Sa. pūrve'dhyāye vikṛtān doṣānāśvevopakramedityuktam| 0
atastamevopakramaṃ darśayituṃ doṣopakramaṇīyamāriripsuridamāha - - - - athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. doṣāṇāmupakramaṇaṃ-cikitsā, doṣopakramaṇam| tasmai hito doṣopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|
Ā. rā. lakṣaṇaskandhānantaramauṣadhaskandhamārabhate| tatra doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| doṣopakramaṇasyaiva sarvarogauṣadhatvāt| upakramaṇaṃ-auṣadham|
sarvadoṣebhyaśca pradhāno vāta iti tadupakramaṃ pūrvamāha - - - - vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu| svādvamlalavaṇoṣṇāni bhojyānyabhyaṅgamardanam||1|| veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam| snigdhoṣṇā bastayo bastiniyamaḥ sukhaśīlatā||2|| dīpanaiḥ pācanaiḥ siddhāḥ snehāścānekayonayaḥ| viśeṣānmedyapiśitarasatailānuvāsanam||3||
Sa. vātasyopakramaḥ snehaḥ, śreṣṭhatvācca prāgupādānaṃ snehasya| tataḥ svedaḥ| kṛtasnehasvedasya ca saṃśodhanam| tacca mṛdu-na tīkṣṇam, tīkṣṇasya vātakopahetutvāt| tathā, svādvādīni bhojyāni-bhakṣyāṇi| abhyaṅgaśca mardanaṃ cābhyaṅgamardanam| mardanaṃ-pāṇyādi nā| veṣṭanaṃ-śāṭakādinā| trāsanaṃ-khaṅgavyagrāgrahastarājapuruṣadarśanādinā| nanu, bhīśokādibhirmārutasya kopa ūktaḥ| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1|15) - "kriyātiyogabhīśoka" ityādi| tat kathaṃ trāsanaṃ vāyorupakramaḥ ? ucyate| bhayaṃ vātaprakopahetuḥ, na tu trāsanam| trāsanaṃ hi sarvavatavijayi| tasmādvātopaśāntyarthaṃ trāsanaṃ yuktam| yathā,-unmādādiṣu| tathā ca vakṣyati vātonmāde (hṛ. u. a. 6|29) - "harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam|" ityādi| tathā, sekādirupakramaḥ| seko-daśamūlakvāthādinā| tathā, madyaṃ paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca vātasyopakramaḥ| tathā, snigdhoṣṇā bastayo vātasyopakramaḥ| snigdhoṣṇā ityuktyā rūkṣaśītaṃ bastimatra nirākaroti| tathā, bastiniyamo-yathāvidhi bastidānam, vātasyopakramaḥ| athavā bastiniyamaḥ-karmakālayogākhyastripañcāśadbastisaṅkhyaḥ "prāk sneha ekaḥ pañcānte" (hṛ. sū. a. 19|63) ityevamādinā granthena yo darśitaḥ, sa vātasyopakramaḥ| tathā sukhaṃ śīlayatīti sukhaśīlaḥ| śīlikāmibhikṣyācaribhyo ṇaḥ| tasya bhāvaḥ sukhaśīlatā,-saukhyavṛttitvam| tilapriyālākṣoḍādayo'nekā yonayo yeṣāṃ te'nekayonayaḥ snehāḥ, te ca vātasyopakrama iti yojyam| kimbhūtāḥ ? dīpanapācanairdravyaiḥ siddhāḥ| viśeṣeṇa puṣṭamāṃsarasastailamanuvāsanaṃ ca vātasyopakramaḥ|
Ā. rā. tatra vātauṣadhamāha-vātasyopakrama iti| snehaḥ-śodhanādiḥ (tailādiḥ)| svedaḥ-tāpādiḥ| śodhanaṃ-vamanādi, tacca mṛdu-hīnayogena kṛtam| veṣṭanaṃ-valitavasrādinā samantādbandhanam| trāsanaṃ-akasmādbhayotpādanam| sekaḥ-secanam| bastayo-nirūhāḥ| bastiniyamaḥ-anuvāsanam, tasya bastinā niyatvāt| sukhaśīlatā-sukhābhyāsaḥ| snehāḥ-tailādayaḥ| tilatailātasītailagoghṛtamahiṣīghṛtādibhedāt-anekayonayaḥ| dīpanaiḥ-citrakādibhiḥ| pācanaiḥ-mustādibhiḥ| siddhāḥ-pakvāḥ| snehānāṃ punarvacanaṃ yathākathañcidapi vātaghnatvajñāpanārtham| medyaṃ-meduram, yat piśitaṃ-māṃsam, tasya rasastilatailamanuvāsanaṃ cetyetatrayaṃ viśeṣeṇauṣadham|
pittasyopakramaṃ vakti - - - - pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītairvirecanam| svādutiktakaṣāyāṇi bhojanānyauṣadhāni ca||4|| sugandhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnāmurasā dhṛtiḥ||5|| karpūracandanośīrairanulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe| pradoṣaścandramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo'nilaḥ||6|| ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ sandigdhamugdhavāk| chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ||7|| śītāmbudhārāgarbhāṇi gṛhāṇyudyānadīrghikāḥ| sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate||8|| sāmbhojajalatīrānte kāyamāne drumākule| saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirekaśca viśeṣataḥ||9||
