Sa. annarakṣādhyāyādanantaraṃ mātrāśitīyādhyāyārambho yuktaḥ| yato viṣādibhyo rakṣitamannapānaṃ hīnamātrātimātrābhyavahṛtaṃ jīvitopaghātāya sampadyate| mātrābhyavahṛtaṃ prāṇināṃ prāṇāya|-
athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. athetyānantarye| yathā,-"athā'to dharmajijñāsā|" ityatra mīmāṃsāyāṃ vedādhyayanādanantaraṃ dharmo jijñāsitavya ityarthaḥ| ata iti prastutābhisambandhe| aśanaṃ-aśitam| bhāve niṣṭhā| mātrayā'śitaṃ-mātrāśitam, tasmai hito mātrāśitīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. mātrāśitīymadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye "āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate|" ityuktam (hṛ. sū. a. 7/53)| sa cāsādhāraṇo yathāsvaṃ vaktavyaḥ| asādhāraṇārthamayamadhyamadhyaḥ| ata eva mātrāśitīyaḥ| mātrāśabdena samyamyogo lakṣyate| sa cāsamyagyogasya tyāgātsambhavati| sa punaḥ satpadhāsaṅkīrṇāśanaṃ, viruddhāśanaṃ, amātrāśarma,ajīrṇāśanaṃ, samaśanaṃ, adhyaśanaṃ, viṣamāśanaṃ ceti| tatra niṣiddhanāṃ gṛhe niṣiddhairvā saha niṣiddhaṃ cānnaṃ yatra bhujyate tat-saṅkīrṇā śanam| tacca "śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam|" ityādyuktam (hṛ. sū. a. 2/43)| viruddhāśanam-ahitāśanam| tacca "viruddhamapi cāhāraṃ" ityādyuktam (hṛ. sū. a. 7/29)| amātrāśanādīnyatrotryante| mātrāvadapi yannajīryati tat-ajīrṇāśanam| samaśanādīnyatraiva lakṣayiṣyati|a
mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravartikā| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūnyapi||1||
Sa. sarvakālaṃ-svastha āturo vā, mātrāśī syāt-parimitāśī bhavet| kuto hetoḥ ? hi-yasmāt, mātrā'gneḥ pravartikā svavyāpāre| agnipravṛttiśca dehasthitihetuḥ| tathā coktam-"agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|" iti| tasmānmātrāyāḥ prādhānyam| asmācca kāraṇānmātrāyāḥ prādhānyaṃ yato mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūni ca| tatra gurūṇi-piṣṭakṣīradrākṣākṣoḍekṣumāṣānūpamāṃsādīni| laghūni-divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśambarādīni|
Ā. rā. tatra mātrāṃ vidhatte-mātrāśīti| mātrāmaśnātīti mātrāśī| yadyapi mātrāviśiṣṭānnapānasyaiva karmatvam, tathāpi prādhānyārthaṃ mātrāyāḥ karmatvavyapadeśaḥ| kimarthaṃ mātrāśī syāt ? hi-yasmāt, mātrā agneḥ pravartikāpacantamagniṃ pravartayati, pācayatītyarthaḥ| nanu, dravyāṇyagnimindhanatvātpravartayanti, na mātretyata āha-mātrāmiti| nanu, gurūṇi dravyāṇi durjaratvānmātrāmapekṣantām, na punarlaghūnītyata āha-gurūṇyapīti|
tatra gurūṇāṃ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha---------- gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā| mātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvadvijīryati||2||
Sa. gurūṇāṃ dravyāṇāmardhasauhityaṃ-ardhatṛptiḥ| laghūnāṃ nātitṛptatā-nātitṛptiḥ, kiṃ tarhi ? sauhityamātram| etanmātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭam| mātrā-hrasvā madhyā bṛhatī ca, tasyāḥ pramāṇaṃ-mātrāpramāṇam| tatra mātrā-parimāṇaṃ mānam, tasyāstu pramāṇaṃ-unmānam| evaṃ cātra mātrāśabdasyāpaunaruktyam| hi yasmāt, yāvat parimāṇamabhyavahṛtaṃ sukhaṃ-avikṛtiṃ kṛtvā, jīryati-pariṇamati|
Ā. rā. nanu gurubhirlaghubhirvā tṛtpirevotpadyate, na teṣāṃ viśeṣa ityata āha-gurūṇāmiti| yāvatā''hārarāśinā tṛptirutpadyate tāvavo'rdhaṃ bhujyata iti-ardhasauhityam| tāvanmātrameva-nātitṛptatā| nanu, evaṃ cenmātrāyā avyavasthitatvaṃ prāpnotītyata āhamātretyādi| mātrāpramāṇaṃ-mātrālakṣaṇam, yāvatsukhaṃ jīryati tāvanmātrāśabdaḥ vācyamityarthaḥ| uktaṃ ca khāraṇādinā"yadanyavahṛta samyagyathākālaṃ jarāṃ vrajet| prakṛtyavikṛtiṃ kṛtvā tanmātrālakṣaṇaṃ viduḥ||" iti| tasmādgurūṇāmardhasauhityaṃ sukhaṃ jīryati, laghūnāṃ nātitṛtpateti nāvyavasthā|
bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ ca prapadyate||3||
Sa. hīnamātraṃ punaraśanaṃ na balāya, nopacayāya, na caujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ-kāraṇatāṃ yāti|
Ā. rā. atha amātrāśane doṣāḥ| tacca dvividham, hīnamātramatimātraṃ ca| tatra hīnamātrajān doṣānāhabhojanamiti| balaṃ-śaktiḥ| upacayaḥ-puṣṭiḥ| ojaḥ-kāntiḥ|
atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān prakopayet| ----------------------------------------------------|4|
Sa. atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān śīghrameva prakopayati|
Ā. rā. atimātrajān doṣānāha-atimātramiti|
prakupitāśca trayo doṣā alasakākhyaṃ visūcikākhyaṃ vā vyādhiṃ yathā kurvanti, tathā darśayati-------------- ----------------------------------------------------| pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ||4|| āmenānnena diṣṭena tadevāviśya kurvate| viṣṭambhayanto'lasakaṃ cyāvayanto visūcikām||5|| adharottaramārgābhyāṃ sahasaivājitātmanaḥ| ----------------------------------------------------|6|
Sa. tenāpakvenānnena-āhāreṇa, duṣṭena vatādyā hi-yasmāt, pīḍyamānāḥ-vibadhyamānāḥ ruddhamārgatvāt, ata eva yugapat-ekakālaṃ sarva eva, kopitāstadeva-duṣṭamannamāviśya-āśrityālasakaṃ kurvate| kiṃ kurvataḥ ? viṣṭambhayataḥ,-tadeva duṣṭamannaṃ srotaḥsu rundhānāḥ| tathā, adharottaramārgābhyāṃ sahasaiva-anucite deśe kāle (ca), cyāvayantaḥ-ūrdhvamadhaśca niṣkāśayantaḥ| ajitātmanaḥ-asaṃyatacetasaḥ puṃsau visūcikāṃ kurvate|
Ā. rā. atha prasaṅgādatimātraprakupitadoṣajānāṃ rogāṇāṃ nidānacikitsite kathayati| tatra visūcikālasakayoḥ samprātpimāha-pīḍyamānā iti| pīḍyamānāḥ santo yugapatkopitāḥ-strotodhāt parasparasaṅghaṭṭanena trayo'pyekadaiva kopaṃ nītāḥ| kena ? tena,-atimātreṇānnena| atimātratvādevāmenapākakālātikrame'pyapakvena, ata eva duṣṭena-vikṛtena, tadevāviśya-tathāvidhamevānnamadhiṣṭhāya, evaṃbhūtāstadevānnaṃ viṣṭambhayanto'lasakaṃ kurvate| cyāvayantaḥ punarvisūcikām| kābhyāṃ cyāvayantaḥ ? adharottaramārgābhyām| sahasaivavegena| ajitātmagrahaṇamannalolupasyaivālasadyutpattiriti jñāpanārtham| uktaṃ ca suśrutena (u. a. 56/5)- " na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ| mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ||" iti||
----------------------------------------------------| prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate||6|| āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------------|7|
Sa. ūrdhvaṃ-mukhenāhāro na prayāti, na cādhastāt-gudena prayāti, na cāhāraḥ pacyate, āmaśaye-"nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|" tasmin, alasībhūta ivālasībhūtaḥ| yathā,-akarmaśīlaḥ puruṣo'lasa ityucyate, tathā'yamāhāro'lasībhūtastiṣṭhati| tena hetunā sa rogo'lasakaḥ smṛtaḥ|
Ā. rā. alasakaṃ nirvakti-prayātīti| yasmādasmin vyādhāvāhāraḥ āmāśaye'lasībhūtaḥ, tasmādasāvalasayatītyalasakaḥ| alasatvaṃ-niṣkritatvam| tadeva prayātītyādinā spaṣṭīkṛtam|
visūcikāyā nirvacanamāha---- ----------------------------------------------------| vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ||7|| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| ----------------------------------------------------|8|
Sa. vāyvādīnāṃ trayāṇāmatyantaprakopāt nānāprakārairvedanodbhedaiḥ-pīḍotpādaiḥ, yasmādgātrāṇi sūcibhiriva vidhyati, tasmādvisūciketyucyate| vividhānāṃ vikārāṇāṃ sūcikā-visūciketyucyate|
Ā. rā. visūcikāṃ nirvakti-vividhairiti| vividhasūcītulyatvādvisūcikā| tadeva "vividhaiḥ" ityādinā spaṣṭīkṛtam|
----------------------------------------------------| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayo'nilāt||8|| pittājjvarātisārāntardāhatṛṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||
Sa. vātādadhikāt śūlādayo bhavanti| ādiśabdenāṅgodveṣṭanamukhaśoṣādiparigrahaḥ| pittāddṛddhāt jvarādyāḥ syuḥ| pralayo-mūrcchāprāyaḥ| ādiśabdena madādiparigrahaḥ| kaphādadhikāt chardyādayo bhavanti| ādiśabdena kṣavathvādīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. visūcikālakṣaṇamāha-tatreti| tatravisūcikāyām| anilāt śūlādayo bhavanti| pittāt jvarādayaḥ| kafāt chardyādayaḥ| antardāhaḥ-koṣṭhadāhaḥ| pralayo-mūrcchā| aṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgadauravārtham| vāksaṅgo-vācaḥ skhalanam| ṣṭhīvanaṃ-śleṣmaniḥsaraṇam| anilādigrahaṇamanilādikṛtasamastavikāraprāptyartham| ata evādiśabdaḥ prayuktaḥ| śūlādigrahaṇaṃ tu mandabuddhiprabodhanārtham| etena traividhyaśaṅkā'pyapāstā| suśruto'pi murcchādīnyabhedenāha (u. a. 56/6)- "mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā sūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ| vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ||" iti|
