11. dośāhivijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate- 0
rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate - - - - athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. doṣā ādayo yeṣāṃ te-doṣādayaḥ, teṣāṃ vijñānaṃ-prākṛtena vaikṛtena ca svarūpeṇā 9 vagamaḥ, tasmai hito yaḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| ādiśabdena dhātavo malāśca saṅgrahyante| tatsvarū 10 pāvagamena ca ta eva doṣāḥ samyagjñātā bhavanti| dhātūnāṃ malānāṃ ca doṣādhārabhūtatvāt|
Ā. rā. hetuskandhānantaraṃ lakṣaṇaskandhamārabhate| tatra doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| doṣādivijñānādhīnatvāllakṣaṇasya| doṣadūṣyavaiṣamyaṃ ca rogalakṣaṇam| vaiṣamyajñānaṃ ca sāmyajñānādhīnam| ata evādau sāmyajñānam|
doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya--| ----------------------------------|1|
Sa. doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrādayaḥ, te dehasya mūlamiva mūlam| yathā,-vṛkṣasya skandhaśākhādiyuktasya mūlaṃ pradhānam, tadārabdhatvāt| tathā,-dehasya doṣadhātumalāḥ|
Ā. rā. tatra sāmyaphalamāha-doṣadhātumalā iti| doṣā-vātādayaḥ| dhātavo-rasādayaḥ| malāḥ-purīṣādayaḥ| mūlaṃ-kāraṇam| sadā-sarvāsu janmādyavasthāsu| samā iti prakaraṇāllabhyate|
--------------------------------taṃ calaḥ| utsāhocchvāsaniśvāsaceṣṭāvegapravartanaiḥ||1|| samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṃ pāṭavena ca| anugṛhṇātyavikṛtaḥ, pittaṃ paktyūṣmadarśanaiḥ||2|| kṣuttṛḍruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavaiḥ| śleṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||
Sa. taṃ ca-dehaṃ, calo-vāyuḥ, utsāhādibhiranugṛhṇāti-upakurute| utsāhaḥ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ, ucchvāsaḥ-ūrdhvaṃ śvasanaṃ śvāsamuktiḥ, niśvāsaḥ-śvāsasya śarīrāntaḥ praveśanam, ceṣṭanaṃ-ceṣṭā vākkāyamanovyāpāraḥ, vegānāṃ pravartanaṃ-vātaviṇmūtrādīnāṃ bahirnirasanam, etaiśca māruto dehamanugṛhṇāti| pittaṃ paktyādibhiranugṛhṇāti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-dṛṣṭiḥ| medhā-buddhiviśeṣaḥ| dhīḥ-prajñā| śauryaṃ-pauruṣam| tanumārdavaṃ-śarīramṛdutvam| śleṣmā sthiratvādibhiranugṛhṇāti| kṣamā-kṣāntiḥ|
Ā. rā. vāyoḥ sāmyaṃ lakṣayati-taṃ cala iti| taṃ-deham| calo-vāyuḥ| utsāhaḥ-adhyavasāyaḥ| ucchvāsaḥ-śvāsanirgamaḥ| niśvāsaḥ-śvāsapraveśaḥ| ceṣṭā-gamanādikriyā| vegapravartanaṃ-viṇmūtrādipravṛttiḥ| dhātūnāṃ samyaggatiḥ-mārgeṇādrutavilambitasañcāraḥ| akṣāṇāṃ pāṭavaṃ-indriyāṇāṃ viṣayagrahaṇasāmarthyam| anugṛhṇāti-upakaroti| avikṛtaḥ-samaḥ| pittasya sāmyaṃ lakṣayati-pittamiti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-cākṣuṣajñānam| kṣat-bubhukṣā| tṛṭ-pipāsā| ruciḥ-prītiḥ| prabhā-kāntiḥ| medhā-jñānadhāraṇam| dhīḥ-jñānam| śauryaṃ-balam| tanutvaṃ-asthūlatvam| mārdavaṃ-saukumāryam| śleṣmaṇaḥ sāmyaṃ lakṣayati-śleṣmeti| sthiratvaṃ-dṛḍhāṅgatvam| snigdhatvaṃ-snehāktatvamiva| sandhibandhaḥ-suśliṣṭasandhitvam| kṣamā-sahiṣṇutvam| ādiśabdādalaulyādayaḥ| "tamanugṛhṇātyavikṛtaḥ" iti vākyadvaye'nuvartate|
idānīṃ dhātūnāṃ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe| garbhotpādaśca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramātsmṛtam||4||
Sa. prīṇanādīni karmāṇi rasādīnāṃ kramāt-krameṇa śreṣṭhāni smṛtāni, munibhiriti śeṣaḥ| saṅgrahoktāni madhyamānyaparāṇi karmāṇyeṣāṃ santyeva| yathā,-rasasya tuṣṭiraktapuṣṭyādikaṃ karma, raktasya ca varṇaprasādo māṃsapoṣaṇam, māṃsasya balaṃ medaḥpuṣṭī ca medasaḥ svedadārḍhyāsthipuṣṭayaśca, asthno majjapoṣaṇam, majjño balamasthipūraṇaṃ śukrapuṣṭiśca, śukrasya harṣo balaṃ ca, etairdhātavo dehamanugṛhṇantītyarthaḥ| prīṇanaṃ-āpyāyanam| raso hi samyagabhyavaharataḥ srotāṃsi praviśyendriyaprasādamabhinirvartayan manasaḥ prītimādadhāti| jīvanaṃ-ojovṛddhikaram, raktakarma| lepaḥ-upadeho, māṃsasya karma| tadupaliptānyasthīni ceṣṭāṃ kṣamante| sneho-netrādiṣu snigdhatā, medasaḥ karma| dhāraṇaṃ-ūrdhvadhāraṇam, asthikarma| pūraṇaṃ-snehenāsthnām, majjñaḥ karma| śukrasya garbhotpattiḥ, śreṣṭhaṃ karmeti yojyam|
Ā. rā. dhātūnāṃ sāmyaṃ lakṣayati-prīṇanamiti| prīṇanaṃ-tṛptiḥ, avikṛtasya rasasya śreṣṭhaṃ karma| jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam, raktasya| lepo-bhittermṛttikayeva, māṃsasya| snehaḥ snigdhatvam, medasaḥ| dhāraṇaṃ-avalambanam, asthnaḥ| pūraṇaṃ-asthipūraṇam, majjñaḥ| garbhotpādaḥ śukrasya| śreṣṭhagrahaṇādanyānyapyuttaradhātupuṣṭyādīni santīti jñāpayati|
idānīṃ malānāṃ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya kledavāhanam| svedasya kledavidhṛtiḥ---------------------|5|
Sa. avaṣṭambho-dehadhāraṇaśaktiḥ, śreṣṭhaṃ karma purīṣasya smṛtam| mūtrasya kledavāhanaṃ śreṣṭhaṃ karma, mūtraṃ kledaṃ nirvāhayati| svedasya kledavidhāraṇaṃ śreṣṭhaṃ karma, kledābhāve hi śoṣaḥ syāt, madhyamatvak''snehakacaromadhāraṇamapi|
Ā. rā. purīṣasya sāmyaṃ lakṣayati-avaṣṭambha iti| avaṣṭambho-dhāraṇam| mūtrasya sāmyaṃ lakṣayati-mūtrasyeti| kledavāhanaṃ-kledasya bahirnirgamanam| svedasya sāmyaṃ lakṣayati-svedasyeti| keśavidhṛtiḥ-romṇāmavalambanam| "śreṣṭhaṃ karma" iti vākyatraye'nuvartate| tena anilānaladhāraṇabastipūraṇakledadhāraṇādīnyanyānyapi karmāṇi jñeyāni|
----------------------------------------------| ------------------vṛddhastu kurute'nilaḥ||5|| kārśyakārṣṇyoṣṇakāmatvakampānāhaśakṛdgrahān| balanidrendriyabhraṃśapralāpabhramadīnatāḥ||6||
Sa. vṛddhaḥ punarvāyuḥ kārśyādīn karoti| balādīnāṃ bhraṃśena sambandhaḥ| balasya prāṇopaghāto bhraṃśaḥ| nidrāyāstu nāśo bhraṃśaḥ|