Sa. upakrama ityanuvartate| sarpiṣaḥ pānamityādi pittasyopakramaḥ| tathā, hārāṇāṃ-muktādāmnāṃ kaṇṭheguṇasaṃjñānāṃ vakṣasā dhṛtiḥ-dhāraṇam| tathā, maṇīnāṃ-marakatacandrakāntapadmarāgādīnām| tathā, karpūrādibhiḥ pratikṣaṇamanulepanam| tathā, pradoṣādiḥ pittasyopakrama iti vartate| pradoṣo-rātrimukham| sudhāyā idaṃ saudhaṃ,-dhavalagṛham| hāri-ramyam, gītaṃ-gānam| tathā, mitramayantraṇasukhaṃ-na vidyate yantraṇā yasmiṃstathāvidhaṃ sukhaṃ yasmiṃstathāvidhaṃ mitram| tathā, sandigdhā-avyaktā, mugdhā-aprauḍhā, vāg-vāṇī, yasya sa evaṃvidhaḥ putraḥ| dārāḥ-kalatrāṇi, vallabhāḥ-suśīlāśca| tathā, chandānuvartinaḥ-cittānuguṇakāriṇaḥ| śītāmbudhārā garbhe-abhyantare, yeṣāṃ tathāvidhāni gṛhāṇi| tathā, udyānaṃ-upavanam| tathā, dīrghikāḥ-gṛhapuṣkariṇyaḥ| tathā, saumyā bhāvāḥ pittasyopakramaḥ| kva sthitasya ? sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate yat kāyamānaṃ-tṛṇagṛham, tasmin| śobhanaṃ tīrthaṃ tasya sa evam| sutīrthaścāsau vitatavimalajalāśayaśca sutīrthavipulasvacchasalilāśayaḥ tasya samīpe saikatam, tasmin| sikatā asmindeśe santīti saikatam, "sikatāśarkarābhyāṃ ca" ityaṇ| samūhārthe ṭhagdurnivāraḥ syāt| kīdṛśe kāyamāne ? sāmbhojaṃ-sapadmaṃ, jalaṃ yasmiṃstīrānte sa evaṃ sāmbhojajalastīrānto yasmin kāyamāne tasmin| tathā, drumaiḥ-vṛkṣaiḥ, ākule-vyāpte| viśeṣeṇa tu payo ghṛtaṃ virekaścopakramaḥ|
Ā. rā. pittasyauṣadhamāha-pittasya sarpiṣaḥ pānamiti| sugandhiśītahṛdyānāṃ dravyāṇāṃ-candanādīnāṃ ye gandhāsteṣāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ-kaṇṭhāvalmbināṃ, hārāṇaṃ-muktāvalīnāṃ, ye maṇayasteṣāmurasā dhṛtiḥ| uśīraṃ-vīraṇam| pradoṣaḥ-candraṃ vinā'pi| ayantraṇamukhaṃ-yat mukhena niyantraṇaṃ na karoti buddhyā tu karoti| mugdhā-mṛdulā| udyānadīrghikāḥ-krīḍāvanāvāpyaḥ| sutīrthaḥ-śobhanāvataraṇamārgaḥ, vipulaḥ svacchaśca yaḥ salilāśayaḥ, tasya saikate-sikatāmayapradeśe| sāmbhojajalatīrayorantaḥ-sandhiḥ, yasminsaikate tattathā| kāyamānaṃ-tṛṇādiracitāgāram| saumyā bhāvāḥ-manaḥprasādanāḥ padārthāḥ, payaḥ sarpirvirekaśceti catuṣṭayaṃ viśeṣādauṣadham|
ādhunā śleṣmaṇa upakramamāha - - - - śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam| annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam||10|| dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ| anekarūpo vyāyāmaścintā rūkṣaṃ vimardanam||11|| viśeṣādvamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medoghnamauṣadham| dhūmopavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṃ sukhāya ca||12||
Sa. vidhinā-śāstroktena, yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanavirecanaṃ kaphasyopakramaḥ| tathā, annaṃ rūkṣādiguṇayuktam| tathā, madyaṃ purāṇam| ratiprītiḥ prajāgaraḥ,-ramaṇaṃ-ratiḥ, tasyāḥ prītiḥ-sukham| tathā, prajāgaraḥ-atijāgaraṇam| tathā, anekarūpo vyāyāmo-niyuddhadhanurākarṣaṇādikaḥ| viśeṣeṇa tu vamanaṃ yūṣo mākṣikaṃ tathā medoghnaṃ yadauṣadhaṃ tacca dhūmādayaśca| tathā, niḥsukhatvaṃ-sukhābhāvo duḥkharūpatvam, vāgdehamanaḥkarmaṇo duḥkhadasyānuṣṭhānādyadasukhamupadyate, tacca śleṣmaṇo vṛddhasya vikārakaraṇahetorupaśamāt sukhāya jāyate|
Ā. rā. śleṣmaṇa auṣadhamāha-śleṣmaṇo vidhinā yuktamiti| vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ śodhanam, tīkṣṇena śodhanena vyāpado'sambhavāt| ata eva mṛdumadhyaṃ vātapittayoḥ śodhanamuktam| ratiprītiḥ-sambhoge prītiḥ, na tu ratiḥ| vamanādyaṣṭakaṃ viśeṣādauṣadham| sukhāya-sukhasādhanāya| dharmāyayanniḥsukhatvaṃ-duḥkhānubhavaḥ nādharmāya, tasya rogahetutvāt|
idānīṃ saṃsargopakramaṃ vakti - - - upakramaḥ pṛthagdoṣān yo'yamuddiśya kīrtitaḥ| saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet||13||
Sa. pṛthak-pratyekaṃ, doṣān-vātādīn. uddiśya-āśritya, ya upakramaḥ kīrtitaḥ-uktaḥ, saṃsarge sannipāte ca taṃ-upakramaṃ, yathāsvaṃ vikalpayet-pravṛddhadoṣānusāreṇa nirūpya prayuñjīta| yathā,-vātapittasaṃsarge vātapittopakramau miśrau, vātakaphasaṃsarge vātakaphopakramau, ityādi| evaṃ sannipāte'pi nirūpyopakramaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā. saṃsargasannipātabhedānāmauṣadhamāha-upakrama iti| yathāsvaṃ-svamātmīyaṃ viśeṣamanatikramya, vikalpayet| yathā,- vātapittasaṃsarge vātapittauṣadhamelanamavirodhena| tasminneva vātādhike vātauṣadhamādhikyena, pittādhikye pittauṣadham, evamanyatrāpi|
saṃsarge bhūyo'pyupakramamāha - - - - graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute| maruto yogavāhitvāt, kaphapitte tu śāradaḥ||14||
