva nirupādhike pathyā pathye ucyete| sopādhike tvauṣadhānauṣadhe| tatra viruddhabhojanasya nirupādhikāsātmyasya kṛtrimatvena sopādhikatvena vāsātmyatve sati na pīḍākaratvam| nirupādhikasopādhikakṛtrimāṇāmuttarottaraṃ balatvāt| kimatra pramāṇam ? iti cet, nirupādhikātsopādhikaṃ balīya ityara tāvatsaṅgrahavacanaṃ pramāṇam (sū. a. 9)- "doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam| ekadhyaṃ dadhidigdhādiyojanā na virudhyate||" iti| tābhyāmapi kṛtrimaṃ balīya ityatra ṛtucaryokta ṛtusandhikramaḥ| tatra hi pūrvartucaryāyā uttarartusambandhātsopādhikamasātmyatvam| pūrvartuśīlanācca kṛtrimaṃ sātmyatvam| uttarartucaryāyāstu tatsambandhātsopādhikaṃ sātmyatvam| pūrvartāvaśīlanāñca kṛtrimamasātmyatvam| tatra kṛtrimābhyāṃsātmyāsātmyābhyāṃ sopādhikayorasātmyasātmyayorbādhaṃ matvātannivṛtyarthamṛtusandhikrama uktaḥ| deśakālaprakṛtidoṣavyādhisātmyānāmuttarottaraṃ balavat, uttarottaramevāntaraṅgatvāt| alpaṃ-hīnamātram| nanu, alpamapyalpāṃ pīḍāṃ karotyeva| tatkathaṃ na pīḍāyai ? satyam| karotyeva| kintvasāvalpatvenānabhivyaktatvādasadvadupacaryate, anudarā kanyetivat| asakṛdupayujyamāne tu tasminnabhivyajyata eva|
pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet| niṣeveta hitaṃ tadvadekadvitryantarīkṛtam||48||
Sa. apathyaṃ-ahitamannaṃ pānaṃ vā yallaṅghanaplavanajāgaraṇasvapnādikaṃ vā ceṣṭitamahitamabhyastaṃ tat pādena-caturthāṃśena tyajet, ahitaphalatvāt| taddhi śarīrocitamapyapathyatvādudarke doṣāya sampadyate, na guṇāya| yadi tu tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmyībhūtaṃ yasmiṃścaturthāśenā'pi tyajyamānena śarīrabādhā śaṅkyate vahnimāndyādvā, tadā pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet| iti vāśabdārthaḥ| tena tulyaṃ vartate-tadvat,-tenaiva krameṇa pādena pādapādena vā, hitaṃ niṣeveta-śīlayet| kathametaddvayamapyapathyapathyarūpaṃ tyājyaṃ niṣevyaṃ ca ? ityāha-eketyādi| ekaśca dvau ca trayaśca tairantarīkṛtam| ekadvitribhirannakālairvyavadhānaṃ kṛtvā [yathā bhavati tathā] apathyaṃ pādena pādapādena vā tyajet| tadvat hitaṃ seveta| ekadvitryantarīkṛtamiti kriyāviśeṣaṇatvādatra napuṃsakaliṅgatvam| adhunaitadeva spaṣṭīkṛtyocyate| apathyātpāṭalavrīhyāderabhyastātpādamekaṃ tyaktvā'nucitātpathyādraktaśālyādestameva pādaṃ dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya yojyam| evamannakālamekamativāhayet| evaṃ pādenāpathyamabhyastaṃ tyaktaṃ bhavati| pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| tato dvitīye'nnakāle sarvamapathyaṃ yojanīyam| evamekenānnakālenāpathyapādo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādadvayamupayujya, tataścaturthe sarvamapathyaṃ bhojyaṃ pañcame ca| evamannakāladvayena pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayamantarīkṛtam| tataḥ ṣaṣṭhe'nnakāle pādamucitādapathyāt pādatrayamanucitātpathyādbhuktvā, saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ bhojyam| evamannakālatrayeṇāpathyamantarīkṛtam| tato daśame'nnakāle sarvaṃ pathyaṃ sevanīyam| evaṃ pādapādenāpyayameva kramaḥ| spaṣṭārthaṃ ca dikpradaśaryate| yathā-yavakādeḥ ṣoḍaśāṃśaṃ tyaktvā'nucitācchālyādeḥ pathyātṣoḍaśāṃśameva dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya bhojyam| evamapathyamabhyastaṃ pādapādena tyaktaṃ bhavati pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| dvitīye'nnakāle sarvamapathyaṃ sevyam| evameke (nānnakāle) nāpathyaṣoḍaśāṃśo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādapādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādapādadvayaṃ dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya sevyam| tataścaturthe pañcame cānnakāle sarvamapathyaṃ bhojyam| evaṃ kāladvayena pādapādadvayamapathyasyāntarīkṛtam| tataḥ ṣaṣṭhe'nnakāle'nucitātpathyāt pādapādatrayamucitādapathyāt pādapādāstrayodaśeti bhojyam| tataḥ saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ bhojyam| evaṃ kālatrayeṇāntarīkṛtam| tato daśame'nnakāle pathyādanucitāt pādapādāścatvāraḥ, apathyapādapādā dvādaśeti bhojyam| tata ekādaśe'nnakāle sarvamapathyaṃ bhojyam| tata ekenānnakālenāntarīkṛtam| evamannakāladvayatrayāntaritaṃ ca tāvadyojyam, yāvatpathyasya ṣoḍaśapādāḥ sevyatayā sampadyante|
