Sa. pūrvamannapānādidravyaikadeśaḥ prāyopayogavānnirdiṣṭaḥ, tasya cāhāravidhermātrā copadiṣṭā| samprati dravyarasavīryavipākādayo vācyāḥ| annapānaṃ hi rasavīryavipākādīn parīkṣyopayoktavyam, nānyathā| tasmānmātrāśitīyādhyāyādanantaraṃ dravyādivijñānīya ārabhyate-
athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. dravyamādiryeṣāṃ te dravyādayaḥ| ādiśabdena rasavīryādiparigrahaḥ| dravyādīnāṃ vijñānaṃ-avagamaḥ, tasmai hitaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaiścaturbhiradhyāyairāhāra uktaḥ| sa cānantaviśeṣatvāt tāvatā jñātumaśakyaḥ, ato'śeṣasaṅrahārthaṃ dravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ sāmānyato vācyāḥ| te cāsminnadhyāye| ata evāyaṃ dravyādivijñānīyaḥ|
tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdeśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca svayameva granthakṛt pratipādayannāha---- dravyameva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ, te hi tadāśrayāḥ| --------------------------------------------------|1|
Sa. rasādīnāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| rasavīryādīnāṃ madhye dravyameva pradhānam| kutaḥ ? te-rasādayo, hi-yasmāt, tadāśrayāḥ-tadeva dravyamāśrayo yeṣāṃ ta evam| ata eva kevalā rasādayo nopalabhyante| tasmāt dravyaṃ pradhānam|
Ā. rā. tatra dravyasya prādhānyamāha-dravyameveti|| rasādibhyo dravyameva pradhānam| hi-yasmāt, te-rasādayaḥ, tadāśrayāḥ-dravyādhiṣṭhānāḥ| etenaiva rasādyāśrayo dravyamityuktaṃ bhavati| prādhānyakathanaṃ dravyajñāne tātparyārtham| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 17)-"yasmād dṛṣṭo yavaḥ svādurgururapya nilapradaḥ| dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇā'pyagnisādinī|| kāṭupako'pi pittaghno mudgo, māṣastu pittalaḥ| svādupāko'pi, cayakṛtsnigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam|| rase svādau yathā caitattathā'nyeṣvapi dṛśyate| vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam|| kurute dadhi gurveva vahniṃ pālevataṃ na tu| kapitthaṃdāḍimaṃ cāmlaṃ grāhi, nāmalakīphalam|| kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī, na harītakī| apradhānāḥ pṛthak tasmādgasādyāḥ saṃśritāstu te|| prabhāvaśca yato dravye, dravyaṃ śreṣṭhamato matam|" iti|
-----------------------------------------------| pañcabhūtātmakaṃ tattu--------------------------|1|
Sa. turavadhāraṇe| yattadośca nityābhisambandhāt yadityetadanuktamapyarthāllabhyate| tenāyamarthaḥ,-yat rasādīnāmāśrayabhūtaṃ kāryaṃ dravyaṃ-harītakyādi sthāvaraṃ, chāgādi vā jaṅgamaṃ, tat pañcabhūtātmakam, na tu yatkāraṇaṃ dravyamākāśādi| tasya hi pañcabhūtātmakatve satyākāśādīnāṃ pṛthaktvenātmalābho na syāt| tataścedamākāśaṃ nāma mahābhūtam, idaṃ pṛthvī nāma mahābhūtamiti gadituṃ na pāryeta, sarvasya pañcamahābhūtātmakatvāt| na ca yatkāraṇaṃ tatkadācit kāryaṃ syāt| tasmāt kāryadravyasyaiva pañcamahābhūtātmakatvam, na kāraṇadravyasyā''kāśādeḥ| munistu (ca. sū. a. 1|47)- "khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti navadhā dravyamuktvā tallakṣaṇaṃ vyadhīta| yathā (carake sū. a. 1|50)- "yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyam" iti| asyārthaḥ,-yatra karma-parispandalakṣaṇaṃ saṃyogaviyogakāraṇam, samavetaśca guṇaḥ-yatra śabdādayo gurvādayo vā| buddhirvā parādayo vā samavetāḥ, yacca kāraṇaṃ samavāyi taddravyamucyate| samavāyīti| yatkāraṇamapṛthagbhavati tatsamavāyikāraṇam| yathā,-tantavaḥ paṭasya| etāni karmaguṇāśrayitvasamavāyikāraṇatvāni yadyapi sarvāṇi sarvasmin dravye na vidyante, tathā'pi yadyatra sambhavati tatra tena tasya dravyasya dravyatvaṃ kalpyam| tadyathā,-manasaḥ karmaguṇāśrayitvena, vāyvādīnāṃ tu karmaguṇāśriyatvena samavāyikāraṇtvena ca| nanu, ākāśādīni kāraṇadravyāṇīti kathamuktam ? yāvatā''kāśasya dravyatvameva nāstīti kecit| tānbrūmahe| jaladheriva pratyakṣeṇaivāsya nīlarūpatopalabdherastitvaṃ siddham| tathā, kavayo'pi nīlatvamevāsya varṇayanti| yathā karṇāṭasya-"vipulapulinā hṛdyā nadyo vahantyatinirmalāḥ kamalasubhago vāyurghrāṇaṃ vilambati māṃsalaḥ| navajaladharacchāyāvāsādivāciranirgato vahati śaśabhṛnnīlasnigdhe nabhasyavadātatām||" iti| tathā ca bāṇasya-"dhautāśani nabhasi" iti| tadetaddūṣayanti| tathā hi,- dūrāt bhrāntimātreṇaiva nīlarūpatvamasyopalabhyate| yathā-girervividhavarṇasyāpi dūrānnīlatvapratītiḥ| yatkavīnāṃ varṇanaṃ tatsādṛśyaleśena niṣpramāṇameva sambhāvyate| tathā ca tejasaḥ śuklatvaṃ varṇayanti| na ca śuklatvametasyopapadyate, nirākāratvāt| tasmānnīlarūpatvamākāśasyānupapannam| api ca, yadyākāśasya nīlarūpatā syāt, tadā nīlarūpaṃ bhavannabhaḥ| na ca syātsnigdhanīlarūpatvaṃ nabhasaḥ| nanu, darśanavaicitryādasya rūpavattvamupapannam| yathā,-puruṣaḥ śarādeṛujutāṃ didṛkṣurekaṃ cakṣurnimīlyāparaṃ conmīlya tāmupalabhate, na tu nayanayugalena| tadvatsannikṛṣṭe gaganarūpasyānādānam, viprakṛṣṭe tu grahaṇaṃ syāditi| na caitadyuktam| yato rūpavattve'bhyupagamyamāne sparśavattvamasya prasajyeta, rūpasya sparśena nityasambandhāt| sparśavattve ca satyākāśatvameva na syāt| ato na rūpavadvyoma| anye tvevaṃ manyante| pavanavadākāśasyāvasthā'stu| yathā kila pavanaḥ sparśavān, na ca tasmin rūpaṃ sambhavati| tathaivākāśo rūpavān, na ca sparśavāniti| tadidamanavagatapadārthasvarūpāṇāṃ vilapanam| tato yatra rūpaṃ tatrāvaśyaṃ sparśaḥ, na tu yatra sparśastatrāvaśyaṃ rūpam| tasmānna nabho rūpavanna ca sat (sparśavat)| atrocyate| paramārthadarśibhiryadupādāyotpattiḥ kathyate, tadasti| yathā,-pṛthivyādi| uktaṃ ca-"akṣarāt khaṃ tato vāyustasmāttejastato jalam| udakāt pṛthivī jātā bhūtānāmeṣa sambhavaḥ||" iti| tasmādākāśaṃ dravyamasti| api ca, ākāśamupadāya yativṛddhiprasavādiviśeṣopalabdherākāśasyāstitvam| yathā,-rūpopalabdhiviśeṣasambhavānumitaṃ cakṣuḥ| api ca, ākāśābhāve hyekaghanatvaṃ jagataḥ syāt| tathā, śabdākhyasya guṇasyānyathā'nupapattyā'styākāśamiti| nanu, vāyordravyatvaṃ nāsti, tatsvarūpagrāhakapramāṇābhāvāt| sparśopalabdhervāyorastitvamucyata iti cet tadapi na, yato'dhunaivoktaṃ khādvāyuriti| gaganasya ca sparśābhāvāt vāyorapyasparśavattvam, kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryasya| naitadasti| kāryasyobhayātmakatvadarśanāt| kāraṇaguṇapūrvakaṃ kāryaṃ dṛṣṭamakāraṇaguṇapūrvakaṃ ca dṛṣṭam| tatra kāraṇaguṇapūrvakaṃ tāvadyathā,-tantuśvetatvapūrvakaṃ paṭe śvetatvaṃ dṛṣṭam| akāraṇaguṇapūrvakaṃ ca dṛṣṭam, yathā-haridrākṣārasaṃyogādraktatā| tasmādasparśādākāśādutpanno vāyuḥ syādeva sparśavān| nanu, evamapyagnijalapṛthivīṣvapi sparśaviśeṣasambhavāt agnyādisamavāya eva vāyurvyavahriyate na tu tadvyatirikto vāyurasti| atrocyate| satyamanalādīnāmapi sparśo'sti, kintu vilakṣaṇa evāsau| tathā hi,- tejasaḥ sparśo rūpaikārthasamavāyī| apāṃ sparśo rūparasābhyāṃ samavetaḥ| pṛthivyāḥ sparśo rūparasagandhasamavetaḥ| yastu vāyoḥ sparśaḥ, sa patracalanaśākhābhañjanādikarmasamavāyī| sa naiṣāmagnyādīnāṃ dṛṣṭānāṃ nāpyadṛṣṭānāmātmagikkālādīnām| guṇāśca sarve dravyāśrayā dṛṣṭāḥ, rūpādaya iva paṭādiṣu| tasmādvāyorviśiṣṭasparśavattvādastitvamanumīyate| tathā, pavanasya