Sa. upakrama ityanuvartate| vātapittasaṃsarge grīṣmartucaryāvihita upakramaḥ prāyeṇa yojyaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 3|27) - "ato'smin paṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet| bhajenmadhuramevānnam" ityādi sarvaṃ tyājyaṃ sevyaṃ ca| kaphamārutasaṃsarge vasantartubhavaḥ "tīkṣṇairvamananasyādyaiḥ" (hṛ. sū. a. 3|19) ityādirupakramo yojyaḥ| prāyeṇetyatrāpi yojyam| nanu, grīṣme'tyantaśītasevoktā, vasante ca tīkṣṇaṃ vamananasyādyuktam| etacca dvayamapyekāntena pavanahetuḥ| tatkathamuktam ? "graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute|" ityāśaṅkyāha-maruto yogavāhitvāt| atrāyaṃ bhāvaḥ,-yadā kila vāyuḥ pittena yujyate tadā dāhādikṛt, na ca pitte same sati dāhādikaṃ kartuṃ marutsamarthaḥ| api ca grīṣme śītameva sevyata iti nāyaṃ niyamaḥ| kiṃ tarhi? snigdhādyapi| tasmānmarutpitte grīṣmavidhiryuktaḥ| vasante ca kaphayogāt kaphavikārakāryeva bhavati pavanaḥ, yogavāhitvāt| atastīkṣṇo vamananasyādirnyāyya eva| pittena saha sthitasya vāyoḥ pittacikitsā, kaphena saha sthitasya vāyoḥ kaphacikitsā, svabhāvavaśāditi bhāvaḥ| tathā ca granthaḥ,-"yogavāhī" (pṛ. 9|23) ityādi| kaphapittasaṃsarge tu śāradaḥ-śaradṛtucaryāvihita upakramaḥ| nanu, sannipāte ka upakramaḥ ? brūmaḥ| varṣartucaryāvihitaḥ| prāvṛṣi hi doṣatrayakopa uktaḥ| ata eva tatrāha (hṛ. sū. a. 3|44) - "bhajetsādhāraṇaṃ sarvam" ityādi|
Ā. rā. saṃsargabhedānāmauṣadhāntaramāha-graiṣma iti| marutpitte saṃsṛṣṭe graiṣma upacāraḥ kāryaḥ| kaphamārute vāsantaḥ| kaphapitte śāradaḥ| tatra śāradasya kaphapittaghnatvādyukto nirdeśaḥ| graiṣmasya pittaghnatvādvāsantasya kaphapittaghnatvādayuktaḥ, tatrāha-maruto yogavāhitvāditi| yogaṃ-sambandhaṃ, vahatinirvahati, dvitīyasyānusaraṇeneti-yogavāhī| tena pittayuktasya vāyoḥ pittaghnenopaśāntiḥ, kaphayuktasya kaphaghnena| prāyograhaṇādanucitāṃśasya tyāgo'pi|
sampratyupakramasya kālaṃ vakti - - - - caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan| sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ||15||
Sa. cayakāla eva doṣaṃ-vātādiṃ, jayet| yathā chinnamūlatvānna vikurvīta| na kopakālaṃ pratīkṣeteti sūcanārtha evaśabdaḥ| kathaṃ jayet ? ityāha-kupitaṃ doṣamavirodhayan| sarvadoṣakope tu balavattaraṃ doṣaṃ jayet| katham? śeṣadoṣāvirodhena|
Ā. rā. auṣadhakālamāha-caya eveti| caya eva doṣaṃ jayet, na kopaṃ pratīkṣeta| atha kathañciccayātikrame kupitaṃ doṣaṃ jayet| taṃ punaravirodhayan jayet| kupito'pidvividhaḥ,-prakṛtisamasamaveto vikṛtiviṣamasamavetaśca| tatra prathame doṣasvarūpatulyaṃ rogasvarūpam, dvitīye viparītam| yathā,- kaphajvare kaphaviparītamuṣṇatvam| tatra jvarasvarūpasya kaphaprakopavirodhitvādatyuṣṇamauṣadhaṃ na kāryam| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 1/16) -"ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||" iti| sarveṣāṃ yugapatkope yo balīyān taṃ jayet, śeṣadoṣamavirodhayan| saṅgrahakārastvāha (sū. a. 21) - "kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan| yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣe bhiṣagjitam|| netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ| sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvat śleṣmaṇo vadham|| śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte'nnaruciḥ kutaḥ| tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam|| asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ| tasmādādau kapho jeyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ|| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate| ato vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham|| adhaḥsthāyī ca tadanunigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ| ata eva ca pittādiḥ kaphānto'nyau kramaḥ smṛtaḥ|| suśrutaśca na sarvatra matametaḍravīti tu| jayejjvare'tisāre ca kramāt pittakaphānilān|| prāyeṇa tāpātmatayā jvare pittaṃ viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye|| jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ| kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi|| yasmādāmaśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ| krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśaye sthitān|| svāśayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaivaṃ hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam|| bheṣajaṃ yojayettatra tantrī kuryānna tu kramam|" iti|
prayogaḥ śamayedvyādhimekaṃ yo'nyamudīrayet| nā'sau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet||16||