Ā. rā. atha vaiṣamyajñānam| tattu pañcadhā| vakṣyati-hi (hṛ. ni. a. 1/2)- "nidānaṃ pūrvarūpāṇirūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam||" iti| tatrādau rūpam, tasyāntaraṅgatvāt| pūrvarūpaṃ tu rūpamevāvyaktam| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6)- "liṅgamavyaktamalpatvāvdyādhīnāṃ tadyathāyatham| tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate||" iti| vaiṣamyaṃ ca dvidhā,-vṛddhikṣayabhedāt| tatrādau vṛddhilakṣaṇam| tatra vāyorāḥ-vṛddha iti| kārśyaṃ-kṛśatvam| kārṣṇyaṃ-kṛṣṇavarṇatvam| uṣṇakāmatvaṃ-uṣṇābhilāṣaḥ| kampo-vepathuḥ| ānāhaḥ-baddhodaratā| śakṛdgrahaḥ-purīṣarodhaḥ| balādīnāṃ bhraṃśo-nāśaḥ| pralāpaḥ-asambaddhapralāpaḥ| bhramaḥ-cakrarūḍhasyeva| dīnatā- mlānatvam|
pītaviṇmūtranetratvakkṣuttṛḍdāhālpanidratāḥ| pittam--------------------------------|7|
Sa. pītasya viḍādibhistvagantaiḥ sambandhaḥ, tataḥ kṣudādibhirdvandvaḥ, tatastalapratyayaḥ| pittaṃ vṛddhaṃ pītaviṇmūtrādīn karoti|
Ā. rā. pittasyāha-pītaviṇmūtreti| viṇmūtranetratvacāṃ pītatvam| kṣuttṛṣāviha tīvre jñeye, samayoḥ sa-lakṣaṇatvāt| dāhaḥ-santāpaḥ| alpanidratā-nidrālpatvam|
-----------------------------------------------| -------śleṣmā'gnisadanaprasekālasyagauravam||7|| śvaityaśaityaślathāṅgatvaṃ śvāsakāsātinidratāḥ| -----------------------------------------------|8|
Sa. śleṣmā vṛddho'gnisādādīn karoti| śvaityaṃ- gātraśuklatā| śaityaṃ-aṅgānāṃ śiśiratvam|
Ā. rā. śleṣmaṇa āha-śleṣmeti| agnisadanaṃ-agnimāndyam| praseko-lālāsrāvaḥ| ālasyaṃ-anutsāhaḥ| gauravaṃ-durvahāṅgatvam| śvaityaṃ-śuklatvam| śaityaṃ-śītasparśatvam| ślathāṅgatvaṃ-avayavaśaithilyam| śvāsakāsau-rogau| atinidratā-nidrādhikyam|
--------------------------------------------------| raso'pi śleṣmavat-----------------------------|8|
Sa. rasaśca śleṣmavat, raso'pi vṛddho'gnisādādīn vidadhātītyarthaḥ|
Ā. rā. rasasyāha-raso'pīti| śleṣamavadagnisādādīn karoti| apiśabdo'nyānaṣyatideśān sūcayati| tena raktaṃ pittavat, māṃsamedasī śleṣmavat|
----------------------------------------------| --------------raktaṃ visarpaplīhavidradhīn||8|| kuṣṭhavātāsrapittāsragulmopakuśakāmalāḥ| vyaṅgāgnināśasammoharaktatvaṅnetramūtratāḥ||9||
Sa. raktaṃ vṛddhaṃ visarpādīn karoti| upakuśo nāma dantarogajātiḥ, uttaratantre (a. 21|21) vakṣyamāṇalakṣaṇā|
Ā. rā. raktasyāha-raktamiti| vīsarpādayo vyaṅgāntāḥ rogāḥ| tatropakuśo-dantamāṃsajarogaḥ| vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| sammoho-mūrcchā| tvaṅnetramūtrāṇāṃ raktatvam|
māṃsaṃ gaṇḍārbudagranthigaṇḍorūdaravṛddhitāḥ| kaṇṭhādiṣvadhimāṃsaṃ ca--------------------|10|
Sa. māṃsaṃ vṛddhaṃ gaṇḍādīn rogān karoti| gaṇḍaśabdena gaṇḍamālā galagaṇḍaśca gṛhītau, ādyantalopāt| itaraśca gaṇḍo gaṇḍamāṃsāḍhyāt| gaṇḍaścārbudaṃ ca granthiśca gaṇḍārbudagranthayaḥ| gaṇḍau ca ūrū codaraṃ ca teṣāṃ vṛddhitā| tato dvandvaḥ| tāḥ karoti| vṛddhitā-vṛddhitvam| kaṇṭhādiṣvadhikaṃ māṃsaṃ ca kurute| ādiśabdena tālujihvādiparigrahaḥ|
Ā. rā. māṃsasyāha-māṃsamiti| gaṇḍādayo rogāḥ| gaṇḍo-galagaṇḍādiḥ| gaṇḍayorūrvorudare ca vṛddhatā-sthaulyam| kaṇṭhādiṣu-kaṇṭhatālujihvādiṣu| adhimāṃsaṃ-māṃsasyopari māṃsam|
-------------------------tadvanmedastathā śramam||10|| alpe'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphikstanodaralambanam| ---------------------------------------------------|11|
Sa. medo'pi vṛddhaṃ gaṇḍādīn kurute| tathālpe'pi ceṣṭite śramaṃ kurute, śvāsaṃ ca| tathā, sphijoḥ stanayorudarasya ca lambanaṃ kurute|
Ā. rā. medasa āha-tadvaditi| tadvat-māṃsavat| tathā, alpe'pi ceṣṭite śramaśvāsau| sphigādīnāṃ lambanam| sphijau-kaṭiprothau|
-----------------------------------------------------| asthyadhyasthyadhidantāṃśca------------------------|11|
Sa. asthi vṛddhamadhyasthyadhihantāṃśca kurute|
Ā. rā. asthna āha-asthīti| adhyasthi-adhikamasthi| adhidantāḥ-adhikā dantāḥ|
--------------------------majjā netrāṅgagauravam||11|| parvasu sthūlamūlāni kuryātkṛcchrāṇyarūṃṣi ca| --------------------------------------------------|12|
Sa. majjā vṛddho netrayoraṅgānāṃ ca gauravaṃ kuryāt| kuruta iti prakṛte kuryādityuktaṃ spaṣṭārtham| parvasu-aṅgulyādisandhiṣu, arūṃṣi-piṭikāviśeṣān, kuryāt| kīdṛśāni ? sthūlamūlāni,-sthūlāni mūlāni yeṣāṃ tāni| tathā, kṛcchrāṇi-kṛcchrasādhyāni|
Ā. rā. majjña āha-majjeti| aṅgagauraveṇaivākte netragaurave netragrahaṇamatiśayārtham| parvasu-sandhiṣu| sthūlamūlāni-mūlapradeśe sthūlāni| kṛcchrāṇi-kaṣṭasādhyāni| arūṃṣi-vraṇān|
------------------------------------------------| atistrīkāmatāṃ vṛddhaṃ śukraṃ śukrāśmarīmapi||12||
Sa. śukraṃ vṛddhamatistrīkāmatāṃ kuryāt, śukrāśmarīṃ ca| apiśabdādbalasnehādyapi|
Ā. rā. śukrasyāha-atīti| atistrīkāmatā-punaḥ punaḥ strīsaṅgecchā| śukrāśmarī-rogaḥ|
kukṣāvādhmānamāṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt| ----------------------------------------------|13|
Sa. śakṛt-purīṣaṃ, vṛddhaṃ kukṣāvādhmānādīn kuryāt| kuryāditi sambhāvanāyāṃ liṅ| ādhmānaṃ-ānāhaḥ| āṭopaḥ-antrakūjanādi| [gauravaṃ-gurutvam, vedanāṃ ca kukṣau|]
Ā. rā. śakṛta āha-kukṣāviti| kukṣau-udare, ādhmānādīni| ādhmānaṃ-vātenodarapūraṇam| āṭopo-guḍaguḍāśabdaḥ| gauravaṃ-durvahatvam| vedanāṃ-śūlam| śakṛt-purīṣam|
---------------------------------------------------| mūtraṃ tu bastinistodaṃ kṛte'pyakṛtasaṃjñatām||13||
Sa. mūtraṃ vṛddhaṃ basternistodaṃ-ativyathāṃ kuryāt| tathā kṛte'pi mūtre'kṛtasaṃjñatāṃ-akṛtābhāsatvamiva kuryāt|
Ā. rā. mūtrasyāha-mūtramiti| bastinistodo-bastideśe vyathā| kṛtamapi mūtrotsargamakṛtamiva manyate|
svedo'tisvedadaurgandhyakaṇḍūḥ------------------| -------------------------------------------------|14|
Sa. svedo vṛddho'tisvedādīn kuryāt|
Ā. rā. svedasyāha-sveda iti| atisvedaḥ-svedādhikyam| daurgandhyaṃ-durgandhatā| kaṇḍūḥ-kacchūḥ|