viśeṣāddurbalasyālpavahnervegavidhāriṇaḥ| pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā||10|| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatvenaiva saṃsthitam| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||11|| so'lasaḥ----------------------------------| --------------------------------------------|12|
Sa. durbalatvādiyuktasya yanmārutena viśeṣādannaṃ pīḍitam, antarā-āmāśayamadhya eva, śleṣmaṇā ruddhaṃ-alasībhūtam, tathā doṣaiḥ kṣobhitaṃ-ākulitam, ata evātipīḍākāritvācchalyarūpatayaiva sthitam, tīvrān-duḥsahān, śūlādīn chardyādivarjitān kurute| chardyatīsārābhyāṃ hi visūcikoktā| so'lasasaṃjño rogaḥ| durbalo hyanupacitadhātuḥ, sa na kadācidāhāraṃ soḍhuṃ śaktaḥ| alpāgniścāhāraṃ na samyak jarayati| yato vegadhāraṇaśīlasya pratihato vāyurvimārgagaḥ pittakaphāvapi vimārgagau kurute, ityetadviśeṣeṇa nirdeśaḥ|
Ā. rā. alasakalakṣaṇamāha-viśeṣāditi| yatrānnaṃ chardyatīsāravarjitān śūlādīn visūcikoktān kurute, sa vyādhiralasakaḥ| kīdṛśamannam ? mārutena pīḍitam,- alabdhasañcāreṇa vāyunā''krāntam, ākrāntatvādūrdhvamadho vā anirgacchadeva antarā-madhya eva, sleṣmaṇā ruddhaṃ-niṣiddhanirgamam ata evālasaṃ-niṣkriyatāṃ gatam, tato doṣaiḥ- vātapittakafaiḥ kṣobhitaṃ-sañcālitam| kiṃ sarveṣāmaviśeṣeṇa ? netyāha-viśeṣādityādi| durbalatvādiviśiṣṭasya viśeṣeṇalasa ityarthaḥ|
daṇḍakālasakaṃ lilakṣayiṣurāha- -------------atyarthaduṣṭāstu doṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti cet||12|| daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajedāśukāriṇam| --------------------------------------------|13|
Sa. cedyadyarthe| atiśayena duṣṭā doṣāḥ, tathā duṣṭāmena baddhāni-pūrṇāni, khāni-srotāṃsi, yaiste duṣṭāmabaddhakhāḥ, tathā tiryaggacchantaḥ, tanuṃ sarvāṃ-śarīraṃ sakalaṃ, daṇḍavadyadi stambhayanti-prasāraṇākuñcanarahitaṃ kurvanti, tadā daṇḍakālasako nāma rogo bhavati| taṃ-daṇḍakālasakaṃ, tyajet-nopakramet| yata āśukāriṇam,-āśu-śīghraṃ svakarma māraṇaṃ karotītyāśukārī, kṣipraṃ hantītyarthaḥ|
Ā. rā. daṇḍakālasakaṃ lakṣayati-atyarthe| yadyalasake doṣāḥ sarvāṃ tanuṃ daṇḍavatstambhayanti, tamalasakaṃ daṇḍakālasakasaṃjñamāśukariṇaṃ tyajet| kīddaśā doṣāḥ ? anyarthaduṣṭāḥ,-atimātrannasevanena atiduṣṭā| dṛṣṭāmabaddhākhāḥ,-cirasañcayāt diṣṭenāmena-kāraṇabhūtena, baddhāniḥ-pūritāni khāni-strotāṃsi, yaiste tathā| tiryaggacchantaḥ-mārgavarothāttiryaṅārgeṇa prasarantaḥ|
sampratyāmaviṣaṃ nirdiśati---- --------------------------------------------| viruddhādhyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇam||13|| āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ||14||
Sa. viruddhaṃ-prāguktam, "viruddhamamlaṃ" (hṛ.sū.a. 7|31) ityādinā| "vidyādadhyaśanaṃ" (hṛ.sū.a. 8|34) ityādinā-adhyaśanam| ajīrṇaṃ ca-trividhaṃ vakṣyati| etāni śīlituṃ śīlaṃ yasya tasya puṃso ya, āmadoṣo viṣalakṣaṇaḥ-lālādilakṣaṇayukto, mahāghoro-atikaṣṭo viṣākhyo yo bhavati, taṃ na cikitset| kutaḥ ? viṣarūpatvādāśukāritvādviruddhopakramatvācca| viṣasadṛśasvarūpatvādviṣe śītopakramo yuktaḥ, āme coṣṇopakramo yuktaḥ, iti viruddhopakramatvam|
Ā. rā. āmaviṣaṃ lakṣayati-viruddheti| viruddhāśanādiśīlinaḥ puruvasyotpannamāmadoṣaṃ-ajīrṇajaṃ vyadhiṃ varjayet| viruddhaṃ payomatsyādi| adhyaśanaṃ-vakṣyamāṇam| ajīrṇa-ajīrṇāśanam| kīdṛśamāmadoṣam ? viṣalakṣaṇaṃ,-dehavyāpiviṣatulyalakṣaṇam| mahāghoraṃ-tīvrapīḍākaram| viṣasaṃjñakaṃ-viṣākhyam| āmopapadaiveyaṃ saṃjñā| uktaṃ ca carakeṇa (vi. a. 2/15)-"viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamācakṣate" iti| kuto varjayet ? viṣarupāśukāritvāt-viṣarūpatvācchīghrakāritvācca| nanu, viṣamapi sādhyaṃ dṛṣṭam| tatkuto'sya viṣarūpatvādasādhyatvam ? ityata āha-viruddopakramatvataḥ,- hetuviparītavyādhiviparītayorupacārayorvirodhāt| heturhyatrāmasañcayaḥ, tatrāgneya upacāraḥvyādhistu viṣarūpaḥ tatra saumya upacāra iti virodhaḥ|
athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet| pītvā sogrāpaṭuphalaṃ vāryuṣṇaṃ yojayettataḥ||15|| svedanaṃ phalavartiṃ ca malavātānulomanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet||16||
Sa. athetyānantarye| pūrvoktaṃ sādhyāsādhyamavagamyānantaramāmaṃ sādhyamaduṣṭaṃ santaṃ tvaritaṃ-drāk, ātura ullikhet-udvamedityarthaḥ| kiṃvidhamāmam ? alasībhūtam,-alasalakṣaṇatāṃ gatam| kathamullikhet ? ityāha-pītvetyādi| jalamuṣṇaṃ pītvā vacālavaṇamadanaphalayuktaṃ, vamedityarthaḥ| tato'nantaraṃ svedanaṃ yojayet| tathā-"vipācya mūtrāmlamadhūni dantīpiṇḍītakṛṣṇābiḍadhūmakuṣṭhaiḥ| vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ ghṛtāktāṃ gude rujānāhaharīṃ vidadhyāt||" ityādi phalavartīṃ ca malavātānulomanīṃ yojayet| tatrāmadoṣe doṣavaśādaṅgāni ca nāmyamānāni-saṅkocyamānāni santi, atyarthaṃ svinnāni vastrādinā veṣṭayet|
Ā. rā. uktānāmāmadoṣāṇāṃ cikitsāmāha-atheti| athaśabdaścikitsārambhe maṅgalārthaḥ| āmaṃ-āmadoṣam,ullikhet-vamet, alasībhūtam| yaḥ svayaṃ na pravartate balātpravartamāno'pi mandaṃ mandaṃ vā pravartate, so'lasaḥ|āmado(vi)ṣo'pi tathābhutaḥ| sa hyalasakenaiva(neva) pravartate| visūcyāṃ tu mandaṃ mandaṃ pravartate| sa dvividho'pyullekhanīyaḥ| uktaṃ hi khāraṇādinā-"visūcyalasakau vāmyau pippalīlavaṇāmbhasā|" iti| sādhyagrahaṇamiha niyamārtham, sādhyameva na tvasādhyamapi| ddaśyate hi nidāne'sādhyatvenoktānāṃ māṃsagranthyādīnāṃ cikitsite cikitsopadeśaḥ| āmadoṣastvasādhyaḥ, asādhya evetyarthaḥ| kiṃ kṛtvollikhet ? sogrāpaṭufalamuṣṇaṃ vāri pītvā| ugrā-vacā| paṭu-saindhavam| falaṃ-madanafalam| tato-vamanānantaraṃ, svedanaṃ yojayet falavarti ca| kasyā varteḥ falavartisaṃjñā ? ityapekṣāyāmāha-malavātānulomanīm| viṇmūtrādhovātānāṃ pravartinī vartiḥ-falavartirityarthaḥ| svedafalavartidravyāṇyuktāni khāraṇādinā-"śūle tu stimite sāme svedaḥ śasto muhurmuhuḥ| rūkṣoṣṇaiḥ kaṭukaiḥ pāṃśukarīṣasikatādibhiḥ||pippalyo'gāradhūmaśca madanaṃ sarṣapāstrivṛt| hemakṣīrī vacā kiṇvaṃ kuṣṭhaṃ dantī yavāgrajaḥ|| samūtralavaṇābhyaktā phalavartiriyaṃ hitā| saṃsvedyālasake śūlavibandhānāhanāśinī||" iti| yadyāmadoṣeṇāṅgāni nāmyante-saṅkocyante, tadā tānyatisvinnāni kṛtvā vastrādibhirveṣṭayet|
visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret||17||
Sa. visūcyāṃ-pūrvoktalakṣaṇāyām, ativṛddhāyāṃ satyāṃ pārṣṇyoḥ-khurikayoḥ, ayaḥśalākādinā dāhaḥ praśasyate| tadahaḥ-visūcikārambhadivasa eva, enaṃ-visūcikāvantaṃ, upavāsya-laṅghayitvā, viraktavat-peyādikrameṇopācaret| suśrute (?) coktam (saṅgrahe sū.a.11)-"succharditaviriktasya gātrāyāme'tidāruṇe| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ|| ghṛtatailaṃ pacet sāmlaistacca khallīghnamuttamam|| tvakpatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlapratiṣṭhaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalāni vartiḥ| bastasya mūtreṇa visūcikāghnī pralepanasyāñjanadhūmayogaiḥ||" iti|
Ā. rā. visūcyāṃ viśeṣamāha-visūcyāmiti| ativṛddhāyāṃ-pūrvoktena prakāreṇa aśāntāyāṃ, visūcyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| praśabdaḥ prakarṣārthaḥ| sarveṣvāmadoṣeṣu pārṣṇyordāhaḥ śasyate, visūcyāṃ tu prakarṣeṇa| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56/12)- "sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam||" iti| sādhyāsviti bahuvacanāt visucikālasavilambikānāṃ grahaṇam| uktaṃ ca vaṅgasenena-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| pārṣṇidāhaśca pippalyādibhiḥ| yadāha bheḍaḥ-"visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇideśe ca dāhayet| pippalyā vā'pyaraṇyā vā śastreṇātāpitena vā||" iti| nivṛttāmadoṣasya cikitsāmāha-tadahaśceti| yasminnahani āmadoṣo nivṛttaḥ, tadaharenamupavāsya| tathā ca khāraṇādiḥ-"āmāśayaviśudhyarthamathainamupavāsayet| jīrṇe viriktavṛttiḥ syādyā proktā maṇḍapūrvikā||" iti| vamanādyupakramānte paṭhyamānena prakṛtaparāmarśinā tacchabdena āmadoṣanivṛttidinameva parāmarṣṭuṃ yuktam, na punarutpattidinam|
ajīrṇino bheṣajaṃ niṣedhati-------------- tīvrārtirapi nājīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham| āmasanno'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam||18|| nihanyādapi caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasā''turam| -----------------------------------------------|19|