Sa. yaḥ prayogo vyādhiṃ śamayedanyamanyaṃ vyādhimudīrayet-prakopayet, nāsau viśuddho-na śreṣṭha ityarthaḥ| sa tu viśuddhaḥ prayogo, yaḥ śamayedvyādhiṃ na kopayet| tasmādanyaṃ vyādhimavirodhayan vyādhiṃ jayet|
Ā. rā. tatrāśuddhaprayogo heyaḥ śuddha upādeyaḥ| tasmāttayorlakṣaṇamāha-prayoga iti| doṣāṇāṃ parasparaṃ na śamaḥ, ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 21) -"kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi| doṣā doṣātmakatvācca na sāmye'pi parasparam|| śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā| dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nāto'nyonyaṃ jayanti te|| ārambhakaṃ virodhe'pi mitho yadvadguṇatrayam| viśvasya dṛṣṭaṃ yugapavdyādherdoṣatrayaṃ tathā||" iti|
ata kathaṃ doṣāḥ koṣṭhācchākhāsthimarmasu yānti ? ityāha - - - - vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca||17|| śākhādibhyaḥ kathaṃ doṣāḥ koṣṭhaṃ yānti ? ityāha - - - - doṣā yāntitathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt| vṛddhyā'bhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt||18|| koṣṭhasthā doṣāḥ kiṃ kuryaḥ ? ityāha - - - - tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ| ----------------------------------------------------|19|
Sa. koṣṭhāt-udārāt, śākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| kutaḥ ? iti hetucatuṣṭayamāha-vyāyāmādibhiḥ śākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| tatra vyāyāmopajātaśramasyordhvaṃ prapannaḥ pavano vyāyāmakṛtakṣobhaśramoṣmādibhiḥ praśithilaṃ calaṃ ca doṣaṃ svāspadāt cyāvayitvā paryākulaṃ śākhādiṣu kṣipati| tathā, agnyātapādisambandhina ūṣmaṇastaikṣṇyāt,-tīkṣṇena hyūṣmaṇā vilāyitā doṣāstenaiva coṣmaṇā vivṛteṣu srotomukheṣu satsu śākhādīni yānti| ahitetyādi| ahitena ca sevitena doṣāḥ svapramāṇādatiricyamānāḥ koṣṭhamāpūrya vārṣikā iva jalaughā nimnonnatānīva śākhāsthimarmāṇi prapadyante| api samuccaye| drutatvādityādi| drutatvāt-śīghravāhitvāt, mārutasya ca, koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| srotasāṃ mukhāni, teṣāṃ viśodhanaṃ-vivaraṇam, tasmāddoṣāḥ koṣṭhaṃ yānti| tathā, vṛddhyādibhiḥ| vṛddhiḥ-svapramāṇātirekaḥ| vṛddhā hi doṣāḥ svāni srotāṃsyāpūrya koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ ca nāgnitāpāditīkṣṇoṣṇādisaṃśleṣādeva, api tu kṣīradadhyādyabhiṣyandibhojanādapi| evaṃ pākāt,-pācanādibhiḥ pakvā doṣāḥ kvacidanāsajjantaḥ koṣṭhaṃ yānti| kiñcaḥ ? vāyośca nigrahāt,-caśabdānna kevalaṃ pūrvebhyo hetubhyo yāvadvāyvapreraṇācca, iti cārthaḥ| tatrasthāḥ-koṣṭhasthāśca doṣā vilamberan-na rogānutpādayeyuḥ| yasmātte bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ, nimittakāraṇahetuṣu sarvāsāṃ prāyodarśanāddhetau prathamā, bhūyo hetupratīkṣitvādityarthaḥ| vṛddho'pi hi doṣaḥ koṣṭhe śākhādau vā mārgāntareṇa gato hīnaśaktitvānna rogotpādanasamartho bhavati|
Ā. rā. atha sthānabhedopakrama ucyate| tatra doṣāṇāṃ sthānāntaraprāptiprakāramāha-vyāyāmāditi| vyāyāmādibhiścaturbhiḥ koṣṭhasthā doṣāḥ śākhākhyaṃ bahirmārgaṃ yānti, madhyaṃ vā asthimarmākhyam| tathā śākhāsthā asthimarmasthā vā srotomukhaviśuddhyādibhiḥ pañcabhirhetubhiḥ koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ-dravībhāvaḥ| evaṃ doṣāḥ koṣṭhasthāḥ kiṃ kuryuḥ ? ityāha-tatrasthāśceti| yatsthānaṃ prāptāstatra vilambante, yāvatsthānāntaragamane hetuṃ na labhante| labdhe tu hetau punaḥ sthānāntaraṃ yāntītyarthaḥ|
yadyevaṃ kiṃ kadācidapyanyasthānagatā doṣā hīnaśaktitvānna rogān kuryuḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| te kālādibalaṃ labdhvā kupayantyanyāśrayeṣvapi||19||
Sa. te-doṣāḥ, kāladeśāpathyādeḥ samānaguṇādbalaṃ labdhvā kupyanti,-vikāramutpādayantītyarthaḥ| kutra sthāne ? ityāha-anyāśrayeṣvapi,-koṣṭhāśrayāḥ śākhāsthimarmasvapi, śākhāsthimarmasvapi, śākhāmarmāśritāḥ koṣṭheṣvapītyarthaḥ| na kevalaṃ svasthānasthā eva kupyantīti sūcanārtho'pi śabdaḥ|
Ā. rā. svasthāne parasthāne vā vilambamānā doṣāḥ svaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ prakupyantītyāha-te kālādibalamiti|
idānīṃ parasthānagatānāṃ doṣāṇāṃ vikalpena cikitsāmupadiśannāha - - - - tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu| kuryāccikitsām-------------------------------|20|
