Sa. doṣādivijñānīyādanantaraṃ doṣabhedīyādhyāyārambhaḥ| yato doṣabhedamantareṇa doṣavijñānaṃ samyaṅnoktaṃ syāt| 0
pūrvasminnadhyāye bahuvaktavyatvāddoṣabhedo nokta ityāha - - - - athāto doṣabhedīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. doṣāṇāṃ bhedo-doṣabhedaḥ, sthānanāmavibhāgādibhiḥ| tasmai hito doṣabhedīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. doṣabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣavaiṣamyamuktam| tacca doṣabhedādbahudhā bhidyate| doṣabhedajñānārthamayamadhyāyaḥ| ata evāyaṃ doṣabhedīyaḥ | tadbhedaśca sthānakarmāvasthāhetvākṛtisādhanasaṃyogabhedadbhavati| tatra sthānato yathā-pakvāśayastho'gaṃ vāyuḥ kaṭistho'yam| karmato yathā,-śvāsocchvā sapravatako'yaṃ viṇmūtrapravartako'yam|avasthāto yathā,-cito'yaṃ prakupito'yam| hetuto yathā,-mithyāyogaprakupito'yam, atiyogaprakupito'yam| ākṛtito yathā,-straṃsalakṣaṇo'yaṃ vyāsalakṣaṇo'yam| sādhanato yathā,-snigdho paśayo'yam,uṣṇopaśayo'yam| saṃyogato yathā,-pittayukto'yaṃ śleṣmayukto'yamiti| evaṃ pittādiṣvapi|
pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendriyam| sthānaṃ vātasya, tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ||1||
Sa. pakvāśayādi vātasya sthānam| tatrāpi ṣaḍvidhe sthāne viśeṣeṇa pakvādhānaṃ syāt| annaṃ pakvamādhīyate-sthāpyate'sminniti pakvādhānaṃ,-pakvāśayaḥ| ata eva vāte bastirupakramaḥ pradhāna uktaḥ, mūlāpakarṣaṇāt| sakalaśarīravyāpitve'pyeṣāmidaṃ viśeṣeṇoktam| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 1|7) - "te vyāpino'pi hṛnnābhyoḥ" iti| vicitragatitvāccaiṣāṃ vakṣyamāṇaprāṇādibhedena pṛthak sthānakarmanirdeśaḥ|
Ā. rā. tatrādau sthānato bhedaḥ| sthānaṃ dvidhā,-sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatrādau sāmānyam| tatra vāyoḥ sthānamāha-pakvāśayeti| pakvāśayo-nābheradhaḥ pakvānnasthānam| kaṭī-śroṇiḥ| sakthi-vaṅkṣaṇādyaṅguṣṭhāntam| śrotraṃkarṇaḥ| sparśanendriyaṃ-tvak| tatra-teṣu sthāneṣu madhye, pakvādhānaṃ-pakvāśayo, viśeṣataḥ sthānam|
nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ| dṛk sparśanaṃ ca pittasya, nābhiratra viśeṣataḥ||2||
Sa. pittasya nābhyādīni sthānāni| lasīkā-jalasadṛśī| dṛk-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| nanu, sparśanendriyaṃ vāyoḥ sthānamuddiṣṭam| tadeva kathaṃ pittasyāpi syāt| brūmaḥ| vātasakhitvādagneḥ| vātasakho hyagniḥ, pittaṃ ca vahniriti vacanāt| tasmādubhayorapyetadyuktaṃ sthānam| viśeṣata iti| atra-eṣu sthāneṣu madhye, pittasya viśeṣeṇa nābhiḥ sthānam|
Ā. rā. pittasyāha-nābhiriti| āmāśayo-nābherūrdhvapakvānnasthānam| "lasīkā-syāgrasamalo jalaprāyastvagāśrayaḥ"| ddak-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| atra-eṣu sthāneṣumadhye, nābhirviśeṣataḥ sthānam|
uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya, sutrāmuraḥ||3||
Sa. kaphasyoraḥ prabhṛtīni jihvāntāni sthānāni| sutarāṃ-suṣṭhu sthānamuro-vakṣaḥ|
Ā. rā. kaphasyāha-ura iti| uro-vakṣaḥ| klomodakavāhistrotomūla, hṛddakṣiṇato māṃsagranthiḥ| parvāṇisandhayaḥ| ghrāṇaṃ-nāsā| eṣu madhye uro viśeṣataḥ sthānam|
atha pratyekameteṣāṃ doṣāṇāṃ viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt pañca pañca bhedānāha - - - - prāṇādibhedātpañcātmā vāyuḥ------------------| ---------------------------------------------|4|
Sa. vāyureka eva calanasvabhāvaḥ san prāṇādibhiḥ-prāṇodānavyānasamānāpānaiḥ, bhedāt-viśeṣāt, pañcātmā-pañcasvabhāvaḥ| yathaiko'pi devadatto yāṃ yāṃ kriyāṃ karoti tadanurūpāmeva saṃjñāṃ lāvakapācakādikāṃ labhate, tadvadvātādayaḥ|
Ā. rā. atha viśiṣṭasthānaṃ karma ca, sāmānyakarmaṇa utsāhādeḥ pūrvādhyāye nirdiṣṭatvāt| tatra vāyorviśeṣamāhaprāṇādibhedāditi| prāṇādayaḥ-prāṇodānavyānasamānāpānāḥ| pañcātmā-pañcaviśeṣaḥ|
---------------------------prāṇo'tra mūrdhagaḥ| uraḥkaṇṭhacaro buddhihṛdayendriyacittadhṛk||4|| ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapraveśakṛt| ----------------------------------------------|5|
Sa. atra-eṣu madhye, prāṇo vāyurmūrdhagaḥ-śirasi sthitaḥ, uraḥ kaṇṭhaṃ ca carati| tathā, buddhyādīnāṃ dhārakaḥ| tathā, ṣṭhīvanādikriyaḥ| ṣṭhīvanaṃ- mukhasrāvodgāraḥ| ṣṭhīvanamiti "ṣṭhīverlyuṭi ṣṭhīvisivyordīrghaśca" iti pṛṣodarādipāṭhāddīrghaḥ|
Ā. rā. prāṇasya sthānakarmāṇyāha-prāṇo'treti| prāṇasyamūrdhā'vasthitisthānam| uraḥ kaṇṭhaśca vicaraṇasthānam| buddhayādidhāraṇaṃ ṣṭhīvanādikaraṇaṃ ca karma| hṛdayaṃ-mano'dhiṣṭhānam| cittaṃ-manaḥ| indriyāṇi-cakṣurādīni|
--------------------------------------------| uraḥ sthānamudānasya nāsānābhigalāṃścaret||5|| vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ| -----------------------------------------|6|
Sa. udānasya pradhānamuraḥ sthānam, nāsādīṃśca carati| vākpravṛttyādikriyaḥ| prayatnaḥ-kāryeṣu padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ|
Ā. rā. udānasya sthānakarmāṇyāha-uraḥ sthānamiti| udānasyoro'vasthitisthānam| nāsādi vicaraṇasthānam| vākpravṛttyādikaṃ karma| prayatnaḥ-utsāhaḥ| ūrjā-prāṇanam|
-------------------------------------------------| vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsnadehacārī mahājavaḥ||6|| gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ| prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām||7||
Sa. vyāno hṛdaye sthitaḥ prādhānyena kṛtsne-sarvasmin, śarīre carati| tathā, mahājavaḥ-śīghragatiḥ, prāṇādyapekṣayā| tathā, gatyādikāḥ kriyāḥ prāyaḥ sarvadehināṃ tasmin-vyāne, pratibaddhāḥ-tadāyattāḥ| gatiḥ-caṅkramaṇam| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhoanayanam| utkṣepaḥ- aṅgasyordhvanayanam| nimeṣaḥ-akṣṇornimīlanam| unmeṣaḥ-tayorvikāsaḥ| ādigrahaṇena jṛmbhaṇānnāsvādanaviśodhanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. vyānasyāha-vyāna iti| vyānasya hṛdayamavasthitisthānam| sarvaśarīraṃ vicaraṇasthānam| gayādayaḥ sakalāḥ kriyāḥ karma| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhonayanam| utkṣepaṇaṃ-ūrdhvanayanam| tasminpratibaddhāḥ-tadekaniṣpādyāḥ| mahājavaḥ-prāṇādibhyo vegavān|
samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭho carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati||8||
Sa. samāno vāyuragnisamīpasthaḥ| sāmānyoktāvapi prādhānyātpācako'gnirgṛhyate| ata evāha-koṣṭhe carati sarvata ityādi| sarvasmin koṣṭhe carati| sa cānnaṃ gṛhṇāti-apakvamāmāśaye dhārayatītyarthaḥ| pacati-agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| vivecayati-saṃhatamannaṃ pākāya vibhajate| muñcati-śakṛnmūtrādirūpamadhaḥ|
Ā. rā. samānasyāha-samāna iti| samānasyāgnisamīpamavasthitisthānam| sarvakoṣṭho vicaraṇasthānam| annasya grahaṇaṃ, gṛhītvā pācanaṃ, paktvā sārakiṭṭadivecanaṃ, vivicya kiṭṭāvamocanaṃ ca karma| agnisamīpaṃ agnisthānasya grahaṇyākhyasya agnyanavaruddho'vakāśaḥ|
apāno'pānagaḥ śroṇibastimeḍhrorugocaraḥ| śukrārtavaśakṛnmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ||9||
Sa. apāno vāyurapānaṃ prādhānyenāśritaḥ, śroṇyādicaraḥ, śukrādiniṣkramaṇakriyaḥ| iti vātabhedāḥ pañca|
Ā. rā. apānasyāha-apāna iti| apānasyāpānaṃgudamavasthitisthānam| śroṇyādi vicaraṇasthānam| śukrādiniṣkramaṇaṃ karma| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| meḍhraṃ-mūtramārgaḥ| gocaro-vicaraṇaviṣayaḥ|
pañca pittabhedānāha - - - - pittaṃ pañcātmakam---------------------------| -------------------------------------------------|10|
Sa. pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāḥ pañca pittasya|
Ā. rā. pittāviśeṣānāha-pittamiti| pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāt pañcadhā pittam|
--------------------tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt||10|| tyaktadravatvaṃ pākādikarmaṇā'nalaśabditam| pacatyannaṃ vibhajate sārakiṭṭau pṛthak tathā||11|| tatrasthameva pittānāṃ śeṣāṇāmapyanugraham| karoti baladānena pācakaṃ nāma tatsmṛtam||12||
Sa. tatra-teṣu pañcasu madhye, pakvāmāśayayormadhyasthaṃ yatpittaṃ tathā pañcabhūtātmakatve'pi sati yattaijasaguṇodayāt-āgneyaguṇotkarṣāt, kṣapitasomaguṇatvena tyaktadravatvaṃ-sañjātakāṭhinyam, tathā sahakārikāraṇaiḥ pācanakriyāṃ prati savyāpārairvāyvādibhiranugrahādupakārāt yataḥ pākadāhādikriyayā'nalaśabditaṃ-agniśabdavācyaṃ yatpittaṃ tatpācakamucyate| taccānnaṃ pacati| sārakiṭṭau pṛthag vibhajate-vibhāgīkaroti| kiṭṭaśabdasya lokāśrayatvālliṅgasyeti puṃstvam| tatrasthameva-pakvāmāśayamadhyagameva, śeṣāṇāṃ-rañjakādīnāṃ dhātusthānāṃ ca, anugrahaṃ-upakāraṃ karoti| baladānena-sāmarthyādhānena, svasthānasthameva teṣūpakuruta ityarthaḥ|
Ā. rā. pācakasya sthānakarmāṇyāha-tatreti| pācakasyapakvāmāśayamadhyaṃ-grahaṇyākhyaṃ sthānam| annasya pacanaṃ, paktvā sārakiṭṭavibhāgo, rañjakādicatuṣṭayānugrahaśca karma| kīddaśaṃ tat ? yatpañcabhūtātmakatve satyāpi tejobhūtaguṇādhikyātyaktadravatvam| tathā, pākādīnāmagnikāryāṇāṃ karaṇādanalasaṃjñayoktam| etena pācakāpekṣayā agnipittayorabhedaḥ, rajakādyapekṣayā bheda iti matadvayaṃ vyavasthāpitam| tatrasthaṃsvasthānastham|
āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasarañjanāt| -------------------------------------------------|13|
Sa. yattvāmāśayasthaṃ pittaṃ tadrasākhyadhāto rañjanātrāganiṣpādanāt, rañjakamucyate|
Ā. rā. rañjakasyāha-āmāśayāśrayamiti| rañcakatyāmāśayaḥ sthānam| rasarañjanaṃ karma|
-------------------------------------------------| buddhimedhābhimānādyairabhipretārthasādhanāt||13|| sādhakaṃ hṛdgataṃ pittaṃ---------------------------| -------------------------------------------------|14|
Sa. yattu hṛdgataṃ-hṛdayasthaṃ pittaṃ tadbuddhyādibhiḥ karaṇbhūtairabhipretasyārthasya bāhyagrahaṇasmaraṇādirūpeṇa sādhanāt sādhakamucyate| vartamānakāle yā manorthasaṃśayasya niścayaṃ kartuṃ tadarthādhyavasāyopārūḍhā sā-buddhiḥ| buddhiviśeṣo-medhā|
Ā. rā. sādhakasyāha-buddhīti| sādhakasya hṛdayaṃ sthānam| buddhayādidvāreṇābhīṣṭārthasādhanaṃ karma| abhimānaḥ-ahaṅkāraḥ|
------------------------rūpālocanataḥ smṛtam| dṛksthamālocakaṃ----------------------------|14|
Sa. dṛṣṭisthaṃ pittaṃ rūpālocanāt (nataḥ)-antastārakayoḥ sthitaṃ tadāyattarūpagrahaṇaśaktitvāt, ālocakamucyate|
Ā. rā. ālocakāsyāha-rūpālocanata iti| ālocakasya ddak-ddaṣṭiḥ sthānam| rūpālocanaṃ karma|
-------------------------------------------------| ------------------tvaksthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāttvacaḥ||14||
Sa. tvaco bhrājanāt-dīpanāt, bhrājakaṃ nāma pittam| etacca pittamabhyaṅgalepapariṣekādīn pācayati|
Ā. rā. bhrājakasyāha-tvaksthamiti| bhrājakasya tvaksthānam| tvaco bhrājanaṃ-prakāśanaṃ, karma| saṅgrahe tu (sū. a. 20) - " tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati " ityuktam|
śleṣmā tu pañcadhā-----------------------| -------------------------------------------------|15|
Sa. śleṣmā tu pañcadhā,-pañcaprakāraḥ|
Ā. rā. śleṣmaviśeṣānāha-śleṣmeti| avalambakalke dakabodhakatarpakaśleṣakabhedāt pañcādhā śeṣmā|
tadeva pañcaprakāratvamāha - - - - ---------------uraḥsthaḥ sa trikasya svavīryataḥ| hṛdayasyānnavīryācca tatstha evāmbukarmaṇā||15|| kaphadhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yatkarotyabalambanam| ato'valambakaḥ śleṣmā---------------------|16|