Ā. rā. viruddhamapi sātmyaṃ na bādhyate, kiṃ punaraviruddham? ataḥ sātmyīkaraṇamāha| tatra sātmyīkaraṇe kramamāha-pādeneti| abhyastaṃ-abhyāsātsātmyatāṃ yātaṃ, yadapathyaṃ tat pādena-caturthāṃśena, pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet| tadvat-apathyavat, hitaṃ-pathyaṃ, niṣeceta-yāvatāṃ'śenāpathyaṃ tyaktaṃ tāvatāṃ'śena pathyaṃ bhajet, nityasevyasyāhārarāśeryadapathyena nyūnatvaṃ tatpathyena pūrayedityarthaḥ| kathaṃ tyajet ? ekadvitryantarīkṛtamiti,-ekadvitribhirdivasairantarīkṛtaṃ-vijātī-yabhojanena vyavahitam| etaduktaṃ bhavati,-yadā pādena tyāgaḥ kriyate tadā prāthame'hanyapathyasya pādāstrayaḥ, pathyasyaikaḥ| dvitīye'hani catvāro'pyapathyasya| tṛtīye prathamavat| ityekāntarīkaraṇam| caturthe'hani dvau pādāvapathyasya, dvau pathyasya| pañcamaṣaṣṭhayostṛtīyavat| saptame caturthavat| iti vdyantarīkaraṇam| aṣṭame tvapathyasyaikaḥ, pathyasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśeṣu saptamavat| dvādaśe'ṣṭamavat| iti tryantarīkaraṇam| trayodaśe catvāro'pi pathyasya| caturdaśe dvādaśavat| pañcadaśe trayodaśavat| iti punarekāntarīkaraṇam| vdyantaratryanrarīkaraṇapunarnāsti, caturṇāmapi pādānāṃ pūrṇatvāt| ṣoḍaśāṃśapakṣe tvekadvitryantarīkaraṇasya pañcakṛtva āvṛttiḥ| tata ekamekāntarīkaraṇam| evaṃ triṣaṣṭyā divasaiḥ ṣoḍaśāṃśāḥ pūryante| atra yadyapi vyavadhāyakaviśeṣo noktaḥ, tathā'pi pūrvasminnantare yavdyavadheyaṃ, tadevottarasminr vyavadhāyakaṃ jñeyam| evamapathyatyāge pathyasevāyāṃ ca krama āddato bhavet| yadi tvapathyameva vā sarvatra vyavadhāyakaṃ kriyate, tadā na krama āddato bhavet| kramaścātra pradhānam| antaraṃ ca dinaireva, na bhojanakālaiḥ| uktaṃ ca tantrāntare-"apathyaṃ sātmyapyannaṃ ceṣṭāṃ vā pādaśastyajet| bhajecca pādaśaḥ pathyamekadvitridināntaram||" iti| caturbhāgaṣoḍaśabhāgayoradharottarakalpanāniṣedhaparatvāt pañcaṣaṭsatpabhāgādikalpanānāṃ na niṣedhaḥ| atastā apyavasthānusārataḥ svayamūhyāḥ| yadyapyatra vākye bhaṭṭārakahariścandrādibhirbahavaḥ pakṣā darśitāḥ, tathāpyameva pakṣo jyāyānityasmābhirdarśitaḥ| jyāyastvaṃ tvasya vākyasyārjavenaiva pratīyamānatvāt caturdaśāhartusandhikaraṇenācāryasyābhipretatvācca|
evamanena krameṇāpathyadoṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca saṃvardhitāḥ sthiratāṃ prāpnuvanti| ityata āha--------------------- apathyamapi hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyameva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyate sahasā'nyathā||41||
Sa. hi-yasmāt, sahasā-kramamimamanālocya, anyathā uktavidhyatikrameṇa, apathyamapi tyaktaṃ sātmyavikārāya jāyate| pathyameva vā sahasā śīlitamasātmyavikārāya jāyate| sātmyāsātmyābhyāṃ vikāraḥ-sātmyāsātmyavikāraḥ, tasmai "klRpisampadyamāne" iti caturthī|
Ā. rā. akrameṇa sātmyīkaraṇe doṣamāha-apathyamapīti| hi-yasmāt, anyathā-uktakrāmādanyena prakāreṇa, tyaktamapathyamapi, śīlitaṃ pathyamapi, sahasā vikārāya- vikārakāraṇāya jāyate| kutaḥ ? sātmyāsātmyam,- yataḥ apathyaṃ hi sātmyam, pathyaṃ hyasātmyam, atastayorakrameṇa tyajanabhajane rogāya bhavata ityarthaḥ|
krameṇa tvapathyatyāgapathyaśīlane vidhīyamāne guṇāya syātāmiti darśayati------- krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||
Sa. doṣāḥ apathyābhyāsajāḥ, krameṇa-pūrvoktena, apacitāḥ-kṣayaṃ nītāḥ, guṇāśca-pathyopayogajāḥ, krameṇa-pūrvoktenaiva, upacitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ santaḥ, puruṣāṇāṃ yathāsaṅkhyamapunarbhāvaṃ yānti doṣāḥ| guṇāścāprakampyāḥ-sthirā bhavanti|
Ā. rā. krameṇa sātmyīkaraṇe guṇamāha-krameṇeti| santo yāntyapunarbhāvamiti| guṇo dvividhaḥ,-doṣāpacayo guṇopaccayaśca| tatra krameṇa- sātmyīkaraṇakrameṇa, doṣā apacīyante guṇāścopacīyante| tatra doṣāḥ kramāpacitāḥ santo' punarbhāvaṃ yānti,-yathā punarnotpadyante tathā naśyantītyarthaḥ| guṇāstu krameṇopacitāḥ santo'prakampyā bhavanti, yathā punarna kṣīyante tathā varddhanta ityarthaḥ|
sāmpratamahitāhārasevanaṃ sadā tyājyamiti sadyuktiṃ darśayati---------- atyantasannidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartumarhati||51||
Sa. doṣāṇāmahitaiḥ-āhārādibhiḥ dūṣaṇaṃ kartuṃ vidvān-paṇḍito, nārhati-na yujyate| kimbhūtānām? atyantaṃ-atiśayena, sannidhānaṃ-nikaṭatvaṃ, yeṣāṃ doṣāṇāṃ ta evaṃ teṣām| tathā, dūṣaṇātmanāṃ-dūṣaṇasvabhāvānām|
Ā. rā. apathyasya sātmyīkaraṇaṃ niṣedhati-atyanteti| yadyapi sātmyībhūtamapathyaṃ doṣānna dūṣayati, tathāpi yāvatā kālena tatsātmyībhavati tāvantaṃ kālaṃ dūṣayatyeva| dūṣaṇaṃ ca doṣāṇāmalpamapi vidvān-ātmahitajñaḥ pumān, ahitaiḥ- viruddhaiḥ kāraṇabhutaiḥ, kartu nārhati| katham? bhūyaḥ-punaḥ, te hi doṣāḥ prāgeva dūṣaṇātmāno-dūṣakatvasvabhāvā atyantasannidhānaśca,-dūṣyasya-śarīrasyātyantaṃ sannihitāḥ| tasmāccharīraṃ rakṣatā viruddhaṃ na sātmyīkartavyam|
etatprasaṅgena cedamāha----------------- āhāraśayanābrahmacaryeryuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||
Sa. āhāraḥ-annapānasevā| śayanaṃ-svapnaḥ| abrahmacaryaṃ strīṇāṃ sevā| āhārādīnāṃ dvandvaḥ| etairyuktyā prayojitaiḥ śarīraṃ satataṃ dhāryate| kimiva kaiḥ? āgāraṃ-gṛhamiva, dhāraṇaiḥ stambhairyathā|
Ā. rā. avidhisevanādibhyo'nnapānaṃ rakṣedityāha-āhāreti| āhāraḥ-annapānasevā, śayanaṃ-nidrā,abrahmācarye-sambhogaḥ, tairnityaṃ yuktyā prayojitaiḥ śarīraṃ dhāryate| dhāraṇaiḥ-stambhairāgāramiva| yuktiḥ-śāstroktaprakāraḥ dhāraṇaṃ ca-annapānasukhapariṇāmadvāreṇa|
āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate| --------------------------------------------||2||
Sa. tatra-teṣu triṣu madhyāt, āhāro varṇitaḥ-ṛtucaryāyāṃ dravānnasvarūpavijñānīyayośca| tatra tatra ca-śāstrabhāge jvaracikitsādau ca, vakṣyate|
Ā. rā. tatrāhāramatideśenāha-āhāra iti| tatrāhāraḥ, tatra tatra- ṛtucaryādau varṇitaḥ| vakṣyate ca-mātrāśitīyādau|