Sa. ajīrṇī-ajīrṇavān, tīvraśūlo'pi san śūlaharamauṣadhaṃ na pibet| vamanakaramuṣṇodakaṃ ca prāgupadiṣṭameva pibedityarthaḥ| śūlaghnamityupalakṣaṇārtham| chardyatīsāraghnamapi visūcikāyāṃ na pibet| yata āmena sanno-mandībhūto'gnirdoṣauṣadhāśanaṃ paktuṃ na samarthaḥ| eteṣāṃ ca-doṣauśadhāśanānāṃ, trayāṇāṃ sambandhī yo vibhramo-vyāpattiḥ, sahasā-kālamanapekṣyaiva, āturaṃ hanyāt| na kevalamidaṃ guṇāya sampadyate, pratyuta doṣaṃ karotīti sūcanārthamapi ceti kṛtam|
Ā. rā. āmadoṣiṇaḥ śamanauṣadhaṃ niṣedhati-tīvrārtiriti| apiṣabda ubhayatra sambadhyate| tīvrārtirāpi-kiṃpunarmandārtiranartirvā| śūlandhamapi-kiṃpunapācanādikam| kutaḥ ? yata āmenānnena sanno-mandībhūto, agnirdoṣādīni paktuṃnālaṃ-na samarthaḥ| doṣaḥ- āmānnakṣobhitaḥ kaphādiḥ| auṣadhaṃtannivṛtyarthaṃ prayuktaṃ pācanādi| aśanaṃ-taddhetubhūtamāmānnam| nakevalamauṣadhādarthānavāptiḥ, api tu anarthāvāptirarapītyāha-nihanyāditi| eteṣāṃ-doṣādīnām,vyapattiḥ-pākābhāvajanitasaṅkṣobhaḥ, āturaṃ sahasā hanyāt| api ceti pratyutārthe, rogaśamanārthamauṣadhaṃ rogaṃ na śamayati pratyuta vardhayatītyarthaḥ|
kadā auṣadhaṃ yuñjīta ? ityāha- -----------------------------------------------| jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdhagurūdare||19|| doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca| -----------------------------------------------|20|
Sa. jīrṇamaśanaṃ yasya tasminnauṣadhaṃ yuñjyādvaidyaḥ| kīdṛśi ? stabdhaṃ-acalaṃ, gurūdaraṃ-koṣṭho, yasya tasmin| kimarthamauṣadhaṃ yuñjyāt ? ityāha-doṣetyādi| gatārtham|
Ā. rā. avasthāviśeṣe auṣadhamāha-jīrṇāśana iti| āmadoṣiṇo yadā jīrṇamannaṃ tadā dīpanapācanamauṣadhaṃ deyam| saṅgrahe tu (sū. a. 11)- "sadyaḥ samyagviśudvaśasya śāgyanti tadupadravāḥ| śūle nirannakoṣṭho'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibat|| hiṅguprativiṣāvyoṣasovarcalavabhayāḥ| athavā piṇṇa līmūlatrivṛtādārusaindhavam|| śuṇṭhīsnukkṣīralavaṇapippa līmaricāni ca| pāṭhāmlavetasakṣārayavānīryokarāṇi ca|| dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamodam| śūlodarānāhavisūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇāghnam|| mustājamodapūtīkavacāśuṇṭyagnidhānyakaiḥ| savālakadī bilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭśūlavān pibet|| rāsnākaṭaphalaṣaḍgranthābṛhatpīdvayajoṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghrabakhāmbudaiḥ|| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvartanadhūpanam| sarugānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet|| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ| yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijitparam|| yojayetsaindhavāntaiśca vāta viṇmūtrasaṅgrahe| dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkara citrakaiḥ|| saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam| succharditaviriktasya gātrāyāme sudāruṇe|| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghṛtatailaṃ pacetsāmlairatacca khallīghnamuttamam|| tvakyatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri|| yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaḥ chardyardito'ntargatatāmranetraḥ| kṣāmasvaraḥstrastasamastasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya|| vyoṣāṃ kara ñjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgayāḥ| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgafalāni vartiḥ| bastasyamūtreṇavisūcikāghnī pralepadhūmāñjananasyayogaiḥ|| yāmaiścatubhirdvābhyaṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk tu tīkṣṇe, mande punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet| pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam|| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe strotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācya cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| aklitreṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdheṣviva payaḥsvanyat sammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ|| klinneṣvanyadapakṣeṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastapteṣvivārpitam|| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam| udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ|| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam| prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate|| nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa visūcikā|| doṣopanaddhaṃ yadi līnamāmaṃ pittolbaṇasyāvṛṇuyānna vahvim| jāyeta duṣṭā tu tato bubhukṣā sā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti|
kīdṛśamauṣadhaṃ yojyamityāha----- ---------------------------------------------| śāntirāmavikārāṇāṃ bhavati tvapatarpaṇāt||20|| trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet| ---------------------------------------------|21|
Sa. turavadhāraṇe| yasmādatarpaṇādevāmajānāṃ vikārāṇāṃ-ālasyajāḍyāgnimāndyādīnām, śāntiḥ-upaśamo, bhavati| tasmādatarpaṇaṃ yojayet| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 14|10)-"mehāmadoṣātisnigdha" ityārabhya yāvat "laṅghayennityam" iti| tasmādatarpaṇaṃ samīkṣya-deśakālāgnyādīn paryālocya, triprakāraṃ triprakāre doṣe vaidyaḥ prayojayet|
Ā. rā. uktānuktāmadoṣasaṅgrahārthaṃ sāmānyacikitsāmāha-śāntiriti| āmavikārāṇāṃ-sarveṣāmajīrṇānnajānāṃ vyādhīnām| apatarpaṇāt-laṅghanāt| apatarpaṇaṃ vibhajati-trividhamiti| samīkṣya-balādikaṃ samyagjñātvā|
sampratyetadeva yathāyogyamāha- ---------------------------------------------| tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ, madhye laṅhghanapācanam||21|| prabhūte śodhanaṃ, taddhi mūlādunmūlayenmalān| ---------------------------------------------|22|
Sa. tatra-teṣu triṣu madhye, alpe doṣe, laṅghanaṃ-upavāsākhyaṃ, pathyam| tena hyanalānilavṛdhdyā'lpo doṣaḥ śīghraṃ saṃśoṣya jīyate| madhye doṣe laṅghanaṃ pācanaṃ ca pathyam| agniḥ pacati, tasya pacato ye vibandhahetavaḥ, tānniṣidhya pāṭavaṃ pakturādadhataḥ paceti prayuṅkta iva tat pācayatīti pācanamucyate| hetumaṇṇijantātpacerbāhulakātkartari lyuṭ| yadupayuktamannapānauṣadhamapakvānāṃ sāmānāṃ dhātūnāṃ pācane samarthaṃ tat pācanamityarthaḥ| prabhūte śodhanaṃ pathyam| śodhanaṃ tu kāyādbahirdoṣānīrayati| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 14|5)-"yadīrayedbahirdoṣān pañcadhā śodhanaṃ tu tat|" ityādi| kutaḥ prabhūta āmadoṣe śodhanaṃ hitam ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam, mūlānmalānnāśayet| saṅgrahe'pyuktam (sū.a. 11)-bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam| na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati|" iti|
Ā. rā. vibhāgaṃ spaṣṭīkaroti-tatreti| laṅghanamatropavāsaḥ| laṅghanapācanaṃ-upavāsayuktaṃ pācanauṣadhapānam| prabhūte-bahutare| śodhanaṃ-vamanādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam, malānmūlādunmūlayet-samūlānucchindyāt| malabalamūlaṃ ca vikāre prabhūtvam|
---------------------------------------------| evamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22|| cikitsedanubandhe tu sati hetuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṃ vaidyo yuñjyādvyādhiviparyayam||23||
Sa. yathā santarpaṇottha āmadoṣo nidānaviparyayāccikitsyate, evamanyānapi jvarādīn vikārān svanidānaviparyayāccikitset| santarpaṇottho'patarpaṇena, śītottha uṣṇena, ityādi| yadi tvevamupakramyamāṇo vyādhiranubadhyeta-tenopaśamaṃ na gacchet, tato hetuviparyayaṃ tyaktvā vyādhiviparyayaṃ yuñjyāt| kimbhūtam ? yathāyathaṃ,-yadyasya jvarādivyādherbhaiṣajyaṃ vakṣyamāṇaṃ tatprayuñjītetyarthaḥ| yathā, (saṅgrahe sū.a. 12)-"mustāparpaṭakaṃ jvare, rajanī yavānnaṃ pramehe" iti|
Ā. rā. tulyanyāprasaṅgādanyeṣāmapi vyādhīnāṃ cikitsāmāha-evamiti| evaṃ-āmavikāravat| anyān-jvarādīn| yathā, āmavikārāḥ santarpaṇotthāstadviparītenāpatarpaṇena cikitsyante, tathā, anye'pi vikārāḥ svanidānaviparyayāccikitsyāḥ| āmavikārāṇāmanyeṣāṃ ca svanidānaviparyānupaśame cikitsāmāha-anubandhe tviti| yadi hetuviparyaye kriyamāṇe'pyanubandho-anuvartanaṃ vyādheḥ, tadā hetuviparyayaṃ tyāktvā bhiṣak vyādhiviparyayaṃ bhaiṣajyaṃ yathāyathaṃ yuñjyāt| hetuviparītādisvarūpamuktaṃ saṅgrahe (sū.12 " tatra hetuviparītaṃ" ityārabhya yāvat "viparītamarthaṃ karoti" iti|)|
na ca hetuvyādhiviparyayayoreva cikitsāyāmupayoga iti darśayannāha------------- tadarthakāri vā, pakve doṣe tviddhe ca pāvake| hitamabhyañjanasnehapānabastyādi yuktitaḥ||24||
Sa. tat-nidānavyādhiviparyayasādhyaṃ, arthaṃ-rogopaśamalakṣaṇaṃ, kartuṃ śīlaṃ yasya tat-tadarthakāri| tadvā yuñjyāt| yathā (saṅgrahe sū.a. 12)-"madātyaye madyapānam, atisāre virecanam" iti| vāśabdaḥ samuccayārthaḥ| iti trividhamauṣadhaṃ nirdiśyā''macikitsāmevānusarannāha-pakva iti| pakve doṣe-nirāme, dīpte pāvake ca| nirāmatve dīptāgnitve ca samucitameva hitamabhyaṅgādikam| yuktito-mātrayā, yathā'gnisādādi na bhavatīti|