---------------------------evaṃ ca lakṣayet| dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, dūṣikādīnapi malān lakṣayet-anuminuyāt| dūṣikā-akṣimalaḥ| ādiśabdāt ghrāṇakarṇanāsāmalādīnāṃ grahaṇam| kathaṃ lakṣayet ? ityāha-bāhulyetyādi| malabāhulyena tatsthānagauraveṇa ca| ādigrahaṇātkaṇḍūkledādayo gṛhyante|
Ā. rā. dūṣikādīnāha-evaṃ ceti| dūṣikā-netramalaḥ| ādiśabdāt karṇamalādayaḥ| evamiti yathā| svādhikyasvāśayagauravādibhiḥ purīṣādayo vṛddhā lakṣyante| ādiśabdāt svāśayavyathādayaḥ|
vṛddhānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyāha - - - - liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya sādo'lpaṃ bhāṣitehitam| saṃjñāmohastathā śleṣmavṛddhayuktāmayasambhavaḥ||15||
Sa. anile kṣīṇe-svapramāṇāpacite, vakṣyamāṇāni liṅgāni| vāyostu sarvakṣaye deha eva na syāt, kasya talliṅgaṃ syāt| kiṃ punastalliṅgam ? ityāha-aṅgasyetyādi| aṅgasya sādaḥ-kriyāsvasāmarthyam| īhitaṃ-ceṣṭitam, kāyikaṃ karma| bhāṣitaṃ cehitaṃ ca bhāṣitehitam,-alpavacanā'lpaceṣṭitatvaṃ ca syāt| tathā, saṃjñāmohaḥ-saṃvido'bhāvaḥ| tathā, śleṣmavṛddhau ya uktāḥ-agnisādaprasekādayaḥ, teṣāmāmayānāṃ sambhavo bhavati|
Ā. rā. atha kṣayalakṣaṇam| tatra vāyorāha-liṅgamiti| aṅgasya sādaḥ-śrāntatvamiva| bhāṣitehitamalpam| bhāṣitaṃ-vācikaṃ karma| īhitaṃ-kāyikam| saṃjñā-buddhiḥ, tasyā mohovivecanākṣamatvam| śleṣmavṛddhayuktamayāḥ-agnisadanādayaḥ|
pitte mando'nalaḥ śītaṃ prabhāhāniḥ------------| ----------------------------------------------|16|
Sa. liṅgaṃ kṣīṇe ityanuvartate| pitte kṣīṇe liṅgametat| agnirmandaḥ śītaṃ kāntihāniśca syāt|
Ā. rā. pittasyāha-pitta iti| mando'nalaḥ-agnimāndyam| śītaṃ-himasparśeneva duḥkham| prabhāhāniḥ-kāntināśaḥ|
------------------------------------------kaphe bhramaḥ| śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ hṛddravaḥ ślathasandhitā||16||
Sa. kaphe kṣīṇe bhramo bhavati| tathā, śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ bhavati| śleṣmāśayāḥ-uraḥśiraḥsandhyādyāḥ| [tathā, hṛddrāvādayaḥ syuḥ| hṛddravaḥ-hṛdi kampa ityarthaḥ|]
Ā. rā. kaphasyāha-kapha iti| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| śleṣmāśayānāṃ-uraḥprabhṛtīnām| śūnyatvaṃ-riktatvam| hṛddravaḥ-anukampayeva pīḍā hṛdayasya| ślathasandhitā-sandhiśaithilyam|
rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā| -----------------------------------------------------|17|
Sa. rase kṣīṇe raukṣyādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. rasasyāha-rasa iti| raukṣyaṃ-snehābhāvaḥ| śramaḥ-śrāntatvam| śoṣo-mukhādīnām| glāniḥ-klamaḥ| śabdāsahiṣṇutā-śabdaśravaṇadveṣaḥ|
-----------------------------------------------| rakte'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||
Sa. rakte kṣīṇe'mlādyabhilāṣādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. raktasyāha-rakta iti| amlaśītayorabhilāṣaḥ| śirāṇāṃ śaithilyam| rūkṣatā_śarīrasya|
māṃse'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivedanāḥ| --------------------------------------------------|18|
Sa. māṃse kṣīṇe'kṣaglāniḥ, gallayoḥ sphijośca śuṣkatvam, sandhīnāṃ vedanāḥ syuḥ, sphuṭantīva sandhaya ityarthaḥ|
Ā. rā. māṃsasyāha-māṃsa iti| akṣaglāniḥ-indriyadaurbalyam| gaṇḍayoḥ sphijośca śuṣkatā| sandhīnāṃ vyathā|
---------------------------------------------------| medasi kṣīṇe kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅgatā||18||
Sa. medasi kṣīṇe kaṭyāḥ svāpaḥ plīhavṛdhiḥ kṛśāṅgatvaṃ ca|
Ā. rā. medasa āha-medasīti| kaṭhyāḥ svapanaṃsparśājñatvam| plīhno vṛddhiḥ| itareṣāmaṅgānāṃ kārśyam|
asthnyasthitodaḥ śadanaṃ dantakeśanakhādiṣu| ----------------------------------------------|19|
Sa. asthni kṣīṇe'sthnāṃ todo bhavati| śadanaṃ-śātaḥ, pāta ityarthaḥ| keṣām ? dantādīnām|
Ā. rā. asthna āha-asthnīti| asthitodaḥ-asthnāṃ vyathā| dantādīnāṃ śadanaṃ-śātaḥ| ādiśabdādromādayaḥ|
-------------------------------------------------| asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramastimiradarśanam||19||
Sa. majjani kṣīṇe'sthnāṃ sauṣiryaṃ bhramādiśca|
Ā. rā. majjña āha-asthnamiti| asthnāṃ sauṣiryaṃ sarandhratvam| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| timiradarśanaṃ-sarvasyaiva vastunastamorūpatvenāvabhāsaḥ|
śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitameva vā| todo'tyarthaṃ vṛṣaṇayormeḍhraṃ dhūmāyatīva ca||20||
Sa. śukre kṣīṇe śukraṃ cirāt prasicyeta, raktaṃ vā| prasicyeteti karmakartari| vṛṣaṇayoratiśayena todo-vyathā syāt| meḍhraṃ-śiśnaṃ, dhūmāyatīva ca| dhūmāyatīti lohitāderākṛtigaṇatvāt kvip, akṛtsārvadhātuketyādinā dīrghaḥ|
Ā. rā. śukrasyāha-śukra iti| śukraṃ sambhoge cirāt prasicyeta, śoṇitameva vā| prasicyeta-sravet| vṛṣaṇayoratyarthaṃ vedanā| meḍhraṃ dhūmāyati| lohitādikyaṣantāt parasmaipadam|
purīṣe vāyurantrāṇi saśabdo veṣṭayanniva| kukṣau bhramati yātyūrdhvaṃ hṛtpārśve pīḍayan bhṛśam||21||
Sa. purīṣe kṣīṇe vāyuḥ kukṣau bhramati| antrāṇi veṣṭayanniva śabdaṃ janayan yātyūrdhvam| kiṃ kurvan ? hṛtpārśve bhṛśaṃ pīḍayan|
Ā. rā. purīṣasyāha-purīṣa iti| antrāṇi veṣṭayanniva saśabdo vāyuḥ kukṣau bhramati, kadācit hṛdayapārśve pīḍayannūrdhvaṃ yāti|
mūtre'lpaṃ mūtrayetkṛcchrādvivarṇaṃ sāsrameva vā| ---------------------------------------------------|22|
Sa. mūtre kṣīṇe'lpaṃ mūtrayet, kṛcchrādvivarṇaṃ saraktameva vā|
Ā. rā. mūtrasyāha-mūtra iti| alpaṃ mūtraṃ kṛcchrānmūtrayet| tacca vivarṇaṃ-raktamiśravarṇābhaṃ, raktamiśrameva vā| evakāreṇa raktavarṇābhāsatvaṃ vyāvartyate| ata eva vivarṇaśabdena tallabhyate|
---------------------------------------------------| svede romacyutiḥ stabdharomatā sphuṭanaṃ tvacaḥ||22||