śayanābrahmacaryayostvihaiva vidhiṃ vaktukāma āha- -----| nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam||53|| vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca| --------------------------------------------|54|
Sa. nidrāyattaṃ-nidrādhīnam| sukhaṃ-ārogyam| duḥkhaṃ-rogaḥ| tathā, puṣṭyādi ca| jīvitaṃ na ca jīvitamiti sambandhaḥ| ajīvitena-maraṇena yogo bhavatītyarthaḥ|
Ā. rā. athāvidhiśayanādannapānarakṣā| tatra nidrāṃ stauti-nidrāyattamiti| nidrāyattaṃ-nidrādhīnam| vṛṣatā-śukravṛddhiḥ| klībatā-śukrakṣayaḥ| na ceti naño jīvitena sambandhaḥ, ajīvitaṃ maraṇamityarthaḥ|
sāmprataṃ duṣṭanidrāṃ nirdiśati- --------------------------------------------| akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā||54|| sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā| --------------------------------------------|55|
Sa. akāle niṣevitā'ti ca niṣevitā na ca niṣevitā nidrā sukhaṃ-ārogyalakṣṇam, āyuśca-jīvitam, te sukhāyuṣī parākuryāt-nāśayet| keva? aparā kālarātririva|
Ā. rā. ekasyā nidrāyāḥ parasparaviruddhasukhaduḥkhādihetutvāyogādaupādhikabhedamāśritya vibhādamāha-akāla iti| akāle sevitā-mithyāyogarūpā, atiprasaṅgātsevitā-atiyogarūpā, na ca sevitā-hīnayogarūpā, niṣevitā-niyatatvena sevitā samyagyogarūpā ceti caturdhā nidrā| tatra parā-caturthī nidrā, sukhāyuṣī kuryāt| aparā-trividhā asamyagyogarūpā, kālarātririva-saṃhārapravṛttamahākālīva, sukhāyuṣī hanyādirtyarthaḥ| sukhāyuṣorādyantayorgrahaṇāt pāṇinipratyāhāravat sukhapuṣṭibalavṛṣatājñājīvitāni gruhrānte| "kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ kaphāgantutamobhavā ca| nidrā bibharti prathamā śarīraṃ pāpmā'ntagā vyādhinimittamanyāḥ||" iti saṅgrahoktānāṃ (sū. a. 9) saptānāṃ catasṛṣvevāntarbhāvaḥ|
atha nidrāguṇaprasaṅgena tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha----- --------------------------------------------| rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ, snigdhaṃ prasvapanaṃ divā||55|| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam| --------------------------------------------|56|
Sa. apiśabdāvatra sāmarthyalabdhau boddhavyau| tena rātrāvapi jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tvāgneyamatyarthaṃ rūkṣaṃ kālenāhitabalatvāt| tathā, prasvapanaṃ divā'pi snigdham, rātrau tu saumye kāle'tiśayena snigdhamityavatiṣṭhate| apiśabdābhyāmantareṇa tu rātrāveva jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tu snigdhamityartho jāyate| vyavacchedyaphalatvādvākyānām| evaṃ divasa eva snigdhaṃ prasvapanam, rātrau tu rūkṣamiti| na caitadyujyate| yadi jāgaraṇaṃ sadā rūkṣaṃ nābhaviṣyat, tatkathamidamupapatsyate ? "bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||" iti| eṣāṃ hyāpatarpaṇameva hitam| yaccāpatarpaṇaṃ tadavaśyaṃ rūkṣam| tasmādetairapatarpaṇasvabhāvaṃ jāgaraṇameva sevyam| tathā, "grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ| divāsvapnohito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ|| mukttvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ|| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān| ajīrṇyabhihitonmattān divā svapnocitānapi||" tadeteṣāṃ santarpaṇārhatvātsantarpaṇameva hitam| yacca santarpaṇaṃ tadavaśyaṃ snigdham| tasmādetaiḥ santarpaṇasvabhāvameva sadā prasvapanaṃ sevyam| evaṃ ca pūrvameva vyākhyānaṃ yuktam| prasvapnajāgaraṇakriyayoradravyayorapi rūkṣasnigdhatvamupacārādupapannam| yathā,-rūkṣaṃ dravyaṃ guggulvādi kaphamedaḥprabhṛtīn saumyān bhāvān kṣapayati, tathaiva yadā jāgaraṇamapi tatkṣapayaddṛṣṭaṃ tadā tadrūkṣakāryakaraṇādarūkṣamapi rūkṣamityupacaryate| tathā, prasvapanādarvāk kaphamedaḥprabhṛtīnāṃ somyānāṃ bhāvānāṃ svahetorutpādastathā nopalabhyate, yathā prasvapanādanantaram| tasmātprasvapanamasnigdhamapi snigdhamityupacaryate| pracala ivācaratīti kyaṅantānniṣṭhā| āsīnasya upaviṣṭasya, pracalāyitaṃ-avaghūrṇitaṃ,-āsīnapracalāyitam, na tu prasvapanaṃ sarvasarvikayā| yena snehanahetuḥ syāt| rūkṣakāryā karaṇādarūkṣam| anabhiṣyandi tu viśeṣeṇa| āsīnapracalāyitaṃ punarīdṛgrūpamityarthaḥ|
Ā. rā. caturvidhāyāḥ svarūpamāha-rātrāviti| rātraujāgaraṇaṃ-kāle'pyaśayanaṃ,hīnayogākhyam| tadrūkṣaṃ-vātavyādhihetuḥ| divā prasvapanaṃ-akāle śayanam| tacca kāle'tisuptasyātirogākhyam, akāle suptasya mithyāyogākhyam, tadubhayamapi snigdhaṃ-kaphapittavyādhihetuḥ| āsīnapracalāyitaṃ-kāle śayanaṃ, samyagyogākhyam| taddhyāsīnapracalāyitasya bhavati| sa hi sisvopaviṣṭaḥ śayanaṃ yadaiva cala ivācaritumārabhate, tadaivasvapiti| na tvanudīrṇāṃ nidrāmudīrayati, nāpyudīṇāṃ dhārayati| tacca na rūkṣam, nāpi snigdham| uktaṃ ca khāraṇādinā-"indriyātiśramādrūkṣo vātalo jāgaro niśi| tadālasyāddivāsvapnaḥ snigdhaḥ pittakapholbaṇaḥ|| āsīnapracalaḥ svapno nirabhiṣyandibṛṃhaṇaḥ|" iti| pracalāyita iti pracalaprātipadikātkaṇḍvādiyagantādādikarmaṇi niṣṭhāyāṃ rūpam| anye tvāsīnapracalāyitaśabdenopaṣṭasyaiva śayanamāhuḥ| te ca divetyanivartya divaiva tatkāryamityāhuḥ| yadāha bheḍaḥ-svapnakāmo divā kāmamupaviṣtaḥ śayīta vā| prastīrṇāṅgasya jantorhi śleṣmā koṣṭhe pravartate||" iti|
yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṃ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha- ----- grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56|| divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ| muktvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57|| krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān||58|| ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati||59||
Sa. grīṣmakāle divāsvapno hitaḥ| yatastasmin kāle pavanaccayo bhavati| ādānasya ca paripuṣṭatvādatiraukṣyaṃ bhavati| rātrayaścanidrāsamāptyayogyā alpā bhavanti| divāsvapnaśca santarpakaḥ| grīṣmādaparasmin kāle kaphapittakaraḥ| so'cintyatvāddhetuprabhāvasya| bhāṣyādiklāntādīn muktvā-varjayitvā| tenaitaduktaṃ bhavati,-grīṣmādaparasminnapi kāle svapna eṣāṃ hita eva| yānaṃ aśvādi| kṣataḥ-khaḍgādicchhinnaḥ| abhihato-laguḍādinā| divāsvapnocitāḥ-śīlitadivāsvapnāḥ| tatra bhāṣyādiklāntānāṃ pavanakopāt svapno'nujñātaḥ| śvāsahidhmādīnāṃ vegavismaraṇārtham| vṛddhādīnāṃ yathāyathaṃ santarpaṇārthaṃ vegavismaraṇārthaṃ ca| ajīrṇināṃ divāsvapnocitānāṃ ca dhātuvaiṣamyaparihārārthaṃ divāsvapno'numatastantrakṛtā| tathā coktam-"ucito hi divāsvapno yeṣāṃ nityaṃ śarīriṇām| vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā||" iti| nanu, ajīrṇināṃ divāsvapno na yuktaḥ, divāsvapnasya kaphavṛddhikaratvāt| kaphavṛddhyā cāgnimāndyam| agnimāndyādajīrṇānnasyāpāka ityanuktasteṣāṃ divāsvapnaḥ| atrocyate| divāsvapnenājīrṇināṃ dhātusāmyaṃ bhavati| dhātusāmye ca satisvasthānasthitairdoṣairanupahato vahniḥ pacanakṣamo bhavati| kaphastu vṛddho'pi naiteṣāmagnimāndyaṃ vidhatte| api tvaṅgānāṃ puṣṭimādadhāti| ata evānantaramevovāca śāstrakāraḥ-"dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati|" iti|
Ā. rā. divāsvanpasyāsamyagyotvamapatradati-grīṣma iti| grīṣme vāyucayādīnāṃ sdbhāvāt divāsvapno hitaḥ| ādānagrahaṇaṃ śiśiradinādārabhya pratidinavṛddhyā'tiśayitasya raukṣyasya rātryalpabhāvasya ca prāptyartham| anyathā vāyucayavattayorapi grīṣmamātrahetukayoḥ prāptiḥ| tatra divāsvapnaḥ snigdhatvādvāyucayaṃ raukṣyaṃ ca hanti, mātrāpūraṇādrātryalpatvakṛtaṃ hīnayogaṃ ca| nanu, vātaghno'pi divāsnpaḥ kaphapittakaratvādahitaḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 13/16)- "prayogaḥ śamayevdyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śaddhastu śamayedyo na kopayet||" iti| ata āha-anyasminnityādi| hi-yasmāt, saḥ-divāsvapno, grīṣmādanyasminnṛtau bhāṣyaklāntadīn muktvā kaphapittakaraḥ| na ca grīṣme, na ca bhāṣyaklāntādīn| tatra grīṣme kālasvabhāvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 89/44)- "grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvanpātprakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvanpastasmātteṣu na śasyate||" iti| bhāṣyaklāntādīnāṃ tu kutaḥ ? ityāha-dhātvityādi| hi-yasmāt, eṣāṃ-bhāṣyaklāntādīnām, tathātenaprakāreṇa,dhātusāmyaṃ bhavati| samībhūtaḥ śleṣmā śiraḥkaracaraṇādīṇyaṅgāni puṣṇāni| dhātavo-vātādayo rasādayaśca| dhātusāmyahetutvānna kaphapittakaratvam| kaphapittavṛddheḥ sāmyārthatvānna vikārārambhakadoṣahetutvam| bhāṣyaṃ-vāgvyāpāraḥ| yānaṃ-aśvādinā gamanam| adhvā-padbhayāṃ gamanam| madyaṃ-madyapānam| strī-sambhogaḥ| bhāraḥ-śiraḥ skandhādibhirguruvastuvahanam| karma-kāyavyāpāraḥ| kṣataḥ-kṣākāsī| abhihataḥ-śastraprahārādipīḍitaḥ| divāsvapnocitaḥ-sātmyībhūtadivāsvapnaḥ| ayaṃ ca divāsvapno muhūrtameva kartavyaḥ| yadāha suśrutaḥ (śā. a. 4/38)- "prtiṣiddheṣvapi bālavṛddha" ityādi yāvat "muhūrtamātraṃ svapanam" iti|
bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||60||
Sa. tathā, bahumedaḥśleṣmāṇaḥ snigdhāhārādiśīlinaśca grīṣme'pyahani na svapyuḥ| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca rātriṣvapi kadācidapi na svapyāt|
Ā. rā. divāsvanpasyāsamyagyogatvaṃ pratiprasavati-bahumeda iti| bahumedaḥprabhṛtayo grīṣme'pi bhāṣyaklāntāditve'pi na divā svapyuḥ| rātrisvapnasya samyagyogatvamapavadati-viṣārta iti| jātukadācit|
akālaśayanānmohajvarastaimityapīnasāḥ| śirorukśophahṛllāsasrotorodhāgnimandatāḥ||61||
Sa. akāle śayanaṃ-svapnaḥ,-akālaśayanam, tasmādakālaśayanāt mohādayaḥ syuḥ| staimityaṃ-gātrāṇāṃ nirutsāhatvam|
Ā. rā. athāsamyagyogajā rogāḥ| tatra mithyāyogātiyogajān rogānāha-akālaśayanāditi| akālaśayanāt-dvividhātprāguktāt| staimityaṃ-ārdrapaṭāvanaddhāṅgatvam| saṅgrahe (sū. a. 9)- "kaṇḍūsakoṭhapiṭikāḥ kāsatandrāgalāmayāḥ| halīmakārddhāvabhedaśophārocakagauravam|| viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā||" iti|
atra ca kā cikitsā? ityāha----------------- tatropavāsavamanasvedanāvanamauṣadham| yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchhardanāñjanam||62|| nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śokabhīkrudhaḥ| ebhireva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmātisaṅkṣayāt||63||