Sa. saḥ-śleṣmā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ, trikasya-pṛṣṭhādhā(dha)rākhyasya, svavīryataḥ-svaprabhāvāt, yat-yasmāt, avalambanaṃ karoti-svakarmaṇi tasya sāmarthyamutpādayati| hṛdayasyānnavīryāt-annavīryeṇābhyavahṛtādannādrasarūpatāpariṇatāt tadvīryeṇa-tadbalenāvalambanaṃ karoti| caśabdāt svavīryeṇāpi hṛdayasyāvalambanaṃ karoti| kintvannavīryādatiśayena yathā'valambanaṃ hṛdayasya karoti na tathā svavīryataḥ| yato'nnarasaḥ pūrvaṃ hṛdi sthitiṃ kṛtvā tato vyānavikṣiptaḥ sarvaṃ śarīraṃ yāti, tasmādviśeṣeṇa hṛdayasyānnavīryādavalambanaṃ yuktam| āgamo'pi-"hṛdayaṃ manasaḥ sthānamojasāścintitasya ca| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham|| yogino yatra paśyanti samyag jyotiḥ samāhitāḥ| raso yaḥ svacchatāṃ yātaḥ sa tatraivāvatiṣṭhate|| tato vyānena vikṣiptaḥ kṛtsnaṃ dehaḥ prapadyate|" iti| tathā, tatstha eva-uraḥstha eva, eṣa śleṣmā śeṣāṇāṃ kaphasthānānāmambukarmaṇā-kledasaṃśleṣādilakṣaṇena jalavyāpāreṇa, avalambanaṃ karoti| ataḥ-asmādyathoktāddhetoḥ, avalambakaḥ śleṣmetyucyate|
Ā. rā. avalambakasya sthānakarmāṇyāha-uraḥstha iti| avalambakasya uraḥ sthānam| trikādyavalambanaṃ karma| trikasyapṛṣṭhādhārasya, svavīryataḥ-ātmaprabhāveṇa, avalambanaṃ karoti| hṛdayasyānnavīryāt, cakārāstvavīryācca| hṛdayāvalambane'nnavīryaṃ sahakāri, "ātmavīryeṇa annarasasahitena" iti suśrutavacanāt (sū. a. 21/14)| tatstha eva śeṣāṇāṃ-kaṇṭhādīnām, kaphadhāgnāṃ-kaphasthānānām, ambukarmaṇā-jalavyāpāreṇa kledanatarpaṇapūraṇādinā, avalambanaṃ karoti| kecittu bāhugrīvāsthitrayasaṅghātaṃ trikamāhuḥ| tadasat| trikaśabdasya pṛṣṭhavaṃśādhara eva rūḍhatvāt| rūḍhistuyogādvalīyasī| āsannatvaṃ cāprayojakam, davīyasāmapi kaphādhāgnnāmavalambanokteḥ|
---------------------------yastvāmāśayasaṃsthitaḥ||16|| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanāt---------------------| -------------------------------------------------|17|
Sa. yaḥ punaḥ śleṣmā āmāśaye sthitaḥ, sa kledaka ityucyate| kutaḥ ? annasaṅghātakledanātkāraṇāt|
Ā. rā. kledakasyāha-yastviti| kledakasyāmāśayaḥ sthānam| annasaṅghātakledanaṃ karma|
--------------------------------rasabodhanāt| bodhako rasanāsthāyī------------------------|17|
Sa. rasanāsthāyī-jihvāstho, bodhaka ityucyate, rasabodhanāt kāraṇāt|
Ā. rā. bodhakasyāha-rasabodhanāditi| bodhakasya rasanā-jihṇendriyaṃ sthāṇam| rasabodhanaṃ karma|
-------------------------------------------------| ---------------------śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt||17|| tarpakaḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|18|
Sa. śiraḥsthastarpaka ityucyate, akṣatarpaṇādvetoḥ|
Ā. rā. tarpakasyāha-śiraḥ saṃstha iti| tarpakasya śiraḥsthānam| indriyatarpaṇaṃ karma|
------------sandhisaṃśleṣācchleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ| -------------------------------------------------|18|
Sa. sandhiṣu sthitaḥ śleṣmā śleṣaka ityucyate, sandhisaṃśleṣāt kāraṇāt|
Ā. rā. śleṣakasyāha-sandhisaṃśleṣāditi| śleṣakasyasandhayaḥ sthānam| sandhisaṃśleṣaṇaṃ karma|
evaṃ doṣāṇāṃ sthānānyuktvopasaṃharannāha - - - - -------------------------------------------------| iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānānyavikṛtātmanām||18|| vyāpināmapi jānīyātkarmāṇi ca pṛthakpṛthak| -------------------------------------------------|19|
Sa. prāyeṇa-bāhulyena, doṣāṇāmavikṛtātmanāṃ-apracyutasvabhāvānām, iti-uktaprakārāṇi, sthānāni vyāpināmapi-sakalaśarīracarāṇāmapi, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| tathā, karmāṇi pṛthakpṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, jānīyāt|
Ā. rā. prakaraṇārthamupasaṃharati-iti prāyeṇeti| prāyeṇa-bāhulyena, yadyapi sarvaśarīravyāpinastathā'pyeṣu sthāneṣvatiśayena tīṣṭhantītyarthaḥ| avikṛtāmanāṃ-apracyutasvabhāvānām, vikṛtātmanāṃ tu na sthānaniyamaḥ| iti sthānakarmaprakaraṇam|
vikṛtireṣāṃ vṛddhiḥ kṣayaśca| vṛddhirapi dvividhā,-cayaprakopabhedena| doṣādivijñānīye sāmānyena vṛddhikṣayalakṣaṇamuktam| samprati cayaprakoparūpaṃ vṛddhinidānaṃ saṅkṣepeṇa sūcayannāha - - - - - --------------------------------------------------| uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti sañcayam||19|| śītena kopamuṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ| -------------------------------------------------|20|
Sa. uṣṇena guṇena viruddhenopahitā rūkṣādayaḥ-prathamādhyāyoktāḥ (ślo. 11) ṣaḍvātaguṇāḥ, vāyoścayaṃ kurvanti, na kopamuṣṇasya viruddhatvāt| ta eva ca rūkṣādayaḥ śītaguṇopahitāstatsadṛśatvādvāyoḥ kopaṃ kurvanti| uṣṇena yuktāḥ snigdhādayo guṇā vāyoḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|
Ā. rā. athāvasthā| sā ca dvedhā,-sāmyaṃ vaiṣamyaṃ ca| vaiṣamyaṃ dvedhā,kṣayo vṛddhiśca| vṛddhirdvedhā cayaprakopabhedena| kṣayovṛddhirdvedhā,- cayaprakopabhedena| cayaprakopakṣayasāmyabhedāccatastro'vasthāḥ| tatra kṣayasāmyepraśamaśbdenotpātte niṣpādyamānasya praśamasya kṣayarūpatvāt niṣpannasya sāmyarūpatvāt praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt , kṣayahetūnāmapi praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt, kṣayahetūnāmapi praśamaśabdatvācca| tatra cayādinidānam| tatra vāyorāha- uṣṇeneti| uṣṇena guṇena yuktā rukśādayo vāyo: sañcayaṃ kurvanti, ta eva śītena yuktāḥ kopam| uṣṇena yuktāḥ snigdhāḥ śamaṃ kurvate|
-------------------------------------------------| śītena yuktāstīkṣṇādyāścayaṃ pittasya kurvate||20|| uṣṇena kopaṃ, mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ| -------------------------------------------------|21|
Sa. evaṃ pittasya śītena guṇena yuktāstīkṣṇādayo guṇāścayaṃ kurvanti| ta eva tīkṣṇādayo guṇā uṣṇena sahitāḥ kopaṃ kurvanti| mandādayo guṇāḥ śītaguṇayuktāḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|
Ā. rā. pittasyāha-śīteneti guṇena yuktāstīkṣṇādyāḥ pittasya cayaṃ kurvate, ta eva uṣṇena yuktāḥ kopam| śītena yuktāḥ mandādyāḥ śamaṃ kurvate|
-------------------------------------------------| śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaścayam||21|| uṣṇena kopaṃ, tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam| -------------------------------------------------|22|
Sa. śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayaṃ kurvate| uṣṇena yuktāsta eva snigdhādayaḥ kaphasya kopaṃ kurvate| tenaiva-uṣṇena, yuktā rūkṣādayaḥ kaphasya ca śamaṃ kurvanti| kaphasya hi śītaguṇena sadṛśenāpi snigdhādiguṇayuktena styānatvāccayaḥ syāt| viparītenoṣṇena vilayanāt kopaḥ| sa evoṣṇo yadā rūkṣādiyukto bhavati tadā viparītatvāt śamo bhavati|
Ā. rā. kaphasyāha-śīteneti| śītenayuktāḥ snigdhādyāḥ kaphasya cayaṃ kurvate, ta evoṣṇena yuktāḥ kopam| tena-uṣṇena sahitā rūkṣādayo guṇāḥ śamaṃ kurvate|
idānīṃ cayādīnāṃ lakṣaṇānyāha - - - - -----------------------------------------------------| cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu||22|| viparītaguṇecchā ca--------------------------------| -------------------------------------------------|23|
Sa. svadhāmnīye sthāne doṣasya yā vṛddhiḥ sa caya ucyate| citasya doṣasya liṅgamāha-pradveṣa ityādi| yadā hi vātaścito bhavati tadā rūkṣādiṣu tadguṇasāmānyeṣu pradveṣaḥ syāt| tadviparītaguṇeṣu snigdhādiṣvabhilāṣaḥ syāt| evaṃ kaphapittayościtayorvyākhyeyam| nanu, "pradveṣo vṛddhihetuṣu" ityekameva lakṣaṇaṃ doṣacayasattānumāpakaṃ kartuṃ nyāyyam| yadi vā "viparītaguṇecchā ca" ityetat| kiṃ dvayorūpādānena ? atrocyate| kadācidacito'pi doṣo vātākhyaḥ svapramāṇasthaḥ kṣīṇo vā yasya sa vātavṛddhihetūn rūkṣādīnna dveṣṭi, api tu tānicchati, sātmyavaśāt| yathā,-garbhiṇī strī dohadavaśāt| tadevaṃ vyabhicāradarśanāt| pradoṣo vṛddhihetuṣu" "viparītaguṇecchā ca" iti dvayamapi kartavyam| tena yadā tulyakālaṃ puruṣasya vātasamānaguṇeṣu tadvṛddhihetuṣu pradveṣo jāyate, vātaguṇapratipakṣeṣu tatkṣapaṇahetuṣu cābhilāṣaḥ, tadā samyak niścīyate vātasyopacitiḥ, iti dvayamapyetaduktam|
Ā. rā. atha cayādilakṣaṇam| tatra cayaṃ lakṣayaticayo vṛddhiriti| doṣasya vṛddhiḥ-cayaḥ| sā ca prathamaṃ svadhānnyeva bhavati| yāvānevāśayaḥ sañcāravatā doṣeṇa vyātpstāvāneva niḥsañcāreṇa vyāpyate, sa ca saṃhatirūpatvāt sañcayākhyaḥ| yadā sarva evāśayo vyāpyate tadā vṛddhihetuṣu-samānaguṇeṣu pradveṣa utpadyate, sa prakopaprārambharūpattvāt prakopākhyaḥ| tataḥ parasyāśayam utpāśayaṃ praviśati tadā viparītaguṇecchā, cakārātsamānaguṇeṣu dveṣaśca| sa prasararūpatvāt prasarākhyaḥ|
----------------------------------kopastūnmārgagāmitā| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ||23|| svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ| -------------------------------------------------|24|
Sa. unmārgagāmitā-svasthānaṃ tyaktvā doṣasya yat punarmārgāntaragamanam, sa kopa ityucyate| kopasya tu liṅgamāha-liṅgānāṃ sveṣāṃ yathāyathaṃ darśanaṃ-udbhavaḥ| vātādīnāṃ kupitānāṃ yāni liṅgāni doṣādivijñānīye'bhihitāni vātavyādhinidāne ca vakṣyante, teṣāṃ lakṣaṇānāmupalabdhiḥ, [ vaidyenātureṇa ca| yattat kopasya liṅgam| tathā, asvāsthyaṃ-utpitsurogecchayā sāmānyena dehamanobhibhūtatvam| tathā, rogasya-jvarādeḥ, sambhavo-janma| nanu, "liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām" "asvāsthyam" "rogasambhavaḥ" iti kiṃ tritayamuddiṣṭam ? ekenaiva doṣakopāvagamādekamevopadeṣṭuṃ yuktam| naivam| vyabhicāradarśanāt| tathā hi vakṣyati pāṇḍurogacikitsite (ślo. 46)- "rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet||" ityārabhya yāvat "pitte śākhāsamāśrite|" iti| tadevameṣaḥ kāmalākhyo rogaḥ pittaliṅgadarśanādapi na pittasya kopamanupayāti| ata eva pittaprakopakaraṃ bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukādi cikitsitamatra nirdiṣṭam| asvāsthyamityetadapi na doṣakopasya niścitaṃ liṅgam| tathā hi-mānasenāpi bhayaśokādinā'svāsthyaṃ dṛśyate| tathā, āgantavo'pi rogā doṣakopamantareṇaivotpadyamānā dṛśyante| tasmādrogasambhavādapi doṣakopo'yamaniścitaḥ| tadevaṃ lakṣaṇatritayenaivānena doṣakopo niścetuṃ śakyata iti tritayamapyetadvaktavyam| svasthānasthasyetyādi| svasthānaṃ-yathoddiṣṭaṃ pakvāśayādi| svasthānāvasthitasyaiva vātādidoṣasya yā samatā-svapramāṇatvam, vikārasya-rogasya, asambhavaḥ-anutpattiḥ, sa śama ucyate|
Ā. rā. kopaṃ lakṣayati- kopastviti| unmārgagāmitā-svamārgādanyena mārgeṇa gamanam,-kopaḥ| tatra yadā prathamaṃ sthāninamabhibhūya anyasthānavyāptistadā sveṣāṃ liṅgānāṃ-raukṣyādīnāṃ darśanam, sa samantādanyasthānāśrayaṇāt sthānasaṃśrayākhyaḥ| tato vikurvāṇo jvarādirūpeṇābhivyajyate tadā asvāsthyaṃ-prakṛtyanyathātvam, sa rogarūpeṇābhivyaktatvāt vyaktyākhyaḥ| tatastameva rogamavasthāntarāṇyanubhavannanubandhāti tadā rogasambhavaḥ| sambhavaṃ-dīrghakālānuvartanamiti yāvat| so'vasthābhedarūpatvāt bhedākhyaḥ| etāśca ṣaḍavasthāḥ suśrutena spaṣṭamuktāḥ (sū. a. 21/36) - "sañcayaṃ caprakopaṃ caprasaraṃ sthānasaṃśrayam| vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak||" tatprayojanaṃ ca " sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ| te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ|" iti| praśamaṃ lakṣayati-svasthānasthasyeti| svasthānasthatvaṃ samatvamavikṛtatvaṃ ceti militaṃ praśamalakṣaṇam| rasavarṇasparśādyanyatvaṃ-vikāraḥ|
|idānīṃ vātādīnāṃ cayaprakopapraśamā yasmin kāle jāyante taṃ darśayannāha -] -------------------------------------------------| cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu||24|| varṣādiṣu tu pittasya, śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu| -------------------------------------------------|25|