Sa. tatra-teṣu vātādiṣu, anyasthānasaṃstheṣu-anyasya sthānamanyasthānaṃ tatra santiṣṭhante'nyasthānasaṃsthāsteṣu,-parasthānagateṣu, tadīyāṃ-sthānidoṣasambandhinīmeva, cikitsāṃ kuryāt, na svakīyām| tasya-parasthānadoṣasyeyaṃ-tadīyā, tām| kimbhūteṣu doṣeṣu ? abaleṣu tu| turavadhāraṇe, abaleṣveva na balavatsu| balavatsu hi svāmeva cikitsāṃ vakṣyati|
Ā. rā. āgantordoṣasya hīnabalasya sthānicikitsā kāryetyāha-tatreti| tadīyāṃ-yasya sthāne kupitastasya cikitsām|
ata evāha - - - - ----------------------------------------------------| --------------------------svāmeva balenānyābhibhāviṣu||20||
Sa. balena- ātmīyayā śaktyā, anyābhibhāviṣu-anyasthānidoṣamabhibhavituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te'nyābhibhāvinaḥ, sthānidoṣaṃ parābhūya tatra ye santiṣṭhante ityarthaḥ| teṣu svāmeva cikitsāṃ kuryāt|
Ā. rā. āgantorapi prabalasya svacikitsaiva kāryetyāha-svameveti|
kimeṣa eva niyamaḥ ? yadanyasthānagateṣvabaleṣvāgantuṣu sthānidoṣasambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| balavatsu punarāgantusambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| atha pakṣāntaro'pi kutracit kaścidasti ? ityāha - - - - āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā| ----------------------------------------------------|21|
Sa. sthāninaṃ doṣaṃ pratikṛtya-yathāsvaṃ sthānidoṣa āgantudoṣacakitsānirvartanānna vikāraṃ kuryāttathā tasya pratīkāraṃ kṛtvā, svairevopakramairabalavantamāgantuṃ doṣaṃ śamayet-cikitset| na kevalamanyasthānasaṃstheṣvāgantuṣvabaleṣu sthānidoṣacikitsāṃ kuryāt, yāvadāgantudoṣacikitsāmapi kuryādityarthaḥ| athāsau sthānidoṣa āgantudoṣeṇa balavattvādabhibhūyeta, tato'sya vikārakaraṇaṃ pratyasamarthatvāttatpratīkāramakṛtvaivāgantuṃ śamayediti vāśabdārthaḥ| anyasthānasaṃstheṣviti bahuvacananirdeśaḥ paryāyeṇa doṣāṇāṃ sthitatvāt| anyathā dvayorekasya vā'nyasthānasthitatvaṃ sambhavati, na trayāṇām|
Ā. rā. āgantusthāninostulyabalayoḥ krameṇa cikitsā kāryetyāha-āgantumiti| sthāninaṃ pratikṛtyāgantuṃ śamayet| athavā, āgantuṃ pratikṛtya sthāninaṃ śamayet| pratikṛtya-pratīkāraṃ kṛtvā|
tiryaggateṣu doṣeṣu yatkāryaṃ tadāha - - - - ----------------------------------------------------| prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram||21|| kuryānna teṣu tvarayā dehāgnibalavit kriyām| ----------------------------------------------------|22|
Sa. tiryaggatā doṣāḥ prāyo-bāhulyena, āturāṃściraṃ kleśayanti-pīḍayanti| teṣu-tiryaggateṣu doṣeṣu, tvarayā-śīghrameva, kriyāṃ-cikitsāṃ, na kuryāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛśo vaidyaḥ ? dehāgnibalābhijñaḥ|
Ā. rā. prāya iti, jñātvā koṣṭhaprapannāmśceti| tiryaggatāḥ-śodhanamārgaṃ parityajya sthitāḥ, antarbahirvā śodhayitumaśakyatvācciraṃ kleśayanti| atasteṣu tvarayā na cikitsāṃ kuryāt,- dehamagniṃ balaṃ ca vicārya śanaiḥ śanaiḥ kuryādityarthaḥ|
kathaṃ teṣāmupakramaḥ kāryaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| śamayettān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭhamānayet||22|| jñātvā koṣṭhaprapannāṃśca yathāsannaṃ vinirharet| ----------------------------------------------------|23|
Sa. tān-tiryaggatān doṣān, prayogeṇa-śāstravihitena, śamayet| sukhaṃ veti vā dehapīḍā na bhavati tathā krameṇa koṣṭhamānayet, "vṛddhyā'bhiṣyandanāt" ityādinā| jñātvetyādi| koṣṭhagatāṃścāvagatya yathāsannaṃ vinirharet,-yo ya āsanno mārgo gudaṃ mukhaṃ ghrāṇaṃ vā, tenaiva yathāsannaṃ-vamanavirecanādinā niṣkāsayedityarthaḥ|
Ā. rā. tān-tiryaggatān śamayet| athavā sukhaṃ-akleśena, snehasvedādinā-prayogeṇa, koṣṭhamānayet| tata ūrdhvamadho vā nirharet| alpatvabahutvābhyāṃ vikalpavyavasthāṃ vicārya|
samprati sāmamalaliṅgamāha - - - - ----------------------------------------------------| srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ||23|| ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ, nirāmāṇāṃ viparyayaḥ||24||
Sa. srotasāṃ rodhaḥ-srotorodhaḥ| balasya bhraṃśo-hāniḥ,-balabhraṃśaḥ| gauravaṃ-gurutvam| anilasya-vāyoḥ, mūḍhatā-samyagasañcāraḥ| ālasyaṃ-tandrā| apaktiḥ-āhārasyāpākaḥ| niṣṭhīvo-mukhasrāvaḥ| malasya-purīṣādeḥ, saṅgaḥ-apravṛttiḥ| aruciḥ-annānabhilāṣaḥ| klamo-glāniḥ| ityetatsāmānāṃ malānāṃ-doṣāṇām. liṅgaṃ-lakṣaṇam| nirāmāṇāṃ viparyayaḥ-asmādvaiparītyam|
Ā. rā. atha sāmadoṣopakramaḥ| tatra sāmalakṣaṇamāha-srotorodheti| nirāmalakṣaṇamāha-nirāmāṇāmiti| viparyayaḥ-srotaḥśuddhyādirūpaḥ|