Ā. rā. pakvadoṣāṇāmāmavikārāṇāṃ cikitsāmāha-pakvedoṣe iti| uktenopakrameṇa pakve doṣe dītpe cāgnau satyāmadoṣiṇāmabhyañjanādi hitam| ādiśabdādrasāyanavājīkaraṇādi|
ajīrṇaṃ lakṣayitumāha------------- ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ tatra śopho'kṣigaṇḍayoḥ| sadyobhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||25||
Sa. agnipratipakṣatvena kaphasyājīrṇakaraṇaprādhānyādagre nirdeśaḥ| kaphātsakāśādajīrṇamāmasaṃjñakaṃ bhavati| tatra-āmākhye'jīrṇe, akṣikūpayorgaṇḍyośca śopho bhavati| sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| prasekaḥ-prasaktaṃ niṣṭhīvanam| utkleśo-doṣāṇāṃ sthānāccalanam| gauravaṃ-gātrāṇam|
Ā. rā. mahāntamāmadoṣamuktvā kṣudramāha| tatra kafajamāha-ajīrṇamiti| āmaṃ-āmasaṃjñam| tatra-āme,akṣṇi gaṇḍe ca śophaḥ| jātyapekṣamekavacanam| sadyobhukta ivodgāraḥ-cirabhuktasyāpi sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| utkleśo-vamanonmukhatvamiva|
viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakṛt| ---------------------------------------------|26|
Sa. anilādviṣṭabdhaṃ nāmājīrṇaṃ bhavati| tacca śūlādikṛt|
Ā. rā. anilajamāha-viṣṭabdhamiti| viṣṭhabdhaṃ-viṣṭabdhasaṃjñam| sādaḥ-kāryākṣamatvam|
---------------------------------------------| pittādvidagdhaṃ tṛṇmohabhramāmlodgāradāhavat||26||
Sa. pittādvidagdhaṃ nāmājīrṇamutpadyate| tacca tṛḍādiyuktam|
Ā. rā. pittajamāha-pittādvidagdhamiti| vidargdhaṃvidagdhākhyām|
trividhasyaivāsya cikitsāmāha-------------------- laṅghanaṃ kāryamāme tu, viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ, yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet||27||
Sa. turavadhāraṇe| āmākhye'jīrṇe laṅghanameva kāryam, na vamanavirecanādi| viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśaṃ kāryam| bhṛśaśabdenaitat dyotayati,-pūrvatrāpi svedanaṃ kāryamatra tvatyarthamiti| vidagdhe-vidagdhanāmnyajīrṇe, vamanaṃ kāryam| yadvā laṅghanasvedanavamanānāṃ yathāvasthaṃ-yathādoṣodrekaṃ, hitaṃ bhavettadeva kāryam| āmājīrṇe'pi svedanavamane, vidagdhe'pi laṅghanasvedane, iti|
Ā. rā. āmādīnāṃ cikitsāsāha-laṅghanamityādi bhṛśamiti triṣvapi yojyam| laṅghanādivibhāgastvatiśayārthaḥ yadāha khāraṇādiḥ-viṣṭabdhe svedanaṃ vartyo lavaṇoṣṇāmbu śasyate| vidagdhe vamanaṃ śastamupavāso virecanam||" iti| yadvā-athavā| yathāvasthaṃ hitaṃ-yasyājīrṇasya yasyāmavasthāyāṃ yaddhitaṃ, tasya tasyāmavasthāyāṃ taṣkāryamityarthaḥ| vibhāganiyamastu bāhulyābhiprāyeṇa|
garīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||
Sa. garīyasaḥ-prabhūtāt, ājīrṇādeva vilambikā syāt| kīdṛśāt ? līnāt-atyarthaṃ srotaḥsu śliṣṭatvāt| līnāditi līṅ śleṣaṇa ityasya ktapratyaye svādaya odita ityoditaśceti niṣṭhānatvam| sā ca śleṣmavāyubhyāmanubaddhā-yuktā bhavati| āmaṃ nāma yadajīrṇaṃ tatsadṛśalakṣaṇā| yathā-"śopho'kṣigaṇḍayoḥ| adyo bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||" iti| tena-āmena, samaṃ-tulyaṃ, sādhanaṃ-cikitsā, yasyāḥ saivam| "laṅghanaṃ kāryamāme" iti|
Ā. rā. vilāmbikālakṣaṇamāha-garīyasa iti| bilambikānāmājīrṇaṃ bhavet| kasmāt ? līnādāmādeva,-āmaśabda āmādyajīrṇasāmānyavacanaḥ, tayotpannasya niḥśeṣamanivartanāllīnatvam| evaṃ punaḥ punarlīnatvādgarīyastvam| punaḥ punarutpādo duṣṭabubhukṣāyāṃ bhojanāt| sā tūktā saṅgrahe (sū. a.11)-"doṣopanaddhaṃ" ityādi (ślo 19 ṭī)| evakāreṇaivaṃ dyotayati,-visūcyalasakāvapyajīrṇādbhavataḥ, kintu tāvanyato'pi sadyo'timātrabhojanādeḥ| vilambikā tvajīrṇadeveti| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56|3)- "ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam| visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā||" iti| sā ca kaphavātānubaddhā|tadanubandhena dīrghakālavilambanāt vilambiketyucyate| garīyasvāt patanayogyamapyāmaṃ kaphavātānubaddhatvānnordhvaṃ nāpyadhaḥ patati, līnameva ciramavatiṣṭhate ityarthaḥ| tathā ca suśrutaḥ (u.a. 56/9)- "duṣṭaṃ hi bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya| vilambikāṃ tāṃ ca vivirjanīyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ||" iti| kaphavātānubaddhatvādevamitareṣvapi pittārabdhatvaṃ vidagdhatvaṃ ca lakṣyate| anyena hyārabdhāmanyenānubadhyate| pittaṃ ca vidagdhādeva pravartate| tathā ca bheḍaḥ (ci. a. 11)- "yadā bhuktaṃ vidagdhaṃ ca nordhvaṃ nādhaḥ pravartate|| tāṃ vilambīṃ vigarhanti viṣakalpāṃ visūcikām||" iti| viṣamalpāmiti pittolbaṇatvaṃ dyotyate| visūkāmiti visūcikāviśeṣyatvena sānnipātikatvam| āmaliṅgā-ajīrṇatulyalakṣaṇā, viśeṣānupādānāt trayāṇāmapyāmādīnāṃ liṅairyuktā| tathā ca khāraṇādiḥ-"etānyuktāni liṅgāni tvāmājīrṇe vinirdiśet|" iti| etāni-ajīrṇatrayasambandhīni| āmāt-ajīrṇādannāt jātamajīrṇaṃ-āmājīrṇam,vilambikā, na tu kaphajamāmam| "yathākrameṇa vātādi sannipātārmakaṃ vadet|" iti tenaiva sānnipātikasyoktatvāt| tatsamasādhanā,-teṣāṃtrayāṇāmajīrṇānāṃ, samaṃ-sādhāraṇaṃ, sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yasyāḥ sā tathā| tathā ca khāraṇādiḥ-"āme tvāmapraśamanaṃ vimāne dvividhaṃ matam|" iti| vimāne-vimānasthāne, dvividhaṃ-visūcyalasakabhedena| vaṅgaseno'pi-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| yuttu suśrutenavivarjanīyatvamuktaṃ tatpratyākhyāyopacaraṇīyatvaṃ (tvāt) na tvanupakramatvāt| ata eva "vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām" iti mādhavakaraḥ (mā. ni. agnimāndyādauślo.21) paṭhati| iyaṃ ca vilambikā carakācāryeṇānnaviṣasaṃjñayoktā (ci.a.14/39)- "abhojanādajīrṇātibhojnādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasaṃduṣṭabhojanāt| virekavamanasnehavibhramāvdyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt|| duṣyatyagniḥ sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati ladhvati| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣatāṃ ca tat|| tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ klamaḥ| śirorukśophamūrcchāśca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ|| jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraḥ cchardiḥ pravāhaṇam| arocakāvipākau ca ghoramannaviṣaṃ ca tat|| pittena saha saṃsṛṣṭaṃ dāhatṛṣṇāmukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān|| yakṣmapīnasamehādīn kafajān kafasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃścamayān bahūn|| mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān|" iti| yattūktaṃ jaijjaṭena 'iyaṃ vilambikā tantrāntare daṇḍakālasakasaṃjñayoktā' iti| tadasat| bheḍādivacanaparyālocanayā vilamikāyā vidagdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyālasakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyāla sakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt| āmādyajīrṇalakṣaṇādhīnalakṣaṇatvādvilambikāyā ihābhidhānam|
jīrṇe'pyāhāre kadācidāhārasāro raso'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha------------------------------ aśraddhā hṛdvyathā śuddhe'pyudgāre rasaśeṣataḥ| śayīta kiñcidevātra sarvaścānāśito divā||29|| svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣo'dyānmitaṃ laghu| ------------------------------------------------|30|
Sa. rasaśeṣe aśraddhā-annānabhilāṣaḥ| hṛdvyathā-hṛdayaśūlaṃ gauravaṃ ca| śuddhe'pyudgāre-annasambandhini| tenājīrṇādarthāntarabhūta evāyaṃ rasaśeṣaḥ| ataśca rasasya rudhirādihetorasamyakparipāka ityarthaḥ| taccikitsamāha-śayītetyādi| atra-rasaśeṣe, kiñcideva-stokamātrameva svapyāt, nājīrṇa iva prabhūtam| sarvaścājīrṇī, anāśito divā śayīta, ālāghavāt| yadā cotpannakṣut syāttadā stokaṃ laghu cādyāt| āśaḥ kṛto yena saḥ-āśitaḥ| na āśito-anāśitaḥ, abhuktavānityarthaḥ| nanu, "ajīrṇyabhihatonmattān" ityanenaiva vākyenājīrṇināṃ divāsvapno'nujñāta eva| tatkiṃ punaruktena ? brūmaḥ| viśeṣārthaṃ vākyamidam-"abhukto divā svapyādajīrṇī" iti| tatra tu sāmānyam, aśitānāśitacintā na kṛteti yuktā punarihoktiḥ|