Sa. vātasya grīṣmādiṣu triṣu yathāsaṅkhyaṃ cayaprakopapraśamā jāyante| grīṣme vāyoścayaḥ, varṣāsu prakopaḥ, śaradi praśama iti| evamagre'pi yojyam| varṣādiṣvityādi| atrāpi triṣviti vartate| varśāśaraddhemanteṣu triṣu pittasya cayaprakopapraśamā bhavanti| tathā, śiśirādiṣu triṣu-śiśiravasantagrīṣmeṣu, śleṣmaṇaścayaprakopapraśamā bhavanti|
Ā. rā. cayādīnāṃ kālamāha-cayaprakopapraśamā iti| vāyorgrīṣme cayaḥ, varṣāsu prakopaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi prakopaḥ hemante praśamaḥ| śleṣmaṇaḥ śiśire cayaḥ, vasante prakopaḥ, grīṣme praśamaḥ|
nanu maruto grīṣme cayo na yuktaḥ, yatastasminkāle laghurūkṣā oṣadhayo bhavanti| tathā, varṣāsu pittacayo na yuktaḥ, jalānāmoṣadhīnāṃ cāmlapākatvāt| tathā, śleṣmaṇaḥ śiśire cayo na yuktaḥ, tadā hyāpa oṣadhayaśca snigdhā bhavanti kālaśca śītaḥ| iti kopa evopapannaḥ| ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - -----------------------------------------------------------| cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ||25|| tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati| adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam||26|| pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ| cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ||27|| tulye'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati| ---------------------------------------------------------|28|
Sa. grīṣmakāle vāto laghurūkṣābhiroṣadhībhirdehe cādānakālasvābhāvyāttadvidhe-laghurūkṣe, tadvidho-laghurūkṣaḥ, samīraṇa iti samānaguṇatvāt pavanasya kopaḥ prāptaḥ, sa niṣidhyate "kālasyauṣṇyāt" ityanena evaṃ pittasya varṣāsu kopaḥ, "na tu kālasya śaityaḥ" ityanena niṣidhyate |
Ā. rā. kālaniyame yuktimāha-cīyata iti| grīṣma āhārasya dehasya ca laghurūkṣatve karoti| tābhyāṃmlaghurūkṣo vāyuścīyate, na tu kupyāti, uṣṇena pratibaddhatvāt| varṣākāla āhārasyāmlavipākatvaṃ karoti| tenāmlavipākaṃ pittaṃ cīyate, na tu kupyāti, śītena pratibaddhatvāt| śiśira āhārasya dehasya ca snigdhaśītatve karoti| tābhyāṃ snigdhaśītaḥ kaphaścīyate, na tu kupyati, śītena ghṛtavaddhanībhūtatvāt|
---------------------------------------------------------| iti kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ||28|| cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle'pi vā na tu| ---------------------------------------------------------|29|
Sa. iti-pūrvoktaḥ, ayaṃ-vāyvādicayādiḥ, kālasya svabhāvaḥ| āhārādivaśāt-annapānasāmarthyāt, punardoṣāḥ sadyo'pi-tatkṣaṇādeva kālamanapekṣyaiva, cayādīn-cayaprakopapraśamān yānti| tasmādeva cāhārādivaśāt yathāsvaṃ cayādikāle'pi vā doṣā na tu cayādīn yānti| tasmāt kālādāhārādīnāṃ prādhānyamityarthaḥ|āhārādītyatrādiśabdena rasāyanavājīkaraṇavamanavirecanādayo gṛhyante|
Ā. rā. kālādāhārādīnāṃ balavatvamāha-itīti| ādiśabdena vihāro deśaśca| sadyo'pi-svakālaṃ vinā'pi,yānti| svakāle'pi na yānti|
evaṃ doṣāṇāṃ cayādīn pradarśya, vyāptinivṛttivaicitryaṃ kopajaṃ darśayitumāha - - - - ---------------------------------------------------------| vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam||29|| nivartate tu kupito malo'lpālpaṃ jalaughavat| ---------------------------------------------------------|30|
Sa. malaḥ kupitaḥ sahasā-śīghhrameva, āpādatalamastakaṃ vyāpnoti,-pādatalādārabhya yāvanmastakamityarthaḥ| āṅmaryādābhividhyorbibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ| nivartate punaralpālpaṃ-stokaṃ stokamiti| jalaughavat-yathā girinadyādīnāṃ jalapūraḥ samaviṣamaṃ sahasaiva vyāpnoti, nivartate tu stokaṃ stokamiti|
Ā. rā. prakopapraśamayoḥ kṣipraciraniṣpādyatvāmāhavyānpotīti| sahasā-vegena| malo-doṣaḥ| alpālpaṃ cireṇa| jalaughavat-nadīpūravat| sa hi vegena vardhate cireṇa hasate|
nanu, pratirogaṃ nidānalakṣaṇacikitsitamānantyādvaktumaśakyam| taccāvidanna kaścidatra tathā yatnaṃ kuryādityāśaṅkyāha - - - - ---------------------------------------------------------| nānārūpairasaṅkhyeyairvikāraiḥ kupitā malāḥ||30|| tāpayanti tanuṃ tasmāttaddhetvākṛtisādhanam| śakyaṃ naikaikaśo vaktumataḥ sāmānyamucyate||31||
Sa. yattadornityasambandhāt yasmāditi labhyate| yasmānnānārūpaiḥ-anekaprakāraiḥ, asaṅkhyeyaiḥ-gaṇanāṃ samatītaiḥ, vikāraiḥ-jvarādibhiḥ, malā-vātapittaśleṣmāṇaḥ, kupitāstanuṃ-dehaṃ, tāpayanti-duḥkhayanti| tasmāttaddhetvākṛtisādhanaṃ śakyaṃ naikaikaśo vaktuṃ-ayamasya vikārasya heturiyamākṛtiridaṃ lakṣaṇamidamasya sādhanaṃ-cikitsitamiti| ataḥ sāmānyamucyate|
Ā. rā. atha hetuḥ| tadviśeṣāṇāṃ niḥśeṣaṃ nirūpathitumaśakyatvātsāmānyaṃ vācyam| tadevāha-nānārūpairiti| vikārāṇāmasaṅkhayatvaṃ prativikāraṃ ca rūpāṇām| atastadhetvādi prakṛtivikāraṃ vaktumaśakyam, sādhāraṇaṃ tūcyate|
atraiva hetvantaramāha - - - - doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvamapyahaḥ||32|| chāyāmatyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnamapyadaḥ| vikārajātaṃ vividhaṃ trīn guṇānnātivartate||33|| tathā svadhātuvaiṣamyanimittamapi sarvadā| vikārajātaṃ trīndoṣāṇ-----------------------|34|
Sa. sarveṣāṃ rogāṇāṃ yasmāddoṣā evaikakāraṇam| ekaṃ-pradhānaṃ ca tatkāraṇaṃ-nimittamekakāraṇam| yadi vā sarveṣāṃ rogāṇāṃ doṣā ekaṃ-tulyaṃ kāraṇam, samānaṃ kāraṇamityarthaḥ| evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ| doṣā eva kāraṇam, nāparaṃ kiñcidvastujātam| atra dṛṣṭāntamāha-yathetyādi| pakṣī-prācikādiḥ, yathā sarvataḥ-samantāt, paripatan-bhraman, sarvamapyahaḥ-sakalamapi divasam, ātmīyāṃ chāyāṃ nātyeti-nātikrāmati, tayā vinā kṣaṇamapyasau nopalabhyata ityarthaḥ| tathā anyadapi nidarśanamāha-yathā vetyādi| yathā vā kṛtsnaṃ-niravaśeṣam, etadvikārajātaṃ-sthāvarajaṅgamādibhedabhinnaṃ jarāyujāṇḍajādibhedabhinnaṃ vā, vividhaṃ-nānāprakāraṃ, trīn guṇān-sattvarajastamaḥsaṃjñān, nātivartate-nātyeti, tribhiretairvirahitaṃ na jātucidbhavatītyarthaḥ| tathā svadhātvityādi| dhātavo-doṣadhātumalāḥ śarīradhāraṇasāmānyāt, teṣāṃ vaiṣamyaṃ-svalakṣaṇato'nyathātvam, svadhātuvaiṣamyaṃ nimittaṃ yasya tadvikārajātaṃ trīn doṣānātikrāmati, tridoṣarahitaṃ na sambhavatītyarthaḥ| dhātuvaiṣamyaṃ ca pratirogamanyādṛśatvānnānāvidham| yattu yena dhātuvaiṣamyeṇa janyate, tattasya svaṃ-svīyaṃ bhavati| yeṣāṃ tu rogāṇāṃ devagrahādi nimittaṃ na teṣu tathā doṣānubandhaḥ, āgantukatvāt| āgantukanijayorhyayameva bhedaḥ,-yadāgantukeṣu prathamaṃ rogodbhūtiḥ paścāddoṣānubandhaḥ, nijeṣu prāgdoṣānubandha iti| ye tu vyācakṣate,-sve ca te dhātavaśca teṣāṃ vaiṣamyamiti| teṣāṃ nāyamarthaḥ pratipāditaḥ syāt| svagrahaṇaṃ cātiricyate| yataḥ śarīrāntarāvasthāyino doṣā vātādayaḥ śarīrāntare rogaṃ janayituṃ nālam| tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ śreyaḥ|
Ā. rā. tatra doṣahetureva sādhāraṇo rogahetuḥ| tatra yuktimāha-doṣā eveti| doṣā eva kāraṇam, doṣāḥ kāraṇamevetyevaikaśabdābhyāmucyate| atrārthe dṛṣṭānradvayam, yathā pakṣī deśabhede'pi chāyāsambandhaṃ na tyajati, tathā vikāro doṣasambandham| yathā ca mahadādipṛthivyantaṃ kāryaṃ guṇasambandhaṃ na tyajati| kiṃ doṣajameva doṣasambandhaṃ na tyajati ? netyāha-tatheti| svadhāturvaiṣamyanimittamiti yo dhāturyasya rogasyādhiṣṭhānasvenoktaḥ sa tasya svadhātuḥ tasya vaiṣamyaṃ-kṣayo vṛddhirvikṛtatvamunmārgatvaṃ vā tannimittaṃ yasya tattathā| rasajādīnāmapi doṣairvinā notpatiḥ|
---------------------------------------------------------| ----------------------------teṣāṃ kope tu kāraṇam||34|| arthairasātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣkṛtam| hīnātimithyāyogena bhidyate tatpunastridhā||35||
Sa. teṣāṃ-vātādīnāṃ, kope kāraṇam,-asātmyaiḥ-anucitaiḥ, arthaiḥ-śabdasparśarūparasagandhākhyaiḥ, śrotratvakcakṣūrasanaghhrāṇākhyānāmindriyāṇāṃ yaḥ saṃyogaḥ, tathā kālaḥ-śītoṣṇavarṣālakṣaṇo duṣṭaḥ, tathā karma-caihikamanyajanmajaṃ ca, yad duṣkṛtaṃ-aśubham, etattrayaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ kope hetuḥ| tuśabdaḥ samuccaye| na kevalaṃ rūkṣādayo vātādīnāṃ kope kāraṇam, yāvadasātmyendriyārthasaṃyogādirapi| etacca (tat)- pūrvoktaṃ doṣakopakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādibhedena tridhā bhinnamapi, punaḥ-bhūyaḥ, tridhā-triprakāraṃ, bhidyate| katham ? hīnātimithyāyogabhedena|
Ā. rā. doṣakopahetumāha-teṣāmiti| sa ca trividhaḥ,-asātmyāviṣayasevā duṣkālo duṣkarma ceti| so'pi pratyekaṃ trividhaḥ,-hīnayogo'tiyogo mithyāyogaśceti|
tāneva hīnātimithyāyogān darśayannāha - - - - hīno'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā| atiyogo'tisaṃsargaḥ, sūkṣmabhāsurabhairavam||36|| atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca| yadakṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyāyogaḥ sa dāruṇaḥ||37|| evamatyuccapūtyādīnindriyārthān yathāyatham| vidyāt--------------------------------------------|38|
Sa. arthena-śabdādinā, svenendriyasya-śrotrādeḥ, alpo yaḥ saṃyogaḥ sa hīnaḥ-hīnayogaḥ| naiva veti| athavā sarvasarvikayā tenārthena na saṃyogaḥ, so'pi hīnayogaḥ| tasyaivendriyasya svenārthena yo'tisaṃsargaḥ-atisevālakṣaṇaḥ, sa tasya svenārthenātiyogaḥ| tathā, sūkṣmabhāsurabhairavamityādi yadakṣṇā vīkṣyate-nayanenālokyate, sa tasya cakṣurindriyasya svenārthena mithyāyogaḥ| evamanayā diśā sūkṣmabhāsurabhairavam, tathā atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca yadakṣṇā rūpaṃ vīkṣyate, sa dāruṇo mithyāyogaḥ, timirādihetutvāt| evaṃ-anayā cakṣuṣo rītyā, anyānapīndriyārthān yathāsvamindriyāṇāmatyuccapūtyādīn mithyāyogarūpān vidyāt| yadā'tyuccaparuṣeṣṭavināśabhīṣaṇādyaniṣṭaḥ śabdaḥ śrotrendriyeṇa gṛhyate, tadā śrotrendriyasya svenārthena śabdākhyena mithyāyogaḥ| yadā pūtiviṣṭhādyaniṣṭo gandho ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, tadā ghrāṇendriyasya svenārthena gandhākhyena mithyāyogaḥ| yadā snānānulepanādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmakramasevanena sparśaḥ sparśanendriyeṇa gṛhyate, tadā sparśanendriyasya svenārthena sparśākhyena mithyāyogaḥ| tathā, rasanendriyeṇa yo raso'paripāṭyā yujyate, tathā'pathyadravyaniviṣṭo'pi yo raso rasanendriyeṇa gṛhyate, sa tasya rasanendriyasya svena rasākhyenārthena mithyāyogaḥ|
Ā. rā. tatrāsātmyaviṣayasevāyāstraividhyaṃ lakṣayatihīno'rtheniti| indriyasya-cakṣurādeḥ, svenārthena-rūpādinā, alpaḥ saṃyogo naiva vā yogo-hīnayogaḥ, viṣayotkaṇṭhāyā anivṛttirhīnatvamityarthaḥ| utkaṇṭhānivṛttāvapi sevanaṃ-atiyogaḥ| sūkṣmādirūpasevā, atyuccādiśabdasevā, pūtyādigandhasevā, atyamlādirasasevā, atiśītādisparśasevā ca, mithyāyogaḥ| bhāsuraṃ-atidīptam| bhairavaṃ-bhayaṅkaram| vipriyaṃ-dviṣṭam|
kālastu śītoṣṇavarṣābhedāttridhā mataḥ||38|| sa hīno hīnaśītādiratiyogo'tilakṣaṇaḥ| mithyāyogastu nirdiṣṭo viparītasvalakṣaṇaḥ| ---------------------------------------------------------||39||
Sa. kālaḥ punaḥ śītoṣṇavarṣābhedena tridhā-triprakāro mato munīnām| tatra hemantaśiśiralakṣaṇaḥ-śītaḥ| uṣṇo-vasantagrīṣmalakṣaṇaḥ| prāvṛṭśarallakṣaṇo-varṣākhyaḥ| sa ca kālo hīnaśītādirhinayogalakṣaṇaḥ| atiyogo'timātrayogalakṣaṇaḥ| viparītaṃ svaṃ-śītoṣṇavarṣākhyaṃ, lakṣaṇaṃ yasya kālasya, sa viparītasvalakṣaṇo mithyāyogaḥ| guṇaguṇinorabhedopacārāt kāla evamucyate| tatra yathā,-hemante śītasyālpatvaṃ hīno yogaḥ, tasminneva hemante'tiśaityamatiyogaḥ, tasminneva hemanta auṣṇyaṃ mithyāyogaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| evaṃ śaradvasantayorapi yanmandavarṣoṣṇatvaṃ svalakṣaṇaṃ tadyadā hīnataraṃ syāt, so'pi hīnayogaḥ| evamatiyogā (gamithyā) yogayorapi yojyam|