sampratyāmaliṅgamāha - - - - ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||25||
Sa. ūṣmaṇaḥ-agneḥ, alpabalatvena-daurbalyena, ādyaṃ-prathamaṃ, dhātuṃ rasaṃ-rasākhyam, apācitamāmaṃ pracakṣyate-vadanti| ācāryā iti śeṣaḥ| kimbhūtaṃ rasam ? āmāśayagatam| tathā, duṣṭaṃ-vātādyanuśayitam| rasagrahaṇamanilasya nirāsārtham| anyathā ādyo dhāturvātākhya ityāśaṅkyeta| vātādīnāmapi hi dhāraṇāddhātusaṃjñā'styeva|
Ā. rā. āmalakṣaṇamāha-ūṣmaṇa iti| uṣmaṇorasāgneḥ| dhātuṃ-na doṣaṃ malaṃ vā| ādyaṃ-na raktādikam| rasaṃ-na rasatvātpracyutaṃ raktatvamaprāptam|
anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt| kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam||26||
Sa. anye-apare ācāryāḥ, doṣebhya eva-vātādibhyo, atiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt-parasparamiśrībhāvāt, āmasya sambhavaṃ kathayanti| kebhyaḥ kasyeva? yathā kodravebhyo viṣasya sambhavaṃ kathayanti| [tathā doṣebhya āmasya sambhavam| ]
Ā. rā. matāntareṇāmalakṣaṇamāha-anya iti| anyonyamūrcchanāt-parasparamekalolībhāvāt|
āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ||27||
Sa. tena-pūrvoktalakṣaṇena, āmena sampṛktāḥ-saṃyuktāḥ, doṣā dūṣyāśca-rasādayaḥ| kīdṛśāḥ ? dūṣitāḥ, taireva vātādibhiḥ| sahāmena sāmāḥ, ityupadiśyante-tatra tatra pradeśe tantre bhaṇyante| ye ca rogāḥ-jvarādayaḥ, tadudbhavāḥ-vātādidoṣasamutthāḥ, tenāmena yuktāḥ sāmā ityucyante| yathehaiva (hṛ. ci. a. 1|18) - "ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare|" ityādi vakṣyati| āmalakṣaṇaṃ caivaṃ paṭhanti-"dravaṃ gurvanekavarṇaṃ hetuḥ sarvarogāṇāṃ snigdhaṃ picchilamāmaṃ tantumadanubaddhaśūlaṃ durgandhi" ityādi| sāmānāṃ ca vātādīnāṃ saṅgrahe pṛthaglakṣaṇamuktam| te saṅgrahaślokā yathā (sū. a. 21) - "vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ| durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru|| āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ| viparyaye tu pakvatvaṃ tathā tāmraṃ samecakam|| pītaṃ ca pittamacchaṃ ca śleṣmā'cchaḥ piṇḍito'thavā| viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase||" iti|
Ā. rā. sāmatvaṃ vyācaṣṭe-āmeneti| sāmairdoṣairdhātubhirmalaiśca janitā rogā api sāmā ucyante|
sāmā api doṣā yādṛśā na nirhāryāstādṛśān darśayati - - - - sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet| līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva||28|| āśrayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ| ----------------------------------------------------|29|
Sa. sāmān-doṣān-vātādīn, sarvasmin dehe pravisṛtān-vyāptāśeṣakāyān, dhātuṣu-rasādyeṣu, līnān-śliṣṭān, anutkliṣṭān-svasthānādacalitān, na nirharet-vamanādibhirna śodhayet| kutaḥ ? durnirharatvataḥ-duḥkhena nirhartuṃ śakyatvāt| te hi nirhriyamāṇā āśrayasya-śarīrākhyasya, nāśāya syuḥ| yāvattu sarvadehapravisṛtā na syuḥ| yathā bhuktānantaraṃ jvarotpattau navātisāre ca tadā vamanena harītakyā ca yathāyogaṃ nirhāro'nujñāta eva granthakṛtā| atra dṛṣṭāntamāha-phalādityādi| āmāt-apakvāt, phalāt-āmrādeḥ, raso nirhriyamāṇo durnirharatvāt āśrayasya-phalasya, yathā nāśāya bhavati, evaṃ doṣā api|
Ā. rā. sāmeṣu doṣeṣvavasthāviśeṣeṇa śodhanaṃ niṣedhati-sarvadehapravisṛtāniti| vyāptadehān dhātulīnān anutkliṣṭān sāmān na śodhayet| te hi durnirharatvādāśrayasya nāśāya syuḥ|
tarhīdṛśe doṣe kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| pācanairdīpanaiḥ snehaistān svedaiśca pariṣkṛtān||29|| śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam| ----------------------------------------------------|30|
Sa. tān-tathāvidhān doṣān, pācanaiḥ-jvarādyadhyāyoktaiḥ| dīpanairiti pācanānāṃ snehānāṃ ca viśeṣaṇam, madhyadīpakatvāt| agnidīptikṛdbhiḥ pācanaiḥ snehaiśca tathā svedaiḥ pariṣkṛtān-parikalpitān kṛtasaṃskārān, yathāsannaṃ yathābalaṃ ca kṛtvā yathokte kāle śodhanairdravyaiḥ śodhayet| yathāsannamiti yasya doṣasya ya āsanno mārgastenaiva taṃ nirharet| yathābalamiti yasya yāvadbalamāturasyottamaṃ madhyamamadhamaṃ vā, tajjñātvā tīkṣṇena madhyena mṛdunā vā śodhanena śodhayedityarthaḥ|
Ā. rā. tāneva śodhanayogyān kṛtvā śodhayedityāha-pācanairiti| pariṣkṛtān-śodhanayogyatāṃ nītān| tatra pācanaiḥ pakvatvam| dīpanairdhātubhyaḥ pṛthaktvam| snehairutkliṣṭatvam| svedaiḥ koṣṭhagatatvam|
