10. rasabhedīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. pūrvasminnadhyāye (ślo. 12)- "rasān bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam, atastān rasabhedān vaktuṃ rasabhedīyādhyāyaṃ brūte-
athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. rasānāṃ bhedo rasabhedaḥ, tasmai hito rasabhedīyaḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ-kathayiṣyāmaḥ| "rasanārtho rasaḥ" iti muniḥ (ca. sū. a. 1|63)| tathā, abyoniḥ, apāmeva rasavattvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 25|13)- "āpo hi rasavatyaḥ" iti| apāṃ cātryaktarasatvāt prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo rasānāṃ mahābhūtavailakṣaṇyaja āsvāda āsvādyate| tathā ca, madhurarasādhiṣṭhatānāṃ kṣīradrākṣekṣuśarkarādīnāṃ prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo madhurarasāsvāda upalabhyate, na tvekarūpaḥ| evamamlānāmāranālakolāmlīkādīnāmapi pratidravyamanekarūpa āsvādaviśeṣa upalabhyate, na tveka eva|
Ā. rā. rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte atheti| yataḥ pūva'dhyāye (ślo.12)-"raso bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam| ata evāyaṃ rasabhedīyaḥ|
pūrvaṃ ca pratyapādi 'ṣaḍeva rasāḥ' iti| tāneva lakṣayati- kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥ khavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ||1||
Sa. pṛthivyādibhirmahābhūtairdvayolbaṇaiḥ-hyādhikaiḥ, kramāt-paripāṭyā, yathāsaṅkhyamityarthaḥ, madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmudbhavo-abhinivṛttirbhavati| dvayamulbaṇaṃ yeṣu bhūteṣu tāni dvayolbaṇāni, taiḥ dvayolbaṇaiḥ| dvayolbaṇaśabdopādānācca dravyavadrasasyāpi pāñcabhautikatvamiti pratipādayati| katamat punarbhūtadvayaṃ katamasmin rase'dhikamārambhakaṃ syāditi yathāsaṅkhyena darśayannāha-kṣmāmbha ityādi| bhūmijalābhyāmadhikābhyāṃ madhuraḥ, kṣmāgnibhyāmamlaḥ, ambvagnibhyāṃ lavaṇaḥ, khavāyubhyāṃ tiktakaḥ. agnivāyubhyāṃ kaṭukaḥ, kṣmānilābhyāṃ kaṣāyaḥ| nanu, yathā bhūmitoyādhikyānmadhuraḥ, evamambuvāyvādhikyādanyo bhūmyākāśādhikyādanya ityevamādivikalpairasaṅkhyeyarasaprasaṅgaḥ prāpnoti| atrocyate| svabhāvādadoṣaḥ| eṣāṃ bhūmyākāśādīnāmīdṛśaḥ svabhāvo yatkenacideva bhūtādhikyena vyavasthitāni bhūmyādīni rasāntarotpādanasamarthāni bhavanti, na sarveṇeti|
Ā. rā. tatra rasānāmutpattimāha-kṣmāmbhognīti| pṛthivyudakābhyāmulbaṇābhyāṃ madhurarasasyotpattiḥ, tejaḥpṛthivībhyāmamlasya, udakatejobhyāṃ lavaṇasya, vāyvākāśābhyāṃ tiktasya, tejovāyubhyāṃ kaṭukasya, vāyupṛthivībhyāṃ kaṣāyasya|
nanu, svalakṣaṇaṃ vinā'nukto rasaviśeṣaḥ kathaṃ jñāyatām ? iti tallakṣaṇārthamāha---------------- teṣāṃ vidyādrasaṃ svādu yo vaktramanulimpati| āsvādyamāno dehasya hlādano'kṣaprasādanaḥ||2|| priyaḥ pipīlikādīnām-----------------------| --------------------------------------------|3|
Sa. teṣāṃ-rasānāṃ madhye, ya āsvādyamāno vaktramanulimpati-mukhopadehaṃ janayati, tathā dehasya hlādanaḥ-āśvāsakaḥ, tathā'kṣāṇāṃ-indriyāṇāṃ, prasādanaḥ-prasannatvakṛt, tathā pipīlikādīnāṃ priyaḥ, taṃ madhuraṃ jānīyāt| pipīlikādīnāṃ priya etenaitaddarśayati,-pramehādiṣu mūtratvagādau pipīlikopasarpaṇāt mādhuryānumānaṃ kṛtvā madhumehatvādi jñāyate| āsvādyamāna ityuttaratrāpi yojyam|
Ā. rā. atha rasalakṣaṇam| tatra madhuraṃ lakṣayatiteṣāmiti| upalimpati-picchilādiguṇasāhacaryāt| dehasya hlādanaḥ-priyatamatvātsarvaśarīrāpyāyanaḥ| akṣaprasādanaḥ indriyavaimalyakaraḥ| ādiśabdānmakṣikādayaḥ|
-------------------------amlaḥ kṣālayate mukham| harṣaṇo romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ||3||
Sa. amlo rasa āsādyamāno mukhaṃ kṣālayate-srāvayati| tathā, romadantānāṃ harṣaṇaḥ-"hṛṣu alīke" alīkakārī, udvejaka ityarthaḥ| tathā, akṣibhruvanikocanaḥ, akṣiṇī ca bhruvaucākṣibhruvam, acaturādisūtre nipātitam|
Ā. rā. amlaṃ lakṣayati-amla iti| kṣālayateprakṣālayate| romaharṣaṇaḥ-romāñcakṛt| dantaharṣaṇo-dantakāryākṣamatvakṛt| akṣibhruvanikocanaḥ-akṣṇorbhruvośca saṅkocakaḥ|
lavaṇaḥ syandayatyāsyaṃ kapolagaladāhakṛt| ---------------------------------------------|4|
Sa. lavaṇo raso mukhaṃ syandayati| tathā, kapolayorgale ca dāhaṃ karoti| annasya rocana itīhātiprasiddhatvānnoktam| saṅgrahe tu spaṣṭārthamuktam| yathā (sū. a. 18)- "kaṇṭhakapolaṃ vidahati, annaṃ prarocayati|" iti|
Ā. rā. lavaṇaṃ lakṣayati-lavaṇa iti|
----------------------------------------------------| tikto viśadayatyāsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca||4||
Sa. tikto mukhaṃ viśadayati-apaicchilyayuktaṃ karoti| rasanendriyaṃ ca pratihanti-anyarasagrahaṇaśaktiṃ nāśayatītyarthaḥ|
Ā. rā. tiktaṃ lakṣayati-tikta iti| viśadayatiapaicchilyaṃ karoti| rasanāṃ pratihanti-jihvāṃ kuṇṭhati|
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapolau dahatīva ca||5||