tatkarmopadeśādastitvam| yasya tattvadarśibhiḥ karmopadiśyate, tadasti| yathā,- kaphādivadvātasya ca karmopadiṣṭam (hṛ.sū.a. 12|49)- "sraṃsavyāsavyadhasvāpa" ityādi| tasmādasti vāyurdravyamiti| agnirdravyaṃ nāsti, indhanavyatirekeṇānupalabdheḥ| atrocyate| tattvadarśibhiragnerdravyotpattihetutvenopadeśādastitvam| tathā cehaiva vakṣyati (ślo. 8)- "āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|" iti| nanu, yuktaścaturṇāṃ pṛthivyāpastejovāyūnāṃ bhūtānāṃ sāvayavatvāt dravyeṣūtkarṣāpakarṣasanniveśaḥ, kvaciddravye kasyacidbhūtasya pramāṇataḥ prabhāvataścāvayavānāmuktarṣāpakarṣasadbhāvāt| ākāśasya tu niravayavatvātsūkṣmatvādekatvāccotkarṣāpakarṣasanniveśo na yuktaḥ| yuktamāha bhavān| kintu sāvayavānāmeva dravyāṇāṃ ye'vayavāḥ kvacitpāṣāṇādau saṃhatāstathā'vatiṣṭhante| yathā tatra dravye kāṭhinyasya prakarṣo bhavati| tatra cākāśamapakṛṣyate| anibiḍāvayave tu sanniveśe ākāśaḥ prakṛṣyate| tadevamanayā yuktyā''kāśasyāpi nyūnādhikabhāva upapannaḥ| atha kena mahābhūtena kathaṃ kṛtvā''rabdhaṃ taddravyamityāha-
Ā. rā. dravyabhedānāha-pañcabhūtātmakamiti| pañca saṅkhyākāni bhūtānyeva ātmāno yasya tattathā, pārthivādibhedāt pañcadhetyarthaḥ| kāryakāraṇayorabhedopacārāt bhūtaśabdena bhautikamucyate| dravyamityanuvartate|
-----------------------------------------------| ---------------------kṣmāmadhiṣṭhāya jāyate||1|| ambuyonyagnipavananabhasāṃ samavāyataḥ| tannirvṛttirviśeṣaśca vyapadeśastu bhūyasā||2||
Sa. pṛthvīmādhārīkṛtvotpadyate| evaṃ pṛthivyākhyena bhūtenā''dhāratvenopakṛtya tena tadārabdhaṃ dravyamityucyate| tathā, ambu-salilaṃ, yoniḥ-kāraṇaṃ, yasya tadambuyoni dravyam| evaṃ jalaṃ nāma mahābhūtaṃ rasavattvādyonitayopakṛtya tena tadārabdhamityucyate| [muninā'pyuktam (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| amīṣāṃ dravyādīnāmāśrayakarmaṇorbhedaścintyaḥ|] tathā, agnipavananabhasāṃ samavāyāt-apṛthagbhāvāt, tasya-dravyasya, nivṛttiḥ-niṣpattiḥ| tathā, tasya dravyasya yo viśeṣaḥ-idamanyadidamanyaddravyamityevaṃrūpo nānāsvabhāvaḥ, so'pyagnipavananabhasāṃ samavāyāt| evamagni pavananabhobhiḥ samavāyikāraṇatvainopakṛtya tairetaddravyamārabdhamityucyate| evaṃ ca sarvaṃ kāryadravyaṃ pañcamahābhūtātmakam, pañcabhirmahābhūtairārabdhatvāt| nanu, yadi pañcamahābhūtātmakaṃ dravyaṃ tatkathamucyate pārthivamidaṃ dravyamidamāpyamityāha- yatra dravye yadbhūtaṃ bhūyiṣṭhamadhikṛtam, tena tasya vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati| yathā,-pṛthivyā'dhikayotpāditaṃ dravyaṃ pārthivam| evamāpyaṃ taijasaṃ ca vedyam| tadevaṃ sarvaṃ dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ sthitam|
Ā. rā. dravyotpattimāha-tattviti| tat-dravyam, kṣmāṃ-pṛthivīm, adhiṣṭhāya jāyate, mṛdamiva ghaṭaḥ, upādānakāraṇaṃ pṛthvītyarthaḥ| ā raṃ-ambu-udakaṃ, yoniḥ-vipariṇāmakāraṇaṃ yasya tadambuyoni| yathā,-ghaṭe niṣpādye mṛdaḥ piṇḍībhāvādau| agnyādīnāṃ sambandhāt tannirvṛttiḥ-sampūrṇāvayavatvam, kāṭhinyakriyāvakāśādidānena| viśeṣaḥ-parasparam, so'pi tata eva| yathā,- piṇḍībhūtāyā mṛdo maṇikakarakaśarāvādibhedaḥ| ā raṃ-sarveṣāṃ pañcabhutātmakatvādabhede prāpte bhedahetumāha-vyapadeśa iti| vyapadeśaḥ-idaṃ pārthivamidamāpyamityādi bhedena vyavahāraḥ| sa bhūyasā-adhikena bhūtena, yatra yasyādhikyaṃ tasya tena vyapadeśaḥ|
tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt| ----------------------------------------------|3|
Sa. tasmādbhūtasaṅghātasambhavāt kāraṇāddravyaṃ naikarasaṃ-api tvanekarasam| evaṃ dravyavadrasasyāpi bhūtasaṅghātasambhavatvam| ata eva pratidravyaṃ madhurādirasasya nānāsvādopalambhaḥ| tathā ca, drākṣā'kṣoḍakṣīrekṣukṣaudragokṣurādau dravye satyapi mādhurye'paro'para āsvāda upalabhyate| evamamlānāmapi mātuluṅgadhānyāmlādīnāṃ dravyāṇāṃ nānāsvādopalambhaḥ| evaṃ lavaṇādīnāmapi vedyam| api caiṣāṃ drākṣādīnāmanekarasatvamāsvādaviśeṣādanumīyamānaṃ bhūyasā rasenānyarasābhibhavaṃ kṛtvā vyapadiśyate idaṃ madhuramidamamlādyanyatamam, mahābhūtavat| yathā,-sarvaṃ dravyaṃ pañcamahābhūtātmakaṃ bhūyasā mahābhūtenānyamahābhūtābhibhavaṃ kṛtvā yathā tena vyapadiśyate pārthivamidamāpyamidamiti| nanu, dravyanirṇaye prakṛte pāñcabhautikaṃ yadeva dravyaṃ pratijñātaṃ tadeva "tasmāt" ityādinā nigamagranthenātivāhayituṃ yuktam, na punaraprastutamanekarasatvam| tasmādatraivaṃ granthaḥ kartuṃ nyāyyaḥ-"tasmānnaikabhūtajaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti| atrocyate| ṣaṇṇāmapi rasānāṃ yonirudakam| tataścaikasyaiva mahābhūtasyodakasaṃjñasya rasakāraṇatvaṃ prāptaṃ nānyeṣām, nīrasatvāt| iti kṛtvā na bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya| ityevaṃvidhāmāśaṅkāmapaninīṣurbhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya caikenaiva prayatnena "tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti jagāda| muniścāta eva rasasya bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ spaṣṭaṃ kṛtvovāca| yathā (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nivṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| evaṃ bhūtasaṅghāto rasānāṃ dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam| etacca rasabhedīye savistaraṃ kathayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. sarveṣāṃ dravyāṇāṃ sarvadharmatvamāha-tasmāditi| tasmāt-sarvabhūtārabdhatvāt sarvamapi dravyaṃ naikarasaṃ-anekarasam, sarvadharmamityarthaḥ| rasaśabdo'tra dharmamātropalakṣaṇaḥ| sarvabhūtārabdhatve'pyekarasatve ko doṣaḥ ? ityāśaṅkyāha-bhūta saṅghātasambhavāditi| rasānāmapi bhūtasamudāyādutpatteḥ| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 10/1)-"dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ|" iti| sati ca kāraṇe kāryeṇāvaśyaṃ bhāvyam|
--------------------------------------------------| naikadoṣāstato rogāstatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ||3|| avyakto'nurasaḥ kiñcidante vyakto'pi ceṣyate| -------------------------------------------------|4|
Sa. yataḥ sarvaṃ dravyamanekarasam| tataḥ-tasmātkāraṇāt, ekadoṣā rogā jvarādayo na bhavanti, api tvanekadoṣāḥ, tridoṣā ityarthaḥ| atrāpi "vyapadeśastu bhūyasā" ityadhyāhāryam| tena tridoṣātmake'pi jvare vātādhike vātajvara evaṃ pittajvaraḥ śleṣmajvara ityevaṃrūpo vyapadeśa upapannaḥ| nanu, yadi sarvo jvaraḥ sannipātajaḥ, tatkimiti vakṣyati ? ayaṃ sannipātajvara iti| brūmahe| samaviṣamarūpaṃ śaktyutkarṣamāśritya yatra doṣā vartante sa sannipātajvara iti tantrakṛtā purastādvistareṇa pratipādayiṣyate| atha ko raso'nuraso vetyāha-tatretyādi| tatra-tasmin dravye, yo vyaktaḥ-sphuṭa upalabhyate, sa rasaḥ smṛtastantrakṛdbhiḥ| yaścāvyakto-asphuṭapratibhāso rasanendriyeṇopalabhyate, so'nurasaḥ| hīnārtho'trānuśabdaḥ, alpo rasa ityarthaḥ| na caitāvadevānurasalakṣaṇamityāha-kiñcidityādi| mukhakṣiptasya harītakyāderdravyasya rasanendriyeṇa kiñcidante vyakto'pyupalabhyate yaḥ so'pyanurasa iṣyate, munibhirati vākyaśeṣaḥ| ante ityanenaitadbodhayati,-ante-avasāne, na tvādāvāpātamātre na ca madhye| tayorhi rasasyaivopalambhaḥ| anuśabdasyātra paścādarthatvāt paścāt sphuṭo'pi kiñcidya upalabhyate so'pyanurasa ityarthaḥ| nanu, madhurādayo rasā gurvādiguṇayuktāḥ kathaṃ vaktuṃ pāryante| yato madhurādayo rasā guṇā gurvādayaśca guṇāḥ| na ca guṇānāṃ madhurādīnāṃ gurvādiguṇādhāratvamupapannam| tathā ca vaiśeṣikā:-"nirguṇā guṇāḥ" iti| tasmin paryanuyoga idamāha-