kasya ko mārga āsannaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| hantyāśu yuktaṃ vakkreṇa dravyamāmāśayānmalān||30|| ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānādgudena ca| -------------------------------------------------|31|
Sa. vakkreṇa dravyaṃ yuktaṃ-pītaṃ, āmāśayāt malānāśu hanti| ghrāṇena tu pītamūrdhvajatrūtthān malānāśu hanti| gudena yuktaṃ pakvādhānāt-pakvāśayāt, āśu malān hanti|
Ā. rā. yathāsannatvaṃ vyācaṣṭe-hantyāśu yuktamiti| āmāśayāt-āmāśayamabhivyāpya, pakvādhānāt-pakvaśayamabhivyāpya, 'lyablope pañcamī'| ūrdhvajatrūtthān jatru-skandhasandhiḥ, tasyordhvaṃ,- ūrdhvajatru|
idānīṃ yādṛśā āmā na dhāryāstādṛśān darśayati - - - - -------------------------------------------------| utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam||31|| dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ| -------------------------------------------------|32|
Sa. adha ūrdhvaṃ votkliṣṭānāmān svayaṃ vahato-yatnaṃ vinaiva pravṛttān, auṣadhaiḥ-stambhanaiḥ, na dhārayet| kutaḥ ? ityāha-hi-yasmāt, te-doṣāḥ, vidhṛtā rogadāḥ-jvarādikāriṇaḥ|
Ā. rā. svayaṃ prabṛttān sāmān na stambhayedityāha-utkliṣṭāniti, dhārayediti|
teṣu tu yatkāryaṃ tadāha - - - - -------------------------------------------------------| pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ||32|| vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayannirhareta vā| -------------------------------------------------|33|
Sa. ataḥ-asmāddhetoḥ, pravṛttān prāk-prārambhakāle, doṣān hitabhojina upekṣeta-saṅgrahaṇena na dhārayet| vibaddhān-īṣatpravṛttān, taistaiḥ-yathoktaiḥ, pācanaiḥ pācayet-pākaṃ nayet| nirharedvā|
Ā. rā. svayaṃ pravṛtteṣu sāmeṣūpekṣaiva bheṣajamityāha-pravṛttāniti| prāk-prathamam, yāvanna balahāniḥ| svayaṃ pravṛtteṣu savinbandheṣu pācanaṃ nirharaṇaṃ vā kāryamityāha-vibaddhāniti| pūrvavadvikalpavyavasthā|
atha kaḥ śodhanakālaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt||33|| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet| -------------------------------------------------|34|
Sa. kramāt-yathākramam| grīṣmacitaṃ vāyuṃ śrāvaṇe nirharet| varṣācitaṃ pittaṃ kārtike nirharet| hemantaśiśiracitaṃ kaphaṃ caitre nirharet| ete hi sādhāraṇāḥ kālāḥ ata eteṣu śodhanaṃ yuktam|
Ā. rā. athauṣadhakālāḥ| tatrauṣadhaṃ dvividhaṃ,- śodhanaṃ śamanaṃ ca| tatra svasthasya śodhanakālamāha-āvaṇa iti| sādhāraṇe-vṛṣṭiśītoṣṇ-tiśayarahite, hetugarbhaṃ cedaṃ viśeṣaṇam|
nanu, grīṣmādiṣveva kasmādvātādayo na śodhyante ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ||34|| sandhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet| saṃśodhanasādhyasyāyameva saṃśodhanakālaḥ ? netyāha - - - - svasthavṛttamabhipretya, vyādhau vyādhivaśena tu||35||
Sa. yato grīṣmādayo'tyuṣṇādiyuktāḥ| [teṣāṃ-atyuṣṇavarṣaśītānāṃ, grīṣmavarṣāhimāgamānāṃ, sādhāraṇe sandhau śītoṣṇavarṣasamabhāve kāle doṣān-vātādīn, duṣṭān-vikṛtān, viśodhayet-vinirharet| sandhau hi sāmyam| ] tataḥ śodhanaṃ prati na te kālāḥ| tathā hi-grīṣme tāvadādānaglānaṃ kharatararavikiraṇataptaṃ pipāsāklamādyākulamatipravilīnadoṣamatiśithilaṃ śarīraṃ bhavati| auṣadhaṃ punaratikharadivākarakaranirbharatāpāduṣṇatīkṣṇatāṃ yātamatiyogāya sampadyate| prāvṛṣi ghanaghanauṣasaṅghaṭṭasādite sarvato jagatyavasanno'gnirbhavati| ādānadurbalaṃ ca śarīraṃ bhavati| oṣadhayaśca jaladajalaplāvitamūlā alpavīryāḥ sampadyante| bhūbāṣpasaṃyogāccauṣadhīnāṃ vidagdhatvam| ato'pathyatāṃ gatā ayogāyaiva| śītakāle cātiśītopahatatvāccharīramativātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati| śītopahatatvāccoṣṇasvabhāvamapyauṣadhaṃ saṃśodhanāyopayuktaṃ mandavīryatāṃ prāptamayogāyaiva kalpate iti| tasmādyuktamuktamatyuṣṇavarṣaśītatvāt grīṣmādiṣu svasthasya śodhanamayuktam, na tvāturasya, iti| svasthāvasthamadhikṛtyāyaṃ saṃśodhanakāla uktaḥ| vyādhau tvātyayike vyādhyanurodhena saṃśodhanakālaḥ|
Ā. rā. sandhiniyamenāsandhau śodhanaṃ niṣedhati-atyuṣṇavarṣaśītā iti, sandhāviti, svasthavṛttamiti| uṣṇavṛṣṭyorvṛṣṭiśītayoḥ śītoṣṇayoścāpagamodgamāvasthā-sandhiḥ| svasthavṛttamabhipretya-svasthopacārābhiprāyeṇa| svasthasyāpi rogānutpattaye śodhanamucitam|
yadi hemantādāvatiśītoṣṇādau kāle vyādhiḥ saṃśodhanasādhyaḥ sambhavet, tadā kathaṃ saṃśodhanaṃ kāryam ? ityāha - - - - kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham| prayojayetkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet||36||