Sa. kaṭurāsvādyamāno jihvāgramudvejayati-sodvegaṃ karoti| cimicimāṃ kurvan-dahanajvālāsaṃsparśādivākṣyādi srāvayati| gaṇḍau ca dahatīva|
Ā. rā. kaṭukaṃ lakṣayati-udvejayatīti| agragrahaṇaṃ sambandhamātra evodvejakatvāt| cimicimāṃ-sarṣapalipta iva duḥkhānubhavam|
kaṣāyo jaḍayejjihvāṃ kaṇṭhasrotovibandhakṛt| ------------------------------------------------|6|
Sa. kaṣāyo jihvāṃ jaḍayati-rasādikriyāyāṃ mandīkaroti| tathā, kaṇṭhasya srotāṃsi-śirāviśeṣāḥ, teṣāṃ vibandhaṃ karoti| śvāsādīnāmayathāpravṛttimiva kuruta ityarthaḥ|
Ā. rā. kaṣāyaṃ lakṣayati-kaṣāyo jaḍayediti| jaḍayet-stambhayet| kaṇṭhasambandhināṃ srotasāṃ vibandhaṃ-avarodhaṃ karoti|
--------------------------------------------------| rasānāmiti rūpāṇikarmāṇimadhuro rasaḥ||6|| ājanmasātmyātkurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam| bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām||7|| praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakṛdguruḥ| āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ||8|| kurute'pyupayogena sa medaḥśleṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamehagaṇḍārbudādikān||9||
Sa. iti-parisamāptau| rasānāṃ madhuradīnāṃ rūpāṇi-lakṣaṇāni samāptāni| samprati teṣāṃ karma yathāsvaṃ pradarśayannāha- karmāṇīti| vakṣyamāṇānīti vākyaśeṣaḥ| atha ko rasaḥ kiṃ karma karoti ? ityāha- madhuro raso dhātūnāṃ balaṃ prabalaṃ kurute-prakṛṣṭatayā śaktyā yuktaṃ balaṃ janayet, nijaṃ balaṃ yat tatprakṛṣṭaṃ janayatītyarthaḥ| kutaḥ ? ājanmasātmyāt,-janmaprabhṛti dehasya sātmyādityarthaḥ| bālabhāva eva hi kṣīrādinā puruṣasya vṛttiḥ| tathā, bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ| ojaso'dhikavardhanatvāt praśastaḥ| "ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam|" ityojolakṣaṇaṃ (hṛ. sū. a. 11|37) vakṣyati| tathā, bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaśca| stanyaṃ-kṣīram, sandhānaṃ-śleṣaḥ, te karotīti stanyasandhānakṛt guruśca| tathā, āyuṣyādiguṇaḥ| nanu, āyuṣyajīvanayorekārthatvādekataropādānameva yuktam| maivam| etayorbhinnārthatvāt| tathā hi,-āyuṣyaḥ sa ucyate yo'parimitāyuṣo hitaḥ, adhikāyuṣo hetutvāt| tathā ca muniḥ-(ca. sū a. 1|25)- "tenāyuramitaṃ lebhe" iti| yastvāyuṣo niyatarūpasya tāmeva maryādāmanubadhnāti, sa jīvayatīti jīvana ucyate| tadanayoḥ spaṣṭa eva bhedaḥ| tathā, jīvanamojasyamityabhinnārthau, kintvetayorapīha yadupādānaṃ tadojaso dvividhāyā api vṛddheḥ kārako'yamiti pratipādayitum| tathā ca,-madhuro raso rudhirādikrameṇaujaso vṛddhikaraḥ sāmānyādviśeṣācca| yathā,-kṣīraṃ dhātuvardhanamuktaṃ vṛṣyaṃ ca| tatra dhātuvardhanatvenaiva vṛṣyatvasyoktatvādvṛṣyaśabdopādānaṃ yānyanyāni vṛṣyāṇi dravyāṇyātmaguptādīni, tebhyaḥ sakāśādviśeṣeṇāśvevavṛddhikaramiti dyotayituṃ kṛtamiti| kuruta ityādi| saḥ-madhuro rasaḥ, atyupayogena-atisevayā, medaḥśleṣmotthān rogān karoti| kāṃstān ? ityāha-sthaulyādikān|
Ā. rā. prakaraṇārthamupasaṃharati-rasānāmiti| rasalakṣaṇaprakaraṇānantaraṃ rasakarmaprakaraṇamupakramate-karmāṇīti| madhurarasasya karmāṇyāha-madhuro rasa iti| āganmasātmyāt-nirupādhikasātmyādityarthaḥ| prabala-itararasakṛtebhyo balebhyaḥ| balaṃ-dehadhāraṇasāmarthyam| bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ| stanyaṃ-strīkṣīras| sandhānaṃ-bhagnānāṃ śleṣaḥ| āyuṣyaḥ-ayurvṛddikaraḥ| jīvanaḥ-mūrcchādiharaḥ| atimātraśīlitasya madhurasya karmāṇyāha-kurune'tyupayogeneti| sthaulyādayo medaḥśleṣmajānāmudāharaṇam| sannyāsomadātyayanidāne vakṣyamāṇaḥ|
amlo'gnidīptikṛtsnigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ| uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ||10|| karoti kaphapitāsraṃ mūḍhavātānulomanaḥ| so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam||11|| kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān| ---------------------------------------------------|12|
Sa. amlo raso'gnidīptikṛttvādiyutaḥ| tathā, kaphapittāsraṃ karoti| mūḍhaṃ-ananulomagaṃ, vātamanulomayatīti-mūḍhavātānulomanaḥ| saḥ-amlo raso, atisevito dehaśaithilyaṃ timirādīṃśca kuryāt|
Ā. rā. amlasya karmāṇyāha-amla iti| hṛdyo-hṛdayapriyaḥ| rocano-jihvāyāḥ| atyupayuktasyāmlasya karmāṇyāha-so'yabhyasta iti| pāṇḍutva-pāṇḍurogaḥ|
-------------------------------------------------| lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt||12|| snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaśchedabhedakṛt| so'tiyukto'srapavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valim||13|| tṛṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān janayetkṣapayeddhalam| -----------------------------------------------|14|
Sa. lavaṇo rasaḥ stambhādividhmāpano vahnikṛttvādiyutaśca| so'tyabhyasto vātaraktādīn janayet| balaṃ-prāṇaṃ kṣapayet|