Sa. tatra-teṣvakālasvapnajeṣu rogeṣu, upavāsādyauṣadhaṃ yojayet| nidrāyāśca bāhulyena rātriḥ kālaḥ| tathā coktam (saṅgrahe sū.a.9)-"lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī| bāhulyāttamaso rātrau nidrā prāyeṇa jāyate||" iti| atinidrāyāṃ satyāṃ tīkṣṇāni vamanāñjananasyāni yojayet, laṅghanādi ca| ebhireva ca-tīkṣṇavamanādibhirnidrāyā nāśo bhavati| śleṣmākhyasya dhātoratiśayenāpacayāt|
Ā. rā. akālaśayanajānāmauṣadhamāha-tatreti| atiyogasyauṣadhamāha-yojayediti| sa dvividhaḥ,-vegodīraṇaje nidrādhikyajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha dvitīyaḥ| tasya heturuktaḥ saṅgrahe (sū. a. 9)-"apacyamāno bāhulyātstrotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ| tataḥ strotaḥsu ruddheṣu jāyate gātragauravam|| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā|" iti| laṅghanaṃ-dvādaśavidham| vamananāvanayostu grahaṇamatiśayārtham| vyavāyaṃ-sambhogam| hīnayogasya hetumāha-ebhireveti| sa dvividhaḥ,- nidrāvidhāraṇajo nidrāvināśajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha dvitīyaḥ| ebhiḥ-atinidrauṣadhaiḥ| śleṣmātisaṅkṣayāditi hetukathanamanyeṣāmapi śleṣmakṣapaṇānāṃ nidrānāśahetutvakhyāpanārtham|
samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭe----------- nidrānāśādaṅgamardaśirogauravajṛmbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rogāśca vātajāḥ||64||
Sa. nidrānāśādaṅgamardādayo vātotthāśca rogāḥ syuḥ|
Ā. rā. nidrānāśajān rogānāha-nidrānāśāditi| jāḍyaṃ-jñānabhraṃśaḥ| apaktiḥ-āhārasyāvipākaḥ| vātajā rogāḥ- ākṣepakādayaḥ|
yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān||65||
Sa. yataśca samyak sevitāyā nidrāyā asamyak sevitāyāścā'nantaroktā guṇadoṣāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ, kālānatikrameṇa sātmyato-yāmadvayaṃ trayaṃ vā, niśi nidrāṃ bhajet| asātmyājjāgarādarddhena prātaḥ svapyāt| abhuktavān-abhukte sati| asātmyagrahaṇenaitat dyotayati,-na sarvasya rātrāvasuptasya jāgaraṇakālādardhena divāsvapna iṣyate, kiṃ tarhi ? yo yāvantaṃ kālamucitaṃ svapiti tasmātkālādyāvantaṃ kālaṃ niśi jāgṛyāttāvato'rdhenāsau prātaḥ svapyāt| keciddhi svalpanidrāḥ svabhāvato bhavanti|
Ā. rā. asamyagyogaṃ niṣidhya samyāgyogaṃ vidhatteyathākālamiti| nidrāṃ rātrau seveta, na divā| rātrāvapi yathākālaṃ-pravṛttikālānatikrameṇa, yasya yasmin rātrivibhāge nidrā pravartate sa tasminneva sevetetyarthaḥ| satmyataḥ-yāmadvayayāmatrayādisātmyānurodhena| rātrāvanidritasya divā svanpaṃ vidhatte-asātmyeti| prātaḥ pūrvāhṇe svapyāt| abhuktavān-akṛtabhojanaḥ| asātmiyārātrijāgaraṇakālādarddhakālam| sātmyaścedrātrijāgarastadā prātarnaiva svapyāt| arddhamityasātmyajāgarajanitadoṣanivartakanidrāparyāptakālopalakṣaṇam| ata evāha khāraṇādiḥ-" asuptānāṃ tathā rātrau tanmātraṃ svapanaṃ divā||" iti| bhedo'pirātrau svapyānna yāmāṃstriṃstānsvapyāddvirdivā naraḥ| etadapyāhurārogyaṃ nātra doṣo'sti kaścana||" iti|
śīlayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi| abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66|| kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā| mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ||67|| brahmacaryaratergrāmyasukhaniḥspṛhacetasaḥ| nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kāle nātivartate||68||
Sa. yo mandanidraḥ sa kṣīrādīn śīlayet| kāntābāhulatāśleṣādayo nidrāsukhahetavaḥ| kāntābāhulatāśleṣagrahaṇamāśleṣamātrameva nidrāsukhahetuḥ, na tu grāmyadharmaseveti darśanārtham| ata evānantaramāha-"brahmacaryaraternidrā svaṃ kālaṃ nātivartate|" iti| brahmacaryaratasyāpyanurāgato maithunābhilāṣo nidrāṃ nāśayedityāha-grāmyasukhe niḥspṛhaṃ ceto yasya sa tasya| tathā, santoṣatṛptasya|
Ā. rā. atha samyagyogahetuḥ| sa trividhaḥ,-jaghanyamadhyamottamabhedāt| tatra jaghanyamāha-śīlayediti| mandāmūḍhā svakālānabhijñā, nidrā yasya saḥ-mandanidraḥ| rasānmāṃsarasān| mūrddhatarpaṇaṃ-mūrddhatailam| karṇatarpaṇaṃ-karṇapūraṇam| akṣitarpaṇaṃ-prasiddham| madhyamamāha-kānteti| nirvṛtiḥ-sikham| kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣayāḥ-śabdādayaḥ| madhyamamāha-kānteti| nirvṛtiḥ-sukham| kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣāyāḥ-śabdādayaḥ| kāmaṃ-atyantam| uttamamāha-brahmacaryarateriti| brahācaryarateḥ-brahmacaryāsaktasya| grāmyasukhaṃ sambhogaḥ, tatra niḥspṛhaṃ-tato nivṛttaṃ, ceto yasya| saṃtoṣatṛptasya- yathālābhatuṣṭasya| svaṃ kālaṃ nātivartate-ucita eva kāle āyātītyarthaḥ|
yadā tu grāmyadharmeṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā tadadhikārārthamucyate-------------------- grāmyadharme tyajennārīmanuttānāṃ rajasvalām| apriyāmapriyācārāṃ duṣṭasaṅkīrṇamehanām||69|| atisthūlakṛśāṃ sūtāṃ garbhiṇīmanyayoṣitam| varṇinīmanyayoniṃ ca gurudevanṛpālayam||70|| caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṃ divasaṃ śirohṛdayatāḍanam||71|| atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālo vṛddho'nyavegārtastyajedrogī ca maithunam||72||