Ā. rā. duṣkālasya traividhyaṃ lakṣyati-kālastu śītoṣṇavarṣābhedāditi| śītoṣṇavarṣābhedāntrividhasya kālasya śītādīnāmalpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vaiparītyaṃmithyāyogaḥ|
kāyavākcittabhedena karmāpi vibhajettridhā| kāyādikarmaṇo hīnā pravṛttirhīnasaṃjñakaḥ||40|| atiyogo'tivṛttistu, vegodīraṇadhāraṇam| viṣamāṅgakriyārambhapatanaskhalanādikam||41|| bhāṣaṇaṃ sāmibhuktasya rāgadveṣabhayādi ca| karma prāṇātipātādi daśadhā yacca ninditam||42|| mithyāyogaḥ samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtam| ---------------------------------------------------------|43|
Sa. yathā kālastridhā nirūpitaḥ, tathā karmāpi kāyavākcittabhedena triprakāraṃ vibhajet| tatra kāyakarmaṇastathā vākkarmaṇastathā cittakarmaṇo hīnā yā pravṛttiḥ sa hīnasaṃjñako yogaḥ| atipravṛttistvatiyogaḥ| kāyādikarmaṇo mithyāyogamadhikṛtyāha-vegodīraṇetyādi| "vegodīraṇadhāraṇam" ityārabhya yāvat "patanaskhalanādikam" yadetat kāyikaṃ karma, tasya karmaṇa evaṃrūpasya yā pravṛttiḥ sa kāyakarmaṇo mithyāyogaḥ| viṣamāṅgaiḥ kriyā-karma, viṣama ārambhaḥ-ubhayalokaviruddhaḥ, tathā, viṣamapatanam, viṣamaskhalanam, ādiśabdena viṣamagamanādīnāṃ grahaṇam| sāmibhuktasya-ardhabhuktasya, yadbhāṣaṇaṃ-jalpanam, evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa vākkarmaṇo mithyāyogaḥ| rāgadveṣabhayādi yadetanmānasaṃ karma, tasya karmaṇa evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa cittakarmaṇo mithyāyogaḥ| tathā, dinacaryādhyāyoktaṃ yatprāṇātipātādi daśadhā-daśaprakāraṃ, karma ninditaṃ-aśubhaṃ nirdiṣṭaṃ "hiṃsāsteya" ityādinā granthena, tacca yathāyathaṃ kāyavākcittānāṃ karmaṇāṃ mithyāyogaḥ| samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtaṃ-asmin loke kṛtamanyatra vā loke kṛtaṃ-ācaritaṃ sarvamevaṃ mithyāyogaḥ|
Ā. rā. duṣkarmaṇastraividhyaṃ lakṣyati-kāyavākacittabhedeneti| kāyikavācikamānasabhedāntrididhasya karmaṇaḥ pravṛ tteralpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vegodīraṇādi rūpatvaṃ-mithyāyogaḥ| dharaṇaṃ-vegadhāraṇam| viṣamaiḥ-dusthitairaṅgaiḥ, kriyāḥ-ceṣṭāyā ārambhaḥ| sāmibhuktasya bhāṣaṇaṃarddhabhojane maunatyāgaḥ| prāṇātipātādi-hiṃsādi,"hiṃsāsteyānyathākāmam" ityādinā dinacaryāyāmuktam (ślo. 21)| iha-asmin janmani| amutra-prāgjanmani| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "ta ete'tiyogādayaḥ sāmānyato'nupaśayalakṣaṇāḥ| sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣāmakvivarjanam| atha karmakālāḥ punaḥ samyagyogenopaśayādbhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ| tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante'nugṛhanti ca| śeṣā rasakarmakālastusarvaṃ deham| api ca| sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn vyavasyet| sarveṣāṃ punārvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyaniviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣā nānyonyamanubandhantīṣadvā'nudandhatyabalā vā na tadā'bhinirvartante vā| viparyayeṇa viparītāḥ| tathā'nyaḥ pradhāna eva rogo'nyasya pradhānasya heturbhavati| yathā, jvaro raktapittasya, raktapittaṃ vā jvarasya, tau śvāsasya plīhā jaṭharasya, te śvayathoḥ, arśāṃsi gulmodaratīsāragrahaṇīnām pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ, tau kṣayasya, kṣayaḥ śoṣasya| ekaścāpacāro nimittamekasyavyādheḥ, bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ| tadvadekaṃ liṅgam| evameva praśame'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope| tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta| tatrāgamato rogamekaikamevaṃprakopaṇamevayonimevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃśabdarūpagandhasparśarasamevapūrvarūpamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayānvitamevamudakarmevaṃnāmānamṃnāmānam| tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttirathavā nivṛttiḥ pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvaṇesaṃsthānapramāṇopacayacchāyāviṇmūtraccharditādikamantrakūjanamaṅgulphādisādisphaṭanaṃ dehe śakṛhraṇādigandhaṃ śītoṣṇastambhaspandana ślakṣṇakhāsparśaṃ ca prakṛtitrikṛtiyuktam| āsyarasaṃ tu praśnena, tathā succhardadu cchardatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatraṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca| tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca| anumānanastu yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam, makṣikopasarpaṇena mādhuryam, tathā'gniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ, doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ, prakṛtisatvāsārasatmavalalānyuśīlaneneti| bhavanti cātra| jñānabuddhi pradīpena yo nāviśati yogavit| āturasyāntarātmānaṃ na sarogāṃścikitsati|| dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyā prakāśakau| tadyathaiko guruvyādhiḥ sattvadehabalāśrayāt|| laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhistvato'nyathā| bāhyāvaya va mātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ|| tato'lpavīryaṃ vā viparītamato~thavā| pathyaṃ viparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇāṃ|| jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate| bubhusteta bhiṣak tasmāttatvaṃ tantrānuśīlanāt|| abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā| na jātu skhalati prājño viṣame apikriyāpathe|| āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastayā''gantumatipravṛrddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyak jñātvā tataḥ karma samārabheta||" iti|
---------------------------------------------------------| nidānametaddoṣāṇāṃ, kupitāstena naikadhā||43|| kurvanti vividhān vyādhīn śākhākoṣṭhāsthisandhiṣu| ---------------------------------------------------------|44|
Sa. nidānametaddoṣāṇāṃ 'kope' iti vākyaśeṣaḥ| kupitāstena-nidānena, naikadhā| kiṃ tarhi ? anekaprakāreṇa, vyādhīn vividhān-nānāprakārān kurvanti| kupitā doṣā iti vacana (vibhakti) vipariṇāmena sambandhaḥ| kva vyādhīn kurvanti ? ityāha-śākhetyādi| śākhāśca koṣṭhaścāsthīni ca sandhayaśca teṣu|
Ā. rā. doṣahetumupasaṃharati-nidānametaditi| doṣaheto rogahetutvamāha-kupitāsteneti| tena-nidānena| naikayā vividhāniti hetvānantyāt kopānantyam| tasmādrogānatyam| doṣā eva kāraṇagityuktam| tannirvāhārthamāha-śākhākoṣṭhāsthisandhiṣviti| śākhādīnāmādhāratvam, na kāraṇatvam|
śākheti kimucyate| ityāha - - - - ---------------------------------------------------------| śākhā raktādayastvak ca bāhyarogāyanaṃ hi tat||44|| tadāśrayā maṣavyaṅgagaṇḍālajyarbudādayaḥ| bahirbhāgāśca durnāmagulmaśophādayo gadāḥ||45||
Sa. śākhā raktādayaḥ ṣaḍdhātavastvak ca| tadbāhyarogāyanaṃ,-bāhyānāṃ rogāṇāmayanaṃ-sthānam| hiśabdo yasmādarthe| yasmādbāhyānāṃ rogāṇāmayanam, atastadāśrayā maṣavyaṅgādayo rogā bahirbhāgā ucyate| ādiśabdena visarpavidradhyādīnāṃ parigrahaḥ| durnāmetyādi| bahirbhāgāścetyatra ca śabdo bhinnakramaḥ, śophādaya ityasmādanantaraṃ draṣṭavyaḥ| durnāmagulmaśophādayaśca bahirbhāgā ityarthaḥ|
Ā. rā. tatra śākhāṃ vyācaṣṭe-śākheti| raktādayodhātavastvak ca-śākhā| sā ca bāhyarogāyanaṃ,-bahirmārgo rogāṇām| te ca rogā maṣādayaḥ| maṣavyaṅgau-kṣudrarogeṣu| gaṇḍālajī-mukharogeṣu| bahirbhāgā iti durnāmādīnāṃ viśeṣaṇamantarbhāganivṛttyartham|
antaḥkoṣṭho mahāsrota āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ cchardyatīsārakāsaśvāsodarajvarāḥ||46|| antarbhāgaṃ ca śophārśogulmavīsarpavidradhi| ---------------------------------------------------------|47|
Sa. koṣṭhaḥ kathyate antaḥ, tathā mahāsrotaḥ, tathā āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ-antarbhāgāśrayāḥ cchardyādayo rogāḥ| na kevalamete eva chardyādayo'ntarbhāgāśrayā yāvacchophārśogulmavīsarpavidradhyādīnāṃ antarbhāgatvaṃ ca| śophādīnāṃ vidradhyantānāṃ samāhāradvandvanirdeśenaiva sambandhaḥ|
Ā. rā. koṣṭhaṃ vyācaṣṭe-antaḥkoṣṭha iti| antaḥantarmārgo rogāṇām| mahāstroto-mahāvivaram| āmāśayo-yatrāmamannaṃ tiṣṭhati| pakvāśayo-yatra pakvam| tatsthānāḥ-koṣṭhāśritāḥ| antarbhāgamiti śophādīnāṃ viśeṣaṇaṃ bahirbhāganivṛtyartham| samāhāradvandvadekatvanapuṃsakatve|
idānīṃ madhyamaṃ rogamārgaṃ vakti - - - - ---------------------------------------------------------| śirohṛdayabastyādimarmāṇyasthnāṃ ca sandhayaḥ||47|| tannibaddhāḥ śirāsnāyukaṇḍarādyāśca madhyamaḥ| rogamārgaḥ sthitāstatra yakṣmapakṣavadhārditāḥ||48|| mūrdhādirogāḥ sandhyasthitrikaśūlagrahādayaḥ| ---------------------------------------------------------|49|
Sa. śirohṛdayādīni madhyamo rogamārgaḥ| asthnāṃ ca sandhaya ityevaṃ nirdeśenedaṃ bodhayati,-nātra dvayaṃ vivakṣitamasthīni ca sandhayaśceti, kiṃ tarhi ? asthnāṃ sambandhinaḥ sandhaya iti| sandhayo hyanye'pi santi| tathā ca vakṣyati (hṛ. śā. a. 4|38) - "māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ|" iti| tannibaddhāḥ,-teṣu-asthisandhiṣu, nibaddhāḥ, saṃlagnā ityarthaḥ| śirāḥ snāyavaḥ kaṇḍarāśca ādayo (ādyā) yeṣāṃ dhamanīkūrcādīnāṃ te| ca śabdāt pūrvoktāśca| tatra-madhyame rogamārge, yakṣmādayo gadāstrikaśūlagrahādyantāḥ| mūrdhādītyatrādiśabdena hṛdayabastyādiparigrahaḥ| sandhyasthitrike śūlāni, sandhyasthitrike grahā iti yojyam| ādiśabdena pakṣagrahādayo vātavikārā gṛhyante| yakṣmaṇo'tra marmāsthisandhyadhiṣṭhānatvātpūrvaṃ nirdeśaḥ| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 5|5) - "tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān śirāśca prapīḍayan||" ityādi|
Ā. rā. asthisandhīn vyācaṣṭe-śirohṛdayeti| marmāṇi marmanibaddhāḥ śirādayaśca, asthisandhayaḥ| te ca madhyamorogamārgaḥ| tadāśritā yakṣmādayaḥ| yakṣmā-rājayakṣmā| pakṣavadhaḥ-ekāṅgarogaḥ| arditaḥ-ekāyāmaḥ, grahaḥ-stabdhatvam, sandhyasthitrikeṣveva|
idānīṃ vāyoḥ karmāṇyāha - - - - ---------------------------------------------------------| sraṃsavyāsavyadhasvāpasādaruktodabhedanam||49|| saṅgāṅgabhaṅgasaṅkocavartaharṣaṇatarṣaṇam| kampapāruṣyasauṣiryaśoṣaspandanaveṣṭanam||50|| stambhaḥ kaṣāyarasatā varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā| karmāṇi vāyoḥ--------------------------------------|51|
Sa. sraṃso-hanvādisandherbhraṃśaḥ| vyasanaṃ-vyāso, vikṣepaṇamaṅgapratyaṅgāderyathā''kṣepakādiṣu| vyadhaḥ-tāḍanamiva mudgarādinā| svāpaḥ-suptiḥ karmaṇyacaitanyam| sadanaṃ-sādaḥ, aṅgānāṃ kriyāsvasāmarthyam| ruk-satataṃ śūlam| todo-vicchinnaṃ śūlam| bhedanaṃ-bhedo, vidāraṇamivāṅgasya| saṅgo-mūtrapurīṣādeḥ svāśayebhyo'niḥsāro vāksaṅgādayaśca| aṅgānām-jaṅghoruprabhṛtīnāṃ, bhaṅga iva bhaṅgaḥ-cūrṇanamiva,-aṅgabhaṅgaḥ| saṅkocanaṃ-saṅkocaḥ, śirādīnām| vartanaṃ-vartaḥ, purīṣādīnāṃ piṇḍīkaraṇam| harṣaṇaṃ-romṇāmūrdhvībhāvaḥ| tarṣaṇaṃ-tarṣaḥ, tṛṭ| kampaḥ-ativepanam| spandanaṃ hi-kiñciccalanam| pāruṣyaṃ-paruṣatvam| sauṣiryaṃ-asthnām| śoṣaḥ-śoṣaṇam| veṣṭanaṃ-grathanamivāṅgasya| stambho-bāhūrujaṅghādīnāṃ saṅkuñcanādyabhāvaḥ| kaṣāyarasatā-kaṣāyarasāsvādatvam| varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā-śyāvāruṇau varṇāvityarthaḥ| etāni vāyoḥ karmāṇi|