Ā. rā. lavaṇasya karmāṇyāha-lavaṇa iti| stambhādīnāṃ vidhmāpano-nāśanaḥ| stambho-niṣkriyatvam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| bandhaḥ-srotorodhaḥ| chedo-vilambimāṃsādeḥ| bhedaḥ-pakvaśophādeḥ| atyupayuktasya lavaṇasya karmāṇyāha-so'tiyukta iti| asrapavanaṃ-vātaśoṇitam| khalatipalite-kapālarogau| valiḥ-śaithilyakṛtatvaksaṅkocaḥ|| viṣajananaṃ-viṣātivṛddhijananam|
-------------------------------------------| tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ kṛmitṛḍviṣam||14|| kuṣṭhamūrcchājvarotkleśadāhapittakaphān jayet| kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ||15|| laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ| dhātukṣayānilavyādhīnatiyogātkaroti saḥ||16||
Sa. tikto rasaḥ svayaṃ mukhasyārocanaśīlaḥ arucyādīn jayet| aruciḥ-āhāradravyaviṣaye'nabhilāṣaḥ| sa ca kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| tathā, laghvādiguṇayuktaḥ| so'tisevito dhātukṣayādīn karoti|
Ā. rā. tiktasya karmāṇyāha-tiktaḥ svayamiti| svayamarociṣṇuḥ-svayaṃ na rocate| anyasya tvaruciṃ jayet, kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| stanyaviśodhanaḥ-stanyaduṣṭiharaḥ| kaṇṭhaviśodhanaḥ-kaṇṭharodhaharaḥ| atyupayuktasya tiktasya karmāṇyāha-dhātukṣayamiti| calavyādhīn-vātavyādhīn|
kaṭurgalāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit| vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ||17|| dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano'nnasya śoṣaṇaḥ| chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ||18|| kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām||19||
Sa. kaṭurgalāmayādīn jayati| vraṇasyāvasādano-rohaṇaḥ| snehādiviśoṣaṇo dīpanatvādiguṇayuktaśca| annaṃ śoṣayati-vidahati| annaśoṣaṇatvācchinatti bandhān| srotāṃsi vivṛṇoti-prasārayati| kaphaghnaśca| so'tiniṣevitastṛṣṇādīn karoti|
Ā. rā. kaṭukasya karmāṇyāha-kaṭuriti| udardastridhā| sa cokta āyurvedaprakāśe-"udarda ukto vakṣo'bhiṣyando'nyaiḥ śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śopho rāgakaṇḍūyutaḥ paraiḥ||" iti| alasakaḥ-āmavikāraḥ| vraṇāvasādanaḥ-vraṇotsedhaharaḥ| snehādīnāmupaśoṣaṇaḥ| śoṣaṇaḥ-nāśanaḥ, annasyādanīyatvaṃ nāśayatītyarthaḥ| chinatti bandhān-sandhīn| srotāṃsi vivṛṇoti-prasārayati| atyupayuktasya kaṭukasya karmāṇyāha-kurute so'tiyogeneti| śukrabalayoḥ kṣayaḥ| ākuñcanaṃ-śirādisaṅkocaḥ|
kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ| pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kledamedoviśoṣaṇaḥ||20|| āmasaṃstambhano grāhi rūkṣo'ti tvakprasādanaḥ| karoti śīlitaḥ so'ti viṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ||21|| tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotorodhamalagrahān| -------------------------------------------------|22|
Sa. kaṣāyaḥ pittakaphaghno gurutvādiyuto'tiśayena tvakprasādanaśca| so'pyupayukto viṣṭambhādīn karoti|
Ā. rā. kaṣāyasya karmāṇyāha-kaṣāya iti| asraviśodhano-raktaduṣṭiharaḥ| pīḍano-vraṇānāmācūṣaṇaḥ| āmasaṃstambhanaḥ-āmadoṣāṇāṃ pākaprasibandhakaraḥ| grāhīstambhanaḥ| atitvakprasādanaḥ-tvacamatinirmalāṃ karoti| atyupayuktasya kaṣāyasya karmāṇyāha-karotīti| pauruṣabhraṃśaḥ-śukrahāniḥ|
atha madhurādiskandhānnirdiśati- ---------------------------------------------| ghṛtahemaguḍākṣoḍamocacocaparūṣakam||22|| abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau||23|| madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe||24|| kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ| ------------------------------------------------|25|
Sa. hema-kāñhcanam| rājādanaḥ-cāṣapriyam| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabaleti| medā mahāmedeti-medādvayam| catasraḥ parṇinya iti śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| madhukaṃ-madhuyaṣṭī| bimbī-golhā| śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| kṣīriṇī-kāñcanakṣīrī| kāśmarī-gambhārī| sahe-mahāsahā, kṣudrasahā ca| ādiśabdena tṛṇapañcamūlamedomajjatailamadhuradāḍimapuṣkarabījaśṛṅgāṭakāśvagandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālakaśerukasiñ-catikākharjūrītālamastakādīni gṛhyante|
Ā. rā. atha rasaskandhāḥ| tatra madhuraskandhamāhaghrutahemaguḍeti| hema-suvarṇam| abhīruḥ-śatāvarī| vīrākākolī| rājādanaḥ-cāraḥ| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabalā ca| mede-mahāmedā'rimedā ca| catasraḥ parṇinyaḥ-śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| śrāvaṇī-muṇḍī| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| tugākṣīrī-vaṃśarocanā| kṣīriṇyau-kṣīrakākolī dugdhikā ca| kāśmarī-gambhārī| sahe-taraṇīdvayam| ādiśabdāt "kharjūratailamedomajjasiñcatikāpiyālakharjūrītālamastakatāmalakīma- dhūlikā''tmaguptācchatrāticchatrarṣyaproktarṣyagandhāśvagandhāśvadaṃ- ṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaserukaprapauṇḍarīkakatakāni tṛṇapañcamūlaṃ ca " saṅgrahoktani (sū. a. 18)|