Ā. rā. rasaśeṣaṃ lakṣayati-aśraddheti| aśraddhā-bhojanānabhilāṣaḥ| nanu, etadāmādiṣvapyasti,ta āh-śuddhe'pyudgāre iti| teṣu punarduṣṭa udgāraḥ| rasasya śeṣo-rasaśeṣaḥ| rasaśabdena rasahetubhūtāhārarāśirlakṣyate| na hi rasadhātorapakvasyājīrṇatvam| sa hyapakva eva rasaśabdenocyate, pakvasturudhiraśabdhena| dṛṣṭatvādajīrṇatvamiti cet na, tasyāmatvāt| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 13/24)- "ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasāmāmaṃ pracakṣate|" iti| raseśeṣasyoṣadhamāha-śayīteti| kiñcideva-muhūrtameva| nanu,muhūrtamanumānataḥ siddhāmeva| maivam| ajīrṇināmadhikaṃ divāsvapnaṃ vidhāsyati| svapnavidhiścayaṃ pradhānyāt| uṣṇāmbupānādyapi kāryam| yadāha khāraṇādiḥ-"rasaśeṣe hitaḥ svapno gharmāmbu laghubojanam|" iti| ajīrṇino divāsvapnaṃ vidhatte-sarvaśceti| anāśito-abhuktavān| sarvagrahaṇaṃ prakṛtavisūcikādyajīrṇasaṅgrahārtham| "muktvā tu bhāṣya" ityādinā prāpte divāsvapne punarvidhānaṃ yatheṣṭasvapanārtham| ajīrṇino bhojanaṃ vidhatte-sañjātabubhukṣa iti| sañjātabubhukṣo-abhyudīrṇānnābhilāṣaḥ| mitagrahaṇaṃ laghūnāmapi gurūktārdhasauhityaprāptyartham|
sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṃ sāmānyena brūte- -------------------------------------------------| vibandho'tipravṛttirvā glānirmārutamūḍhatā||30|| ajīrṇaliṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ| -------------------------------------------------|31|
Sa. vibandho-mūtrapurīṣayorapravṛttilakṣaṇaḥ| atipravṛttiḥ-tayoreva| glāniḥ-śarīrasya mlānatā| mārutamūḍhatā-vātasya pratilomatā| viṣṭambhaḥ-kukṣerādhmānam| gauravaṃ-gurugātratvam| bhramo-mohaḥ| etatsāmānyamajīrṇalakṣaṇam| uktaṃ ca-"sīdatyaṅgaṃ bhramo mohaḥ koṣṭhe muhyati mārutaḥ| sarveṣāmapyajīrṇānāmavisaṃvādi lakṣaṇm||" iti|
Ā. rā. uktānuktājīrṇaviśeṣasaṅgrahārthaṃmajīrṇasāmānyalakṣaṇamāha-vibandha iti| vibandho-mālānāmapravṛttiḥ| mārutamūḍhatā-vāyorvimārgagatiḥ| viṣṭambo-viśeṣeṇa stambhogātrāṇām|
sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- -------------------------------------------------| na cātimātramevānnamāmadoṣāya kevalam||31|| dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṃ cānnaṃ na jīryati||32|| upataptena bhuktaṃ ca śokakrodhakṣudādibhiḥ| -------------------------------------------------|33|
Sa. atimātrameva bhuktamannaṃ na kevalamāmadoṣāya, kiṃ tarhi ? dviṣṭādi cānnaṃ na jīryati| dviṣṭaṃ-apriyam| viṣṭambhi-kukṣyādhmānakāri| himaṃ-atiśītam| aśuci-ucchiṣṭaṃ keśādidūṣitaṃ ca, etaccācintyaprabhāvatvādāmadoṣahetuḥ| vidāhi-prāguktam| śuṣkaṃ-adravaprāyam| atyambuplutaṃ-atijalena plāvitam| caḥ samuccaye| na kevalaṃ dviṣṭādyannaṃ bhuktaṃ na jīryati, yāvat śokādibhiścopataptena bhuktaṃ na jīryati| śokaḥ-iṣṭavipattyādinā manodausthyam| krodho-roṣaḥ| kṣut-bubhukṣā| ādiśabdena lobhabhayādiparigrahaḥ|
Ā. rā. ajīrṇāśanaṃ lakṣayati- na ceti| na kevalamatimātramevānnamāmadoṣaya| kiṃ tarhi? dviṣṭādikamapyannaṃ na jīryati,-āmadoṣāya bhavati| dviṣṭaṃ-apriyam| viṣṭambhivātāvarodhakāri| dagdhaṃ-atipakvam| āmaṃ-apavkam| aśuci-malinam| śuṣkaṃ-nīrasam| ayambuplutaṃ-atyambupānāt| śokadibhirupataptena bhuktam| kṣut-bubhukṣā,tadupataptatvaṃ-kālātikramāt| ādiśabdādudvegādayaḥ|
sampratyaparamapyannamāmakṣobhakaramāha- -------------------------------------------------| miśraṃ pathyamapathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam||33|| vidyādadhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam||34|| trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| -------------------------------------------------|35|
Sa. pathyaṃ-śālyādi| apathyaṃ-yavakādi| tanmiśraṃ-ekīkṛtya, bhuktaṃ samaśanaṃ matam, asminvaidyakatantre| vidyādityādi| bhuktasya-abhyavahṛtasyopari yadanyadbhojanaṃ tadadhyaśanaṃ jānīyāt| nanu, evaṃ prātarāśe kṛte yaḥ sāyamāśaḥ, tasyādhyaśanatvaṃ prasajyet| adhyaśanaṃ ca vivarjyameva| yato'nantarameva paṭhiṣyati-"trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā" ityādi| vaidyakatantreṣu ca narāṇāṃ dvirāhāra upadiṣṭaḥ| bhagavān vyāso'pyavocat-"sāyaṃprātarmanuṣyāṇāṃ bhojanaṃ vidhinirmitam|" iti| tasmādadhyaśanasyaivaṃ tadasamīcīnaṃ lakṣaṇam| atra sañcakṣmahe| prāgbhuktasyopari samanantaremeva vahnāvavibhakte yadaśanaṃ tadevādhyaśanam, nānyat| ata eva suśruto brūte (sū.a. 46|491)-"prāgbhukte tvavibhakte'gnau dvirannaṃ na samācaret|" iti| tasmāt prātarāśe kṛte satyagnau vibhakte yaḥ sāyamāśaḥ sa na parihāryaḥ, api tu kārya eva, guṇāvahatvāt| etadeva pratipādayituṃ saṅgrahe'dhyagīṣṭa (sū.a. 11)-"prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā prabodhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| aklinneṣvannamāsaktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdheṣviva payaḥsvanyatsammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| parikledaṃ yānti koṣṭhe saṃvṛte dehadhātavaḥ|| klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastapteṣvivārpitam|| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam|" iti| adhiśabdo'tropariśabdārthaḥ| yathā-'prāsādamadhirohati|' iti| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tvaśanaṃ viṣamāśanasaṃjñaṃ vidyāt| kaḥ punarakālo bhojanasya ? iti cet, brūmaḥ| "prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55) ityādinā''hārakālaṃ vakṣyati| tadvaiparītyenākālo vedyaḥ| trīṇyapyetāni-samaśanādhyaśanaviṣamāśanāni, mṛtyuṃ vā sṛjanti-janayanti, ghorān vyādhīn-gulmādīn vā|
Ā. rā. samaśanaṃ lakṣayati-miśramiti| pathyaṃ-śālyādi, apathyaṃ-yavakādi, taddvayaṃ miśrīkṛtya bhuktaṃ-samaśanākhyam| yattu kevalamapathyaṃ tadviruddhākhyam| adhyaśanaṃ lakṣayati-vidyāditi| bhuktasyopari punarbhojanaṃ-adhyaśanākhyam| bhuktasya-prāgabhyavahratasyānnasya pākābhāvādāmāśaya eva sthitasya, upari-ūrdhvamanyadannamādhīyate yattat-bhuktasyopari bhojanam, pūrvānnaśeṣe bhuktamityarthaḥ| tathā ca carakaḥ (ci.a. 14/233)- "pūrvānnaśeṣe tu punarbhuktamadhyaśanaṃ matam|" iti| suśruto'pi (sū.a. 46/508)- "ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate|" iti| katham? bhūyo-bāhulyena| anena kvacidannaśeṣe bhuktamapi nādhyaśanam| yathā (saṅgrahe sū.a. 11)- "prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo naduṣyati|" iti| tathā, atyagnau (hṛdaye ci. a. 10/84)- "muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopakalpayet|" iti| nanu, etadaprātpakālāśanatvādviṣamāśanādabhinnam| maivam| jīrṇe pūrvānne yadaprāptakālaṃ tadviśamāśanam, adhyaśanaṃ tajīrṇe iti bhedaḥ| nanu,"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo 55) ityādinā jīrṇānnatvasyaiva kālatvaṃ vakṣayati| tatkathamaprātpakālatvam ? maivam| yo hi yadā pratyahaṃ bhuṅkte sa tasya bhojanakālaḥ| prasṛṣṭaviṇmūtravādikaṃ tu tasyaiva viśeṣaṇam| tadviśiṣṭasyaiva tasya kālatvārtham| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle bhojanaṃ-kālabhojanam| prāpte'pi pūrvānnasyājīrṇatvādanutpanneṣu prasṛṣṭaviṇmūtratvādiṣu bhojanaṃ-adhyaśanam| pūrvānnasya jīrṇatvādutpanneṣvapi teṣvaprātpe svakāle bhojanaṃ-viṣamāśanam| avaśyaṃ caitadabhyupagantavyam| anyathā hi (hṛ. sū. a. 16/18)- "hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ| śamanaḥkṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||" iti kālabhedo na syāt| viṣamāśanaṃ lakṣayati-akāla iti| akāle bhuktaṃ viṣamāśanam| taddvividham,-aprātpakālamatītakālaṃ ca| amātrāśanamapyakāle bhuktaṃ viṣamāśanamevetyāha-bahu cālpaṃ veti| tasmāt kāle yadamātrayā bhujyate tadamātrāśanam| yaccākāle mātrayā amātrayā vā tadviṣamāśanam| samaśanādīnāṃ doṣamāha-trīṇīti| etāni-samaśana-viṣamāśanādhyaśanāni, aniyatāyuṣāṃ mṛtyuṃ, niyatāyuṣāṃ ghorān vyādhīn sṛjanti|
---------------------------------------------| kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tanmanāḥ||35|| ṣaḍrasaṃ madhuraprāyaṃ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktastho dhautapādakarānanaḥ||36|| tarpayitvā pitṝn devānatithīn bālakān gurūn| pratyavekṣya tiraśco'pi pratipannaparigrahān||37|| samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhṛtam||38||