Ā. rā. tulyanyāyatvaprasaṅgāt sarveṣāṃ rogāṇāṃ sarvadoṣajatvamāha-naikadoṣā iti| rogā naikadoṣāḥ-sarve'pi rogāḥ sarvadoṣodbhavāḥ| kutaḥ? tata eva hetoḥ,-rogāṇāmapi bhūtasaṅghātasambhavāt| bhutasaṅghātasya tu triṣu doṣeṣu vibhaktatvāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū.a. 20)-"vāyvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā|" iti| bhūtasaṅghātaṃ vinā na doṣasaṅghātaḥ, taṃ vinā na rogotvapattiriti, ataḥ sarve rogāstridoṣajāḥ| kecittu sarvadravyāṇāṃ sarvarasatvena sarvadoṣasāmānyāt sarvadoṣakopanatvam, tato rogā naikadoṣā iti vyācakṣate| tadasat| sāmānyavadvaiparītyasyāpi sattvāt| sāmānyaṃ prayojakamiti cet na, doṣaghnadravyabhedābhāvaprasaṅgāt| vaiparītyamapi kvacit prayojakamiti cet na, sarvadoṣakopanatvaniyamavyāghātāt| sarvadoṣakopanānāṃ niyama iti cet na, vdyekadoṣakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| bāhulyenaiva vyapadeśa iti cet na, dvidoṣakopanaikaśamanadviśamanaikakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| siddhānte'pi sarveṣāṃ sarvadharmatvasvīkārānna doṣaghnādivibhāga iti cet na, tasya tasya dharmasya tatra tatra prayojakatvāt| tathā ca vakṣyati (ślo.22)-"kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" ityādi| tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ yuktam| sarveṣāṃ sarvadharmatvādiviśeṣe prāpte tannirāsārthaṃ dharmatāratamyamāha-tatra vyakta iti| tatra-dravye, kaściddharmaḥ sadyovyaktaḥ kaścidavyaktaḥ kaścidīṣavdyaktaḥ kaścidante vyaktaḥ| teṣvādyo rasākhyaḥ, itare trayo'nurasākhyāḥ|
------------------------------------------------| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye||4|| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ| ---------------------------------------------|5|
Sa. pṛthivyādau-pṛthivyādimahābhūtārabdhe dravye, rasāśraye gurvādayo guṇāḥ paramārthata āśritāḥ, na tu raseṣu madhurādiṣu| yattu raseṣu vyapadiśyante tat sāhacaryopacārataḥ| saha caratīti sahacaraḥ, tasya bhāvaḥ sāhacaryam| yasminnevaguḍādau dravye madhuro rasa āśritastasminnapi guruguṇa āśritaḥ, iti madhurarasaguruguṇayoḥ sahacarabhāvaḥ| sāhacaryeṇa-tulyāśrayatvenopacāraḥ sāhacaryopacāraḥ, tasmātsāhacaryopacārato, gurvādayo guṇā raseṣu-madhurādiṣu vyapadiśyante| yathā,-gururmadhuro raso laghuramla ityādi| na punaḥ paramārthato raseṣu gurvādayaḥ santi| asti ca sāhacaryeṇa vyapadeśaḥ| yathā-ghṛtasahacareṇa ghṛtasthenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate|
Ā. rā. gurvādīnāṃ rasāśrayatvāddravyasyāsarvadharmatve prāpte parihāramāha-gurvādaya iti| gurvādayo guṇā dravya eva, na raseṣu | yastu madhuro guruḥ, amlo laghurityādi vyapadeśaḥ, sa sāhacaryopacārataḥ| ekasminnāśraye dvayoravasthānaṃ-sāhacaryam| sāhacaryameva kutaḥ? ityāha-rasāśraya iti| dravyaṃ hi gurvādīnāmiva rasānāmapyāśrayaḥ| ata ekāśrayatvātsāhacaryam, tena upacāraḥ-avidyamānasyāpyāśrayāśrayībhāvasyāropaḥ| nanu, kimetat rasāvdyatiriktaṃ dravyaṃ nāma ? ityata āha-pṛthivyādāviti| pṛthivyādiśabdābhilabhyaṃ dravyamityarthaḥ|
---------------------------------------------------| tatra dravyaṃ gurusthūlasthiragandhaguṇolbaṇam||5|| pārthivaṃ gauravasthairyasaṅghātopacayāvaham| -----------------------------------------------|6|
Sa. tatra-teṣu pārthivādiṣu pañcasu dravyeṣu madhye, pārthivaṃ dravyaṃ gurvādiguṇotkaṭam| ulbaṇaśabdenaitat dyotayati,-pārthive dravye'nye'pi guṇāḥ santi, sarvadravyāṇāṃ pāñcabhautikatvāt| gurvādayastatrotkaṭāḥ| evamāpyādiṣu sarvaṃ yojyam| tathā, gauravādyāvahaṃ- gurutvādikṛdityarthaḥ|
Ā. rā. atha dravyabhedān lakṣayarti| tatra pārthivaṃ lakṣayati-tatra dravyamiti| gurvādiguṇotkaṭaṃ gauravādikaraṃ ca pārthivaṃ dravyam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| upacayaḥ-sthaulyam| guṇaśabdo'tra dharmavācī| ulbaṇagrahaṇa sarveṣāṃ sarvadharmatvāt|
---------------------------------------------------| dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasolbaṇam||6|| āpyaṃ snehanaviṣyandakledaprahlādabandhakṛt| ---------------------------------------------------|7|
Sa. āpyaṃ dravyaṃ dravādiguṇolbaṇaṃ snehanādikṛt |
Ā. rā. āpyaṃ lakṣayati-dravaśīteti| dravādiguṇotkaṭaṃ snehanādikaraṃ ca dravyamāpyam| dravasāndrayoḥ parasparaviparītayorapyārdratvasāmānyādāpyatvam| vipyandaḥ-srotaḥsrāvaḥ| prahlādaḥ-tṛptiḥ|
---------------------------------------------------| rūkṣatīkṣṇoṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇolbaṇam||7|| āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam| ---------------------------------------------------|8|
Sa. āgneyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇotkaṭaṃ dāhādikaram|
Ā. rā. āgneyaṃ lakṣayati-rūkṣatīkṣṇeti| rūkṣādiguṇotkaṭaṃ dāhādikaraṃ ca dravyamāgneyam| bhā-kāntiḥ| varṇo-gaurādiḥ| prakāśaḥ-ālokaḥ| pacanaṃ-pākaḥ| tadātmakatvaṃ kāryakāraṇayorabhedopacārāt|
---------------------------------------------------| vāyavyaṃ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇolbaṇam||8|| raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam| ---------------------------------------------------|9|
Sa. vāyavyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇolbaṇaṃ raukṣyalāghavādikaram|
Ā. rā. vāyavyaṃ lakṣayati-vāyavyamiti| rūkṣādiguṇotkaṭaṃ raukṣyādikaraṃ ca dravyaṃ vāyavyam| vicāro-vividhā ceṣṭā|
----------------------------------------------| nābhasaṃ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇolbaṇam||9|| sauṣiryalāghavakaram-----------------------| ----------------------------------------------|10|
Sa. nābhasaṃ dravyaṃ sūkṣmādiguṇolbaṇaṃ sauṣiryādikaram|
Ā. rā. nābhasaṃ lakṣayati-nābhasamiti| sūkṣmādiguṇotkaṭaṃ sauṣiryādikaraṃ ca dravyaṃ nābhasam| sauṣiryaṃ sarandhratvam|
----------------------------jagatyevamanauṣadham| na kiñcidvidyate dravyaṃ vaśānnānārthayogayoḥ||10||
Sa. evaṃ-anena pañcamahābhūtārabdhena gurvādiguṇayogena dravyāṇāṃ, jagati-bhuvane'smin, anauṣadhabhūtaṃ na kiñcid dravyamasti,-api tu sarvameva dravyaṃ yatsikatāpāṃsvādikaṃ tadauṣadhaṃ,-cikitsitam| vaśānnānārthayogayoḥ,-arthaśca yogaśca-arthayogau, arthaḥ-prayojanam, yogo-yuktiḥ, yathā,-anayā yuktyauṣadhamidaṃ yojitamasya rogasya vijayāya syādanayā cāsya rogasyeti, nānāvidhau yāvarthayogau tayorvaśāt-sāmarthyāt, sarvamapi dravyamauṣadham, rogapratīkārahetutvāt| atha kiṃ dravyaṃ kimbhūtotkaṭaṃ bhavati ? ityāha-
Ā. rā. dravyamātrasyauṣadhatvamāha-jagatīti| evaṃ-uktena prakāreṇa, tasya tasya dravyasya tattadguṇayogatvāt jagati na kiñciddravyamanauṣadhaṃ vidyate-sarvameva dravyamauṣadham| kutaḥ? nānārthayogayorvaśāt,-arthaḥ-prayojanam, yogo-yojanā, nānāvidhāvarthayogau-nānārthayogau, tayoḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadekasminnarthe nopayujyate tadevānyasminnupayujyate| yadekena yogena nopayujyate tadevānyenopayujyate| yathā,-atyantānupayukto'pi kharameṣādiviḍraso binduśaḥ śvāsakāsādau, atyantāpathyo'pi māpa iṇḍurīkṛtaḥ sanavanīto'rditādau|