idānīmamlaskandhamāha---- ------------------------------------------------| amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam||25|| dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi| āmramāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam||26||
Sa. dhātrīphalaṃ-āmalakam| rajataṃ-raupyam| cukraṃ-śuktam| upalakṣaṇaṃ cedam| saṅgrahoktānyanyānyapi kośāmralakucakuvalakolabadarairāvataprācīnāmalakamastudhānyāmlādīnīhaiva bodhyāni|
Ā. rā. amlaskandhamāha-amla iti| amlikāciñcā| rajataṃ-rūpyam| cukraṃ-śuktam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "kośāmravṛkṣāmlakuvalalakucapālevatadantaśaṭhadha vadhanvanakolabadarairāvataprācīnāmalakatilakaṇṭakamastudhānyāmlamadyāni|" iti|
lavaṇaskandhamāha---- varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam| romakaṃ pāṃsujaṃ śīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ||27||
Sa. varaṃ-saindhavam, lavaṇaśreṣṭhatvāt| kṣāraḥ-svarjikādiḥ|
Ā. rā. lavaṇaskandhamāha-varaṃ sauvarcalamiti| varaṃsaindhavam| kṛṣṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam| sīsaṃ-dhātubhedaḥ|
tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīracandanam| bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28|| naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam| pāṭhāpāmārgakāṃsyāyoguḍūcīdhanvayāsakam||29|| pañcamūlaṃ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā| ---------------------------------------------------|30|
Sa. naktamālaḥ-karañjaḥ kāṃsyaṃ-lohabhedaḥ| ayo-loham|
Ā. rā. tiktaskandhamāha-tiktaḥ paṭolīti| vatsakaḥ kuṭajaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| dvirajanī-haridrādvayam kāṃsyāyasī-dhātuviśeṣau| dhanvayāsako-durālabhā| mahatpañcamūlaṃ-bilvādi| vyāghryau-kṣudrā bṛhatī ca| viśālāindravāruṇī| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "naladakṛtamālasu- ṣavījyotiṣmatīvaruṇājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktaka- ravīravikaṅkatārkakākamācīvaijayantīvetasasapaparṇasumanaḥso- mavalkamadanaphalāni paṭolādiśca śākavargaḥ||" iti||
kaṭuskandhamāha----- ----------------------------------------------| kaṭuko hiḍgumaricakṛmijitpañcakolakam||30|| kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtramaruṣkaram| ----------------------------------------------|31|
Sa. pittaṃ mūtraṃ chāgādīnām| upalakṣaṇaṃ cedam| anyāni ca saṅgrahoktāni manaḥśilāsarṣapakuṣṭhādīni bodhyāni|
Ā. rā. kaṭukaskandhamāha-kaṭuko hiṅgviti| kṛmijit-viḍaṅgam| "kuṭheraśigrusurasa" (hṛ. sū. a. 6/106) ityādivargoktāḥ-kuṭherādyā haritakāḥ| māṃsāśināṃ prasiddho mṛgādyavayavabhedaḥ-pittam| aruṣkaro-bhallātakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 18)- "tejovatīhastipippalīmūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaḥśilā''ladevadārukuṣṭhailāsurasacorakareṇukāḥ||" iti|
kaṣāyaskandhamāha- ----------------------------------------------| vargaḥ kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu||31|| kadambodumbaraṃ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisapadmotpalādi ca||32||
Sa. ādiśabdena priyaṅgurodhrakaṭvaṅgādīni gṛhyante|
Ā. rā. kaṣāyaskandhamāha-vargaḥ kaṣāya ti| pathyāharītakī| akṣo-bibhītakaḥ| muktā-muktāphalam| pravālaṃvidgumam| bālamiti kapitthakharjūrayorviśeṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "priyaṅgvanantārodhrakaṭvaṅgakaṭphaladhavadhanvana- dhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakanāgakesarakumudatuṅgatindukaja- mbvāmraplakṣavaṭavikaṅkatajambvāmrāsthyaśvatthamocarasasamaṅghāso- mavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīśālatālapiyālailavāluka-paripelavajiṅgiṇibadarīkadarārimedakāśakaseruvaṃśāśmantakā-śokaśiṃśapāpalāśaśamīśaṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgīvaruṇasphūrjaka-sarjabhūjārjunājakarṇavaraṇakamṛṇālaprabhṛtīni|" iti| madhuraskandhokta ādiśabdo'mlādiskandhe'pyanuvartate, tenānuktānyapi svayamūhyāni|
idānīmeṣāṃ guṇanirūpaṇaṃ karoti---- madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇācchāliyavādṛte| mudgādgodhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||
Sa. prāyeṇa madhuraṃ dravyaṃ kaphakṛdbhavati, śālyādīn purāṇān varjayitvā| prāyograhaṇaṃ tailamakuṣṭādau vyabhicāradarśanāt| evamuttaratrāpi prāyograhaṇasya prayojanaṃ vedyam|
Ā. rā. atha sāmānyoktarasakarmāpavādaḥ| tatra madhurarasasyāha-madhuraṃ śleṣmalamiti| jīrṇaśālyādibhya ṛtevinā, madhuraṃ śleṣmalam| jīrṇāditi śālyādīnāṃ caturṇāṃ viśeṣaṇam| jīrṇāt-saṃvatsaroṣitāt| sitā-śarkarā| prāyograhaṇāt jīrṇaśālyādīnāṃ vyabhicārodāharaṇatvam| tailādīnāmapyaśleṣmalatvāt| evamamlādiṣvapi vācyam|
prāyo'mlaṃ pittajananaṃ dāḍimāmalakādṛte| ----------------------------------------------|34|
Sa. amlaṃ dravyaṃ prāyaḥ pittakṛt, dāḍimāmalake hitvā|