Sa. kāle-vakṣyamāṇe| tanmanāḥ-bhojanagatacittaḥ| kṣudvān-bubhukṣitaḥ| viviktasthaḥ-ekāntasthitaḥ| tathā, prakṣālitacaraṇhastamukhaḥ| anindan-bhojanamagarhamāṇaḥ| abruvan-abhāṣamāṇaḥ| iṣṭaṃ-manorucitaṃ bhojanam| tathā, dravaṃ-dravaprāyam| iṣṭaiḥ-priyaiḥ, sahāśnīyāt| 'kṣudvān' ityatra praśaṃsāyāṃ matup, utpannapraśastabubhukṣaḥ| tena kiñcidapi yadā duṣṭabubhukṣā syāttadā nādyādityarthaḥ| duṣṭabubhukṣāyā lakṣaṇam (saṅgrahe sū.a. 11)- "doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittoddhatasyāvṛṇuyānna vahnim| jāyeta duṣṭā tu tadā bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti| kimbhūtaṃ bhojanam ? sātmyam| tacca sātmyaṃ dvidhā,-ekaṃ svalpakālābhyastaṃ sukhāvaham, anyacca janmanaḥ prabhuti sahātmanābhyastaṃ sukhāvahaṃ ca| etadevaikaṃ sātmyamucyate| tathā, śuci-anucchiṣṭaṃ keśādyanupahataṃ ca| hitaṃ-pathyam| snigdhaṃ ca taduṣṇaṃ ca-snigdhoṣṇam| tathā, laghu-laghuprāyam. na tu laghveva| ata evedamupapannam "ṣaḍrasaṃ madhuraprāyam" iti| madhuraraso hi guruḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ.sū.a. 10|38)- "paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ|" iti| tadyadi laghveva syāt (tarhi) madhuraprāyamiti na ghaṭate| tasmāllaghuprāyamiti vyākhyeyam| kathamadyāt ? tadāha-nātidrutavilambitam| kiṃ kṛtvā ? pitrādīṃstarpayitvā| tathā, tiraśco'pi-aśvavṛṣādīn, pratipannaparigrahān-kṛtasvīkārān, pratyavekṣya-tadāhāracintāṃ kṛtvetyarthaḥ| tathā, ātmānaṃ samīkṣya-yathā mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ san paryālocya| kharanādenoktam-"atidrutāśī tvāhāraguṇadoṣānna vindati| unmuhyatyalpamaśnāti cchardayedvā'navasthitaḥ|| vilambitaṃ tu bhuñjāno na tṛptimadhigacchati| khādan bahvapi śītatvādyāti bhojyamahṛdyatām|| jalpato hasataścāpi bhuñjānasyānyacetasaḥ| ta eva doṣā mantavyā ye vilambitabhojane||" ityādi|
Ā. rā. atha bhojanasamyagyogaḥ| tatra samyagyogaprakāramāha-kāle sātmyamiti| kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55) ityādinā vakṣyamāṇe| śuci-nirmalam| sātmyamiti hitasyāpyanabhyāsāsātmyasya nivṛttyartham, hitamityahitasyābhyāsasātmyasasātmyasya| tanmanāḥ-bhojanaikadattacittaḥ| madhuraprāyaṃ-ṣaḍrasatve'pyadhikadhurarasam| nātidrutavilambitamiti kriyāviśeṣaṇam| viviktastho-vijanasthaḥ| pitrādīṃstarpayitvā| pratipannaparigrahān-pālyatvena svīkṛtān| tiraśco'pi-kiṃ punarmanuṣyān| pratyavekṣya-teṣāmāhāracintāṃ vidhāya| atmānaṃ samīkṣya-prakṛtiṃ vicārya| anindanbhojyamakutsayan| abruvan-kṛtamaunaḥ| dravaṃ-dravabahulam| iṣṭaṃ-priyam| iṣṭaiḥ saha-priyajanaiḥ saha| śucibhaktajanāhṛtaṃśucayo-bāhyābhyantaraśaucayuktāḥ, bhaktāḥ-anuraktāḥ, ye janāstairāhṛtaṃ-ānītam|
bhojanaṃ tṛṇakeśādijuṣṭamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet||39||
Sa. tṛṇādijuṣṭaṃ bhojanaṃ tyajet| ādiśabdena makṣikādiparigrahaḥ| tathā, bhūya uṣṇīkṛtam| tathā, śākabahulam| tathā, avarānnaṃ-māṣādi, tadbhūyiṣṭham| tathā, atyuṣṇamatilavaṇaṃ ca tyajet|
Ā. rā. tṛṇajuṣṭādibhojanamapavadati-bhojanamiti| tatrānindānniti grahṇāt tṛṇakeśamakśikādijuṣtasya ninditasyāpi praptiḥ, uṣṇagrhaṇāt punarūṣṇīkṛtātyuṣṇayoḥ, iṣṭagrahaṇāt śākasūpabahulasya, ṣaḍrasagrahaṇāt atilavaṇasya|
kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kṛśaśuṣkavarāhāvigomatsyamahiṣāmiṣam||40|| māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet||41||
Sa. tathā, kilāṭādīnna śīlayet-nābhyaset, na kādācitko'bhyavahāra eṣāṃ niṣidhyate| muninā tu (ca. sū. a. 5|7)- "nābhyasedgauravāt" iti yathā heturupanyastaḥ, tatheha noktaḥ, ayuktatvāt| tathā hi-eṣāmanabhyavahāre yadi gurutvameva hetuḥ syāt| tato guḍayavādīnāmapi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ śīlanamayuktaṃ syāt| tasmādeṣāmaśīlane'nyadapi kāraṇaṃ cintyam, na tu gurutvamātrameva| yathā-kilāṭakūcikayordoṣalatvaṃ, dadhnastu jvarādikartṛtvaṃ tathā srotolepaḥ, srotolepatvāccānekarogahetutvam, kṣārasya puṃstvahānikṛttvam, śuktasya dṛṣṭihantṛtvādi| tasmādeṣāmapathyatvācchīlananiṣedho bodhyaḥ|
Ā. rā. sātmyatvādiprasaktaṃ kilāṭādyabhyāsamapavadatikilāṭeti| āmamiti mūlakasya viśeṣaṇam, kṛśādīnyāmiṣasya| na śīlayet-na nityaṃ bhajet| yadā tatsevanaṃ vinā sthātumaśaktiḥ, yadā vā tatsādhyarogotpattiḥ, tadā bhajedityarthaḥ|
śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42|| pathyāmalakamṛdvīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ| ghṛtadivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||
Sa. śālyādīn śīlayet|
Ā. rā. sātmyādīnyudāharati-śīlayedeti| jāṅgalaṃhariṇādimāṃsam| pathyā-harītakī| mṛdvīkā-drākṣā|
triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca| svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat||44||
Sa. madhusarpirbhyāṃ saha triphalāṃ ca rātrau netrabalāya śīlayet| na kevalaṃ śālyādīneva śīlayet| yacca dravyaṃ svāsthyānuvṛttiṃ karotyṛtucaryāvidhyādyuktamannapānādikam| tathā, rogocchedakaraṃ yat-kirātatiktakādidravyam, tacca śīlayet|
Ā. rā. prasaṅgānnityasevyamauṣadhamāha-trifalāmiti| niśi-svapnakāle| netrebalāya-cakṣurindriyadārḍhyāya| yacca auṣadhaṃ rasāyanādikaṃ, svāsthyamanuvartayati rogotpatibījaṃ cocchinatti tadapi yathākālaṃ bhajet| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 5/10)- "tacca nityaṃ prayuñjīta svāthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpatikaraṃ ca yat||" iti|
bisekṣumocacocāmramodakotkārikādikam| adyāddravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ||45|| viparītamataścānte madhye'mlalavaṇotkaṭam| ----------------------------------------------------|46|
Sa. bisādidravyaṃ gurvādiguṇayaktaṃ puraḥ-pūrvamadyāt| modako-laḍḍukaḥ| utkārikā-lapyasikā| ataḥ-asmācca, viparītaṃ-laghurūkṣakaṭutīkṣṇasaraprāyam, ante bhojanasya seveta| madhye cāmlalavaṇotkaṭam| kharanāde coktam-"kaṭuṃ lavaṇamamlaṃ vā pūrvamāhāramāharet| āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tadetaduktamubhayamapi deśasātmyādivaśāt pramāṇayitavyam|
Ā. rā. bhojyakramamāha-biseti| gurvādiguṇaṃ bisādibhojyadravyaṃ puraḥ-pūrvamadyāt| mocaṃ-kadalīfalam| cocaṃ-nārikelafalaṃ panasaṃ vā| modako-laṅgukaḥ| utkārikā-pūpalikā| ādiśabdādiṇḍarikādayaḥ| ato viparītaṃ-laghvādiguṇaṃ ṣaṣṭikaudanādikam, ante adyāt| amlalavaṇotkaṭaṃ-śuktādikaṃ, madhye'dyāt| yattūktaṃ khāraṇadinā-"kaṭuṃ lavaṇamamlaṃ vā purvamāhāramāharet| āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tanmandāgniviṣayam| tadbhojanasya dīpanapurvakatvāt| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "yathāgnisātmyaṃ tu prāgdrāvamupaśuṣkaṃ vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca| madhye'mlalavaṇam| ante rūkṣadravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgneḥ dravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyak pākamupaiti|" iti|
------------------------------------------------| annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet||46|| āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet| ------------------------------------------------|47|
Sa. kukṣeḥ-jaṭharasya, annena dvau bhāgau prapūrayet| pānena-jalādinā, ekamaṃśaṃ prapūrayet| caturthamaṃśaṃ pavanādīnāmāśrayamavaśeṣayet-na tvannena pānena vā prapūrayet| atra tvaṃśakalpanā parikalpanenaiva yujyate, na tvaṅgulamānādinā| suśrute cābhihitam (sū. a. 46|478)- "prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānaśca muhurmuhuḥ| viśuddhe rasane hyasmin rocate'nnamapūrvavat||" iti| [rasanā vidyate yasya mukhasya tadrasanam, tasmin rasane viśuddhe rocate'nnamapūrvavat||]
Ā. rā. annapānayorvibhāgamāha-anneneti| kukṣiḥudaram, caturthā vibhajya dvāvaṃśavannena-adraveṇa pūrayet| tṛtīyamaṃśaṃ pānena-draveṇa pūrayet| caturthamaṃśaṃ pavanādisukhasañcārārthamanaśeṣayet-na kenāpi pūrayet| etadeva ca sauhityamānam| ata evārdhasauhityaṃ nātitṛtpatā ca jñeyā|
----------------------------------------------| anupānaṃ himaṃ bāri yavagodhūmayorhitam||47|| dadhni madye viṣe kṣaudre, koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu| śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam||48|| surā kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ, sthūlānāṃ tu madhūdakam| śoṣe māṃsaraso, madyaṃ māṃse svalpe ca pāvake||49|| vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||50||
Sa. yavagodhūmayorbhuktayoranu-paścāt, pānaṃ śītaṃ jalaṃ hitam| tathā, dadhni madye viṣe kṣaudre ca himaṃ jalamanupāne hitam| piṣṭamayeṣu koṣṇaṃ jalaṃ hitam| śākamudgādivikṛtau ca mastvādikamanupānaṃ hitam| kṛśānāṃ puṃsāṃ surā puṣṭyarthaṃ hitā| sthūlānāṃ punaḥ karśanāya madhūdakaṃ hitam| śoṣe-kṣaye, māṃsaraso hitaḥ, puṣṭikāritvāt| māṃse bhukte madyamanupānaṃ hitam| svalpe ca pāvake madyamevānupānaṃ hitam| vyādhyādibhiḥ kṣīṇe-kṣapite, payo-dugdhaṃ, pathyaṃ-hitam| iha (hitamiti) prakṛte'pi pathyagrahaṇaṃ pathyataratvajñāpanārtham| yathā'mṛtamityanenaitat pratipādayati,-yathā'mṛtaṃ balavarṇaujaḥkāntyāyurādijanakaṃ tathedamapītyarthaḥ|