Ā. rā. athākṛtiḥ| tatra vātarogāṇāṃ lakṣaṇamāhasraṃsavyāseti| sraṃsaḥ-śaithilyam| vyāsaḥ-asaṅkocatvam| vyadhaḥ sūcīviddhasyeva vyathā| svāpaḥ-sparśājñānam| sādaḥ-svakāryākṣamatvam| ruk-śūlam| todaḥ-totreṇeva vyathā| bhedanaṃ-bhidyamānasyeva vyathā| saṅgaḥ-avarodhaḥ| aṅgaḥ-unmārgagamanam, aṅgergatyarthatvāt| bhaṅgovakratā| saṅkocaḥ-aprasāryatvam| vartaḥ-piṇḍitatvaṃ harṣaṇaṃ-kaṇṭakitatvam| tarṣaṇaṃ-pipāsā| kampaḥ-calanam| pāruṣyaṃ-rūkṣaṇam| veṣṭanaṃ-valanam| stambhaḥ-niṣkriyatvam| aruṇaḥ-īṣadraktaḥ| sraṃsādīni kupitavāyoḥ karmāṇi|
atha pittasyāha - - - - ---------------------------------------------------------| ----------------pittasya dāharāgoṣmapākitāḥ||51|| svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrcchanaṃ madaḥ| kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ||52||
Sa. dāhādīni pittasya karmāṇi| sarvāṅgīṇastāpo-dāhaḥ| rāgo-lauhityam| ūṣmā-auṣṇyam| pākitā-pākakartṛtvam, ajīrṇeṣu vraṇeṣvanne ca| svedanaṃ-svedaḥ| kledaḥ-śoṇitādivikāraḥ| srutiḥ-srāvaḥ| kothaḥ-kledasyātiśayaḥ, avicchinnatvam| sadanaṃ-sādaḥ| mūrcchanaṃ-bhramaḥ| mado-vakṣyamāṇo rogaviśeṣaḥ| rasau-āsvādau, kaṭukāmlau| varṇaḥ pāṇḍurāruṇābhyāmanyaḥ-śuklalohitavarṇaniṣedhena taccheṣanānāvarṇasambhavaḥ sūcyate|
Ā. rā. pittarogāṇāṃ lakṣaṇamāha-pittasyeti| dāhaḥ-santāpaḥ| rāgo-rañjanam, varṇāntaropamardena svataṇāpādanam| ūṣmā-uṣṇatvam| pākitā-pācakttvam svedodharmaḥ| gharmaḥ| kledo-malārdratvam| strutiḥ-srāva| sadanaṃ-sādaḥ| mūrcchanaṃ-mohaḥ| kaṭukaḥ-tikto rasaḥ,"kaṣāyatiktamadhuraṃvātādiṣu mukhaṃ kramāt|" iti vacanāt|
śleṣmakarmāṇyāha - - - - śleṣmaṇaḥ snehakāṭhinyakaṇḍūśītatvagauravam| bandhopalepastaimityaśophāpaktyatinidratāḥ||53|| varṇaḥ śveto rasau svādulavaṇau cirakāritā| ---------------------------------------------------|54|
Sa. kaphasya snehādīni karmāṇi| snehaḥ-snaigdhyam| kāṭhinyaṃ-amṛdutvam| kaṇḍūḥ-kharjūḥ| śītatvaṃ-śītasadbhāvaḥ| gauravaṃ-gurutvam| bandhaḥ-srotasām| asthyādīnāmupalepaḥ| staimityaṃ-gātrāṇāmapaṭutvam| kāye varṇaḥ śuklaḥ| rasau ca madhurapaṭū| cirakāritā-kāryādau viśrabdhatvam| nanu, vāyoramūrtatvādvarṇarasatvopalabdhiranupapannā| amūrtasya hi varṇarasau dūrotsāritau| naitadasti| na hi sarvāṇi kāryāṇi kāraṇasadṛśānyeva bhavanti| tathā cendriyebhyo jaḍebhyo buddherajaḍāyā utpattirdṛṣṭā| tasmāt kāraṇasadṛśāni kāryāṇīti prāyikametat, acintyatvācca dravyaprabhāvasya| vāyoḥ sakāśāt kaṣāyarasatā śyāvāruṇavarṇotpattiścānvayavyatirekasiddhā kathamiva nivāryatām| ityevaṃ doṣāṇāṃ karmāṇyupadiṣṭāni| tadvikārāśca saṅgraha uktāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (?) (sū. a. 20) -"aśītirvātajā rogāścatvāriṃśacca pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāścaiva sthūlā nānātmajā matāḥ|| 1|| nakhabhedaḥ pādaśūlaṃ suptirbhraṃśo vipādikā| khuḍo gulphagraho jānuviśleṣo jānukuñcanam|| 2|| piṇḍikodveṣṭanaṃ sādaścorvoḥ stambhaśca gṛdhrasī| pāṅgulyaṃ bhraṃśaśūlaṃ ca gude stambhastu mehane|| 3|| muṣkākṣepaḥ śroṇibhedo vaṅkṣaṇānāha eva ca| udāvarto'tha viḍmedaḥ pārśvapṛṣṭhatrikagrahāḥ|| 4|| khañjavāmanakubjatvaṃ hṛddravodaraveṣṭakau| hṛnmoho vakṣanistodaḥ śoṣodvātau tathorasaḥ|| 5|| bāhuśoṣo hanugrīvāmanyāstambhauṣṭhabhedanam| dantabhedo'tha śaithilyaṃ kaṇṭhodhvaṃso'tha vāggrahaḥ|| 6|| kaṣāyāsyatvamūkatve mukhaśoṣo rasājñatā| ghrāṇānāho'jñatā gandhe'śabdoccaiḥśravaṇaṃ tathā|| 7|| bādhiryaṃ karṇaśūlaṃ ca vartmastambhanakuñcanam| timiraṃ cākṣiśūlaṃ ca bhrūvyudāso'tha netrayoḥ|| 8|| lalāṭaśaṅkhabhedau ca keśabhrūsphuṭanaṃ tathā| śirorujā'rditaṃ jṛmbhā pralāpo vepathurbhramaḥ|| 9|| ekāṅgavyādhirāyāmaḥ pakṣāghāto'patantrakaḥ| daṇḍakaḥ svapnanāśaśca glāniḥ paruṣarūkṣatā|| 10|| viṣādo'thānavasthānamaruṇaśyāmavarṇatā| ityaśītiḥ samākhyātā rogā vātasamudbhavāḥ|| 11|| antardāho vidāhaśca ploṣauṣau davathurdavaḥ| atyūṣmā cāṃsadāhaśca svedo'tyamlakadhūmakau|| 12|| raktakledo'ṅgagandhaśca gātrāvayavaśātanam| tvaḍmāṃsadaraṇaṃ māṃsakledaścarmadalaṃ tathā|| 13|| raktavisphoṭakaḥ koṭhaḥ pittāsṛgraktamaṇḍale| nīlikā kāmalā kakṣyā gātre haritapītatā|| 14|| pūtitiktāsyatā tṛṣṇā lohagandhāsyatā tathā| jīvādānamatṛptiśca praveśastamasastathā|| 15|| galāsyagudameḍhrākṣipāko hāridratā'pi ca| nakhākṣimūtraśakṛtāṃ, catvāriṃśattu pittajāḥ|| 16|| staimityaṃ gauravaṃ tṛptirālasyamatinidratā| tandrā''syasrāvamādhurye pralopo hṛdayasya ca|| 17|| sādaḥ kaṇṭhapralepaśca śleṣmodgiraṇameva ca| malādhikyamatisthaulyaṃ dhamanī pratisañcayam|| 18|| udardo galagaṇḍaśca śaityaṃ śvetāvabhāsatā| viṇmūtranakhanetrāṇāṃ śuklatā ca kaphāmayāḥ|| 19|| yathāsthūlaṃ vikārāṇāṃ catvāriṃśamidaṃ śatam| hṛdādau śūlavaddāho yo'ntardāhaḥ sa kīrtitaḥ|| 20|| pāṇipādāṃsamūleṣu santāpo vividhastu yaḥ| sa vidāha iti prokto, dāhaḥ prādeśikastu yaḥ|| 21|| agnyarciṣeva niḥsvedaḥ sa ploṣaḥ parikīrtitaḥ| oṣaḥ sarvāṅgikastīvro dāhaḥ svedāratipradaḥ|| 22|| davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate| mukhauṣṭhatāluṣu davaścāmlodgiraṇamamlakaḥ|| 23|| dhūmāyanaṃ śiroghhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmakaḥ| pramīlakastu staimityaṃ gurutā'ṅgasya gauravam|| 24|| āhārānabhilāṣastu tṛptiḥ syādviṣayāgrahaḥ| nidrārtasyeva tandrā syāccheṣāḥ prathitanāmakāḥ|| 25||
Ā. rā. śleṣmārogāṇāṃ lakṣaṇamāha-śleṣmaṇa iti| snehaḥ-snigdhatvam| bandhaḥ-saṃśleṣaḥ| upalepo-litptatvam| staimityaṃ-ālasyam| śophaḥ-śvayathuḥ| apaktiḥ-apākaḥ| cirakāritā-cireṇa rogavṛddhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 20) - "atha kupitā vātādayo nānāvidhaurvikāraiḥ śarīramupatāpayanti| āviṣakṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ, catvāriṃśat pittasya, viṃśatiḥ śleṣmaṇaḥ| tatra vātavikārāḥ, tadyathā,-nakhabhedo|1| vipādikā|1| pādaśūlam|3| pādabhraśaḥ|4| suptapādatā| 5| vātakhuḍatā| 6| gulphagrahaḥ|7| piṇḍikodveṣṭanam|8| gṛdhrasī|9| jānubhedo|10| jānuviśleṣaḥ|11| ūrusādaḥ|12| paṅgutvam|14| gudabhraṃśo|15| gudārtiḥ|16| vṛṣaṇākṣepo|17| meḍhrastambho|18| vaṅkṣaṇānāhaḥ|19| śroṇibhedo|20| viḍbhedaḥ |21| udāvartaḥ|22| khañjatvam|23| kuñatvam|24| vāmanatvam|25| trikagrahaḥ|26| pṛṣṭhagrahaḥ| 27| pārśvāvamardanam|28| udarāveṣṭo|29| hṛnmoho| 30| hṛddravo|31| vakṣauddharṣo|32| vakṣauparodhaḥ|33|vakṣastodo|34| bāhuśoṣo|35| grīvāstambho|36| manyāstambhaḥ |37|kaṇṭhodhvaṃso|38|hanustambhaḥ|39| tālvoṣṭhabhedo|40| dantabhedo|41|dantaharṣo|42| dantaśaithilyam|43| mūkatvam|44| vāksaṅgaḥ|45| pralāpaḥ|46| kaṣāyāsyatā|47| mukhaśoṣo|48| rasājñatvam|49| ghhrāṇanāśaḥ|50|karṇaśūlam|51| aśabdaśrutiḥ|52| uccaiḥśrutiḥ|53| bādhiryam|54| vartmastambho|55| vartmasaṅkocaḥ|56| timiram|57| akṣiśūlam|58| akṣivyudāso|59| bhrūvyudāsaḥ|60| śaṅkhabhedo|61| lalāṭabhedaḥ|62| śiroruk|63|keśabhūmisphuṭanam|64| arditam|65| ekāṅgarogaḥ||66| sarvāṅgarogaḥ|67| ākṣepako|68| daṇḍakaḥ|69| śramo|70| bhramo|71| vepathuḥ|72| jṛmbhā|73| glāniḥ|74|viṣādo|75| raukṣyam|76| pāruṣyam|77|śyāvāruṇāvabhāsatvam|78| svapnaḥ|anavasthitacittatā ca|80| pittavikārāḥ punaḥ-oṣaḥ |1| ploṣo|2| davo|3| davathuḥ|4| vidāhaḥ|5| aṃsadāhaḥ|6| tvagdāhaḥ|7| antardāhaḥ|8|dhūmakaḥ|9| amlakaḥ|10| ūṣmādhikyam|11| atisvedaḥ|12| aṅgagandhaḥ|13| aṅāvayavasadanam|14| śoṇitakledo|15| māṃsakledaḥ|16| tvahyāṃsadaraṇam|17| carmadaraṇam|18| raktakoṭho|19| raktavisphoṭo|20|raktamaṇḍalāni|21| raktapittam|22| haritatvam|23| hāridratvam|2| nīlikā|25| kakṣyā|26|kāmalā|27| tiktāsyatā|28| lohitagandhāsyatā|29|pūtimukhatvam|30|tṛṣādhikyam|31| atṛptiḥ|32|āsyapāko|33| galapākaḥ|34| akṣipākaḥ|35| pāyupāko|36| meḍhrapāko|37|jīvādānam|38| tamaḥpraveśo|39| haritahāridranetramūtraśakṛtvaṃ|40| śleṣmavikārāstu-tṛtptiḥ|1| tandrā|2|nidrādhikyam|3| staimityam|4|gurugātratā|5|ālasyam|6|mukhamādhuryam|7| prasekaḥ|8| śleṣmodgiraṇam|9| malādhikyam|10| balāso|11|hṛdayopalepaḥ|13| kaṇṭhalepo|13| dhamanīpraticayo|14| galagaṇḍaḥ|15|atisthaulyam|16| śītāgnitvam|17| udardaḥ|18| śvetāvabhasatā|19| śvetanetramūtraśakṛtvaṃ ca|20| tatra sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ|svedāratimān-oṣaḥ| prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva dāhaḥ-ploṣaḥ| mukhauṣṭhatāluṣu dāho-davaḥ| cakṣurādīndriyeṣu dāho-davathuḥ| pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāhaḥ| koṣṭhadāhaḥ-antardāhaḥ, koṣṭhasyāntarmāgasaṅgrahāt| śirogrīvāghFhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ-dhūmakaḥ| sāntardāhahṛdayaśūlo'mlodgāraḥ-amlakaḥ| śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni-kledaḥ| māṃsasya tu kṛṣṇatā daurgandhyaṃ ca| bāhyatvaksaṃhatiḥ-carma| koṣṭhagauravādāhārāspṛhātṛptiḥ| anye punarāhuḥ,-annānabhinandanāttṛtpiriva tṛptiḥ-arocakaḥ| nidrārtasyeva viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| staimityaṃ tupramīlakaḥ, ityanyaiḥ paṭhitam| upalepa iva-upalepaḥ| tadatiśayaḥ-praticayaḥ,-atipūraṇam| agneratimandatā-śaityam| uro'bhiṣyandaḥ-udardaḥ| keṣāṃcicchītavepathuḥ-udardaḥ| anye punarāhuḥ-'śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ syādudardaḥ sa kaphodbhavaḥ||' kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti tadupapadameva nāma labhante| yathā,nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ svāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ| teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ bhavati|" iti|
doṣāṇāṃ karmāṇyupadiśya nirdeśaprayojanamāha - - - - -----------------------------------------------------| ityaśeṣamayavyāpi yaduktaṃ doṣalakṣaṇam||54|| darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet| vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ paśyannārtān pratikṣaṇam||55||
Sa. iti-prakāre| doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ doṣalakṣaṇaṃ,-yathāyathaṃ liṅgam| iti-pūrvoktena prakāreṇa, yaddoṣalakṣaṇamuktam, taddarśanādyaiḥ samyagupalakṣayet-jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| darśanādyairityādi(dya)śabdena sparśanapraśnau gṛhyete| kimbhūtaṃ doṣalakṣaṇaṃ tat ? aśeṣāmayavyāpi,-aśeṣāśca ta āmayāścāśeṣāmayāstān,-sarvāmayān, sādhu vyāpnotīti| kimbhūto vaidyaḥ ? avahito,-dattāvadhānaḥ| tathā, vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ,-vyādheravasthāḥ-kālakṛtā daśāḥ, tāsāṃ vibhāgaḥ-pṛthaktvam, yathā,-iyamasya vyādheravastheyamanyāvastheti| avasthābhedāccopakramabhedaḥ| tathā hi,-ekasyaiva jvarasya navasyānya upakramo jīrṇasyānyaḥ| tadevaṃ vibhāgaṃ yo jānāti sa vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ| tathā, ārtān-vyādhitān, pratikṣaṇaṃ-muhūrte muhūrte, paśyan-ālokayan|
Ā. rā. lakṣaṇajñāne sāvadhānena bhavitavyamityāha-ityaśeṣāmayavyāpīti| darśanādyaiḥ-darśanasparśanapraśnaiḥ| avasthāvibhāgo yathā,-āmajvaro jīrṇajvaraḥ pacyamānajvara iti|
kimiti punaḥ punarvyādhitadarśanaṃ kriyate ? ityāha - - - - abhyāsātprāpyate dṛṣṭiḥ karmasiddhiprakāśinī| ratnādisadasajjñānaṃ na śāstrādeva jāyate||56||
Sa. abhyāsāt-muhurmuhuścikitsitakarmaṇi pravartanāt, dṛṣṭiḥ-darśanaṃ cikitsāvijñānaṃ jāyate, na kevalaṃ-kevalaccikitsāśāstrāvagamāt| kimbhūtā dṛṣṭiḥ ? karmaṇi siddhistāṃ prakāśayituṃ śīlaṃ yasyāḥ sā karmasiddhiprakāśinī| atra dṛṣṭāntamāha-ratnādītyādi| ādiśabdena suvarṇarūpyādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ yatsadasajjñānaṃ-idaṃ śobhanamidaṃ na śobhanamityavagamaḥ tanna śāstrādeva jāyate| kiṃ tarhi ? abhyāsācca| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| na śāstrāvabodhānna ca kevalādabhyāsādityevakāreṇa bodhayati| kila yathā ratnaparīkṣā tacchāstrāvabodhadarśanābhyāsābhyāṃ samyagjāyate, tathaiva cikitsā śāstrāvabodhānnityamāturadarśanāccāvagamyata ityarthaḥ|