dravyamūrdhvagamaṃ tatra prāyo'gnipavanotkaṭam| adhogāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmitoyaguṇādhikam||11|| iti dravyam rasān bhedairuttaratropadekṣyate| ----------------------------------------------|12|
Sa. ūrdhvaṃ gacchatīti-ūrdhvagamam| khaprakaraṇe "gamerapyupasaṅkhyānam" iti khaḥ| prāyo-bāhulyena, ūrdhvagamaṃ dravyamagnipavanādhikaṃ bhavati| yathā,-madanaphalādi| bāhulya (prāyo) grahaṇāt agnisamīraṇotkaṭasyāpyadhogāmitvaṃ dṛṣṭam| yathā,-harītakyādeḥ, acintyaprabhāvatvāt| yathā,-sarpasya viṣamayatve'pi tatphaṇāmaṇerviṣaghnatvam| bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa, bhūmitoyolbaṇaṃ dravyamadhogāmi bhavati| yathā,-trivṛtādi| yattu vyāmiśrātmakaṃ tulyakālamūrdhvādhodoṣaharaṇaṃ tadiha granthagauravabhayānnoktamapi vyāmiśrabhūtotkaṭaṃ dravyaṃ vyāmiśrātmakamiti sāmarthyalabdha evāyamarthaḥ| iti-parisamāptau, dravyaṃ prati yadvaktavyaṃ tanniṣpannamityarthaḥ| evaṃ dravye nirdiṣṭe rasā nirdeṣṭuṃ yuktā ityāha- bahuvaktavyatvāduttaratra-anantare'dhyāye, rasān bhedaiḥ-triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnaiḥ, upadekṣyate tantrakṛt| atha vīryasya vipakādibhyaḥ prādhānyāttaccarcāṃ prastauti-
Ā. rā. auṣadhadvaividhyaṃ pañcavidhe dravye vibhajati| dravyamūrdhvagamamiti| dvividhamauṣadham,-śodhanaṃ śamanaṃ ca| śodhanaṃ dvividham,-ūrdhvagamamadhogamaṃ ca| tatrāgnipavanotkaṭamūrdhvagamam, bhūmitoyaguṇamadhogamam| pāriśeṣyādākāśotkaṭaṃ śamanam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 41/6)-"ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanam" iti| gamanaṃ-gamaḥ| ūrdhvaṃ gamo'syāstīti ūrdhvagamam| prāya iti bhūyiṣṭhamiti ca vyabhicārārtham| yathā,-citrakavadagnipavanotkaṭāyā api dantyā virecanatvam, mṛdvīkāvadbhūmitoyaguṇādhikasyāpi madhukasya vamanatvam| saṅgrahe tu (sū.a. 17)-"vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam| śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk| tatsaṅgkare ca yato bāhulyena| tatsaṅkare-guṇasaṅkare, yato bāhulyena-yeṣāṃ guṇānāṃ bāhulyaṃ tairnirṇayaḥ| tathā, anilātmakaṃ grahi| analātmakaṃ dīpanapācanam| ubhayātmakaṃ lekhanam| bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam|" iti| prakaraṇārthamupasaṃharati-iti dravyamiti| itiparisamāptau| kramaprāptasya rasasyānabhidhāne hetumāha-raso bhedairiti| uttaratra-uttarasminnadhyāye, upadekṣyate-vakṣyate, yato'sau bahubhirbhedairviśiṣṭaḥ, bahumedatvena bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyakaraṇamityarthaḥ|
-------------------------------------------------------| vīryaṃ punarvadantyeke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu||12|| laghu rūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tadevaṃ matamaṣṭadhā| -------------------------------------------------------|13|
Sa. dravyamuktam| vīryaṃ punargurvādīnaṣṭau guṇān dravyāśritāniti samācakṣate| tat-tasmāt, evaṃ-anena prakāreṇa, vīryamaṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, gurvādivādināṃ matam|
Ā. rā. atha vīryam| tatra paramataṃ darśayati-vīryaṃ punariti| eke-khāraṇādiprabhṛtayaḥ, gurvādīn guṇān vīryaṃ ca vadanti| evaṃ ca tadaṣṭadhā sammatam| suśrutastu gurulaghū vihāya viśadapicchilau paṭhati (sū.a. 40/5)-"kecidaṣṭavidhamāhuḥ,-uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti|" iti|
carakācāryaḥ punarevaṃ vakti------ -------------------------------------------------------| carakastvāha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā||13|| nāvīryaṃ kurute kiñcitsarvā vīryakṛtā hi sā| -------------------------------------------------------|14|
Sa. yena-svabhāvena, yā kriyā kriyate-yatkarma niṣpādyate, tadvīryam| tadevaṃ yāvat kiñcidguṇajātaṃ dravye sthitaṃ tatsarvaṃ vīryameva| sarvaṃ karotītyata evāha-nāvīryamityādi| yanna vīryaṃ tanna kiñcitkaroti-na kāñcidapyarthakriyāṃ niṣpādayati, pratiniyataśaktipariṣvaktatvāt sarvabhāvānām| ata evāha-sarvetyādi| hiśabdo yasmādarthe| yasmātsarvā kriyā vīryakṛtā-vīryeṇa janitā| tato yanna vīryaṃ tanna kiñcitkurute|
Ā. rā. carakamataṃ darśayati-carakastvāheti| yena kriyate tat-vīryam, dravyakartṛke karmāṇi karaṇabhūtamityarthaḥ| katividhaṃ tat ? ityapekṣāyāmāha-yā kriyeti| yā kriyā yena kriyate tasyāṃ tadvīryam, yāvatyaḥ kriyāstāvantyeva vīryāṇītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-nāvīryamiti| avīryaṃ dravyaṃ na kiñcitkurute-vīryaṃ vinā kartṛtvaṃ nāstītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-sarvā vīryakṛtā hi sā| hi-yasmāt, sā-kriyā sarvo'pi vīryakṛtā|
-------------------------------------------------------| gurvādiṣveva vīryākhyā tenānvartheti varṇyate||14|| samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||
Sa. yato vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṃ tena kāraṇena gurvādiṣvevāṣṭāsu vīryākhyā anvartheti-anugatārtheti, bhaṇyate| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| gurvādiṣveva vīryasaṃjñā na tu rasavipākaprabhāveṣu [mandasāndrādiṣu vā]| kimbhūteṣu gurvādiṣu ? samagretyādi| samagrāśca te guṇāśca, teṣu sārāḥ-cirakālāvasthitayo gurvādaya eva| tathā ca, jāṭharāgnisaṃyogenāpi na madhurādirasavat svabhāvamete jahati| sarteḥ susthira iti ghañi sāraśabdaḥ| tathā, anyebhyo mandasāndrādibhyo guṇebhyo rasādibhyo vā gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ| śakteḥ-sāmarthyasya, utkarṣaḥ-ādhikyam, viśeṣeṇa varto-vivartaḥ,-viśeṣeṇa bhavanam, śaktyutkarṣasya vivartaḥ, sa vidyate yeṣāṃ ta evam| kiñca, gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahārāya-vyavahārārtham, mukhyatvāt-anyebhyo guṇebhyo gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| tathā ca, (ślo. 4)-"gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye|" ityuktam, na madhurādayo guṇā iti| tasmāt gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahāramukhyatvaṃ rasādibhyaḥ| tathā, bahvagragrahaṇāt-bahugrahaṇādagragrahaṇācca, bahavo dravyarasādayo gurvādibhirgṛhītā bhavanti| tathā cāyurvedaśāstreṣu rasādibhyo gurvādīnāmagre grahaṇaṃ dṛṣṭam| yathā,-vātādidoṣaguṇanirūpaṇāyāṃ gurvādīnāmeva pūrvaṃ grahaṇam, na rasādīnām| tathā ca, "tatra rūkṣo laghuḥ" ityācāryo'paṭhadvāyvādilakṣaṇe (hṛ. sū. a. 1|11)| evaṃ gurvādīnāmevāgragrahaṇāt gurvādiṣveva vīryākhyā'nvarthā-anugatārtheti bhaṇyate|
Ā. rā. nanu, evaṃ rasādīnāmapi vīryatvaprasaṅga ityāha-gurvādiṣviti| tena-carakeṇa, gurvādiṣveva vīryākhyā varṇyate| kutaḥ? amvartheti kṛtvā| itiśabdo hetau| yatasteṣu kriyamāṇā vīryasaṃjñā'nvarthā syāt| anvarthatvameva darśayati-samagretyādi| karaṇaṃ hi vīryam| karaṇaṃ ca sādhakatamam| sādhakatamatvaṃ ca gurvādīnāmeva| kutaḥ? samagraguṇasāratvāt| samagreṣu guṇeṣu madhye sthira (sāra)tvāt-cirasthāyitvāt, śaktyutkarṣavivartanāt-utkṛṣṭaśaktitvāt, vyavahārāya mukhyatvāt-loke śāstre ca mukhyatvena vyavahniyamāṇatvāt, bahnagragrahaṇāt-bahuguṇagaṇanāyāṃ prathamagrahaṇāt| vipāke'pi sthiratvasya, prabhāve'pi śakyutkarṣasya, mṛdukaṭhinādāvapi vyavahāramukhyatvasya, raseṣvapi bahvagragrahaṇasya darśanāt caturṇāmupādānam|
ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyate rasādyeṣu, vīryaṃ gurvādayo hyataḥ||16||
Sa. ataḥ-asmācca kāraṇakadambakāt, viparītatvāt-vaiparityena sthitatvāt, na rasādayo vīryam| tathā hi,-rasasya sāratvaṃ nāsti, jāṭharānalasaṃyogavaśena rasāntarotpatteḥ| gurvādīnāṃ tu jāṭharāgnisaṃyogavaśenāpi nānyathābhāvaḥ| tathā ca na rasasya śaktyutkarṣavivartitvam,-yato rasasya gurvādyāhitaśaktereva svakarmaṇi sāmarthyam| vyavahārāya yathā gurvādermukhyatvaṃ yathā ca bahvagragrahaṇaṃ tathā prāgdarśitam| prabhāvaḥ-sarvātiśāyi dravyasvabhāvaḥ, tasya ca kriyānirvartanasāmānye satyapi vīryasaṃjñā pūrvoktāddhetorna pravartate| evaṃ vipākakarmaṇorapi cintyam| tasmāt rasādyeṣu sambhavatyapi-vidyamānā'pi, asadrūpeva sā vīryasaṃjñā na vivakṣyate-norarīkriyate| ādau bhavaḥ-ādyaḥ| digāditvādyat| rasa ādyo yeṣāṃ-prabhāvādīnāṃ, ta evaṃ teṣu| vīryamityādi| hiśabdo yasmādarthe| yata evaṃ sā-vīryasaṃjñā, sambhavatyapi rasādiṣu vaiparītyānna vivakṣyate, ato gurvādaya eva vīryam, na rasādayaḥ |
Ā. rā. etacca rasādiṣu nāstīti darśayati-ataśceti| sā-vīryākhyā, rasādiṣu sambhavatyapi-vidyamānāpi, na vivikṣyate, anudarā kanyetivat| kriyānirvartanasāmānyātsatyapi vīryatve rasādayo vīryatvena na vyavahniyanta ityarthaḥ| kutaḥ? ato-hetucatuṣṭayāt, viparītatvāt| siddhamarthamapanudati-vīryamiti| hi-sphuṭam, ataḥ-kāraṇāt, gurvādaya eva vīryam| gurvādīnāmaṣṭānāṃ yogarūḍhā vīryasaṃjñeti bhāvaḥ|
uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate----------| ---------------------------------------------------|17|
Sa. anya ācāryā uṣṇaṃ śītamiti dviprakāraṃ vīryamācakṣate| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| dvidhaiva vīryam, nāṣṭadheti|
Ā. rā. pūrvamatāparitoṣānmatāntaraṃ darśayati-uṣṇaṃ śītamiti _ anye-suśrutādayaḥ, uṣṇaṃ śītaṃ ceti dvividhameva vīryamācakṣate-vadanti|
--------------------------------------api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣomau mahābalau||17|| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit| -------------------------------------------|18|
Sa. api ceti nipātasamudāyo yuktisamuccaye| te'pi sayuktikamevāhurityarthaḥ| tāmeva yuktiṃ darśayannāha-nānātmakamapītyādi| nānāsvabhāvamapi dravyaṃ-sthāvarajaṅgamādyaṃ cetanācetanam, agnīṣomau mahābalau-utkṛṣṭaśaktī, na jātu kadācidatikrāmati-nollaṅghya vartate| avaśyaṃ hi dravyaṃ kiñcidāgneyaṃ kiñcitsaumyam, ataḥ kiñciddravyamuṣṇavīryaṃ kiñcicchītavīryam| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|84)- "na matsyān payasā sahābhyavahriyāt| ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ śītoṣṇatvāt viruddhavīryam, viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya|" iti| atra dṛṣṭāntamāha-vyaktāvyaktamityādi| vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca vyaktāvyaktam, nānātmakamapi jagat-trailokyaṃ kartṛ yathā vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca nātikrāmati, tathā dravyamagnīṣomāvityarthaḥ| vyaktaṃ-sthūlam, dṛśyamityarthaḥ| sāṅkhyānāṃ tu mahadādi-vyaktam, avyaktaṃ-pradhānaṃ puruṣaśca|
Ā. rā. uktamatasyopapattimāha-api ceti, nānātmakamiti| na kevalaṃ matamātramidam, yuktaṃ cedaṃ pūrvasmānmatāt, ityapi cetyasyārthaḥ| nānātmakamapi-pṛthivyādyanekakāraṇamapi, dravyamagnīṣomau jātucit-kadācidapi, nātikrāmati-taryorvaśe vartate, kiñcidāgneyatvāduṣṇaṃ kiñcitsaumyatvācchītamiti dvidhaiva gatirityarthaḥ| kutaḥ? yatastau mahābalau| ata eva sarvān guṇān gurvādayo'bhibhavanti| gurvādīnapyuṣṇaśītau| atra dṛṣṭāntamāha-yathā viśvaṃ kartṛ vyaktāvyaktākhyabhedadvayaṃ nātikrāmati|
-------------------------------------------| tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākitāḥ||18|| śamaṃ ca vātakaphayoḥ karoti, śiśiraṃ punaḥ| hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ||19||
Sa. tatra-tayoruṣṇaśītayormadhye, uṣṇaṃ-uṣṇavīryaṃ, bhramādīn karoti| āśupākitāṃ-śīghrapākitvam| śiśiraṃ punaḥ-śītavīryaṃ tu, hlādanādīn karoti|
Ā. rā. uṣṇaṃ lakṣyati-tatreti| yadbhramādikaṃ karoti taduṣṇavīryam| āśupākitā-śīghrapākaḥ| śītaṃ lakṣyati-śiśiramiti, hlādanamiti| yat hlādanādīn karoti tacchītavīryam| hlādanaṃ-nirvṛttiḥ| jīvanaṃ mūrcchāpanayanādibhiḥ prāṇadhāraṇam| stambhaḥ-svedāpanayanam| raktapittayoḥ prasādaṃ-nirmalatvam|
vīryādanantaraṃ vipākaṃ lakṣayati----- jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ||20||
Sa. jāṭhareṇa-audaryeṇa, agninā yogāt-saṃśleṣāt, yat rasānāṃ pariṇāmānte-jaraṇaniṣṭhākāle, rasāntaraṃ-rasaviśeṣaḥ, udeti-upadyate, sa vipāka iti smṛto-munibhiḥ kathitaḥ|
Ā. rā. atha vipākaḥ| tatra vipākaṃ lakṣayati-jāṭhareṇeti| rasānāṃ-rasavatāṃ dravyāṇāṃ, jāṭharāgninā saṃyogāt yadrasāntaramutpadyate sa vipākaḥ| "ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet|" (hṛ. śā. a. 3157) ityādyuktānāṃ madhurāmlakaṭupākānāṃ vyāvṛttyarthamāha-pariṇāmānte,-āhārapariṇāmānte| te tu pariṇāmātprāgeva utpadyante, iti teṣāṃ rasatvameva|
svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||
Sa. svāduḥ-madhuro guḍādiḥ, paṭuḥ-lavaṇaḥ saindhavādiḥ, madhuraṃ [ yathā bhavati tathā ] kṛtvā pacyate rasa iti sambandhaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇatvānnapuṃsakaliṅgam| svāduḥsvāduvipāko, lavaṇo'pi svāduvipāka ityarthaḥ| amlo raso-dadhikāñcikādiḥ, amlaṃ pacyate-amlavipāko bhavati| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ prāyaśaḥ kaṭurvipāko bhavati| prāyaśograhaṇaṃ pūrvatrāpi yojanīyam| tena vrīhistho madhuro raso'mlaṃ pacyata ityupapannam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|10)- "svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ" iti| tathā, harītakyā bhūyastvena yaḥ kaṣāyo rasaḥ, sa madhurameva pacyate| tathā, kaṭuko rasaḥ śuṇṭhyārdrakapippalyādistho madhuraṃ pacyate| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|153)- "kaṣāyā madhurā pāke" iti| tathā (hṛ. sū. a. 6|163)- nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut| rucyaṃ laghu svādupākaṃ " iti, "tadvadārdakam" iti| tathā (hṛ. sū. a. 6|161)- "śleṣmalā svāduśītārdrā" ityārambha yāvat "svādupākā" iti| atra kecidāhuḥ,-tiktakaṣāyayoreva kaṭuvipākatayā pittakartṛtvamāpadyata iti| tadetadasat| śītavīryatvenaitayoḥ pittahartṛtvāt| vīryaṃ hi rasavipākau vijayate| vakṣyati hi (ślo. 25)- "rasaṃ vipākastau vīryam" iti|