Ā. rā. athānupānam| tena hyasamyagyogo'pi samyagyogatāṃ yāti| yadāha khāraṇādiḥ-"kāmaṃ doṣavadapyannamamātraṃ vā niṣevita,| alpadoṣamadoṣaṃ vā'pyanupānena jīryati||" iti| anu-paścātpīyata ityanupānam| etacca bāhulyābhiprayeṇa| taddhi madhye'pyādāvapi pīyate| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/468)- "tadādau karśayet pītaṃ sthāpayenmadhyasevitam| paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet||" iti| tathā, (su.sū.a. 46/428)- "nirāmayānāṃ caitattu bhuktamadhye praśasyate|" iti ca| kastarhi pānānupānayorbhedaḥ ? ucyate| yadaniyatakālaṃ rucivaśātpīyate tat-pānam, yanneyatakālaṃ vidhivaśātpīyate tat-anupānam| tatrādāvanupānavibhāgaḥ| tatra yavādiṣu śītodakamāha-anupānaṃ himamiti| piṣṭamayeṣu īṣaduṣṇodakamāha-koṣṇamiti| yattu suśrutenoktam (sū. a. 46/423)- "śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca||" iti| tadvidāhipiṣṭānnaviṣayam| uktaṃ va saṅgrahe (sū. a. 10)- "tacchītaṃ dadhimadhuyavadodhūmamadyaviṣeṣusarveṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayośca|" iti| śākādiṣu mastvādyāha-śāketi| śākaṃ-pāṭhādi, mudgādisūpyam, tasya (tayoḥ) vikṛtiḥ-vaṭakādikā| vikṛtigrahaṇaṃ rasādyanyatva eva mastvādiprāptyartham| avikṛte tu sūpādau suśrutenoktam (sū. a. 46/425)- "payo māṃsaraso vā'pi śākamudgādibhojane|" iti| mastvādiṣu yasya yatsātmyamiṣṭaṃ vā tasya tadyojyamiti| ekasyaiva tatkāryakaratvāt na miśrīkṛtyaprayogaḥ| ata eva pṛthaguktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "dhānyāmlaṃ mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu|" iti| kṛśānāṃ surāmāha-sureti| kṛśānāṃ śītodakādyuciteṣvanneṣu suraivānupānam, anavakāśtvāt| puṣṭyarthe- na tu roganivṛtyartham| yastu kṛśo rogārtaḥ tasya rogānurūpamanupānaṃ prayojyam| sthūlānāṃ madhūdakamāha-sthūlānāṃ tviti| madhumiśramudakaṃ-madhūdakam| śeṣaṃ purvavat| śoṣe māṃsarasamāha-śoṣa iti| śoṣe-śuṣyati dehe| yadāha khāraṇādiḥ-"kṛśakṣīṇāmayonmuktapuṣṭivarṇabalārthinām| madyastrīśramanityānāṃ śuṣyatāṃ ca raso hitaḥ||" iti| māṃsāśināṃ mandāgnīnāṃ ca madyamāha-madyamiti| tacca madyocitānāmeva| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/426)- "madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam| amadyapānāmudakaṃ falāmlaṃ vā praśsyate||" iti| vyādhyādiṣīṇādīnāṃ kṣīramāha-vyādhyauṣadheti| laṅghanaṃupavāsaḥ| karma-ceṣṭā|
viparītaṃ yadannasya guṇaiḥ syādavirodhi ca| anupānaṃ samāsena, sarvadā tatpraśasyate||51||
Sa. annasya-bhaktavaṭakādeḥ, yadviparītaṃ guṇaistadanupānaṃ sadā praśasyate| yathā,-snigdhasya rūkṣam, rūkṣasya snigdham, śītasyoṣṇam, uṣṇasya śītam, madhurasyāmlam, amlasya madhuramityādi| nanu, evamurarīkriyamāṇe kṣīrasya kṣaireyādervā takracukrādīnāmamlānāmanupānatvaṃ prāptamityāha-guṇairityādi| viparītaguṇamapi yadavirodhi tadevānupānaṃ sadā hitam|
Ā. rā. anuktānupānavibhāgopāyamāha-viparītamiti| yat-dravyaṃ, yasyānnasya guṇaiḥ kṛtvā viparītaṃ na ca tena saha viruddham, tattadannasyānupānam| samāsena-sāmānyena, viśeṣatastu sātmyādiparyālocanayā svayamūhyam| anupānasya nityasevyatvamāha-sarvadeti| tat-anupānam|
anupānasya kiṃ karma ? ityāha--------------------- anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||
Sa. anupānamūrjādīn karoti| ūrjā-manaḥpraharṣaḥ| tṛptiḥ-prīṇanaṃ śarīrendriyasya, kṣāmatāviparīto'nnaguṇaḥ| tathā, vyāptiḥdravasya hi gamanam, na kaṭhinasya| dṛḍhāṅgatā-sthiraśarīratvam| tathā, annasaṅghātasya śaithilyam| viklittiḥ-vikledanam| jaraṇaṃ-pariṇāmaḥ| etāni ca karoti|
Ā. rā. anupānasya phalamāha-anupānamiti| ūrjāṃbalam| tṛptiṃ-sauhityam| vyāptiṃ-annasya sarvasrotonusaraṇam| annasaṅghātaśaithilyādīni ca| śaithilyaṃ-kāṭhinyanivṛttiḥ| viklittiḥ-śuṣkatvanivṛttiḥ| jaraṇaṃ-pākaḥ|
evaṃguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha-------------- nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase| gītabhāṣyaprasaṅge ca svarabhede ca taddhitam||53||
Sa. ūrdhvaṃ jatruṇaḥ-ūrdhvajatru, tasmin ye gadāsteṣu tat-anupānaṃ, na hitam| tathā, śvāsādiṣu na hitam| gīta-bhāṣyayoḥ prakarṣeṇa saṅgaḥ-sātatyena sambandhaḥ, tasmin| tathā, svarabhede-svarasāde na taddhitam| ūrdhvajatrugadādīnāṃ hyanupānaṃ pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādyābhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt|
Ā. rā. ūrdhvajatrugadādāvanupānaṃ niṣedhati-nordhvetyādi| vakṣaḥskandhayoḥ sandhī-jatruṇī, tayorūrdhvaṃ-ūrdhvajatru,-kaṇṭhādikapālantam, tatra ye gadāste-ūrdhvajatrugadāḥ| kāsotpatteḥ prāgapi niṣedhārthamuraḥkṣatagrahaṇam| gītabhāṣyayoḥ prasaṅgo-gāyanādhyayanādyabhyāsaḥ|
samprati yeṣāṃ pānameva na śasyate, tānāha--------- praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ| pānaṃ tyajeyuḥ---------------------------|54|
Sa. praklinno deho yeṣāṃ āmavisarpādyārtānāṃ te pānaṃ tyajeyuḥ| mehādīnāmāturaśabdena pratyekaṃ sambandhaḥ| meharogādyāturāḥ pānaṃ-dravarūpaṃ tyajeyuḥ, na kevalamannasyopari yadanupānam| kharanāde coktam-"mehī plīhī vraṇī kuṣṭhī pāṇḍurjaṭharapīnasī| śoṣātisārī mandāgniḥ pānīyaṃ mandamācaret|| nordhvāṅgapavanāviṣṭe vāgvyāyāmahate na ca| kṣatorasi śvāsakāsahikkāvamyardite na ca|| niranne cordhvaroge ca na peyaṃ vāri śītalam|" iti|
Ā. rā. praklinnadehādīnāṃ pānamātraṃ niṣedhati-praklinneti| praklinnadehaḥ-kledabahulaśarīraḥ| mehādibhirāturāḥ|
--------------------------------------------------| ---------------sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṃ tyajet||54|| pītvā, bhuktvā''tapaṃ vahniṃ yānaṃ plavanavāhanam| --------------------------------------------------|55|
Sa. caśabdo luptanirdiṣṭo'tra| sarvo'pi puruṣaḥ-svastho rogī ca, pītvā bhuktvā ca bhāṣyādīṃstyajet| tathā, ātapādīn pañca tyajet| tyajedityatrāpyanuvṛttyā yojyam| yānaṃ-rathādi| plavanaṃ-taraṇam| vāhanaṃ-aśvādi|
Ā. rā. pānānantaraṃ bhāṣyādi niṣedhati-sarvaśceti| sarvaḥ-saṣiddhapāno'niṣidhāpāno vā, niṣiddhapānasyāpi pramādādavasthādivaśādvā pānaprasaktiḥ| bhojanānantaramātapādi niṣedhati-bhuktvā''tapamiti| yānaṃ-pabhdyāṃ gamanam| vāhanaṃ-aśvādibhiḥ| plavanaṃ-prataraṇam| gamanaṃ tu padaśatādūrdhvaṃ niṣiddham| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/486)- "tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet|" iti|
"kāle sātmyam" (ślo. 35) ityuktam| bhojanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha---------- prasṛṣṭe viṇmūtre hṛdi suvimale doṣe svapathage viśuddhe codgāre kṣudupagamane vāte'nusarati| tathā'gnāvudrikte viśadakaraṇe dehe ca sulaghau prayuñjītāhāraṃ vidhiniyamitaṃ, kālaḥ sa hi mataḥ|55| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. āhāraṃ vidhinā-pūrvoktena " kāle sātmyaṃ śuci hitam" ityādinā niyamitaṃ prayuñjīta,-aśnīyādityarthaḥ| kadā ? mūtrapurīṣe prakarṣeṇa sṛṣṭe sati| na tu kiñcideva tyakta iti praśabdena dyotayati| tathā, hṛdaye suṣṭhu vimale-rasaśeṣakṛtagauravādirahite| tathā, doṣe-vātādau, svapathage-svamārgage, ajīrṇe hyāhāre'nnaśeṣeṇa ruddhagatayo vātādayaḥ svasthānaṃ na labharen, sujīrṇe tu svasthānasthāḥ syuḥ| udgāre ca viśuddhe-caśabdo'nuktasamuccayārthaḥ, srotomukheṣu ca viśuddheṣvityarthaḥ| kṣudupagamane-upagatāyāṃ kṣudhi| vāte'nusarati-anulomaṃ gacchati| tathā, agnau-kāyāgnau, udrikte-pākakṣame| tathā, dehe paṭvindriye suṣṭu laghau ca| kālaḥ sa hi mataḥ| hiśabda evārthe| sa eva kālo bhojanasya dṛṣṭaḥ, na tvato'pyūrdhvam| sa hyatikālaḥ, tatra bhuktamannaṃ vātaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate| tathā coktaṃ tantrāntare-"atītakāle bhuñjāno vāyunopahate'nale| kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ na ca kāṅkṣati|| kukṣāvādhmānamāṭopasādāṃśca kurute'dhikam|" iti| tasmātpūrvokte kāle bhojanamadyāditi| yamau nsau taḥ sasyādrasaravivirāmā dhīralalitā| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyādhyāyo'ṣṭamaḥ samāptaḥ|| 8||