Sa. svede kṣīṇe romṇāṃ cyutiḥ-śātaḥ, romṇāṃ ca stabdhatvam| tvacaḥ-carmaṇaḥ, sphuṭanaṃ-daraṇam|
Ā. rā. svedasyāha-sveda iti| keṣāṃcidromṇāṃ cyutiḥ, keṣāṃcit stabdhatā| tvacaḥ sphuṭanaṃ-vidāraṇam|
idānīṃ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyenakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṃ durlakṣyaṃ lakṣayet kṣayam| svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavaiḥ||23||
Sa. malānāmatisūkṣmāṇāṃ-susvalpānāṃ dūṣikādīnāṃ, duḥkhena boddhuṃ śakyaṃ-durlakṣyam, kṣayaṃ lakṣayet-jānīyāt| kaiḥ ? malānāṃ sthānāni-malāyanāni, svāni ca tāni malāyanāni ca-svamalāyanāni, teṣām saṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni-svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni, taiḥ|
Ā. rā. dūṣikādīnāmāha-malānāmiti| atisūkṣmāṇāṃ-atyalpānām| atisūkṣmatvādeva durlakṣyam| malāyanaṃ-malamārgo netrādiḥ, tasya saṃśoṣādayaḥ|
evaṃ vyāsena doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayāvabhidhāya samāsato'bhidhātumidamāha- doṣādīnāṃ yathāsvaṃ ca vidyāddṛddhikṣayau bhiṣak| kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca||24|| vṛddhiṃ malānāṃ saṅgācca kṣayaṃ cāti visargataḥ| ---------------------------------------------------|25|
Sa. doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayau jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ doṣādīnāṃ guṇebhyo viparītā ye guṇāsteṣāṃ guṇānāṃ kṣayeṇa vardhanena ca dehagatena doṣādīnāṃ yathākramaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ ca vidyāt| yathā,-vāyorguṇā rūkṣalaghuśītādayaḥ, teṣāṃ viparītāḥ-snigdhagurūṣṇādayaḥ, teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe yadā kṣayo dṛśyate tadā vāyorvṛddhiṃ vidyāt| yadā tu teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe vṛddhirdṛśyate tadā vāyoḥ kṣayo jñeyaḥ| evaṃ svabudhdyā vikalpya malānāṃ dhātūnāṃ ca vācyam| vṛddhiṃ malānāmityādi| na kevalaṃ malānāṃ pūrvoktena prakāreṇa vṛddhikṣayau jñeyau, yāvadamunā'pi vakṣyamāṇena lakṣaṇena teṣāṃ vṛddhikṣayau jñeyau, [iti caśabdena dyotayati]| evaṃ svabudhdyā vikalpya, malānāṃ saṅgāt-bahiraniḥsaraṇalakṣaṇācca vṛddhiṃ vidyāt| teṣāmeva malānāmativisargāt-atipravartanāt kṣayaṃ vidyāt|
Ā. rā. nidānamāha- doṣādīnāmiti| yathāsvaṃ viparītānāṃ guṇānāṃ kṣayeṇa nidānena doṣādīnāṃ vṛddhiṃ, vardhanena kṣayaṃ, jānīyāt| tau ca rūkṣādīnāṃ guṇānāṃ bahutvālpatvābhyāṃ kramādbhavataḥ| tatra kṣayeṇotpannaṃ vikāraṃ vāyorvṛddhiriti vyavasyet, vardhanenotpannaṃ kṣaya iti| evaṃ pittādiṣvapi| tathā, malānāmapyatisaṅgānnidānāddoṣādīnāṃ vṛddhiṃ vidyāt, ativisargāt kṣayam| tatrātisaṅgo-yathākālamaśodhanādvegavidhāraṇādviṣṭambhakāhāravihāraśīlanācca| ativisargo-atiśodhanādvegodīraṇātsraṃsanāhāravihārasevanācca|
---------------------------------------------------| malocitatvāddehasya kṣayo vṛddhestu pīḍanaḥ||25||
Sa. dvāvapi malānāṃ vṛddhikṣayau pīḍākarau dehasya| tatrāpi ya eṣāṃ kṣayaḥ sa vṛddhito'pyatiśayena pīḍākaraḥ, anaucityāt| dehināṃ hi prāyeṇa malakṣayo'nucito-anabhyastaḥ, vṛddhistūcitaiveti na tathā pīḍāṃ karoti|
Ā. rā. kṣayavṛ- pīḍākaratve tāratmyamāha-malocitatvāditi| doṣādīnāṃ vṛddhirdehapīḍanī| kṣayastu tato'pi dehapīḍanaḥ| kutaḥ? malocitatvāt| deho hi malasātmyaḥ| sātmyaṃ ca bahnapi nātibādhate| vakṣyati(?)-"sātmayaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahnapi|" iti| malaśabdena doṣadhātumalānāṃ grahaṇam| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 19/86) - "viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" iti|
atha doṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṃ darśayati - - - - tatrāsthani sthito vāyuḥ, pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śleṣmā śeṣeṣu, tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ||26|| yadekasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayornaivaṃ, prāyo vṛddhirhi tarpaṇāt||27|| śleṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt| vāyunā'nugato'smācca vṛddhikṣayasamudbhavān||28|| vikārān sādhayecchīghraṃ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ| ---------------------------------------------------|29|
Sa. tatra-teṣu vātādiṣu madhye, asthni vāyuḥ sthitaḥ-āśritaḥ| pittaṃ tu svedaraktayoḥ sthitam| śleṣmā śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu sthitaḥ| yataścaivamāśrayāśrayibhāvodoṣadhātūnāṃ, tena hetunā, āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ-parasparaṃ, yadekasya-āśrayasya vardhanaṃ, tadanyasya-āśrayiṇo'pi vardhanam, yadāśrayasya kṣapaṇaṃ tadāśrayiṇo'pi kṣapaṇam| nanu, evamasthno vātāśrayasya yadvardhanaṃ tadasyāśrayiṇo vātasyāpi vardhanaṃ, yadasya kṣapaṇaṃ tadapi vātasya kṣapaṇaṃ prāpnotītyata āha-asthītyādi| asthimārutayornaivaṃ vardhanakṣapaṇauṣadham, sambhavatītyadhyāhāryam| hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena, yā vṛddhiḥ-vardhanaṃ doṣadhātūnām, sā tarpaṇāt-bṛṃhaṇādbhavati| prāyograhaṇaṃ vāyuparihārārtham| sā ca śleṣmaṇā'nugatā-anubaddhā| yata evaṃ yā vṛddhiḥ sā santarpaṇāt, tasmāddhetorya eṣāṃ doṣādīnāṃ kṣayaḥ sa prāyo-bhūyiṣṭham, apatarpaṇāt-laṅghanarūpādbhavati| sa ca saṅkṣayo vāyunā'nugataḥ| evaṃ yadasthno vardhanamauṣadham, tat snigdhamadhurādi bṛṃhaṇarūpaṃ vātasya kṣapaṇam| yacca vātasya vardhamauṣadham, tat rūkṣatiktādyapatarpaṇaṃ laṅghanarūpamasthnaḥ kṣapaṇam| tadarthametaduktam-asmāccetyādi| yata evaṃ vṛddheḥ santarpaṇarūpatvaṃ kṣayasyāpatarpaṇarūpatvam, ato vṛddhikṣayasambhavān vikārān doṣadhātūnāṃ sambandhinaḥ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ sādhayet-upakramet| katham ? śīghraṃ cirotthitā hi te duścikitsyāḥ syuḥ| vṛddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇairiti kramārthaḥ|