Ā. rā. vipākatraividhyamāha-svāduriti| svāduḥ paṭuśca-madhuro lavaṇaśca, madhuraṃ pacyate,-pakvo madhuratvaṃ yātītyarthaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇam| pacyata iti karmakartaryātmanepadam| evamamlo raso'mlaṃ pacyate| tiktādīnāṃ trayāṇāṃ kaṭuko vipākaḥ| madhurarasasyāpi vrīhervipāke'mlatvāt, lavaṇasyāpi sauvarcalasya kaṭuvipākatvāt, amlatiktoṣaṇānāmapi dāḍimapaṭolapippalīnāṃ madhuratvāt, kaṣāyasyāpi kulatthasyāmlavipākatvāt, prāyaśa ityuktam, matāntarasaṅgrahārthaṃ ca| tatra dvau vipākāviti suśrutaḥ (sū. a. 40111)- "dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nivartante'dhikāstatra pāko madhura iṣyate|| tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nivartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka iṣyate||" iti| parāśarastu tiktakaṣāyayormadhuravipākamāha (saṃ.sū.a. 17)-"pākāstrayo rasānāmamlo'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam| catvāro'nye madhuraṃ, saṃsṛṣṭarasāstu saṃsṛṣṭam|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ| teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ||' iti| ṣoḍhā pākastu saṅgrahe nirastaḥ (sū.a. 17)- "yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam|| yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukā'pi na pippalī| yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ||" iti|
rasairasau tulyaphalastatra dravyaṃ śubhāśubham| kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam||22|| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcina| -------------------------------------------|23|
Sa. rasaiḥ-jihvāvaiṣayikairmadhurāmlakaṭukaiḥ, vipākakālopalabhyo madhurāmlakaṭukalakṣaṇo yo raso bhavati-asau, tulyaphalaḥ,-tulyaṃ-sadṛśaṃ, phalaṃ yasya sa tulyaphalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-abhyavahṛtasya madhurarasasya jāṭharāgnisaṃyogavaśāt yat rasāntaraṃ phalatayā niṣpannaṃ tat rasaiḥ sadṛśaphalam| phalagrahaṇenaitatpratipādayati,-phalopamameva vṛṣyādilakṣaṇaṃ kāryasadṛśam, na tu kusumopamaṃ dehāhlādanādilakṣaṇaṃ kāryamiti| evamamlādīnāmapi vyākhyeyam| tatretyādi| tatra-teṣu rasavīryavipākādiṣu madhye, dravyaṃ kiñcicchubhāśubhaṃ-sadasatkarma, rasena kurute| yathā,-madhu madhurakaṣāyarasatvena pittaṃ śamayati| kiñcidvipākena| yathā,-tadeva madhu kaṭuvipākatayā kaphaṃ hanti| kiñcinna dravyaṃ guṇāntareṇa,-anyonyaguṇavikṛtatvāt rasavipākato yaḥ sa guṇāntaro gurvādiḥ, tena| yathā,-amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ śamayati raukṣyāt| kiñcina vīryeṇa| yathā (saṅgrahe sū. a. 17)- "kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu pittamuṣṇavīryatvāt|" kiñcina dravyaṃ prabhāveṇaiva śubhāśubhaṃ karma kurute| yathā,-amloṣṇā surā kṣīraṃ vardhayati| nanu, yatra dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ virodhaḥ, tatraiṣāṃ kāryaniṣpattau samaśaktitvaṃ na vā ? ityāśaṅkānivṛttyarthamāha-
Ā. rā. trayāṇāṃ pākānāṃ lakṣaṇamāha-rasairiti| asau-trividho vipākaḥ, yathāsvaṃ rasaiḥ-madhurāmlakaṭukaiḥ, tulyaphalaḥ-tulyakāryo jñeyaḥ| madhurasya rasasya kāryaṃ dṛṣṭvā madhuraḥ pāko lakṣaṇīyaḥ| evamamlasyāmlaḥ kaṭukasya kaṭukaḥ| dravyādīnāṃ pṛthak prayojakatvamāha-tatra dravyamiti| guṇāntareṇa-rasāvdyatiriktena gurvādinā guṇena| etadeva rasādīnāmapi guṇatvaṃ jñāpayati| tena "palāṇḍustadguṇairnyūnaḥ" (hṛ. sū.a. 6/112) ityādiprayogā upapannāḥ| prabhāveṇa-ātmanaiva| dravyasyātmā-prabhāvaḥ| tathā ca suśrutaḥ (sū.a. 40/14)-"taddravyamātmanā kiñcitkiñcidvīryeṇa sevitam| kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti ca||" iti| śubhaṃ-doṣaśamanaṃ karma, aśubhaṃ-doṣakopanam| kiñcidparaṃ kiñcaneti trayaṃ kartṛkarmaviśeṣaṇam| yadā bahūni dravyāṇi ekameva karma kurvanti tadā-kartṛviśeṣaṇam, yadaikameva dravyaṃ bahūni karmāṇi tadā-karmaviśeṣaṇam| etaccodāhṛtaṃ saṅgrahe (sū.a. 17)-"tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ, yaccāmlaṃ tayoruṣnavīryaṃ ca, yadvā kaṭukaṃ, teṣāṃ yathāsvaṃ rasādibhyaḥ prāyo guṇān doṣakopanaśamanatvaṃ ca vidyāt| tadyathā-kṣīramadirāmaricādīnām| rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam| yathā-madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākitayā, sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca| tathā, yavo'pi| ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karoti, uṣṇavīryatvat| tathā tailaṃ kaṭuvipākitayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram| amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati, tīkṣṇoṣṇatvāt| kapitthaṃ tu raukṣyātkapham, pittaṃ ca śītavīryatvāt| āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākitayā ca, kaphaṃ raukṣyāllāghavācca, śaityaraukṣyalāghāvaistu na vātam| lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati, lāghavāt kapham| kaṭukā'pi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākatayā vātaṃ jayati, pippalī ca, laśuno'pi snehauṣṇyagauravaiḥ, palāṇḍuśca| sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam, vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā| tiktā pittaṃ jayati| tiktā api vyāghrīviśalyārkavāruṇya uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti| kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| kaṣāyāḥ kulatthāścāmlapākatayā ca| ityetannidarśanamātramuktam|" iti|
--------------------------------------------| yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate||23|| abhibhūyetarāṃstattatkāraṇatvaṃ prapadyate| viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpaṃ hi jīyate||24||
Sa. rasādīnāṃ-rasavīryavipākaprabhāvānāṃ madhye, yat-rasādivastu,-raso vā vīryaṃ vā vipāko vā prabhāvo vā, balavattvena-baliṣṭhatayā, dravye vartate-avatiṣṭhate, tat-vastujātam, itarān-abaliṣṭhān, abhibhūya-viphalīkṛtya, kāraṇatvaṃ prapadyate,-karmakaraṇe kāraṇatāmāsādayatītyarthaḥ| ata idamāha-viruddhetyādi| hi-yasmāt, viruddhaguṇasaṃyoge-saṃhatībhāve sati, yadalpaṃ vastu tat bhūyasā-balavatā, jīyate-abhibhūyate| guṇaśabdena cātra rasādayo gṛhyante, na pāribhāśikā gurvādayo'prakṛtatvāt| viruddhaguṇasaṃyoga ityatra viruddhaguṇasamavetadravyasaṃyoga iti bodhyam, na viruddhaguṇasaṃyoga iti| na hi guṇānāṃ saṃyogo vaktuṃ yujyate, kiṃ tarhi ? dravyāṇām| tathā ca muniḥ (ca. vi. a. 1|28)- "saṃyogastu dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ|" iti| virodhaśca dvividhaḥ,-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirodho yathā,-gurulaghvoḥ śītoṣṇayośca| kāryato yathā,-vāyau jetavye rūkṣoṣṇadravyasaṃyogopayogaḥ| atra hi yo guṇānāṃ virodhaḥ, sa kāryeṇa| tatra yadalpaṃ vastujātaṃ tat bhūyasā vastujātenābhibhūyate| tatra yathā,-kṣīraṃ śītavīryamapi madhurarasahetukasnehagauravādibhiḥ sahāyabāhulyādvātaśamanākhyaṃ kāryaṃ karoti, na punaḥ svakāryaṃ vātaprakopākhyam| yatra tu dravye rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparaṃ sāmyam, tatra kasya kāryakāraṇatvam ? ityāha-
Ā. rā. satsvapi sarveṣvekasyaiva prayojakatve hetumāha yadyaditi| balavattvena-balādhikyena| balaṃ ca dvividhaṃ,- kṛtrimamakṛtrimaṃ ca| mātrādhikyena sahāyasampattyā ca kṛtaṃkṛtrimam, svābhāvikaṃ-akṛtrimam|
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam||25||