Sa. grāmyadharme-strīpuṃsaṃyogaviṣaye, anuttānaṃ striyaṃ tyajet, uttānāṃ- bhajedityarthaḥ| tathā, rajasvalatvādiyutāṃ tyajet| duṣṭaṃ vyādhimalādibhiḥ, saṅkīrṇaṃ-saṅkaṭaṃ ca, mehanaṃ-yoniryasyāstām| tathā, varṇinīṃ-brahmacāriṇīm| anyayoniṃ-ajāmahiṣyādiṃ ca tyajet| gurvityādi| grāmyadharme nirvartane sati gurudevanṛpālayāṃstyajet| tathā, caityādīṃstyajet| teṣu striyaṃ na saṅgacchhedityarthaḥ| caityādīnāṃ paryāyā dinacaryāyāmuktāḥ| āyatanaṃ-duṣṭānāṃ nigrahasthānam| parvāṇi-ravisaṅkrāntyādīni tyajet, teṣu kāmaṃ na sevetetyarthaḥ| tathā, anaṅgaṃ,-aṅgaṃ-jaghanam, nāṅgaṃ-anaṅgamaṅgasadṛśaṃ jaghanakāryanirvartanayogyaṃ mukhādikamucyate| dākṣiṇātyā hi mukhena tat kurvanti, tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvanti, tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvītetyarthaḥ| mūrdhavakṣo'bhighātaṃ ca tyajet| tathā, atyāśitādayaḥ surataṃ tyajeyuḥ| atyāśitaḥatisuhitaḥ| adhṛtiḥ-durmanāḥ| anyavegārtaḥ-purīṣādivegāturaḥ| nanu, kṣudvegārta ucyate| tato'nyavegārta ityanenaivāsyārthasya labdhatvāt kiṃ kṣudvānityanena? satyametat| atiśayārthaṃ tvetat| yathā kṣudvegārtaḥ striyaṃ gacchannatiśayena pīḍayā bādhyate, na tathā'nyavegārta iti|
Ā. rā. athāvidhisambhogādāhārarakṣā| tatra sambhoganiṣiddhānyāha- grāmyetyādi| grāmyadharme-sambhoge, anuttānatvādiviśiṣṭaṃ nārīṃ tyajet| apriyāṃ-anabhīṣṭām| apriyārāṃ-aniṣṭācaraṇām| doṣamehanāṃ-doṣadūṣitayonim| sakrīrṇamehanāṃ-saṅkucitayonim| atisthūlāmatikṛśāṃ ca| sūtāṃ-asampūrṇādhyarddhamāsaprasūtim| anyayoṣitaṃ- parastriyam| varṇinīṃ-brahācāriṇīm| anyayiniṃ-vijātīyāmajāmahiṣyādim| gurvālayādīṃśca tyajet| caityādayo dinacaryāyāṃ vyākhyātāḥ| ambu-jalāśayaḥ| āyatanaṃ-vadhasthānam| parvāṇi-puṇyakālāḥ| anaṅgaṃ-hastamukhādi| divasaṃaparvaṇyapi| śirastāḍanaṃ hṛdayatāḍanaṃ ca-muṣtyādinā| dinacaryāyāṃ sāmānyato niṣiddhasyāpi devālayādeḥ punarniṣedhaḥ sambhoge deṣabhūyastvakhyāpanārthaḥ| atyāśitādeḥ sambhogaṃ niṣedhati-atyāśita iti| atyāśitaḥ-atitṛptaḥ| adhṛtiḥ-ahṛṣṭaḥ| kṣudvān-kṣudhitaḥ| duḥsthitāṅgaḥ-viṣamasthitagātraḥ| pipāsitaḥ-tṛṣitaḥ| anyavegārtaḥ-śukretaravegapīḍitaḥ| kṣuttṛṣorvegatve'pi pṛthaggrahaṇamalpayorapi tayorniṣedhārtham|
samprati ṛtuviśeṣeṣu nidhuvanaṃ niyamayati--------------- seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtāṃ hime| tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvarṣānidāghayoḥ||73||
Sa. tṛpto-vājīkaraṇaiḥ sañjātasantarpaṇaḥ san, kāmato- yathecchayā, hime-hemantartau śiśire ca, kāmaṃ-yathecchaṃ, seveta| vājīkṛtāmiti sampadāditvātkvip| tṛpta iti kto'dhikaraṇe ca dhrauvyetyādinā'dhikaraṇe ktaḥ| adhikaraṇavācinaśceti ṣaṣṭhī| vasante śaradi ca tryahāt-trayahamatikramya, maithunaṃ niṣeveta| varṣāgrīṣmayoḥ pakṣāt kāmaṃ bhajet|
Ā. rā. ṛtuvaśātsambhogaṃ vidhatte-seveteti| himehemantaśiśirayoḥ| kāmaṃ-sambhogam| kāmataḥ-svecchayā| vasante śaradi ca vdyahāt-vdyahamantaraṃ kṛtvā| vṛṣṭinidādhayoḥ pakṣāt-pakṣamantaraṃ kṛtvā| "saptamīpañcamyau kārakamadhye " iti pañcamī| vājīkṛtāṃ tṛpta iti sarvatra sambadhyate| vājīkṛtāṃ-vājīkaraṇānām| "karaṇe suhitārthānām" iti ṣaṣṭhī| ayaṃ ca vidhiruttamabalāpekṣaḥ| hīnabalānāṃ maithunaṃ tu samācaret| varṣāsu navarātrāttu daśārātāccharadyapi|| pañcāhācchītasamaye satpāhācchiśire tathā| pakṣādvasante, grīṣme tu māsi māsi samācaret|| nidāghe paścime māsi maithunaṃ na samācaret||" iti|
bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṃ ca syādanyathā gacchataḥ striyam||74||
Sa. anyathā-uktādvidheranyena prakāreṇa, striyaṃ gacchato bhramādayaḥ syuḥ| aparvaṇi-akāle maraṇaṃ-aparvamaraṇam|
Ā. rā. uktāvidhyatikrame doṣamāha-bhrameti| ūrudaurbalyaṃ-sakthiśaithilyam| balādīnāṃ kṣayaḥ| aparvamaraṇaṃakālamṛtyuḥ| anyathā striyaṃ gacchataḥ-uktaprakārādanyena prakāreṇa sambhogaṃ bhajataḥ| uktaṃ ca rasāyurvede-"viparītarataprāptyā liṅge dāhaḥ prajāyate| kārśyaṃ ca sarvagātreṣu, tatpratīkāra ucyate|| pratyagbastiṃ nibadhyaiva liṅgācūṣaṇamācaret| kṣaraṇe tasya sañjāte snāpayecchītalāmbunā|| kolaniryāsamādāya pāyayettaṃ saśarkaram| śālmalīdūrvayormūlarasaṃ pāyasamāśayet||" iti|
smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ| adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ||75||
Sa. strīṣu saṃyatāḥ-strīḥ samyak sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā alpajarāśca bhavanti|
Ā. rā. vidhyācaraṇe phalamāha-smṛtīti| strīṣu saṃyatāḥvidhinā strīḥ sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā mandajarasaśca bhavanti| indriyaṃ-śukram| mandajarasaḥ-cirasthāyiyauvanāḥ|
snānānulepanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punareti dhāma||76||