Ā. rā. dūṣyāṇāṃ vṛddhikṣayahetvādivijñānārthaṃ doṣadūṣyayorāśrayāśrayibhāvamāha-tatreti| tatra-teṣu doṣādiṣu madhye| śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu| āśrayāyibhāvasya phalamāha teneti| tena-āśrayāśrayibhāvena hetunā| eṣāṃ-doṣādīnām| āśrayāśrayiṇāṃ ādhārādheyabhāvena sthitānām| yadekasya vardhanakṣapaṇauṣadhaṃ tadevānyasya| katham? mithaḥ,-parasparam| yadāśrayasya tadāśrayiṇaḥ, yadāśrayiṇastadāśrayasyetyarthaḥ| vardhanaṃ-vṛddhi hetuḥ| kṣapaṇaṃ-kṣayahetuḥ| auṣadhaṃ-vaiṣamyanivartakam, sāmyaheturityarthaḥ| apavādamāha-asthimārutayoriti| asthimārutayorāśrayāśrayibhāve'pyevaṃ na jñeyam| yaddhi vāyorvardhanaṃ rūkṣādi, tadasthnaḥ kṣapaṇam| yadasthno vardhanaṃ snigdhādi, tadvāyoḥ kṣapaṇam| asthno vṛddhau laṅghanamauṣadham| vāyorvṛddhau bṛṃhaṇam| asthikṣaye bṛṃhaṇamauṣadham, vātakṣaye laṅghanamiti| athopaśayaṃ vivakṣuśchikitsāmāha| cikitsaiva hi prayujyamānā upaśaya ucyate| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6) -"hetuvyādhivaparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ|" iti| cikitsā ca dvividhā,-bṛṃhaṇalaṅghanabhedāt| tatra bṛṃhaṇalaṅghane vibhajati-prāyo vṛddhiriti| vṛddhijān vikārān laṅghanena sādhayet, kṣayajān bṛṃhaṇena| kuto'yaṃ vibhāgaḥ? hi-yasmāt, vṛddhistarpraṇātbṛṃhaṇādbhavati| sā ca śleṣmaṇā'nugatā,-yatra yatra vṛddhistatra tatra śleṣmā, pittādivṛddhāvapi śleṣmānugamo'stītyarthaḥ| tasmātsarveṣu vṛddhivikāreṣu laṅghanamauṣadham, hetuviparītatvāt śleṣmānugamena vyādhiviparītatvācca| tathā, saṅkṣayastadviparyayāt-tarpaṇaviparyayāllaṅghanādbhavati| sa ca vāyunā'nugataḥ,-yatra yatra kṣayastatra tatra vāyuḥ, kaphādikṣaye'pi vāyoranugamo'stītyarthaḥ| tasmātsarveṣu kṣayavikāreṣu bṛṃhaṇamauṣadham, hetuviparītatvādvātānugamena vyādhiviparītatvācca|
nanu, evaṃ vātavṛddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayotthān bṛṃhaṇairiti syāt| ata idamāha - - - - ---------------------------------------------------| vāyoranyatra, tajjāṃstu tairevotkramayojitaiḥ||29||
Sa. vāyuṃ hitvā vṛddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇaiḥ sādhayet| tajjān-vāyusambhavān vikārān, punastaireva-laṅghanabṛṃhaṇairutkramayojitairupakramet| yathānirdiṣṭakramādviparītaḥ kramaḥ-utkramaḥ| yathā,-vātavṛddhyutthān vikārān bṛṃhaṇaiḥ tatkṣayotthāṃśca laṅghanairiti|
Ā. rā. etacca sarvaṃ vāyoranyatra| vāyuvṛddhau tarpaṇaṃ na hetuḥ, na vā laṅghanamauṣadhamityarthaḥ| tarhi tatra kim? ityata āha-tajjāniti| tajjān-vāyuvṛddhikṣayajān| vṛddhijān bṛṃhaṇena sādhayet, kṣayajān laṅghanena, ityutkramayojanā| vāyuvṛddhirlaṅghanāt, kṣayo bṛṃhaṇādityata eva jñeyam| prāyograhaṇāvdyabhicāro'pi| yathā (saṅgrahe sū. a. 7) -"kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam||" iti|
doṣāṇāṃ viśeṣacikitseha noktā, doṣopakramaṇīye vakṣyamāṇatvāt| rasacikitsā ca "raso'pi śleṣmavat" ityukterneha punarnirdiṣṭā| ato raktādīnāṃ cikitsāmāha - - - - viśeṣādraktavṛddhyutthān raktasrutivirecanaiḥ| māṃsavṛddhibhavān rogān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30|| sthaulyakārśyopacāreṇa medojānasthisaṅkṣayāt| jātān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutarbastibhistathā||31|| viḍvṛddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayodbhavān| meṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32|| mūtravṛddhikṣayotthāṃśca mehakṛcchracikitsayā| vyāyāmābhyañjanasvedamadyaiḥ svedakṣayodbhavān||33||
Sa. vṛddhikṣayopakrame evaṃ sthite'pi viśeṣeṇa raktavṛddhyutthān raktasrutivirecanairupakrameta| māṃsavṛddhijān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ| medovṛddhikṣayābhyāṃ jātān-medojāniti madhyamapadalopo'tra draṣṭavyaḥ| medovṛddhijān vikārān sthaulyopacāreṇa dvividhopakramaṇīyoktyā sthaulyacikitsayā, medaḥkṣayajān kārśyopacāreṇopācaret| asthikṣayajān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutaiḥ, bastibhistathā-tathārūpaistiktasaṃyutairityarthaḥ| nanu, yāni vātakṛnti dravyāṇi tānyasthikṣayodbhavavikārāṇāṃ vṛddhikaraṇānīti taddravyopayogo'tra na yuktaḥ, tiktasya vātakṛtatvāt| atrocyate| yaddravyaṃ snigdhaṃ śoṣaṇaṃ kharatvamutpādayati tadasthno vardhanaṃ yuktam, kharasvabhāvatvādasthnām| na caivaṃvidhamekaṃ dravyamasti, yat snigdhaṃ śoṣaṇaṃ ca| tasmāt kṣīraghṛtaistiktasaṃyutairbastibhiśca tiktasaṃyutaiścetyupadiṣṭam| kṣīraghṛtasya tiktayuktasya kharasvabhāvatvāt| viḍvṛddhijān-purīṣavṛddhijān, atīsāracikitsayā sādhayet| viṭkṣayodbhavān meṣājamadhyādibhiḥ sādhayet| meṣa-urabhraḥ, ajaḥ-cchāgaḥ, tayormadhyaṃ-antarādhiḥ| kulmāṣaḥ-ardhasvinno māṣādirhiṅgughṛtādisaṃskṛtaḥ| māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaśca| ādiśabdena kākāṇḍolātmaguptādīnāṃ grahaṇam| mūtravṛddhyutthān mehacikitsayā, mūtrakṣayotthān mūtrakṛcchracikitsayā, svedakṣayajān vyādhīn vyāyāmādibhiḥ sādhayet|
Ā. rā. atha keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra raktavṛddhijānāhaviśeṣāditi| raktasrutiḥ-śirāvyadhādiḥ| māṃsavṛddhijānāha-māṃsavṛddhibhavāniti| medojānāha-sthaulyeti| medovṛddhijān sthaulyopacāreṇa-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktena| medaḥkṣayanān kārśyopacāreṇa| asthikṣayajānāha-asthisaṅkṣayāditi| tatheti tiktasaṃyutaiḥ| tathā ca khāraṇādiḥ-"pañcakarmāṇi sarpīṣi satiktā bastayastathā| payaḥ" iti| na caivaṃ tiktasaṃyutairiti bastīnāmeva viśeṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, "bastayaḥ kṣīrasarpīṣi tiktakopahitāścha ye|" iti carakavacanāt (sū. a. 28/24)| viḍvṛddhijānāha-viḍvṛddhijāniti| atīsārakriyayā atīsāracikitsitena| viṭkṣayajānāha-viṭkṣayodbhavāniti| meṣājayormadhyaṃ-antarādhiḥ| māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaścha| ādiśabdānmatsyamāṃsādayaḥ| mūtravṛddhikṣayajānāha-mūtreti| mūtravṛddhijān pramehacikitsayā| mūtrakṣayajān kṛcchracikitsayā| svedakṣayajānāha-vyāyāmeti|