Sa. rasaṃ-madhurādiṣaḍvidham, vipākaḥ kartā apohati-kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā,-madhuro madhuni rasaḥ kaṭunā vipākenābhibhūyate, ata eva pavanaśamanākhyaṃ kāryaṃ madhurarasahetukaṃ na karoti, api tu vātaprakopanākhyaṃ kaṭuvipākahetukameva karoti| tau-rasavipākau, vīryaṃ kartṛbhūtamapohati| yathā,-mahiṣāmiṣe sthitau madhurarasavipākāvuṣṇavīryākhyaṃ kartṛ abhibhavati, ata eva tanmāṃsaṃ pittādidūṣaṇam, anyathā svādurasavipākitvāt pittaśamakameva syāt| prabhāvastu trīṇyapi rasādīni vijayate| yathā,-amlarasavipākoṣṇavīryā surā kṣīraṃ janayati| balasāmye iti-īdṛśam, rasādīnāṃ naisargikaṃ balaṃ,-svābhāvikī śaktiḥ| etaduktaṃ bhavati,-rasaṃ samabalamapi vipāko'pohati, rasavipākau ca samabalāvapi vīryaṃ svabhāvādapohati, etāni ca samabalānyapi prabhāvo'pohatīti| nanu, dravyarasavipākavīryāṇi karmānumānena yathāsvarūpāṇyevāvagacchāmaḥ| prabhāvasya tu na jñāyate kīdṛśaṃ karma ? ityata āha-
Ā. rā. tatra svābhāvikaṃ balamāha-rasamiti| taurasavipākau| tāni-rasavipākavīryāṇi| apohati-jayati| balasāmye-kṛtrimabalatulyatve, yatra rasavipākayostulyamātratvaṃ tulyasahāyatvaṃ ca tatra rasādvipāko balī, mātrāsahāyavaiṣamye tu yo mātrādhikaḥ sahāyādhiko vā sa balītyarthaḥ| evaṃ vīryādiṣvapi vācyam| saṅgrahe tu (sū. a. 17)- viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane| nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā|| rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ| ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate| mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ| saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre na tvānūpaudakāmiṣe|| guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ| sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ| rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca| vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā|| madhuraskandhanirddiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu| guṇā''svādvādibhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate|| astu bhedādasahvayātvamaikyaṃ vā''svādalakṣaṇāt| bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo'lpena kalpyate|| saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivikṣyate| gurvādīnāṃ viśeṣe'pi svajāteranatikramāt|| saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu|| na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ| ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam|| gurvādyā vīryamucyante śaktimanto'nyathā guṇāḥ| paṭusāmarthyahīnatvādguṇā dvādaśa te guṇāḥ||" iti|
rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam| ------------------------------------------------|26|
Sa. dvayordravyayo rasādīnāṃ-rasavīryavipākānāṃ sāmye sati, yadekaṃ dravyamanyatkarma kurute, anyatpunaranyadviśiṣṭaṃ karma, tat prabhāvajaṃ-prabhāvājjātamiti jñeyam| ayamasya dravyasya prabhāva iti viśiṣṭakarmakaraṇānniścīyata ityarthaḥ| nanu, prabhāvaḥ ka ucyate ? iti cet brūmaḥ| rasavīryavipākādiguṇātiśāyī dravyasya svabhāvo yaḥ, sa prabhāvaḥ| uktaṃ ca-"rasavīryavipākādiguṇātiśayavānalam| dravyasvabhāvo nirdiṣṭo yaḥ prabhāvaḥ sa kīrtitaḥ||" iti| atra nidarśanārthamāha-
Ā. rā. atha prabhāvaḥ| prabhāvaṃ lakṣayati-rasādisāmya iti| dvayordravyayo rasādisāmye satyapyekasya yadviśiṣṭaṃ karma dṛśyate, tatprabhāvajam| tatra yo dravyadharmo hetuḥ, sa prabhāva ityarthaḥ|
----------------------------------------------| dantī rasādyaistulyā'pi citrakasya virecanī||26|| madhukasya ca mṛdvīkā, ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam| ----------------------------------------------|27|
Sa. citrakasya rasavīryavipākaistulyā'pi danti rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogādvirecanī, na citrakaḥ, citrakatvāt| madhukasya ca mṛdvīkā tulyā'pi rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogāt mṛdvīkā virecanī, na madhukam| ghṛtaṃ kṣīrasya rasādibhistulyamapi ghṛtaṃ dīpanam, na punaḥ kṣīram| anye prabhāvalakṣaṇamanyathā''ha-prativastu svasaṃjñāpravṛttinimittalakṣaṇo yo dharmastvatalādipratyayapratītisamadhigamyaḥ sa prabhāvaḥ| tantrāntare coktam-"vastūnāṃ yaḥ svasaṃjñāyāḥ pravṛttau kāraṇe smṛtaḥ| tvatalādiprabodhyaśca prabhāva iti sa smṛtaḥ||" iti| evaṃ ca dantītvāddantyā virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, citrakasya citrakatvādavirecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, evaṃ mṛdvīkātvānmṛdvīkāyā virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, ityādi sakalapadārtheṣu bodhyam| sāmānyaviśeṣābhyāṃ yataḥ sakalaṃ vyāptam, ato granthakāra idamāha-
Ā. rā. prabhāvamudāharati-dantīti| rasādaya uktāśvarakeṇa (sū. a. 26/70)- "kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati" sā naram||" iti| madhumamṛdvīkayoḥ kṣīraghṛtayośca madhurarasapākatvena śītavīryatvena ca sāmye'pi mṛdvīkaiva virecanī na madhukam, ghṛtameva dīpanaṃ na kṣīram| saṅgrahe tvanyadapyudāhṛtam (sū.a. 17)-"kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ|| mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam|| śirīṣādi viṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye| maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yatkarma vividhātmakam|| śalyākarṣaṇapuṃjanmarakṣāryudhavaśādikam| darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ|| virecayati yaddṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā| ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādikam|| mātrādi prāpya tattacca yatprapañcena varṇitam| tacca prabhāvajaṃ sarvamato'cintyaḥ sa ucyate|| rasena vīryeṇa guṇaiścakarma dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt| sadyo'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastasya na gocaro'sti||" iti|
---------------------------------------------| iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ, punaśca tat||27|| vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate| ---------------------------------------------|28|
Sa. iti-prakāre, anena prakāreṇa dravyarasavīryādīnāṃ sāmānyena karma vyākhyātam, na viśeṣeṇa| yaireva mahābhūtai rasavīryādayo dravyāśritā ārabdhāḥ, taireva tathābhūtaistadāśrayamapi dravyam| ataḥ sāmānyataḥ karma dravyādīnāmuktam| sāmprataṃ viśiṣṭaṃ karma pratidravyaṃ vaktumidamāha-punaśca taditi| tat-sāmānyoktaṃ karma dravyarasādīnāṃ sambandhi, punarbhidyate-viśiṣyate| kena ? ityāha-vicitretyādi| vicitrāśca te pratyayāśca vicitrapratyayāḥ,-nānākārasanniveśaviśeṣayuktāni mahābhūtāni, pratisattvaṃ prāktanaśubhāśubhakarmaprerito vicitro mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ| vicitrapratyayārabdhaṃ ca taddravyaṃ ca, tasya bhedo-viśeṣaḥ, tena vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, tat-sāmānyoktaṃ karma dravyādīnāṃ, bhidyate-nānātvena sampadyate| dravyāśritatvādrasādīnāmapi yatkarma tadapi dravyabhedena bhidyate| nanu, sarvamapi deśakālādivaśādvicitrapratyayārabdham, parasparavailakṣaṇyāddravyāṇām| parasparavailakṣaṇye caiṣāṃ vicitrapratyayārabdhatvameva kāraṇam| yadvaśādanyadidaṃ dravyamiti rūparasavīryavipākādibhinnamutpadyate, tathā pratibhāsate ca| tatkinnu ? "vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate|" iti| atrācakṣmahe| satyametat, kintu