Ā. rā. amlasyāpavādamāha-prāyo'mlamiti|
----------------------------------------------------| apathyaṃ lavaṇaṃ prāyaścakṣuṣo'nyatra saindhavāt||34||
Sa. lavaṇaṃ dravyaṃ prāyaścakṣuṣo'pathyam, saindhavaṃ varjayitvā|
Ā. rā. lavaṇasyāpavādamāha-apathyaṃ lavaṇamiti|
tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||35||
Sa. tiktaṃ dravyaṃ kaṭu ca prāyeṇāvṛṣyaṃ vātakṛcca, guḍūcyādīn hitvā|
Ā. rā. tiktakaṭukayorapavādamāha-tiktaṃ kaṭu ceti| amṛtāpaṭolībhyāṃ vinā tiktamavṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tadvat śuṇṭhyādīn vinā kaṭukam| amṛtā-guḍūcī| kṛṣṇā-pippalī| rasono-laśunaḥ|
kaṣāyaṃ prāyaśaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā| ----------------------------------------------|36|
Sa. kaṣāyaṃ dravyaṃ prāyeṇa śītavīryaṃ stambhanaṃ ca bhavati, harītakīṃ varjayitvā|
Ā. rā. kaṣāyasyāpavādamāha-kaṣāyamiti| abhayā-harītakī|
----------------------------------------------| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram||36|| tiktaḥ kaṣāyo madhurastadvadeva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā||37|| paṭvamlamadhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ||38|| laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ| ----------------------------------------------|39|
Sa. kaṭvamlalavaṇā rasā yathottaramuṣṇavīryāḥ| kaṭuruṣṇaḥ amla uṣṇataraḥ, lavaṇa uṣṇatamaḥ| evamuttaratrāpi yathottaratvaṃ yojyam| tiktādayaśca tadvadeva yathottaraṃ śītavīryāḥ| tena tiktaḥ śītavīryaḥ, kaṣāyaḥ śītavīryataraḥ, madhuraḥ śītavīryatama iti sthitam| tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā viṣṭambhakṛtaśca| tatheti yathottaramityarthaḥ| paṭvādayaḥ snigdhā niḥsāritaviṇmūtravātāśca| tathetyatrāpi vartate| arthāt lavaṇātkaṣāyo gurutaraḥ, kaṣāyānmadhuraḥ paramaṃ guruḥ,-atiśayena gururityarthaḥ| amlo laghuḥ, tasmāt-amlāt, kaṭurlaghutaraḥ, tasmācca-kaṭoḥ, tikto laghutamaḥ|
Ā. rā. atha rasānāṃ guṇatāratamyam| tatra vīryatāratamyamāha-rasā iti| kaṭuko rasa uṣṇavīryaḥ, tato'mlaḥ, tato'pi lavaṇaḥ| tikto rasaḥ śītavīryaḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| tadvadeveti vīryeṇa yathottaraṃ ca| tikto rūkṣo baddhamalaśca, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi kaṣāyaḥ| lavaṇaḥ snigdhaḥ sṛṣṭamalaśca, tato'mlaḥ, tato'pi madhuraḥ| lavaṇo guruḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| amlo laghuḥ, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi tiktakaḥ| atrāpi prāya ityanuvartate| tenāmlasyāpyāmalakasya śītavīryatvamityādi svayamūhyam| ata eva "madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guruvaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca|" iti (sū. a. 42/6) suśrutoktamamlasya gurutvaṃ kaṣāyasya laghutvamapyupapannam|
idānīṃ rasānāmādhāradvāreṇa saṃyogān kalpanāṃ ca vibhajannāha----- ----------------------------------------------| saṃyogāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā||39|| rasānāṃ yaugikatvena yathāsthūlaṃ vibhajyate| ----------------------------------------------|40|
Sa. vakṣyamāṇāyā rītyā rasānāṃ saṃyogāḥ saptapañcāśadvibhajyanta iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| kalpanā punareṣāṃ triṣaṣṭidhā vibhajyate| kathaṃ kṛtvā kalpanā vibhajyate ? yathāsthūlam,-sthūlānatikrameṇa vyaktarasāsvādānurūpatayā, na punaryathāsūkṣmam| tathā hi,-rasānurasakalpanayā taratamayogavaśācca rasānāṃ kalpanā kriyamāṇā''nantyamupaiti| tasmādyathāsthūlaṃ rasānāṃ kalpanā triṣaṣṭidhā vibhajyate| tathā, yaugikatvena-śarīropayogyatvena|
Ā. rā. rasānāṃ saṃyogakalpanayorvibhāgaṃ pratijānītesaṃyogā iti| rasānāṃ saṃyogāḥ saptapañcāśadbhavanti, kalpanā tu triṣaṣṭadhā bhavati, tadubhayamapi vibhajyate-vibhāgena kathyate| yathāsthūlam, sūkṣmāṇām saṃyogānāṃ rasānurasabhedenānantavāt| kena hetunā vibhajyate ? yaugikatvena| yatastadubhayaṃ yaugikam,- snehavicāraṇādiṣūpayogi, ato vibhajyate|
idānīṃ rasasaṃyogānāṃ saṅkhyānaṃ vibhaktukāma āha----- ----------------------------------------------| ekaikahīnāstān pañcadaśa yānti rasā dvike||40|| trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ekakam| catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt||41|| pañcakeṣvekamevāmlo madhuraḥ pañca sevate| dravyamekaṃ ṣaḍāsvādamasaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ||42||