Ā. rā. bhojabakālamāha-prasṛṣṭe viṇmūtra iti| prasṛṣṭe- pravṛtte| suvimale-atiprasanne| svapathage-svamārgagāmini| viśuddhe-mādhuryādirahite kṣudupagamane-bubhukṣotpattau| anusarati-anukūlaṃ pravartamāne| 'doṣe svapathage' ityanenaiva vātānulomye labdhe 'vāte'nusarati' iti vātānulomyasya prādhānyārtham| udrikte-atidītpe| viśadakaraṇenirmalendriye| sulagau-laghīyasi| vidhiḥ-śāstrokto niyamaḥ, tena niyamitaṃ-niṣiddhakāmacāram| nanu, yo yadā bhuṅkte sa tasya bhojanakālaḥ| kimanena ? ityata āha-kāla ityādi| hi-yasmāt, saḥ-tahāvidhaḥ prasṛṣtaviṇmūtratvādiviśiṣṭo, bhojanakālo bhataḥ ācāryāṇām, na kevalaḥ| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle bhuñjīta| iti bhojanaprakriyā| saṅgrahe tu (su.a. 10)- "vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo bruvate|tadāyattānihyojastejodhātvindriyabalapuṣṭituṣṭipratibhārogyādīni| tadindhanā cāntaragneḥ sthitiḥ, agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti| athātmavān svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśeṣaṇāṃ svāsthyāsvāsthyafalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya hitamevānurudhyeta| tatra svabhāvato-divyodakaraktaśāliśaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ, kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpamiṣādayo gurava ti| te khlvapi saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante| tatra saṃyogo nāma-dvayorbahūnāṃ vā saṃhatībhāvaḥ| sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi| saṃskārustu-toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate| mātrā punaḥ-piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ| deśo-dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne| tatra punarupayoktā svasthāturatvataḥ prakṛtibhedataśca| ajīrṇe hi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasṛjyamānaḥ sarvān doṣān prakopayatyāśu| jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomye sṛṣṭeṣu vātamūtrapurīṣavegeṣu viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe laghuni śarīre'gnāvurdīrṇe jātāyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivardhayati| kevalamayameva kālo bhojanasya| atītakālaṃ punastadvtaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate| karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti| upayogavyavasthā-nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano nāhutvā nājapitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo nādatvā'gramagnaye na gurūbhyo nātithibhyo nābhyāgatebhyo śvavayaḥ śvapacebhyaḥ| pratyavekṣya cāśritopāśritānapi tiraścaḥ parigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ sragvī vibhūṣitaḥ sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano'bhimarasahāyaḥ keśamakṣikādyajuṣṭamanindyamanindrannaninditaṃ punarnoṣṇīkṛtaṃ nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ nātiprage nātisāyaṃ nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śayyāstho nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhīnne nāsaṃvṛte na maline na bhāvadūṣite na cāsanasthite na hastasthe na haste| prāṅmukhaḥ sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśnīyāt| na paryuṣitamanyatra māṃsopadaṃśaśuṣkaśākafalabhakṣyebhyaḥ| nāśeṣamanyatra dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyaḥ| api ca| snigdhaṃ laghūṣṇamavilambitamanatidgutamajalpannahasaṃstanmānāḥ samīkṣya samyagātmānam| snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭaṃ pariśodhayanti dhātūnna vikurvate, kṣipraṃ jīryantyanilamanulomayanti| tathā, snigdhaṃ dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ, balamabhivardhayati, varṇaprasādamabhinirvartayati| laghu ca punaḥ svābhādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyayaṃ pariṇāmameti, vipannamapi cālpadoṣaṃ bhavati| uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam| vilabitaṃ tu bhuñjāno na tṛtpimabhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati| atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato hasato'nyamanaso vā bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca| samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti vā nityamapramattaḥ pratyavekṣeta| tatra sātmyaṃ nāma sahātmanā bhavati, atastadaucityādupaśeta ityeke| sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam| anye punaḥ prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti| te hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate| tulyaguṇaṃ cānupaśayādasātmyam| sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham| tatra sarvarasaṃ pravaram, ekarasamavaram, madhyamaṃ tu madhyameva| teṣu pravaraṃ samadoṣasyopadiśanti| itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena pādapādena vā vivarjayedityuktaṃ prāk| tatra yadāhārajātaṃ samān dhātūnanuvartayati, viṣamāṃśca samīkaroti, tatsamāsato hitam| viparīramahitam| tatpunarmātrāyogādivaicitryādaniyamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca śīlayet pariharecca| bhuñjānastu peyāyūṣarasāmlavyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradagdhānyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu| khalakaṭvarakāmbalikān kāṃsyeṣu| rāgakhāṇḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitreṣu| dhṛtamāyase| payaḥ suśītaṃ tāmramaye| pānīyaṃ pānakāni ca mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu| odanaṃ ca vistīrṇe manorame vimale'nyatame sthāle| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt| api ca| dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet, savye peyaṃ lehyaṃ mukhoddharṣaṇapiṇḍīṃ ca, madhye bhojyamiti| yathāgnisātmyaṃ tu prāgdravamupaśuṣkaṃ vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca, madhye'mlalavaṇam, ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyakpākameti| anupānaṃ tu salilameva śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca| tacchītaṃ dadhimadhugodhūmayavapiṣṭamayeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayośca| uṣṇaṃ piṣṭhamayeṣvabyeṣu ca durjareṣu hemantaśiśirayośca, dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta| kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayostathopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklinnabālavṛddheṣu| māṃsarasaḥ śoṣādiṣu| vāte tvāmlāni ca| pitte śarkarodakam| trifalodakaṃ tu sakṣaudraṃ śleṣmaṇi, prāyaśaścākṣigalarogeṣu| mastveva vā dadhni kūrcikākilāṭayośca| madyaṃ māṃseṣu falāmlamambu vā, āsavāṃsca vividhān vibhajya prayojayet| viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu, tīkṣṇān phalāsavān vanyeṣu, nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu, arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu digdhahateṣu ca, amlakaphalāsavān prasaheṣu, kāsekṣupadmabījaśṛṅgāaṭakaserukamṛdvīkāmadirāsavān kṣaudrayuktaṃ vā śītamudakamudaśvidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca, surāṃ pratudeṣu| varjyaṃ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt| teṣāṃ-niṣiddhānupānānām| tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śanaiḥ śodhanena lepagandhasnehāpanodamācānto'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛtavadanavaiśadyo dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| dravottarabhojanāstu sukhaśayyāṃ nātiseveta| āhārapariṇāmakarāḥ punarime bhāvāḥ| tadyathā,-ūṣmā vāyuḥ kledaḥ snehaḥ kālaḥ samayogaśca| tatroṣmā pacati, vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ sarvavapurvyātpimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇamadhātusāmyakaraḥ sampadyate| samayogasya punaḥ kāraṇānyucito hitaśca dehasaṃskāro'bhyavahāraśceṣṭā śayanaṃ saumanasyaṃ ca| pariṇāmatastvāhāraguṇāḥ śarīrajaguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ| viruddhāstu vihitāśca virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti| bhavanti cātra| aukulābhyoṣapṛthukān sipiṣṭakṛtatandulān| na jātu bhuktavānadyanmātrayā'dyātsukāṅkṣitaḥ|| śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam| tyajedekarasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca bhojanam|| vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi hibharūkṣaṇam|| tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ|| mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu| yojyaḥ kramo'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu tu|| karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ tvagrūkṣatāṃ vātaśakṛnnirodham| snigdhaṃ tvatiśleṣmacayaprasekahṛdgauravālasyarucipraṇāśān|| atyuṣṇamannaṃ madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītaṃ tu kāsārucivahnināśahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān| atisthiraṃ mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptiśīghrapaktim| atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān karotyagnibalaṃ ca hanti|| atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na piṣṭaye vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamlaṃ jarā sākṣāt|| iti vidhimavalambya yo'nnapānaṃ balamivavigrahavatsadopayuṅkte| tanumapi rujāmanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| mātrāśītiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 8||