svasthānasthasya kāyagneraṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ sādātidīptibhyāṃ dhātuvṛddhikṣayodbhavaḥ||34|| pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāddṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham| ---------------------------------------------------|35|
Sa. svasthānaṃ kāyāgneḥ-pakvāmāśayayormadhyam| yathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 12|10) - "pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam|" ityādi yāvat "pācakaṃ nāma tat smṛtam|" iti| tatra pakvāmāśayamadhye tiṣṭhatīti svasthānasthaḥ, tasyaivaṃvidhasya kāyāgneḥ-jāṭharānalasya, aṃśāḥ-bhāgāḥ, dhātuṣu-rasādiṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ-agnyaṃśānām, sādena-māndyena, dhātūnāṃ vṛddhyudbhavaḥ| tathā teṣāmaṃśānāmatidīptyā-atitaikṣṇyāt, dhātukṣayodbhavaḥ| pūrvo-rasākhyo, dhāturvṛddho bhūtvā paraṃ-raktākhyaṃ, dhātuṃ vṛddhaṃ kuryāt| pūrvaśca kṣīṇo dhātuḥ paraṃ dhātuṃ tadvidhaṃ-kṣīṇameva kuryāt|
Ā. rā. dhātujānāmupakramāntaramāha-svasthānasthasyeti| svasthānasthatya-grahaṇīsthasya| kāyāgneḥ-annapaktuḥ| aṃśāḥ-kṣudrāṇi rūpāntarāṇi| dhātuṣu-dhātvāśayeṣu, sarvadhātvagnaya ityarthaḥ| teṣāṃ sādena-māndyena dhātuvṛddhayudbhavaḥ, atidīptyā dhātukṣayaścha| dhātuvṛddhau māndyopakramaḥ, dhātukṣaye taikṣṇyopakramaḥ kārya ityarthaḥ| tathā, pūrvo dhāturvṛddhaḥ paraṃ vṛddhaṃ kuryāt, kṣīṇaḥ kṣīṇam| paradhātorvṛddhau pūrvasya kṣayaḥ kāryaḥ, kṣaye vruddhirityarthaḥ| ityupaśayaprakaraṇam|
---------------------------------------------------| doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān||35|| adho dve, sapta śirasi, khāni svedavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ||36||
Sa. doṣā duṣṭā rasaiḥ-madhurādibhirmithyāyogātiyogasevitaiḥ kupitāḥ, dhātūn dūṣayanti| ubhaye-doṣā dhātavaśca, malān dūṣayanti| malā malāyanāni dūṣayantīti sambandhaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 7|42) - "malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ|" iti| kāni malāyanāni ? ityāha-adho dve ityādi| adho dve-gudameḍhrākhye, sapta śirasi khāni-dve akṣiṇī dvau karṇau dvau nāsāpuṭāvāsyaṃ ceti, tathā svedavahāni-romakūpākhyāni chidrāṇi sarvaśarīragatāni, malāyanāni syuḥ| ato-dūṣaṇātkāraṇāt, teṣu-malāyaneṣu duṣṭeṣu, yathāsvaṃ gadāḥ-rogāḥ syuḥ| yo yasya svo- yathāsvam|
Ā. rā. vṛddhikṣayavikārasamprāptimāha-doṣā duṣṭā iti| rasaiḥ-madhurādibhiḥ, duṣṭā doṣāḥ-vātādayo,dhātūn-rasādīn, dūṣayanti| rasagrahaṇaṃ vīryādīnāmupalakṣaṇam| ubhaye-doṣā dhātavaścha, malān-purīṣādīn, dūṣayanti| te malā malāyanāni-srotāṃsi, dūṣayanti| kāni punastāni? adho dve-guhyaṃ gudaścha| sapta śirasi-karṇau netre nāsike mukhaṃ ca| svedavahāni khāni-romakūpāḥ, teṣāmasaṅkhyatvātsaṅkhyānuktiḥ| ato-duṣṭeranantaram, teṣu-duṣṭeṣu doṣadhātumalamalāyaneṣu, gadāḥ syuḥ| katham? yathāsvam,- svasthānānatikrameṇa| sthānavibhāga uktaḥ saṅgrahe (sū.a. 19)-"vakṣyante vātajāstatra nidāne vātarogike| pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ|| rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃsapākakothanam| sadāhān medasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam|| asthni dāhaṃ bhṛśaṃ mañjñi hāridranakhanetratām| pūti pītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam|| śirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ srāyugaṃ tṛṣam| koṣṭhagaṃ madatṛṭdāhān vyāpino'nyāṃścha yakṣmaṇaḥ| śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryātstambhaṃśvetāvabhāsatām| pāṇḍvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho'rbudāpacī|| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ|| majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam| vibandhaṃ gauravaṃ cāti śirāsthaḥ stabdhagātratām|| srāyugaḥ sandhiśūnyatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim| arocakāvipākau ca tāṃstāṃścha kaphajān gadān|| viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate| upatāpopaghātau ca svāśrayendriyagairmalaiḥ||" iti|
doṣadhātumalānāṃ samaviṣamāvasthā gaditā| ojasastu nirūpayannāha - - - - ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam| hṛdayasthamapi vyāpi dehasthitinibandhanam||37|| snigdhaṃ somātmakaṃ śuddhamīṣallohitapītakam| yannāśe niyataṃ nāśo yasmiṃstiṣṭhati tiṣṭhati||38|| niṣpadyante yato bhāvā vividhā dehasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------|39|
Sa. rasādīnāṃ dhātūnāṃ śukrāntānāṃ yatparaṃ-utkṛṣṭaṃ, tejastadojaḥ smṛtam, [na tu śukrasyaiva malaḥ|] tathā,hṛdayasthamapi vyāpi| sakalaśarīravyāpinastasya ṣaḍbindukasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ sthānam| tathā, dehasya sthitirdehasthitistasyā nibandhanaṃ-jīvitādhiṣṭhānamityarthaḥ| anye tvāhuḥ, paraśabdenaitat dyotayati,-anyadapyojo'sti na taddhātūnāṃ śukrāntānāṃ tejaḥ, śleṣmākhyamiti| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 19) - "tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate| mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam||" ityādi| yannāśe-yasyaujaso'bhāve, niyataṃ-niścitaṃ, prāṇino nāśaḥ-abhāvaḥ| yasminnojasi tiṣṭhati-vidyamāne, tiṣṭhati-prāṇiti, dehīti śeṣaḥ| yato-yasmāt, bhāvāḥ-padārthāḥ, niṣpadyante-jāyante| kimbhūtāḥ ? vividhāḥ-anekaprakārāḥ| tathā, dehaḥ saṃśrayo yeṣāṃ te dehasaṃśrayāḥ| lakṣaṇamojaso muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 17|74) - "hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ snigdhamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśe nā vinaśyati||" ityādi|