Sa. ratānte yathaucityena snānādīn seveta| khaṇḍdakhādyaṃ khaṇḍakṛtaṃ kaṇiketyādi(?)| raso-māṃsarasaḥ| cānuśayanamiti| anu-paścācca, svapnaṃ seveta| tasya-snānādisevinaḥ śarīrasya, evaṃ-asminkṛte, dhāma-tejo, bhūya āgacchati| tmau jau vasantatilakaṃ gurukadvayaṃ ca| saṅgrahe coktam (sū.a.9)- "snānāṅgarāgavyajanendupādayūṣāsavakṣīrarasān rasālām| bhakṣyān sitāḍhyān salilaṃ suśītaṃ seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ||" iti| ā raṃ- sambhogāvasāne sevyānāha-snāneti| himānilaḥ- śiśiramārutaḥ| khaṇḍakhādyaṃ-śarkarāpracuraṃ bhakṣayam| śītāmbu-śītodakam| raso-māṃsarasaḥ| prasannā-acchasurā| śayanaṃ-nidrā| etāni ratasya viratau, anu-samanantarameva seveta| evaṃ kṛte, tasya-ratakṣīṇatejasaḥ, vapuṣodhāma-śārīraṃ tejaḥ, punarapyāśu-śīdhram, eti-prāpnoti|
etañca sarvaṃ pūrvoktaṃ hitāhitaṃ vaidya eva vetti| tasmādvaidyasya sarvathā śarīraṃ rājñā nivedyamiti darśayannāha-------------------- śrutacaritasamṛddhe karmadakṣe dayālau bhiṣaji niranubandhaṃ deharakṣāṃ niveśya| bhavati vipulatejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhogī bhūmipālaścirāyuḥ|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣā nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. bhiṣaji śarīrarakṣaṇaṃ niranubandhaṃ-nirvikalpamādhāya, pṛthvīśo bahukālamātmīya śreṣṭhaphalabhogavān bhavati| tathā, tejaśca svāsthyaṃ ca kīrtiśca prabhāvaśca, ta evam, vipulāḥ vistīrṇāḥ, tejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvā yasya sa evaṃvidhaḥ| kīdṛśo bhiṣaji ? śrutaṃ-śāstrāvabodhaḥ, caritaṃ-ācāraḥ, tābhyāṃ samṛddhe-sampūrṇe| tathā, kriyācature| tathā, kṛpālau| vasumuniviratiścenmālinī nau mayau yaḥ| iti śrīmṛgāṅkadataputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ samāptaḥ|| 7||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-śruteti| uktaprakārānnakṣādvāreṇa deharakṣāṃ bhiṣaji niveśya, bhūmipālaścirāyurbhavati| kīdṛśe bhiṣaji ? śrutacaritasamṛddhe-śāstraśāstroktānuṣṭhānasampanne, karmadakṣe-upacārakuśale, dāyālau-kāruṇike| niranubandhaṃ-niḥśaṅkam| tejaḥ-kāntiḥ| svāsthyaṃ-ārogyam| kīrtiḥ-yaśaḥ| prabhāvaḥ-pratāpaḥ| svakuśalaphabhogī-svopārjitapuṇyaphalopabhogakṣamaḥ| cirāyuḥ-dīrghāyuḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 9)- "manaḥśarīrasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta| na tu tatparaḥ syāditi| bhavati cātra| viśrabdhahṛṣṭo rahasitatkāmastaruṇaḥ pumān| samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ|| nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ tarpitastryaham| nārīṃ nārīguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet|| (strīsaṃsargāddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi| evaṃ cāpyāyyate śīghraṃ teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca||) ddaṣṭyāyurojaḥ śukrāṇāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān| vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prānpotyato'nyathā|| uttāno vegarodhī ca vṛddhimehāśmaśarkarāḥ| timirā digadotpattirmūrddhādyāhananāddhuvam|| na cārvāk ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ca| āyuśkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati|| atibālo hrāsampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| uparapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan|| kāyasya tejaḥ paramaṃ hi śukramāhārasārādapi sārabhūtam| jitātmānā tatparirakṣaṇīyaṃ tato vapuḥ santatirapyudārā|| apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān| sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam|| prajñāparādho'sātmyārthasaṃyogaḥ kālavaikṛtam| hite'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram|| nāpathyasevinaṃ sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ| prakopaṃ prativighnanti bhinnairdūṣyādibhiryadā|| na ca sarvo'pacāro'pi sarvadā sarvadoṣakṛt| na hisarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca|| sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi vapūṃṣi ca vyādhikṣamatve śaktāni yato'pathyaṃ tadeva tu|| gacchatyapathyatamatāṃ tulyadūṣyādivarddhitam| ta eva ca punardoṣā hetubhirbahu bhiścitāḥ|| mitho viruddhā balino dīrghakālānuvartinaḥ| sarve samaṃ prakrupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam|| prāṇāyatanamāśritya gambhīrāḥ sarvamārgagāḥ| dehe hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ|| ahitānyapi cānye pāmabhyāsādupaśerate| doṣāscaiva kṣāyaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ|| atha bahūnāmekarogotpattiḥ| bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet| eko vikṛtavāyvādiyugapatsevanādgadaḥ|| vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādagrahacāratāḥ bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate|| sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ sāsudāyikāt| duṣṭo vāyurabhiśyandī stimito'tyuṣṇaśītalaḥ|| kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣo'nārtavo balī| anyonyavyāhatagatiḥ pāṃśubāṣpaviṣānvitaḥ|| rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam| ninditaprabhavaṃ toyamupakṣīṇajaleśayam|| makṣikāmūṣikavyālabahūtpātapradūṣitāḥ|deśo'pthyānnabahulo naṣṭadharmamahauṣadhiḥ|| kālaśca viparītātihīnaliṅo yathāyatham | ete duṣparihāratvādahitāyottarottaram|| yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam|| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ| brahrācaryaṃ dayā dānaṃ jitātmanām| deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam|| daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma dīvitarakṣaṇam| hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi|| vidhiṃ tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam| ṛtucaryā hi śītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā|| ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśirau samau| athākālamṛtyuḥ| sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam|| anyajanmakṛtaṃ karma daivaṃ pauruṣamaihikam| vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ|| tayorudārayoryuktirdīrghasya susukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāvarā|| madhyā madhyasya, miśrasya saṅkīrṇā, śṛṇu cāparam| daivaṃ puruṣakāreṇa dirbalaṃ hrāpahanyate|| tathā daivenabalinā pauruṣaṃ karma durbalam| ddaṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ|| karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcitvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate|| evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ| upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ|| ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate vedavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ|| śyenājirādiyāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ| dairdhyaśravasasomādyairvihitastvātmano vadhaḥ|| āyuṣkāmasya tatprāptistatreṣṭyā mitravindayā| sarvasmādeva cātmānaṃ gopāyedīddaśī smṛtiḥ|| tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham| viṣamāparihāreṇa jāyate niyatāyuṣāma|| dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi| akāṇḍe śastradhārādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā|| udbhrā ntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| arātiduṣṭavātādisāhasāhitabhojanam|| varjayediti na brūyurmunayo divyā cakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhiṃ vinā|| na vā te'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ| ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet|| mithyā prākāradurgāṇi mithyā māraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam|| mantradevatayā''hūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasutpaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ| saṃnyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet| upekṣayā na maraṇaṃ jīvitaṃ vā cikitsayā|| pratyahaṃ nṛsahastrasya yuddhe'nyonyamabhighnataḥ| sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedātuṣaḥ sthitiḥ|| nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau| upakrameranna bhavedakālāmaraṇaṃ yadi|| ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavartitvaṃ citrasthānāṃ ca ddaśyate| ityatyantaprasiddhe'pi siddhe sarvāgamairapi| ddaṣṭe'pyakālamaraṇe vicikitset kathaṃ budhaḥ|| guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ| mṛtyustaṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye|| yathā ratho vāhyamāno nyāyena kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathā'nyeṣāṃ viparyayaḥ|| śucitailadaśodīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān vartate samyak yathaiva snehasaṅkṣayāt|| sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye| hitāhitopacāreṇa tathaiva puruṣo dhruvam|| sarvamanyat pariyajya śarīraṃ pālayedataḥ| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī sadā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet|| āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn viśeṣataḥ| samīkṣya hitamaśnīyāddehohyahārasambhavaḥ|| bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃgataḥ| na jātu dhārayedvegāṃstaddhi sarvāpadāṃ padam|| hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā| sañjāyate parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām||ahitāni ca santyajya doṣamapyāpnuyādyadi| tathā'pyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti|| yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha kenacit| parihartuṃ na tatprāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā|| hitāhāravihārāṇāṃ sadācāraniṣeviṇām| lokadvayavyapekṣaṇāṃ jīvitaṃ hrāmṛtāyate|| gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ| mūḍho jīvatyanarthāya durgatiṃ paribṛṃhayan|| viduṣā'ntaḥśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn| jitvā varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā|| tadātve cānubandhe vā tasmāt karmāśubhodayam| smarannātreyavacaso na dhīmān kartumarhati|| iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annarakṣāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 7||