Ā. rā. lakṣaṇadarśanābhyāso lakṣaṇajñānasahakārītyāha-abhyāsāditi|
dṛṣṭāpacārajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ tridhā smṛtaḥ||57||
Sa. dṛṣṭaścāsāvapacāraśca, tasmājjāto dṛṣṭāpacārajaḥ| apacāro-vyādhihetuḥ| aihikalaukikādvyādhikāraṇājjāto dṛṣṭāpacārajaḥ| kaścidātmakṛtātpūrvāparādhāt-aśubhakarmākhyājjātaḥ pūrvāparādhajaḥ| aparaḥ kaścittatsaṅkarādbhavati| tayoḥ saṅkarastatsaṅkaro-miśratvaṃ, tasmāt| na kevalātpūrvāparādhānna ca kevalāddṛṣṭāparādhāt, api tu dvayoḥ saṃsargājjāta ityarthaḥ| evaṃ-anena prakāreṇa, vyādhistridhā-triprakāraḥ, smṛtaḥ|
Ā. rā. vyādhestraividhyamāha-ddaṣṭāpacāraja iti| apacāro-nidānam| ddaṣṭhakarmajaḥ, addaṣṭakarmajaḥ, ddaṣṭakarmajaḥ iti trividho vyādhiḥ|
atha triprakāravyādhilakṣaṇārthamāha - - - - yathānidānaṃ doṣotthaḥ karmajo hetubhirvinā| mahārambho'lpake hetāvātaṅko doṣakarmajaḥ||58||
Sa. yathānidānaṃ doṣottha iti| yadyasya doṣasya vātāderlaghurūkṣādi nidānaṃ, tena kupitāddoṣāt ya utthito vyādhiḥ sa doṣottho jñeyaḥ| yo dṛṣṭāpacāraja ukta ityarthaḥ| hetubhiḥ-vātādinidānairlaghurūkṣādibhirvinā yo bhavati sa karmajaḥ| yastvalpe nidāne sevite mahārambhaḥ syāt, sa doṣakarmajo rogo jñeyaḥ| mahānārambho yasya saḥ, pūrvarūparūpairbalavadbhiryukta ityarthaḥ|
Ā. rā. trayāṇāṃ lakṣaṇamāha-yathānidānamiti| yathānidānaṃ-svahetvanatikrameṇa, doṣottho-ddaṣṭajaḥ| hetubhirvinā jātaḥ karmajaḥ-addaṣṭajaḥ, pūrvāparādhajaḥ| alpe hetau mahārambhaḥ-tīvrasaṃrambho, doṣakarmajaḥ| doṣakṣobhapūrvakatvāt ddaṣṭajasya doṣajatvam| tadviparītatvādaddaṣṭajasya karmajatvam| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 1/170) - "te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ|" iti|
atha trividhasyāpi vyādheścikitsāmāha - - - - vipakṣaśīlanātpūrvaḥ karmajaḥ karmasaṅkṣayāt| gacchatyubhayajanmā tu doṣakarmakṣayātkṣayam||59||
Sa. vipakṣaśīlanātpūrva iti| pūrvaḥ-pūrvamukto yaḥ kevalaṃ doṣajo vyādhiḥ saḥ, vipakṣaśīlanāt-yathoktavipakṣādisevanāt, kṣayaṃ yāti| karmajo rogaḥ karmasaṅkṣayāt kṣayaṃ yāti| ubhayajanmā-doṣakarmottho, doṣakarmaṇorubhayorapi kṣayāt kṣayaṃ yāti|
Ā. rā. vipakṣaśīlanāt-hetuviparītaśīlanāt| pūrvo-doṣatthaḥ| karmasaṅkṣayāt-bhogena prāyaścittena vā pāpakṣayāt| vipakṣaśīlanādyupaśayākhyaṃ lakṣaṇam|
vyādhīnāṃ traividhyamuktvā dvaividhyamāha - - - - dvidhā svaparatantratvādvyādhayo'ntyāḥ punardvidhā| ----------------------------------------------------|60|
Sa. svatantraśca paratantraśca svatantraparatantrau, tayorbhāvaḥ svatantraparatantratvam, tasmāddhetordvidhā vyādhayaḥ| eke svatantrā anye paratantrā ityarthaḥ| ante bhavā antyāḥ,--paratantrāḥ| te punaḥ-bhūyo, dvidhā|
Ā. rā. trayānāṃ pṛthak dvaividhyamāha-dvidhā svaparatantratvāditi| tat svatantraḥ parantraśceti| antyā iti paratantrasya dvaividhyam| tacca pūrvarūpamupadravāśceti|
tadeva dvaividhyaṃ darśayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| pūrvajāḥ purvarūpākhyā, jātāḥ paścādupadravāḥ||60||
Sa. pūrvaṃ jātāḥ pūrvajāḥ| "anyeṣvapi dṛśyate" iti ḍaḥ| pūrvajāḥ-pūrvarūpasaṃjñā rogāḥ| ye ca paścājjātāgadāste vyādhīnāmupadravāḥ| ityantyā dvidhā|
Ā. rā. tau ca svatantrātpūrvaṃ paścāt krameṇa jāyete|
atha svatantrān lakṣayati - - - - yathāsvajanmopaśayāḥ svatantrāḥ spaṣṭalakṣaṇāḥ| ----------------------------------------------------|61|
Sa. janma copaśayaśca janmopaśayau| janma- utpattiḥ| upaśayaḥ-sukhānubandhaḥ| yo yaḥ svaṃ svaṃ-yathāsvam| yasya jvarāderyāvātmīyau śāstranirdiṣṭau tau yathāsvaśabdena sūcyete| yathāsvaṃ janmopaśayau yeṣāṃ te yathāsvajanmopaśayā vyādhayaḥ svatantrā ucyante| cikitsāgurulāghavapratipattyarthaṃ ca svatantrādisaṃjñākaraṇam| svagrahaṇādye'nyajanmani jāyante'nyasya ca vyādheryata upaśayaḥ-sukhānubandhastata etatparivārasyāpi, te tu na svatantrāḥ| tathā coktam-"pūrvarūparūpādikrameṇa jvarādāvutpanne tatparivārā ye śvāsādaya utpadyante tadupaśaye copaśerate na te svatantrāḥ| jvarādaya eva tu mūlavyādhirūpatvātsvatantrā ucyate|" iti|
Ā. rā. yasya svena hetunā janma, svauṣadhenopaśamaḥ, spaṣṭaṃ ca lakṣaṇaṃ, sa svatantraḥ|
----------------------------------------------------| viparītāstato'nye tu-------------------------|61|
Sa. tataḥ-svatantrebhyo rogebhyo, ye'nye-paratantrāḥ, pūrvarūpākhyāstathopadravasaṃjñāśca, te viparītāḥ,-viparītasvarūpāḥ, na yathāsvajanmopaśayā na ca spaṣṭalakṣaṇāḥ|
Ā. rā. viparītaḥ-paratantraḥ|
evaṃ vyādhīnāṃ svatantraparatantratvaṃ pratipādya, doṣāṇāṃ pratipādayannāha - - - - ----------------------------------------------------| -----------------------------------vidyādevaṃ malānapi||61||
Sa. na kevalaṃ rogān svatantraparatantrabhedairvidyādvaidyaḥ, yāvanmalān-doṣānapi vātādīn, evaṃ-svatantraparatantrabhedairjānīyāt|
Ā. rā. vyādhivaddoṣānapi svatantrānvidyāt|
tāṃllakṣayedavahito vikurvāṇān pratijvaram| ----------------------------------------------------|62|
Sa. tān-vātapittakaphān yathāsvajanmopaśayalakṣaṇāvacchinnasvarūpān, pratijvaraṃ-prativikāraṃ, vikurvāṇān-vikṛtiṃkopaṃ gacchato, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛk ? avahito-dattacittaḥ|
Ā. rā. tāṃśca pratirogaṃ lakṣayet| ko'tra svatantraḥ kaḥ paratantra iti|
evaṃ svatantrāṇāṃ vyādhīnāṃ yathāsvopaśaya eva bheṣajamuktam| paratantrāṇāṃ tu vyādhīnāṃ kaḥ praśamopāyaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| teṣāṃ pradhānapraśame praśamo'śāmyatastathā||62|| paścāccikitsettūrṇaṃ vā balavantamupadravam| ----------------------------------------------------|63|
Ā. rā. teṣāṃ-paratantrāṇāṃ rogāṇāmapradhānānām, pradhānapraśame-svatantravyādhipraśame, praśamo bhavati,-na tu teṣāṃ pṛthagupakramo vidheya ityarthaḥ| aśāmyataḥ-tathā śamamagacchataḥ paratantrān vyādhīn doṣān vā, tathā-tena prakāreṇa pradhāna cikitsālakṣaṇena, paścāt-pradhānacikitsāta uttarakālaṃ, cikitset| acikitsyamāno hyasādhyatāṃ yāyāt| tūrṇaṃ veti| upadravaścedbalavān syāttadā tamevopadravaṃ tūrṇameva cikitset-, na paścāt| teṣāṃ-paratantrāṇāṃ, svatantrapraśame praśamaḥ| tathāsvaṣaudhena, ye na śāmyanti tān paścārsvauṣadhena cikitset| yastu balavānupadravastaṃ tūrṇaṃ-prāgeva, cikitset|
nanu, kuto'pradhānaṃ śīghraṃ cikitset ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| vyādhikliṣṭaśarīrasya pīḍākarataro hi saḥ||63||
Sa. hi-yasmāt, vyādhikliṣṭaśarīrasya puṃsaḥ so'tiśayena pīḍākaraḥ| prāgutpanno'pi rogaḥ pīḍākaraḥ| upadravastu paścājjāyamāno vyādhikliṣṭaśarīrotpannatvātpīḍākarataraḥ| tadayamatrārthaḥ,-paratantro vyādhirhīnabalaḥ pradhānopakrameṇaivopaśāmyati| yastu paratantraḥ paścādutpadyamāno'pi svatantravyādhyupakrameṇa śamaṃ na yāti taṃ paścādupakramet| yastu balavān paratantrastamādāveva cikitset, atipīḍākaratvāt|
Ā. rā. sa hi svatantreṇa pīḍitasya narasya svatantrādatipīḍakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "satpavidhāḥ khalu rogā bhavanti| sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ| te tu pṛthagddhividhāḥ| tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśomehādayaḥ, pitṛjā mātṛjāśca| garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapai!ggalyakilāsādayo, annarasajā mātṛdauhṛdavimānajāśca| jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca| pīḍājāḥ kṣatabha!ggaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ, śārīrāmānasāśca| kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo, vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca| prabhāvajā devagurulaṅanaśāpātharvaṇādikṛtāḥ, jvarādayaḥ piśācādayaśca| svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ, kālajā akālajāśca| tatra kālajā rakṣaṇakṛtāḥ, arakṣaṇajā akālajāḥ ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti,pratyutpannakarmajāśca| tatra rogotpattiṃ pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa ddaṣṭamaddaṣṭaṃ voddiśyātpopadiṣṭapratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā| janmāntarātītena tu pūrvam| tatpunardaivākhyam, uktaṃ ca niyatāniyatabhedena prāk| tasmāt ddaṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ| viparītā daivajanmānaḥ| alpa nidānā mahārujaścobhayātmakāḥ| tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ| satyeva vipakṣaśīlane nirdiṣṭakarmakṣayāddvaivikānām| doṣakarmakṣayādanyeṣām| anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti| tacca parābhisaṃskāramācakṣate| evaṃ cāhaḥ,-yadi svayaṃ kṛtādeva karmaṇaḥ kāryanirvṛttiḥ syāt, na ddaṣṭapuruṣāntarakṛtāt| kimiti vidvānapi parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau praikartavyavintāṃ vā pratipedyate| evamete vyādhayo dvividhāḥ santasnividhā jāyante| tataśca doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ| sakalo'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratīkāravān āyurvedavihitamupadeśamapekṣate| yasmānniyatahetuko'pyāmayaḥ samyagbhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyuḥ saṃskārāparikṣaye sahyavedanatāṃ pratipadyate| anuprakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinattyakāṇḍe| svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣoḍaśaguṇasamuditakriyopālambhādāśutaramapai parikliṣṭasya vā'pagacchati| aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyāvakāśameva na labhate vyādhiḥ| tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayostulyadarśī syāt| trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyātimātrabhedena| tatrālpalakṣaṇā mṛdavo, madhyalakṣaṇā madhyāḥ, sampūrṇalakṣaṇāstvatimātāḥ| te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturdhā prāgupadiṣṭāḥ| subahuśo'pi ca bhidyamānā vyādhyayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti| tatra nijāsnidoṣotthāḥ| teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinivartate| bāhyahetujāstvāgantavaḥ| teṣu vyathā pūrvamupajāyate, tato doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā rudanubadhyate, tato doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhhyate pravarddhate ca| evaṃ ca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubanddhaḥ, kevalaṃ paurvāparyaviśeṣaḥ| tasmādekākārā eva rogāḥ, tathārukasāmānyāt| asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvopakramaviśeṣāt| te yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante| asaṅkhayeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet||" iti|
nanu, yeṣāṃ vikārāṇāṃ nāmagrāhaṃ cikitsā |ca] noktā| teṣāṃ nāmākuśalo vaidyaḥ kiṃ cikitsenna ? ityāśaṅkyāha - - - - vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||64||
Sa. vikārāḥ-rogāḥ, teṣāṃ nāmāni, teṣvakuśalo vaidyo na jātucijjihrīyāt-rogasaṃjñānabhijño'hamiti lajjāṃ na kuryāt, cikitsāmeva vidadhyādityarthaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-na hītyādi| yasmātsarvavikārāṇāṃ nāmataḥ-saṃjñāto, dhruvā-niścitā, sthitiḥ-avasthānaṃ, nāsti|