Sa. dvike-dviparimāṇe rasādhāradravyasambandhinī saṃyoge, pañca rasāḥ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ, tān-rasān, pañca-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyākhyān, yānti-saṃyujyante| kimbhūtān ? ekaikahīnān,-ekaikena hīnāḥ- vinākṛtāḥ, ekaikahīnāḥ, tān| yenaikena yuktāstadviyuktānityarthaḥ| atra ca pañcānāṃ rasānāṃ paryāyeṇa pratyekamekaikahīnatāvaśāt karmatvena kartṛtvena ca sambandho vedyaḥ| ata eva "caturdvikau pañcadaśaprakārau" iti yadvakṣyati tadupapannam| evaṃ madhuro'mlādīn, amlo lavaṇādīn, lavaṇastiktādīn, tiktaḥ kaṭukaṣāyau, kaṭuḥ kaṣāyaṃ yātīti sthitam| dvika iti dvau parimāṇamasya saṃyogasya| saṅkhyāyāḥ saṃjñetyādiparimāṇānuvṛtteḥ parimāṇārthe saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kaniti kan| evaṃ trikādiṣvapi vakṣyamāṇeṣu lakṣaṇaṃ yojyam| dvirasadravyasaṃyoge pañcadaśa bhedā bhavanti| yathā,-madhuro'mlaṃ yāti| 1| madhuro lavaṇam| 2| madhurastiktam| 3| madhuraḥ kaṭukam| 4| madhuraḥ kaṣāyam| 5| amlo lavaṇaṃ yāti| 6| amlastiktam| 7| amlaḥ kaṭukam| 8| amlaḥ kaṣāyam| 9| lavaṇastiktam| 10| lavaṇaḥ kaṭukam| 11| lavaṇaḥ kaṣāyam| 12| tiktaḥ kaṭukam| 13| tiktaḥ kaṣāyam| 14| kaṭuḥ kaṣāyamiti| 15| atra ca madhurasya gantṛtvameva, na gamyatvam, ādau sthitatvāt| kaṣāyasya gamyatvameva, na gantṛtvam, antyatvāt| evaṃ dvirasasaṃyoge pañcadaśa| trike-trirasādhāradravyasambandhini saṃyoge, svāduḥ-madhuro, daśa saṃyogān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇāḥ| 1| madhurāmlatiktakāḥ| 2| madhurāmlakaṭukāḥ| 3| madhurāmlakaṣāyāḥ| 4| sa eva madhuro'mlatyāgena tatsthāne lavaṇayuktastiktādibhistribhiḥ krameṇānvitastrīn saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakāḥ| 5| madhuralavaṇakaṭukāḥ| 6| madhuralavaṇakaṣāyāḥ| 7| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| madhuratiktakaṭukāḥ| 8| madhuratiktakaṣāyāḥ| 9| sa eva tiktatyāgena tatsthāne kaṭukānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| madhurakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ madhuro daśa saṃyogān yāti| amla ityādi| trika iti vartate| amlaḥ ṣaṭ saṃyogān yāti| yathā,-amlalavaṇatiktakāḥ| 1| amlalavaṇakaṭukāḥ| 2| amlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| sa evāmlo lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvitaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇa yukto dvau saṃyogau yāti| amlatiktakaṭukāḥ| 4| amlatiktakaṣāyāḥ| 5| evaṃ tiktatyāgenaikaṃ saṃyogaṃ yāti| amlakaṭukaṣāyāḥ| 6| ityamlaḥ ṣaṭ| trīn paṭuriti| lavaṇastiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| lavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| lavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| sa eva tiktatyāgenaikaṃ yāti| lavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| evaṃ lavaṇastrīn saṃyogān yāti| tikta ekameva saṃyogaṃ yāti| tiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| evaṃ trikasaṃyoge viṃśatiḥ| catuṣkeṣvityādi| catuṣkarasasaṃyogeṣu svādurdaśa saṃyogān yāti| tatra madhuraḥ sāmlo lavaṇādibhiḥ ṣaṭ saṃyogān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇatiktāḥ| 1| madhurāmlalavaṇakaṭukāḥ| 2| madhurāmlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| madhurāmlatiktakaṭukāḥ| 4| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ| 5| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ| 6| sa eva madhuro'mlatyāgena tatsthāne lavaṇānvitastrīn saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ| 7| madhuralavaṇatiktakaṣāyāḥ| 8| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 9| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ catuṣkeṣu madhuro daśa saṃyogān yāti| caturo'mla ityādi| catuṣka iti vartate| amlaḥ salavaṇastiktādibhistrīn saṃyogān yāṃti| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| amlalavaṇakaṭukakaṣāyāḥ| 3| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| amlatiktakaṭukakaṣāyāḥ| 4| evaṃ catuṣkeṣvamlaścaturaḥ saṃyogān yāti| paṭuḥ sakṛditi paṭuḥ-lavaṇaḥ, sakṛt-ekaṃ bhedaṃ, yāti| yathā,-lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| evaṃ catuṣkeṣu pañcadaśa saṃyogabhedāḥ| pañcakeṣvekamevāmla iti| pañcakeṣvamlo rasa ekameva saṃyogaṃ sevate| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| madhuraḥ pañca sevata iti| madhuro rasaḥ pañca saṃyogān sevate| yathā,-amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ| 2| tiktatyāgāt madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| kaṭukatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 4| kaṣāyatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 5| evamekīkṛtāḥ ṣaṭpañcāśat saṃyogā bhavanti| dravyamityādi| ekaṃ ṣaḍrasaṃ dravyamiti saptapañcāśat| ṣaḍrasāḥ pṛthagbhūtāḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyā iti| śarkarākāñcikasauvarcalakirātatiktamarīcakhadirādīnāṃ yathākramaṃ madhurādayo rasā āsvādyante| evamete triṣaṣṭisaṅkhyāḥ| padyena ca sukhasmṛtyai rasabhedān śṛṇuṣva me| madhuro'mlena paṭunā tiktena kaṭukena ca|| 1|| kaṣāyeṇa pṛthak sārdhamamlastu lavaṇena ca| tiktena kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 2|| paṭustiktena kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha| tiktastu kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa pṛthak tathā|| 3|| kaṭukastu kaṣāyeṇa dvisaṃyoga iti smṛtāḥ| daśa pañca ca bhedāste saṅkhyātā, viṃśatistrike|| 4|| madhurāmlau tu paṭunā tiktena kaṭunā tathā| kaṣāyeṇa tathā sārdhaṃ tathā svādupaṭū pṛthak|| 5|| tiktena kaṭukenāpi kaṣāyeṇa tathā saha| svādutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 6|| svādūṣaṇau kaṣāyeṇa svādorevaṃ daśa trike| bhedāḥ syuramlalavaṇau tiktena kaṭunā pṛthak|| 7|| kaṣāyeṇa tathā sārdhamamlatiktau pṛthak saha| kaṭukena kaṣāyeṇa tathā'mlakaṭukau saha|| 8|| kaṣāyeṇeti ṣaṭ proktā bhedā amlasya tu trike| paṭutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 9|| paṭūṣaṇau kaṣāyeṇa bhedā iti paṭostrayaḥ| tiktoṣaṇau kaṣāyeṇa tiktasyaivaṃ sakṛtsmṛtaḥ|| 10|| trike bhedā iti proktāścatuṣke daśa pañca ca| svādvamlalavaṇāḥ sārdhaṃ tiktena kaṭukena ca|| 11|| pṛthakkaṣāyeṇa tathā madhurāmlau satiktakau| kaṭukena tu sampṛktau kaṣāyeṇa pṛthak tathā|| 12|| svādvamlakaṭukāḥ sārdhaṃ kaṣāyeṇeti ṣaṭ smṛtāḥ| saptamaścātra madhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 13|| bhedo'ṣṭamo mataḥ svādukaṭutiktakaṣāyakaiḥ| navamastvatra madhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 14|| daśamo'tra bhavetsvādutiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| daśa bhedā bhavantyevaṃ madhureṇa catuṣkake|| 15|| kaṭutiktāmlavaṇairbheda ekaścatuṣkake| dvitīyastvamlalavaṇakaṣāyakaṭukaiḥ smṛtaḥ|| 16|| tṛtīyo'tra bhavedamlapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| caturtho'tra bhavedamlatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 17|| evamamlena bhedāḥ syuścatvāro'tra catuṣkake| paṭunaiko'tra lavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 18|| evaṃ pañcadaśa khyātāścatuṣkarasasaṅkhyayā| ṣaḍ bhedān pañcake prāhustān vakṣyāmi vibhāgaśaḥ|| 19|| eko bhedo'mlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| dvitīyaḥ svādulavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 20|| tṛtīyastvamlamadhuratiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ caturthastvamlamadhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 21|| pañcamastvamlamadhurapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| ṣaṣṭho bhedo'mlamadhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 22|| ṣaḍ bhedā iti nirdiṣṭāḥ pañcake pravibhāgaśaḥ| bhedaḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 23|| eka eva ṣaḍrasena, pṛthaktvena tu ṣaṭ smṛtāḥ| svāduramlo'tha lavaṇastiktaśca kaṭukastathā|| 24|| kaṣāya iti bhedāḥ syuḥ sarvato'tra triṣaṣṭidhā| kṣīraṃ surā biḍaṃ nimbaścavyaṃ padmaṃ rasāśrayam|| 25|| dravyaṃ svādurasādīnāṃ ṣaṇṇāṃ viddhi yathākramam| dravyaṃ dravyāntareṇaiva yojayeddvirasādiṣu|| 26|| dhātrīphalaṃ śarkarayā lavaṇenārdrakaṃ tathā| evamādīni dravyāṇi yojayedbhiṣaguttamaḥ|| 27|| kānicit dvirasādīni dravyāṇi syuḥ svabhāvataḥ| yathaiṇaḥ ṣaḍrasaḥ kṛṣṇo, yathā pañcarasā'bhayā|| 28|| madyaṃ pañcarasaṃ yadvattilo yadvaccatū rasaḥ| eraṇḍatailaṃ trirasaṃ, mākṣikaṃ dvirasaṃ yathā|| 29|| ghṛtamekaṃ svādurasaṃ madhurādivibhāgataḥ| diṅmātrāduditādevaṃ śeṣamūhyaṃ manīṣiṇā|| 30|| samprati "ekaikahīnān" ityādinā granthena ye rasānāṃ bhedāḥ śāstrakṛtoktāḥ, tāneva saṅkṣepeṇa prakaṭayitumāha-
Ā. rā. saṃyogān vibhajati-ekaikahīnā iti| dvike kriyamāṇe rasā ekaikahīnāḥ kāryāḥ| te ca tān-saṃyogān, pañcadaśa yānti| trike kriyamāṇe svādurdaśa saṃyogān yāti, amlaḥ ṣaṭ, lavaṇastrīn, tikta ekam| catuṣke kriyamāṇe svādurdaśa, amlaścaturaḥ, lavaṇa ekam| pañcake kriyamāṇe amla ekaṃ saṃyogaṃ sevate-bhajati, madhuraḥ pañca| ṣaṭke kriyamāṇe ṣaḍāsvādaṃ dravyamekaṃ bhedaṃ sevate| tatdyathā,-madhurāmlau|1| madhuralavaṇau|2| madhuratiktau|3| madhurakaṭukau|4| madhurakaṣāyau|5| amlalavaṇau|6| amlatiktau|7| amlakaṭukau|8| amlakaṣāyau|9| lavaṇatiktau|10| lavaṇakaṭukau|11| lavaṇakaṣāyau|12| tiktakaṭukau|13| tiktakaṣāyau|14| kaṭukaṣāyau|15| madhurāmlalavaṇāḥ|16| madhurāmlatiktāḥ|17| madhurāmlakaṭukāḥ|18| madhurāmlakaṣāyāḥ|19| madhuralavaṇatiktāḥ|20| madhuralavaṇakaṭukāḥ|21| madhuralavaṇakaṣāyāḥ|22| madhuratiktakaṭukāḥ|23| madhuratiktakaṣāyāḥ|24| madhurakaṭukaṣāyāḥ|25| amlalavaṇatiktāḥ|26| amlalavaṇakaṭukāḥ|27| amlalavaṇakaṣāyāḥ|28| amlatiktakaṭukāḥ|29| amlatiktakaṣāyāḥ|30| amlakaṭukaśāyaḥ|31| lavaṇatiktakaṭukāḥ|32| lavaṇatiktakaṣāyāḥ|33| lavaṇakaṭukaśāyāḥ|34| tiktakaṭukaṣāyāḥ|35| madhurāmlalavaṇatiktāḥ|36| madhurāmlalavanakaṭukāḥ|37| madhurāmlalavanakaṣāyāḥ|38| madhurāmlatiktakaṭukāḥ|39| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ|40| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ|41| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ|42| madhuralavanatiktakaṣāyāḥ|43| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ|44| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ|45| amlalavaṇatiktakaṭukāḥ|46| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ|47| amlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|48| amlatiktakaṭukaṣāyāḥ|49| lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|50| amlalavaṇatiktoṣaṇakaśāyāḥ|51| madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ|52| madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ|53| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|54| madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ|55| madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|56| ekaṃ dravyaṃ ṣaḍāsvādaṃ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|57| nanu, etāvantaścedrasabhedāḥ, tatkathamuktam? "ṣaḍsāḥ" iti, ata āha-asaṃyuktāśceti| miśrāstu saptapañcāśat|
ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau| bhedāstrikā viṃśatirekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||
Sa. pañcakarasānāṃ saṃyogāḥ ṣaṭsaṅkhyāḥ, "pañcakeṣvekamevāmle madhuraḥ pañca sevate" iti| ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ, "asaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ" iti| caturītyādi| catuṣkabhedaḥ pañcadaśaprakāraḥ , dvikabhedaśca pañcadaśaprakāraḥ| "catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt|" evaṃ pañcadaśa prakārāḥ| "ekaikahīnāṃstān pañca pañca yānti rasā dvike|" iti vacanāt [ca]| bhedā ityādi| trikāḥ-tribhedabhinnā bhedā viṃśatiḥ| "trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ekakam|" iti viṃśatiḥ| ekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādam| iti-ittham, rasānāṃ bhedāstriṣaṣṭiḥ,-yathāsthūlaṃ caiṣā triṣaṣṭidhā kalpanā vyākhyātā| upajātivṛttam|
Ā. rā. saṅkhyayā kalpanāṃ vibhajati-ṣaṭ pañcakā iti| pañcakāḥ-pañcarasasaṃyogabhedāḥ ṣaṭ, pṛthagrasabhedāḥ ṣaṭ, catuṣkāḥ pañcadaśa, dvikāśca pañcadaśa, trikā viṃśatiḥ, ṣadāsvādaṃ dravyameko bhedaḥ, ityevaṃ triṣaṣṭiḥ kalpanābhedāḥ|
samprati yathāsūkṣmaṃ pradarśayitumāha----- te rasānurasato rasabhedā- stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasabhedīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. te rasabhedāḥ-triṣaṣṭirūpāḥ, rasato-rasavaśena, tathā'nurasato-anurasavaśena, tathā tāratamyaparikalpanayā-ayaṃ madhuro'yaṃ madhurataro'yaṃ madhuratama ityevaṃrūpā yā tayā ca, gaṇanāṃ samatītāḥ-saṅkhyāmatikrāntāḥ sambhavanti| doṣetyādi| doṣāḥ-vātādayo, bheṣajāni-harītakyādīni, doṣāśca bheṣajāni ca doṣabheṣajāni, teṣāṃ vaśo-anurodhaḥ sāmarthyaṃ vā, tasmāddhetubhūtādrasabhedā upayojyāḥ, na doṣamanapekṣya bheṣajaṃ vā'napekṣya| evamevopayojyā ityarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|23)- "kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||" iti| doṣabheṣajavaśādityupalakṣaṇārtham| deśādivaśādapi doṣādīn vīkṣya rasabhedā upayojyāḥ| yathā,-pavane jetavye madhurāmlau madhurāmlalavaṇā veti| svāgatā ranabhagairgurukāntā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne rasabhedīyādhyāyo daśamaḥ samāptaḥ|| 10||
Ā. rā. uktabhedānāmavāntarabhedairānantyaṃ darśayati-te rasanurasata iti| te-rasabhedāḥ, rasānurasakalpanayā tāratamyakalpanayā ca gaṇanāṃ samatītāḥ sambhavanti| yathā,-madhurāmlasya dravyasya madhurasya rasatve, amlasyānurasatve, kvacidamlasya rasatve, madhurasyānurasatve bahubhedatvamityādi| tathā, madhurasya madhurataratvaṃ madhuratamatvaṃ cetyādi tāratamyam| sarveṣāṃ rasabhedānāṃ yaugikatvaṃ darśayati-doṣabheṣajavaśāditi| doṣavaśādbheṣajavaśādvā sarve'pi rasā upayojyāḥ-aupayogikā bhavanti| doṣavaśādyathā,-kevalavāyāvamlaḥ, pittayukte amlatiktau, śleṣmayukte amlakaṭukāvityādi| bheṣajavaśādyathā,- virecanamauṣadhamekarasatvādahṛdyaṃ dvirasatrirasādi kāryam| saṅgrahe tu (sū. a. 18)- "rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍṛtukatvātkālasya mahābhūtaguṇānāmūnātiriktaviśeṣeṇa saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena| atha yaḥ śiśirapavanadharaṇidharavividhavanagahananadītaḍāgapalvalodapānakamalakumudakuvalayākīrṇo ramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūrihatitatṛṇo'tidūravistṛtapratānapravalopasañchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarogāpacījvarādyāmayopadrutajanapadaḥ, so'nūpo madhurarasayoniḥ| yastu viṣamavipulasiktāsthalabahulo'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kaṭhinakleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado'nūpaviparītaśca, sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ| ubhayalakṣaṇamiśrībhāvātsādhāraṇaḥ, ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśceti vikalpaḥ| tayorādyo lavaṇāmlayoryoniḥ, itaraścetarayoḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rasabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 10||