Ā. rā. athaujovijñānam, tasyāpi malatvāt| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/63) -"kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| yattuktaṃ saṅgrahe (śā. a. 6) -"śukrasya sāra ojaḥ| atyantaṣuddhatayā cāsmin malatvābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam|" iti| tannaraśarīracaraśukraviṣayam| yattu sambhogādaṅganāgarbhāśayagatamārtavenaikatra lolībhūtaṃ jīvādhiṣṭhitaṃ śukraṃ, tasya pākādrasādivanmalasārau staḥ| tatra mala ojaḥ, sāro garbhaḥ| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/63) -"rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" iti| malatvaṃ ca garbhāpekṣayā, rasādyapekṣayā tu sāaatvameveti| ata evāha carakaḥ (sū. a. 30/9, saṅgrahe ca sū. a. 19) -"yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yatpurā|| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ|" iti| na caivamojonekatvaṃ vācyam| yadeva hi śukramalarūpamojaḥ, tadeva garbhahṛdayamanupraviṣṭamaṣṭabindupramāṇamārtavānuviddhatvādīṣadraktapītaṃ jīvānuviddhaṃ jīvaśoṇitamucyate| uktaṃ ca tantrāntare-"prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśritāḥ|" iti| tathā carako'pi (sū. a. 17/74) -"hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre vyākhyātaṃ tannāśānmriyate naraḥ||" iti| tadevāhārarasena samānaguṇatvādāpyāyitamardhāñjaliparimāṇaṃ sarvadehavyāpi rasātmakamucyate| yadvakṣyati (hṛ. śā. a. 3/18) -"daśamūlaśirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ| rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam||' iti| khāraṇādirapyāha-"rasadhātoḥ paraṃ dhāma pacyamānātprasīdati| saumyasvabhāvaṃ raktāgre yattadojaḥ prakīrtitam||" iti| tadeva sarvān dhātūnanupraviṣṭaṃ teṣāṃ prabhāvātiśayamādadhānaṃ tatteja ucyate| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 15/23) -"rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃtejaḥ tadojastadbalamityucyate|" iti| tadeva punaḥ pākāccāmīkaramivāpetopādhimalamatyantaṃ śukrasāra ucyate| tasmācchukramalarūpaṃ mūlabhūtamevāja iti sthitam| yattūktaṃ carakeṇā (sū. a. 17/115) -"prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivojaḥ smṛtaḥ kāye" iti| tadojo hetutvāt śleṣmaṇa ojastvam, āyurghṛtamitivat| etenaitadupapannam, "dhātūnāṃ tejasi rase tathā jīvitaśoṇite| śleṣmaṇi prākṛte vaidyairojaḥśabdaḥ prakīrtitaḥ||" iti| ojaso malatve'pi pṛthakvathanaṃ prādhānyakhyāpanārtham| prādhānye hetumāha-ojastviti| ojaḥ punaḥ paraṃ-pradhānaṃ smṛtam| taddhi śukrāntānāṃ dhātūnāṃ paraṃ tejaḥ| śukrāntānāṃ grahaṇaṃ sarvadhātuprāptyartham| tathā, hṛdayastham| na kevalaṃ tatsthaṃ vyāpyapi| dehasthitinibandhana,- dehasya sthitayo-nānāvasthāḥ, tāsāṃ nibandhanaṃ-kāraṇam| kāraṇatvameva vivṛṇoti-yannāśa iti|
---------------------------------------------------| ojaḥ kṣīyeta kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ||39|| bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duḥcchāyo durmanā rūkṣo bhavetkṣāmaśca tatkṣaye||40|| jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam| ---------------------------------------------------|41|
Sa. ojaḥ kopādibhiḥ kṣīyeta| tatkṣaye-tasyaujasaḥ kṣaye, bibheti durbala ityādilakṣaṇam| jīvanīyauṣadhādyāstatra bheṣajam| jīvanīyauṣadhāni-jīvantyādīni daśa jīvanasaṃjñāni (hṛ. sū. a. 15|8) tathā'nyāni yāni madhurāṇi kṣīrādīni dravyāṇi| kṣīrasya jīvanīyatvenaiva grahaṇe siddhe pṛthakpāṭho'tiśayārthaḥ, atiśayenātra kṣīramauṣadhamiti| raso-māṃsarasaḥ| ādi (dya)-grahaṇena kākāṇḍolātmaguptāghṛtādiparigrahaḥ|
Ā. rā. kṣayahetūnāha-ojaḥ kṣīyeteti| kṣut-bubhukṣā| dhyānaṃ-cintā| ādiśabdāt-bhramontrāsakaṭurūkṣabhojanādayaḥ| ojaḥkṣayaṃ lakṣayati-bibhetīti| bibheti-trasyati| durbalo-hīnabalo bhavati| abhīkṣṇaṃ-punaḥpunarakasmāt| dhyāyati-cintayati| vyathitendriyaḥ-hṛdayādisthāneṣu vyāthāvān| duḥcchāyo-malinakāntiḥ| durmanāḥ-gatotsāhaḥ| rūkṣo-nisnehāṅgaḥ| kṣāmaḥ-kṛśāṅgaḥ| kṣayauṣadhabhaṅgyā vṛddhihetūnāha-jīvanīyeti| jīvanīyāḥ-jīvantyādayaḥ| raso-māṃsarasaḥ| ādi(dya) śabdena śarkarādayaḥ|
---------------------------------------------------| ojovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ||41||
Sa. ojovivṛddhau satyāṃ dehasya tuṣṭiḥ-praharṣaḥ, puṣṭiḥ-vṛddhiḥ, balaṃ-sāmarthyam, eṣāmudayaḥ-samyagvṛddhirbhavati|
Ā. rā. ojovṛddhiṃ lakṣayati-ojovṛddhāviti| tuṣṭiḥ santoṣaḥ| puṣṭiḥ-sthaulyam| balodayaḥ-śaktyutkarṣaḥ| ojovṛddhestuṣṭyādihetutvānna vātādivṛddhikārakāritvam| vrūddhamapi yadā tvojo vyāpadyate svasthānādvisraṃsate vā, tadā vātādivadvikārakāritvam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 15/30) -"trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ|" iti| balaṃ-ojaḥ|
idānīṃ saṅkṣepeṇa vṛddhikṣayabheṣajaṃ kathayannāha - - - - yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu| tattattyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet||42||
Sa. yadannaṃ puruṣo dveṣṭi-nābhinandati, yadapyannaṃ prārthayeta, tattadannaṃ dviṣṭaṃ tyajan-pariharan, iṣṭamannaṃ samaśnan-bhakṣayan, doṣāṇāṃ sambandhinau vṛddhikṣayau tau tau-yau yasya doṣasyātmīyau vṛddhikṣayau, tau tau jayet| nanu, kimaviśeṣeṇaitat prārthitamaśnan doṣakṣayaṃ jayet ? netyāha-avirodhi tu| turavadhāraṇe| avirodhyeva| tattathāvidhamannamaśnan doṣāṇāṃ kṣayaṃ jayet, na tu virodhyannamaśnan|