viśiṣṭadravyasya saṅgrahārthaṃ vicitrapratyayārabdhamiti viśeṣaṇaṃ śāstrakṛtā kṛtam| yasya bhedena dravye rasavīryādīnāṃ yatsāmānyoktaṃ karma tadbhidyate| yasmin dravye rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya cārambhakāṇyaparāṇi, taddravyaṃ vicitrapratyayārabdham| tadevaṃ dravyāṇāṃ dvaividhyam| yataḥ kāniciddravyāṇi yaireva mahābhūtairyathāvidhai rasādaya ārabdhāḥ, taireva tathāvidhairmahābhūtaistadāśrayāṇyapi dravyāṇyārabdhāni| tāni rasādisamānapratyayārabdhānyucyante| tāni ca yathāyathaṃ tatkarma rasādyanuguṇaṃ sāmānyāt kurvate| yathā,-kṣīrekṣuśarkarādīni| kānicitpunastadāśritarasādisamārambhakamahābhūtānyanyāni tadāśrayadravyārambhakāṇyanyāni ca mahābhūtāni, tairārabdhāni tāni vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi| etaduktaṃ bhavati,-rasādīnāmārambhakāṇyanyāni dravyasya cārambhakāṇyanyathābhūtāni mahābhūtāni, nobhayatraikarūpāṇīti| tāni ca yathāyathaṃ rasādyanuguṇaṃ karma na kurvanti, bhinnatvāddhetubhāvasya| tathā hi,-rasādīnāmārambhe'nyo heturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti| yathā,-makuṣṭhayavamatsyasiṃhādīni| etāni hi yathārasaṃ na vīryavipākakarma kurvanti, vicitrapratyayārabdhatvāt| itthaṃ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi teṣāṃ rasopadeśena karma nirdeṣṭuṃ śakyate| ata eva hetoḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yo guṇanirdeśaḥ, tasya sārthakatvam| rasopadeśamantareṇa hi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ samānarūpāṇāṃ kṣīrekṣvādīnāṃ karma vaktuṃ sukhena śakyate| yāni tu vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ pratidravyaṃ karmopadeśaṃ vinā yathāyathaṃ karma vaktuṃ na śakyate|
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-iti sāmānyata iti| dravyādīnāṃ prabhāvāntānām| sāmānyoktaṃ karmāpavadati-punaśva taditi| tat-sāmānyoktaṃ karma, bhidyate-viśiṣyate, anyathā kriyata ityarthaḥ| kena ? vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, vicitrāḥ-parasparavilakṣaṇāḥ, pratyayāḥ-kāraṇabhūtā mahābhūtasaṅgātāḥ, tairārabdhaṃ yadddravyaṃ tasya bhedo-dravyāntaraviśiṣṭatvam, tena| pārthivādyavāntarasāmānyabhedasya pūrvamuktatvāt punastadityuktam| etaduktaṃ bhavati,-kvacciddravye yādṛgeva bhūtasaṅghāto dravyasyārambhakaḥ, tadṛgeva rasādīnām| tatsamānapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānnātikrāmati| kvacidanyādṛgbhūtasaṅghāto dravyasyārambhako'nyādṛgrasasyānyādṛk guṇasyetyādi, tadvicitrapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānatikrāmati | tadarthe dravadravyānnasvarupavijñānīyādyārambhaḥ |
etadudāharaṇārthaṃ granthakṛdāha----- svādurguruśca godhūmo vātajidvātakṛdyavaḥ|28| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ| 281/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ vātajittvaṃ yat karma tat karoti, samānapratyayārabdhatvāt| yavastu svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ yadvātajittvaṃ karma tanna karoti, api tu vātakṛttvameva karoti, vicitrapratyayārabdhatvāt| matsyaḥ svādurasopeto guruguṇopetaśca na madhurarasopadiṣṭaḥ śītavīryaḥ, kiṃ tarhi ? uṣṇavīryaḥ, vicitrapratyayārabdhatvāt| kṣīraṃ ca svādurasopetaṃ guruguṇayuktaṃ ca madhurarasopadiṣṭaṃ śītavīryam, samānapratyayārabdhatvāt| svādurasayukto guruguṇayuktaśca siṃho na yathārasaṃ madhuravipākaḥ, kiṃ tarhi ? kaṭuko vipāke, vicitrapratyayārabdhatvāt| śūkaro madhurarasayukto guruguṇopetaśca yathārasaṃ madhuravipāka eva, samānapratyayārabdhatvāt| evaṃ yāni samānapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ rasopadeśenaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 23|48)- "śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoktaṃ kaṭukaṃ tayoḥ|| teṣāṃ rasopadeśena nirdiṣṭo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate|| yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||" iti| bāhulyena ca rasādisamānapratyayārabdhānyeva dravyāṇīti cetasi kṛtvā''cāryo'vocat| yathā (ślo.4)- "gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ||" iti| ata eva ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni, ato rasopadeśavyāptyā tāni nirdeṣṭuṃ śakyante, nānyathā| vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyeva dravyāṇi, tāni pratidravyamevopadiśyante| muninā'pyayamartho yuktyavoktaḥ| yathā (ca. sū. a. 23|59)- "madhuraṃ kiñciduṣṇaṃ syātkaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ yathā cānūpamāmiṣam|| lavaṇaṃ saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ yathā| arkaguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ coṣṇamucyate|| kiñcidamlarasaṃ grāhi kiñcidamla bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi cāmalakaṃ yathā|| pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyā mato'nyathā| tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyamādiśet|" iti| ye ca rasasaṃyogā vakṣyamāṇāste rasādisamānapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpairmithaḥ kalpanīyāḥ, na tu vicitrapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ| yasmātteṣāṃ na yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayo vidyante, vicitrapratyayārabdhavāt| [ato rasopadeśavyāptyā tairdravyaiste rasasaṃyogāḥ kalpayituṃ na yujyante|] ayaṃ rasasaṃyogabheda evaṃguṇo'yamevaṃguṇaḥ, evaṃguṇatvāccāmuṣminviṣaye yojya etasminviṣaye cāyamiti nirdeṣṭuṃ na śakyate, anirjñātasvarūpatvāt| na hi vicitrapratyayārabdhairye rasasaṃyogāḥ kriyante, teṣāṃ svarūpaṃ kathamapyavadhārayituṃ śakyate| api ca, samānapratyayārabdhairye saṃyogāḥ kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ vīryati yo virodhaḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ, sa na doṣāya| ye tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṃyogāḥ kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ yaḥ śītoṣṇalakṣaṇo virodhaḥ, sa doṣāyeti vedyam| anyathā rasālāpānakādīnāmanekadravyakṛtānāmanabhyavahāra eva prāpnuyāt| tathā, trayastriṃśadvargā ye vakṣyamāṇāsteṣu yadayaugikaṃ tajjahyāt yaugikaṃ tvanuktamapi yuñjyāditi yadvakṣyate tatra rasādisamānapratyayārabdhameva yojyam, na vicitrapratyayārabdham| tasya rasavīryavipākānāṃ niścayasya kartumaśakyatvāt| tasmādityādi| yata evaṃ vicitrapratyayārabdhaṃ vicitrarūpam, tasmādrasopadeśena na tatsarvaṃ dravyamādiśet, api tu rasādisamānapratyayārabdhameva dravyaṃ rasopadeśena nirdiśediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ samāptaḥ|| 9||
Ā. rā. dravyabhedamudāharati-svāduriti| yavagodhūmayormatsyapapayasoḥ siṃhaśūkarayośca svādutvagurutvābhyāṃ tulyatve'pi yavamatsyasiṃhānāṃ vicitrapratyayārabdhatvāt vātala prabhāvatvoṣṇavīryatvakaṭuvipākitvāni svādutvagurutvaviparītāni| godhūmapayaḥśūkarāṇāṃ tu samānapratyayārabdhatvāt vātaghnaprabhavatvaśītavīryatvamadhuravipākitvāni svādutvagurutvayoraviparītāni| vātajittvavātakṛttvābhyāṃ tatkāraṇabhūtau prabhāvau lakṣyete| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravyādīnāṃ prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 9||