Ā. rā. śāstre'nuktaṃ svayamūhanīyamityāha-vikāranāmeti| yo vikārasyavātajāditvaṃ jānāti, nāma na jānāti, śāstre'nuktatvātsaṅkīrṇatvādvā, sa na jihnīyāt-lajjāṃ na kuryāt| na hi nāmādhīnā sarvatra cikitsā| vātajādijñānaṃ hi cikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇam|
nanu, kuto'śeṣarogāṇāṃ nāmato nāsti sthitiḥ ? ityāśaṅkyāha - - - - sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn||65|| tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| buddhvā hetuviśeṣāṃśca śīghhraṃ kuryādupakramam||66||
Sa. yasmātsaḥ-eka eva, doṣo-vātādyanyatamaḥ, samutthānaviśeṣato-hetubhedāt, tathā sthānāntarāṇi-svasthānaṃ hitvā parāṇi sthānāni, prāpya-gatvā, bahūn-anantān, vikārān kurute| tathā coktaṃ tantrāntare-"yo doṣaḥ śarīrasandhīnāviśati, tena jṛmbhā jvaraścopajāyate| yastvāmāśayamabhyupaiti, tena rogā bhavantyurasi, arocakaśca| yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastato dhvaṃsate svaraścāvasīdati| yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyāsyādīni upaiti, śvāsaḥ pratiśyāyaśca tenopajāyate|" iti| vikārasya-jvarādeḥ, prakṛtayaḥ-upādānakāraṇāni vātādidoṣāḥ, tā vikāraprakṛtī:-rogahetuviśeṣān, buddhvā,- jñātvā, tathā'dhiṣṭhānāntarāṇi sthānaviśeṣāṃśca, buddhvā,tathā hetuviśeṣān-nidānabhedāṃśca, buddhvā-yathā kimayaṃ kupitaḥ pavano rūkṣeṇa hetunā laghunā śītena vetyādi jñātvā, śīghhramevopakramet-cikitset| na tu vikārānabhijña iti na cikitset|
Ā. rā. atha sādhanam| sādhanajñānaṃ ca lakṣaṇajñānādhīnam| tatra lakṣaṇasya durbodhatvamāha-sa eveti| sa eva yo'nyatra lakṣito, bahūn vikārān kurute,-ye'nyatra na ddaṣṭāḥ| tatra dvau hetū-samuttānaviśeṣātkupitatvaṃ sthānāntaraprāptiśca samutthānaviśeṣaḥ-anyatrāddaṣṭaṃ samutthānam|tasmādvikārāditrityajñānapūrvaka upakramaḥ kāryaḥ| sa ca śīghram, avasthāntaro| prakṛtiḥ-svabhāvo'sādhāraṇaṃ cinham|
nanu, buddhvā'pi vikāraprakṛtyādikamupakramaṃ kurvantaḥ kadācitsiddhimāpnuvanto dṛśyante bhiṣajaḥ kadācinneti| tadatra saṃśayaskhalite karmaṇi kathaṃ niyujyate vaidya iti kathamuktam ? "śīghraṃ kuryādupakramam" ityāśaṅkyāha - - - - dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālamanalaṃ prakṛtiṃ vayaḥ| sattvaṃ sātmyaṃ tathā''hāramavasthāśca pṛthagvidhāḥ||67|| sūkṣmasūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadhanirūpaṇe| yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātucit||68||
Sa. doṣauṣadhanirūpaṇe sati dūṣyādīn daśa samīkṣya samyagvilokya, yaścikitsāyāṃ vartate-yatnaṃ karoti, saḥ-vaidyo, na kadācit skhalati-nāparādhī syāt| doṣo-vātādiḥ, auṣadhaṃ-harītakyādi, tayornirūpaṇaṃ-paryālocanam, tasmin doṣauṣadhanirūpaṇe| dūṣyādīnāṃ samastānāmupādānaṃ sarveṣāmevāvagame cikitsākaraṇaṃ prati yatnātiśayadyotanārtham, na punareṣāṃ dvau vā trīn vā caturo vā pañca vā samīkṣya| kiṃ tārhi ? sarvānetān samīkṣya,-samyagavabudhyeti| atha dūṣyādīneva samīkṣya ? netyāha- avasthāśca pṛthagvidhāḥ| eṣāmeva dūṣyādīnāmavasthāḥ sūkṣmasūkṣmāḥ-atiśayena sūkṣmāḥ, tāśca samīkṣya-yathāvadbuddhveti|
Ā. rā. dūṣyādyekādaśajñāne satyavyabhicāryupakrama ityāha-dūṣyati| dūṣyo-dhāturmalaśca| deśo-bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam| deśo- bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam | kālaḥ-pūrvāhṇadiḥ| analo-viṣamādiḥ| prakṛtiḥ-vātaprakṛtyādiḥ|vayo-balyādi| satvaṃ-manaḥ| sātmyaṃ-deśasātmyādi|āhāro-madhurādiḥ| avasthāḥ-rūpeṣvavāntaraṃ rūpam| sūkṣmasūkṣmāḥ-atisūkṣmāḥ| eṣāṃ-rogāṇām| doṣauṣadhanirūpaṇe-doṣasyauṣadhasya ca vicāraṇe|
na ca dūṣyādyeva parīkṣyam| kiṃ tārhi ? vyādhirapi gurulaghutvena evaṃ parīkṣya evetyāha - - - - gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ sattvadehabalābalāt| dṛśyate'pyanyathākāraṃ tasminnavahito bhavet||69||
Sa. guruścālpaśca gurvalpau, gurvalpau ca tau vyādhī ca gurvalpavyādhī, tayoḥ saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| apiśabdo bhinnakrame| tadgurvalpavyādhisaṃsthānamanyathākāramapi dṛśyate-viparītamiti lakṣyate| apiśabdātkvacit gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ yathātattvaṃ dṛśyate kvacinneti vyādhilakṣaṇasya gamakatvābhāvaḥ prasajyeta| tataśca "rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ|" (hṛ. sū. a. 1|22) iti dūṣyeta| tasmādapiśabdo'tra gurvalpasaṃsthānasya yathātattva darśanaṃ kvacidbhavatyeveti sūcanārthaḥ kṛtaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-sattvetyādi| sattvaṃ-dhairyam| deho-mahadalpasthūlakṛśādiḥ| sattvaṃ ca dehaśca sattvadehau| balaṃ cābalaṃ ca balābale| tasmātsattvadehabalābalāddhetorgurvalpavyādhisaṃsthāne'vahito bhavet| adhikasattve tathotkṛṣṭadehabale ca guruḥ-mahānapi vyādhirutpanno'lpasaṃsthāno-hīnabala iva lakṣyate, sattvadehabalayorutkṛṣṭatvāt| tathā, hīnasatve hīnadehabale cotpanno laghurapi mahāniva lakṣyate, hīnasattvadehabalatvāt| tasmāda(tta)smin-vyādhisaṃsthāne'rthe, dattāvadhānena bhāvyam|
Ā. rā. tatrāpi satvadehayorbalaṃ tātparyeṇa parīkṣyamityāha-gurvalpavyādhisaṃsthānamiti| saṃsthānaṃ-lakṣaṇam|anyathākāraṃ-guroralpatvam, alpasyāpi gurutvam|
guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayaṃstu bhiṣagbruvaḥ| alpadoṣākalanayā pathye vipratipadyate||70||
Sa. guruṃ laghumityādi| yaśca bhiṣagbruvaḥ-kutsito vaidyaḥ, sa vyādhisaṃsthānamātrāvalokanāt guruṃ vyādhiṃ laghumiti kalpayan-niścinvan, alpadoṣākalanayā-hīnamātradoṣaniścayena, pathye vipratipadyate-cikitsite mohaṃ gacchati, guruvyādhāvalpavyādhiyogyaṃ bheṣajaṃ dadāti| evaṃ laghuvyādhiṃ gurumiti kalpayan bahudoṣākalanayā pathye vipratipadyate, bhiṣagbruvattvāt| anyatrāpi bruvāntasya kutsitatvameva prasiddham| yathā''ha manuḥ (a. 8|20) -"jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ| dharmapravaktā nṛpaterna tu śūdraḥ kathañcana||" iti| kecit "bhiṣagdhruvam" iti peṭhuḥ| bhiṣak-vaidyo, guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayan dhruvaṃ-niścitaṃ pathye vipratipadyata iti ca vyācakṣate|
Ā. rā. anavahitatve doṣamāha-guruṃ laghumiti|alpo'yaṃ doṣa ityagaṇanayā vipratipadyate-viparītaṃ jānāti|
yasmāccaivam - - - - tato''lpamalpavīryaṃ vā guruvyādhau prayojitam| udīrayettarāṃ rogān saṃśodhanamayogataḥ||71|| śodhanaṃ tvatiyogena viparītaṃ viparyaye| kṣiṇuyānna malāneva kevalaṃ vapurasyati||72||
Sa. tato'lpaṃ-alpamātram, alpavīryaṃ vā-anutkṛṣṭaśaktikaṃ vā, bheṣajaṃ guruvyādhau prayojitaṃ-dattaṃ, saṃśodhanaṃ rogānudīrayettarāṃ-atiśayenotkleśayet| kutaḥ ? ayogataḥ,,-hīnayogāt| ayogo hi hīnayoga ucyate| yathā,-putrakāryākaraṇādaputra ityucyate| viparyaye ca-laghuvyādhau, viparītaṃ śodhanaṃ tu prayojitam, kasmādviparītam ? alpavīryātsaṃśodhanāt, atimātramutkṛṣṭavīryaṃ ca bahudoṣākalanayā, atiyogena prayojitaṃ na kevalaṃ malān kṣiṇuyāt-kṣapayet, yāvadvapurasyati-śarīramapi hiṃsyāt| atra ca saṃśodhanaṃ yat dṛṣṭāntatvenopanyastaṃ tadayogātiyogābhyāṃ rogotkleśaṃ śarīrakṣapaṇaṃ [ca] jhaṭiti nirvartayatīti| kharanādenāpyuktaṃ ca-"alpamutkleśayeddoṣaṃ bahu prāṇānnihanti ca| tasmānnirūpya bhiṣajā deyaṃ yuktaṃ virecanam||" iti| tathā, jvaragulmādīnāṃ ca tatpratīkārārthaṃ yaddīyate bheṣajaṃ tatrāpi mahārambhe'lpamalpavīryaṃ cauṣadhaṃ na deyam, ityasmādeva dṛṣṭāntībhūtādarthādavagantavyam|
Ā. rā. viparyayajñāne doṣamāha-tato'lpamiti| ayogataḥ-hīnayogena| viparītaṃ-atimātramativīryaṃ vā|viparyaye-laghuvyādhau| vapurapyatiśayena kṣayaṃ nayet, na doṣāneva|
ato'bhiyuktaḥ satataṃ sarvamālocya sarvathā| tathā yuñjīta bhaiṣajyamārogyāya yathā dhruvam||73||
Sa. yasmāccaivaṃ rogāṇāṃ durvijñeyā gatiḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ, satatamabhiyuktaḥ-sadā''yurvedapāṭhāvabodhānuṣṭhānaparo vaidyaḥ, sarvaṃ-dūṣyādivastujātam, ālocya sarvathā-sarveṇa prakāreṇā''yurvedānusāriṇyā svabuddhyā tadvidyasambhāṣāsambhavayā ca tathā karmābhyāsato'pi nipuṇaṃ nirūpya, tathā-tena prakāreṇa doṣadūṣyadeśādyanuguṇena, bhaiṣajyaṃ yuñjīta-bheṣajaṃ yuñjyāt| yathā''rogyāya dhruvaṃ-yena prakāreṇā''rogyārthamavaśyaṃ syāt|
Ā. rā. aśeṣaviśeṣeśaparīkṣāyāmatyādaraḥ kārya ityāhāto'bhiyukta iti|
pūrvamuktam (ślo. 32) - "doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| " atastāneva doṣān vṛddhikṣayavibhedenāha - - - - vakṣyante'taḥparaṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ| pṛthak trīn viddhi saṃsargabhedānadhunā vakti - - - - saṃsargastridhā, tatra tu tānnava||74|| kathaṃ nava bhedān ? ityāha - - - - trīneva samayā vṛddhyā, ṣaḍekasyātiśāyane| trayodaśa samasteṣu katham ? ityāha - - - - ṣaḍ dvyekātiśayena tu||75|| ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ||76|| ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ| ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayā'pi te||77|| bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ triṣaṣṭaḥ svāsthyakāraṇam| ----------------------------------------------------|78|
Sa. vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau, vṛddhikṣayayorvibhedo vṛddhikṣayavibhedaḥ, vividho viśiṣṭo bhedo-vibhedaḥ, tasmādvṛddhikṣayavibhedataḥ| ataḥparaṃ-ato'nantaram, doṣāḥ-vātādayo, vakṣyante-bhaṇiṣyante| pṛthak-vyastān svapramāṇādhikān, trīn doṣān rogahetūn, viddhi-avehi| vāto vṛddhaḥ| 1| pittaṃ vṛddham| 2| śleṣmā vṛddhaḥ| 3| evaṃ trayo doṣāḥ| saṃsargastridhā-triprakāraḥ| tatra-saṃsarge, nava doṣabhedān svapramāṇādhikān, "viddhi" ityetadanuvṛttikṛtena sambandhena sarvatra yojyam| samayā vṛddhyā-tulyayā vṛdhdyā, trīneva-anyūnādhikān, saṃsargadoṣabhedān viddhi| eko vātapittābhyāmadhikābhyām, dvitīyo vātakaphābhyāmadhikābhyām, tṛtīyaḥ pittaśleṣmabhyāmadhikābhyām, iti| saṃsargasthayordoṣayorekasya doṣasyātiśāyane-adhikatarayā vṛddhyā, ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān viddhi| atiśayo-atiśāyanam| atiśāyane "tamabiṣṭhanau" iti nipātanāddīrghaḥ| doṣadvayavṛddheścintyamānatvādaparadoṣacintānāstyatra| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataram||1|| pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ||2|| kapho vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataram||3|| pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhataraḥ||4|| kapho vṛddho, vāto vṛddhataraḥ||5|| vāto vṛddhaḥ kapho vṛddhataraḥ||6|| evaṃ ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān viddhi| samasteṣu-sannipatiteṣu triṣvapi doṣeṣu vṛddheṣu, trayodaśa doṣabhedān viddhi| dvau caikaśca dvyeke, teṣāṃ dvyekeṣāmatiśayo-adhikatvam, tena dvyekātiśayena| tato dvayātiśayena trayo bhedāḥ, tathā doṣaikasyātiśayena trayaḥ, iti ṣaṭ bhedāḥ| yathā,-kapho vṛddho vātapitte'dhikaṃ vṛddhe| 1| pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvativṛddhau| 2| vāto vṛddhaḥ pittakaphāvativṛddhau| 3| pittakaphau vṛddhau vāto'tivṛddhaḥ| 4| vātakaphau vṛddhau pittamativṛddham| 5| vātapitte vṛddhe kapho'tivṛddhaḥ| 6| iti ṣaḍbhedān dvyekātiśayena sannipāte viddhi| tulyaṃ kṛtvā-samaṃ kṛtvā, vṛddhairdoṣairekaṃ sannipātadoṣabhedaṃ viddhi| taratamayorbhāvastāratamyam| kasya tāratamyam ? prakṛtatvātsannipātasthadoṣāṇām| tāratamyasya vikalpanaṃ-bhedaḥ, tāratamyavikalpanam, tasmāt| sannipātasthadoṣāṇāṃ vṛddhirūpāṇāṃ ṣaḍbhedān viddhi| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ kapho vṛddhatamaḥ| 1| vāto vṛddhaḥ kapho vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 2| pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhataro vāto vṛddhatamaḥ| 3| pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ kapho vṛddhatamaḥ| 4| kapho vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 5| kapho vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ| 6| eteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ muniradhyagīṣṭa| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 3|88)- "sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāk sūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsā dāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād hyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍbalasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pittagarīyasi|| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet|| samaṃ doṣaistribhirvṛddhaiḥ sannipātasya lakṣaṇam| muhurdāho muhuḥ śītaṃ karṇakṣveḍanapārśvaruk|| mohaḥ cchardirdivā nidrā rātrau jāgaraṇaṃ tathā| pratiśyā chardirālasyāṃ tandrārucyagnimārdavam|| hīnavāte pittamadhye cihnaṃ śleṣmādhike matam| hāridramūtranetratvagdāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ|| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam| śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaḥ cchardyarocakau|| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam| śītakaṃ gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk|| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ| varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ|| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike matam| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike smṛtam|" iti| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, pañcaviṃśatisaṅkhyāparimāṇān vṛddhān doṣabhedān vṛddhairdoṣairviddhi| kṣīṇaiḥ-kṣayāvasthairdoṣaiḥ, tāvataḥ-tatparimāṇān pañcaviṃśatisaṅkhyākān doṣabhedān viddhi| yathā,-vṛddhaiḥ pṛthak trīn doṣabhedān, tathā kṣīṇaiḥ| "pṛthak trīn" ityādigranthe vṛddhiśabdasthāne kṣīṇaśabde nipātyaḥ| tadyathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ kṣīṇam| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ| 3| tadevaṃ saṃsarge navadoṣabhedān viddhi| katham ? trīneva samakṣīṇatvena,-kṣīṇavātapittasaṃsargaḥ| 1| kṣīṇapittakaphasaṃsargaḥ| 2| kṣīṇavātakaphasaṃsargaḥ| 3| ṣaḍekasyātiśāyane| atiśāyane-anyadoṣāpekṣayā kṣīṇatvātireke,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ| 2| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ| 4| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 5| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 6| evaṃ ṣaṭ doṣabhedān viddhi| trayodaśa samasteṣu-sannipatiteṣu kṣīṇeṣu doṣeṣu doṣabhedāṃstrayodaśa viddhi| katham ? ṣaḍ dvyekātiśayena tu| doṣadvayasyātiśayena-atikṣīṇatvena, tathā doṣaikaśayena tu| tathā doṣaikasyātikṣīṇatvena, paryāyataḥ ṣaṭ kṣīṇasannipātadoṣabhedān viddhi| yathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphāvatikṣīṇau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphāvatikṣīṇau| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittavātāvatikṣīṇau| 3| vātapitte kṣīṇe kapho'tikṣīṇaḥ| 4| pittakaphau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ| 5| vātakaphau kṣīṇau pittamatikṣīṇam| 6| ekaṃ tulyakṣīṇairbhedaṃ viddhi| 1| ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt,-kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 1| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamam| 2| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamam| 4| vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 5| pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 6| evaṃ pañcaviṃśatidoṣabhedān kṣīṇairdoṣairviddhi| te-sannipātasthadoṣāstrayaḥ, ṣoḍhā bhavanti| katham ? ityāha-ekaiketyādi| vṛddhiśca samatā ca kṣayaśca vṛddhisamatākṣayāḥ| ekaikasya-vātādyanyatamasya, vṛddhisamatākṣayā ekaikavṛddhisamatākṣayāḥ, tairekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 2| kapho vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ| 3| kapho vṛddho vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 4| vāto vṛddhaḥ kaphaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 5| pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samo vātaḥ kṣīṇaḥ| 6| evamekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| ekasya kṣaya ekakṣayaḥ, dvandvasya vṛddhirdvandvavṛddhiḥ, ekakṣayasahitā dvandvavṛddhirekakṣayadvandvavṛddhiḥ, tayā| kimbhūtayā ? saviparyayayā,-saha viparyayeṇa-vaiparītyena vartate yā saivam, tayā| ekakṣayadvandvavṛddhyā punareva ṣaṭ doṣabhedāḥ| vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vṛddhau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphau vṛddhau| 2| kaphaḥ kṣīṇo vātapitte vṛddhe| 3| evamekakṣayadvandvavṛddhyā trayo bhedāḥ| saviparyayayā ca vṛddhyā trayo doṣabhedāḥ| dvandvakṣayaikadoṣavṛddhyā-dvandvakṣayasahitaikadoṣavṛddhiḥ, tayā| yathā,-vātapittakṣīṇe śleṣmā vṛddhaḥ| 1| vātakaphau kṣīṇau pittaṃ vṛddham| 2| pittakaphau kṣīṇau vāto vṛddhaḥ| 3| iti saviparyayayā vṛddhyā trayo doṣabhedāḥ| evaṃ sannipātabhedā dvirūpayā vṛddhyā ṣaḍete jñeyāḥ| evaṃ bhedagaṇanayā doṣāṇāṃ bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ-uktāḥ| triṣaṣṭīnāṃ pūraṇo yo doṣabhedaḥ, sa svāsthyakāraṇaṃ-ārogyahetuḥ, dhātusāmyāt| atra hi svapramāṇasthā vātapittakaphāḥ| ye ca doṣabhedā dviṣaṣṭiḥ, te ca rogakāraṇamityarthāduktaṃ bhavati| atra ca rogahetutve doṣavaiṣamyaṃ kāraṇam| triṣaṣṭa iti " tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ|
Ā. rā. atha saṃyogaḥ| tasya triṣaṣṭibhedāḥ| tānāhavakṣyante'taḥparamiti| doṣāḥ-doṣabhedāḥ| vimedaḥ-tāratamyam, tatsāmye nāsti vṛddhau kṣaye cāsti, vṛddhikṣayavattāratamyaṃ cabhede kāraṇam| tatra vṛddhisāmyābhyāṃ dvādaśa| tatra pṛthak trīn viddhi| pṛthak-pratyekaṃ vṛddhayā, "pañcaviṃśatirityevaṃ vṛddhaiḥ" ityupasaṃhārāt| pāriśeṣyāt dviśaḥ sāmyena| yathā,- vāyurvṛddhaḥ pittakaphau samau|1| pittaṃ vṛddhaṃ vāyukaphau samau|2| kapho vṛddho vāyupitte same|3| saṃsargaṃ tridhā viddhi, vāyupitte vāyukaphau pittakaphau iti| tatra tān-saṃyogān, nava viddhi| tatra trīn samayā vṛddhyā| yathā,- vāyupitte vṛddhe kaphaḥ samaḥ|1| vāyukaphau vṛddhau pittaṃ samam|2|pittakaphau vṛddhau vāyuḥ samaḥ |3| ekasyātiśayane ṣaṭ| yathā,-vāyoḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samaḥ|1| pittādvāyurvṛddhaḥ kaphaḥ samaḥ|2| kaphādvāyurvṛddhaḥ pittaṃ samam|3| vāyoḥ kapho vṛddhaḥ pittaṃ samam|4| pittātkapho vṛddho vāyuḥ samaḥ|5| kaphātpittaṃ vṛddhaṃ vāyuḥ samaḥ|6| evaṃ dvādaśa| vṛddheṣveva samasteṣu trayodaśa saṃyoyogān viddhi| tatraikasmāt dvayorvṛddhayostrīn| yathā,-vāyoḥ pittakaphau vṛddhau|1| pittātkaphavāyū|2| kaphādvāyupitte|3| dvābhyāmekasmin vṛddhe trīn| yathā,- vāyupittābhyāṃ kapho vṛddhaḥ|1| vāyukaphābhyāṃ pittaṃ vṛddham|2| pittakaphābhyāṃ vāyurvṛddhaḥ|3| tulyādhikairekam|yathā,-vāyupittakaphā vṛddhāḥ|1| tāratamyavikalpanāt ṣaṭ| yathā,-vāyupittakaphā vṛddhā vṛddhatarā vṛddhtamāḥ||1|| evaṃ vāyukaphapittāni|2| pittakaphavāyavaḥ|3| pittavāyukaphāḥ|4| kaphavāyupittāni|5| kaphapittavāyavaḥ|6| evaṃ trayodaśa| evaṃ vṛddhau pañcaviṃśatiṃ viddhi| kṣīṇaiśca tāvato viddhi| vṛddhaśabdasthāne kṣīṇaśabdapayogātte jñeyāḥ| vṛddhikṣayasāmyaiḥ (vṛddhisāmyakṣayaiḥ) ṣaṭ| vṛddhavṛddhataravṛddhatamasthāne vṛddhakṣīṇasama(vṛddhasamakṣīṇa) prayogātte jñeyāḥ| teṣāṃ lakṣaṇmuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 20)-"rogāvasthāsu yugadvṛddhisāmyakṣayanugam| ṣaṭkaṃ hi durbodhataraṃ vikārairiti ddaśyate|| prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ kaphakṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra visarpati|| tadābhedasca dāhaśca tatra tatrānavasthitau| gātradeśe tathā syātāṃ balahāni pariśramau|| prakṛtisthaṃ kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī| karṣet kuryāttada śūlaṃ saśaityastambhagauravam|| prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye| saruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāṣopajātyate|| prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛdhaṃ pittaṃ vāyukṣaye yadā| sannirudhyāttadā kuryātsatandrāgauravaṃ jvaram|| prakṛtisthaṃ yadā vāyuṃ kṣīṇe pitte kapho'dhikaḥ| sannirudhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ rujam|| śītakaṃ-śītapūrvajvaram| prakṛtisthaṃ yadāpittavṛddhaḥ śleṣmā'nilakṣaye| sannirudhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham|| nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravaṃ| ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām|| ye doṣavṛddhikṣayayorvikāraḥ kīrtitāḥ pṛthak| śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham||" iti| ekakṣayadvandvavṛddhibhyāṃ trayaḥ|yathā,-vāyuḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vṛddhau|1| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphavāyū vṛddhau|2| kaphaḥ kṣīṇo vāyupitte vṛddhe|3| dvikṣayaikavṛddhibhyāṃ trayaḥ| yathā,-vāyupitte kṣīṇe kapho vṛddhaḥ|1| pittakaphau kṣīṇau vāyurvuddhaḥ|2| kaphavāyū kṣīṇau pittaṃ vṛddham|3| evaṃ dviṣaṣṭirbhedāḥ| vāyupittakaphāḥ samā ititriṣaṣṭo bhedaḥsvāsthyakāraṇam|
adhunā rasādibhedādānantyaṃ doṣabhedānāṃ darśayannāha - - - - ------------------------------------------------| saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ|78| ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam| 78 -1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. na kevalaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnān doṣān jānīyāt| ānantyaṃ ca gatān vidyāt| kathamānantyam ? ityāha-eṣāṃ doṣabhedānāṃ, yathāsvaṃ-rasaraktādibhirdhātubhiḥ saṃyogāt, tathaiṣāmeva kṣayādibhedaistaratamayogāccānantyaṃ gatān vidyāt| tatra diṅmātraṃ śiṣyavyutpattaye pradarśayate| tatra rase vātapittakaphānāṃ pṛthak trayo bhedā bhavanti, "pṛthak trīn viddhi" ityanusāreṇa| saṃsargastridhā| "tatra tu tān" rasamevādhikṛtya nava viddhi| katham ? pūrvavat "trīneva samayā vṛddhyā ṣaḍekasyātiśāyene|" evaṃ pūrvoktanyāyena rasamadhikṛtya saṃsargaṃ yojayitvā sannipāto yojanīyaḥ| yathā,-trayodaśa samasteṣu| katham ? "ṣaḍdvyekātiśayena tu| ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt||" iti samānaṃ pūrveṇa, rasākhyaṃ sthānaṃ kevalamadhikam| "pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ|" rasamadhikṛtya bhedān viddhi| ityevaṃ rudhiramāṃsādibhiryojyam| ekaikopakrameṇetyevaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnānāṃ doṣāṇāṃ rasādibhiḥ saptabhiḥ saṃyogāt catvāri śatānyekacatvāriṃśadadhikāni syuḥ| śakṛdādisaṃsargāt kṣīṇatarakṣīṇatamādibhedairvṛddhataravṛddhatamādibhedaiśca cintyamānā doṣā ānantyaṃ yāntīti| rasabhede doṣabhede cāvagate vaidyasya hetulakṣaṇopakrameṣu moho na bhavati| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|25)- "yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopapattiṣu||" iti| mnaujraugastridaśabhavāpraharṣiṇī syāt| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyādhyāyo dvādaśaḥ samāptaḥ|| 12||
Ā. rā. ete bhedā rasādibhirdūṣyaiḥ pratyekaṃ saṃsargādvahavo bhavanti| tathā, eṣāṃ-dūṣyāṇāṃ kṣayādibhedaiḥ saṃsargāttato'pi bahavaḥ| evamānantyaṃ yātān doṣānavahitamānaso jānīyāt| yathāsvaṃ-svena lakṣṇena| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 12||