Ā. rā. vṛddhikṣayau jñātvā yadanuṣṭheyaṃ tatsaṅkṣepeṇāha-yadannamiti| yadyadanna dveṣṭi tattattyajan tathā yadyatprārthayeta tattatsamaśnan tau tau vṛddhikṣayau jayet| kiṃ tatsarvam ? netyāha-avirodhi tviti| yatprārthayet taccedavirodhi-apathyaṃ na bhavati, tatsamaśnīyādityarthaḥ| tacchabde'pi vīpsākaraṇāt yacchabde'pi vīpsā jñeyā|
nanu, dveṣyānnatyāgeneṣṭānnabhakṣaṇena | ca ] kuto hetordoṣāṇāṃ vṛddhikṣayau jayet ? ityāha - - - - kurvate hi ruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ| vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhāstu na||43||
Sa. hi-yasmāt, doṣāḥ-vātādayo, viparītasamānayoḥ ruciṃ kurvanti| kimbhūtāḥ santaḥ ? vṛddhāḥ kṣīṇāśca, yathākramam| vṛddhāḥ-pramāṇādhikāḥ santaḥ, svaguṇebhyo yadviparītaguṇamannaṃ teṣāṃ kṣapaṇahetuḥ, tadviṣayāṃ ruciṃ-prītimutpādayanti| bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena| kṣīṇāḥ-svapramāṇāpacitāḥ santo, yatsvasamānaguṇamāhārajātaṃ teṣāṃ vardhanahetuḥ, tadviṣayāṃ prītimutpādayanti| yathā,-vāto vṛddhaḥ snigdhāmlamadhuramannamabhilaṣati|pittaṃ vṛddhaṃ śītamadhurarukṣatiktakaśāyamannabhilaṣati| śleṣmā vṛddho rūkṣoṣṇakaṭutiktakaṣāyamannamabhilaṣati| vātaḥ kṣīṇo rūkṣakaṣāyādyannamabhilaṣati| pittaṃ kṣīṇamamlalavaṇakaṭukamannamabhilaṣati| śleṣmā kṣīṇaḥ snigdhamadhurāmlalavaṇamannamabhilaṣati| bhūyiṣṭhamityanena prāyikatvamasyā vyavasthāyā darśayati| tena doṣagativaicitryādanyathā'pi kvacidbhavati| yathā,-kasyacinnarasya vāto'pi kṣīṇaḥ snigdhamadhurādyannamabhilaṣati, pittamapi vṛddhamamlalavaṇādyannamabhilaṣati, śleṣmā'pi vṛddho madhurāmlādyannamabhilaṣatīti vyabhicārāt| ata evābudhāḥ-apaṇḍitāḥ, na lakṣayanti-na vidanti, yathā-kimaya doṣaḥ kṣīṇa uta vṛddha iti|
Ā. rā. na ca yathārucyupacārasyānucitatvamāśaṅkanīyamityāha-kurvate hīti| hi-yasmāt, vṛddhā doṣāḥ viparīte ruciṃ kurvate, kṣīṇāḥ samāne| cakārāddṛddhā doṣāḥ samāne dveṣaṃ kurvate, kṣīṇāstu viparīte, ityapi jñeyam| ayamarthaḥ,-yadā vāyorvṛddhistadā tadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ rucistatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ dveṣa utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyorvṛddhiṃ jayet| yadā tu vāyoḥ kṣayastadā tatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ rucistadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ dveṣa utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyoḥ kṣayaṃ jayet| evaṃ pittādiṣvapi| doṣaśabdo doṣadhātumalānāmupalakṣaṇam| bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa, kadācidanyathā'pi rucidveṣau bhavataḥ| yathā vakṣyati (hṛ. ni. a. 16/30) sāme vāyau-"kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca|" iti| evaṃ satyapyetādṛśīṃ sthitimabudhā na lakṣayanti| etena buddhimatā bhiṣajā parīkṣyāyamupacāraḥ kāryaḥ| mandabuddhīnāṃ tu yathopadeśamityuktaṃ bhavati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 15) -"yathoktanusaraṇameva tu śreyo mandabuddheḥ|" iti|
na cānenaiva lakṣaṇena vṛddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ| kiṃ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate| rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṃ karma kurvate||44||
Sa. yathābalaṃ-balānatikrameṇa, yathāsvaṃ ca-yadyadātmīyaṃ yathā, rūpāṇi-guṇakarmalakṣaṇāni, doṣā vṛddhā vitanvate-vistārayanti| kṣīṇāśca balānatikrameṇa yathāsvaṃ rūpāṇi jahati-tyajanti| yathā,-vāyurvṛddho raukṣyaśaityapāruṣyasraṃsavyāsādīni vistārayati| kṣīṇastu vāyuḥ pūrvoktāni raukṣyādīni jahāti, ata eva na vyañjayati| atha samā doṣāḥ kiṃ vidadhati ? ityāha-samā ityādi| yadā na vṛddhā na ca kṣīṇāḥ-samā doṣāḥ,-svapramāṇasthāḥ, tadā svaṃ karma-utsāhocchvāsādikaṃ yathoktaṃ kurvate| tallakṣaṇatte lakṣaṇīyāḥ| tadevaṃ vṛddhakṣīṇasamā doṣā vedyāḥ|
Ā. rā. uktayo rucidveṣayorupapattimāha-yathābalamiti| vṛddhā doṣā rūpāṇi-raukṣyādīni, vitanvate-viśeṣeṇa prakaṭayanti| tānyeva kṣīṇā jahati-nyūnāni darśayantītyarthaḥ| yathābalaṃ-vṛddhā adhikāni, vṛddhatarā adhikatarāṇi, vṛddhatamā adhikatamānītyarthaḥ| evaṃ kṣīṇeṣvapi| yathāsvaṃ-vāyū rākṣyādīni, pittamauṣṇyādīni, śleṣmā snehādīnītyarthaḥ| etaduktaṃ bhavati,- śarīre yo yo guṇo'dhiko bhavati tasya tasya dveṣa utpadyate, yo yo hīnastasya tasya ruciḥ| vāyo vṛddhe rūkṣādayaḥ śarīre adhikā bhavanti, tatasteṣāṃ dveṣa utpadyate, kṣīṇe'ta eva hīnāḥ, atasteṣāṃ ruciḥ| evaṃ pittādiṣvapi| sameṣu punardoṣeṣvapūrvau rucidveṣau notpadyete ityāha-samāḥ svamiti| svaśabdena jātivayodeśakālānurūpaṃ śārīraṃ karmocyate, na doṣakarma| tasya yathāsvamityanenaiva labdhatvāt| tasmājjātyādivaśādyasya yathā rucidveṣau tasya tathaivānuvartayanti samā doṣāḥ, nānyathā kurvantītyarthaḥ|
kṣīṇā doṣāḥ kṣīṇatvādevākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṃ notpādayantyeva, iti vicintyālpamatayo vaidyāḥ kṣīṇadoṣavardhanārthaṃ kadācidanādaraṃ kuryurityāha - - - - ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya| yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ|45| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. ya eva doṣāḥ samāḥ santo dehasya vivṛddhyai-vardhanāya bhavanti, ta eva doṣā viṣamāḥ-svapramāṇādadhikā hīnā vā santo, vadhāya-dehavighātāya syuḥ| yasmādevaṃ tataste doṣā hitacaryayaiva kṣayāt-hīnatvādrakṣaṇīyāḥ| kuta iva ? vivṛdheriva| yathā vivṛddheḥ-viśeṣeṇa vardhanātte rakṣyante, tathā kṣayādapi rakṣaṇīyā iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyādhyāya ekādaśaḥ samāptaḥ|| 11||
Ā. rā. doṣavaiṣamyānutpādane yatnaṃ vidhatte-ya eva dehasyeti| hitacaryayā-pathyābhyāmāhāravihārābhyām, caratergatibhakṣaṇārthatvāt| evaśabdena hitacaryāyā ayogaḥ, ahitacaryāyāścha yogo vyavacchidyate| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣādīnāṃ prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 11||