Sa. śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ kṛtvā-kṛtrimaṃ ṛtuguṇaṃ yathāyathaṃ sampādya saṃśodhanādilakṣaṇāṃ kriyāṃ prayojayet| kṛtrimaguṇopadhānaṃ ca yathā,-hemante garbhagṛhādi, grīṣme dhārāgrahādīni| kriyākālaṃ na hāpayet-nātikrāmayet, ātyayikasya vyādheḥ prāṇahāritvāt|
Ā. rā. vyādhitasya śodhanakālamāha-vyādhāviti, kṛtveti, prayojayediti| vyādhivaśena-yadaiva vyādhirutpadyate tadaiva| prāptāṃ-avasthāvaśāt prāptāvasarām|
sampratyauṣadhakālān darśayannāha - - - - yuñjyādanannamannādau madhye'nte kavalāntare| grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśicauṣadham||37||
Sa. daśaite auṣadhasya kālāḥ| anannamauṣadhaṃ taducyate yadupayujya pariṇate tasmin bhuñjīta| annādau taducyate yadupayujya samanantaramāhāropayogo vidhīyate| madhya iti annasya-āhārasya madhye yadauṣadhaṃ bhujyate| ante-avasāne| kavalāntara iti kavalayoḥ-grāsayoḥ, antare-madhye, na tu grāsamiśritaṃ kṛtvetyarthaḥ| grāse grāsa iti yad''grāsasampṛktaṃ bhujyate| muhuriti punaḥ punarbhukte'bhukte vā yadauṣadhaṃ bhujyate| sānnamiti sahānnena-āhāreṇa yadauṣadhaṃ bhujyate| sāmudgaṃ tadbhaṇyate yadāhārasya prāk paścācca prayujyate, tena hi samudgapuṭayugalasamenauṣadhadvayenāhāro madhyīkriyate| samudgaḥ-sampuṭakaḥ| niśi taducyate yacchayanavelāyāṃ bhujyate|
Ā. rā. śamanauṣadhakālānāha-yuñjyāditi, grāse grāsa iti| yatrāhāre jīrṇe bheṣajaṃ jīrṇe āhārastat-anannam, ābhaktaṃ nāma| yatra gṛhīte evauṣadhe āhārastat-annādau, prāgbhaktaṃ nāma| yatrārdhāhāre bheṣajaṃ paścācchepa āhārastat-madhye, madhyebhaktaṃ nāma| yatra gṛhīta evāhāre bheṣajaṃ tat-ante, adhobhaktaṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ grāsāsampṛktamauṣadhaṃ tat-kavalāntare, grāsāntaraṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ grāsasampṛktamauṣadhaṃ tat-grāse grāse, sagrāsaṃ nāma| yatra bhuktasyābhuktasya vā punaḥ punarauṣadhaṃ tat-muhūrnāma| yatra āhāreṇa saha sādhitaṃ miśrīkṛtaṃ cauṣadhaṃ tat-sānnaṃ nāma| yatrādau bheṣajaṃ tato'nantaramevāhāraḥ tato'nantarameva punarbheṣajaṃ tat-sāmudgaṃ nāma| sāmudgaḥ-sampuṭaḥ| yatra rātrau svapnakāle bheṣajaṃ tat-niśi, naiśaṃ nāma evaṃ daśauṣadhakālāḥ|
adhunā viṣayavibhāgena yasmin vyādhau yadupayujyate taddarśayati - - - - kaphodreke gade'nannaṃ balino rogarogiṇoḥ| annādau viguṇe'pāne, samāne madhya iṣyate|38| vyāne'nte prātarāśasya, sāyamāśasya tūttare| grāsagrāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani|39| muhurmuhurviṣacchardihidhmātṛṭśvāsakāsiṣu| yojyaṃ sabhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiścitrairarocake|40| kampākṣepakahidhmāsu sāmudraṃ laghubhojinām| ūrdhvajatruvikāreṣu svapnakāle praśasyate|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. kaphodreke roge nirannamauṣadhaṃ yojyam| kayoḥ ? ityāha-balinorityādi| balavati roge rogiṇi ca tatkevalamannādirahitamauṣadhaṃ yojyam| taddhi nirannamativīryaṃ bhavati| balavāṃśca yadi rogī tadopayuñjīta, na tu durbale| durbalasya tvannasahitaṃ na glānikaraṃ bhavati| annādāviti| apāne vāyau viguṇe-kupite sati, auṣadhaṃ bhuktvā samanantaramevāhāra iṣyata ityarthaḥ| samāne vāyau viguṇe madhye bhaktasyauṣadhamiṣyate| vyāne vāyau viguṇe prātarāśasya-pūrvāhṇabhuktasya, ante-avasāne, bheṣajamiṣyate| sāyamityādi| uttare-vyānāpekṣayā udāne maruti, viguṇe sāyamāśasya-aparāhṇabhuktasya tvante bheṣajamiṣyate| prāṇe mātariśvani-vāte, praduṣṭe-vikṛte, grāsagrāsāntarayorbheṣajamiṣyate| grāsasya grāsāntaśca tayoḥ, tena grāsasampṛktamauṣadhaṃ grāsayormadhye bheṣajamiti cāvatiṣṭhate| muhurmuhuḥ-bhukte yadabhukte vā bheṣajaṃ, tattu viṣādiṣu yojyam| arocake-arucau, saha bhojyairbhaiṣajyaṃ yojyam| kīdṛśairbhojyaiḥ ? citraiḥ-anekavidhaiḥ| sāmudgaṃ nāma yadādāvante cāhārasya bhujyate tatkampādiṣu 'praśasyate' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| keṣām ? laghvannāśinām| ūrdhvajatruvikāreṣu śayanavelāyāmauṣadhaṃ praśasyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyādhyāyastrayodaśaḥ samāptaḥ|| 13||
Ā. rā. anannasya viṣayamāha-kaphodreke gata iti| ahnastṛtīyo bhāgaḥ-śleṣamakālaḥ, tadardhaṃ-kaphodrekaḥ, tasmin gate-tadanantarameva| prāgbhaktasya viṣayamāha-annādāviti| madhyebhaktasya viṣayamāha-samāna iti| adhobhaktasya viṣayamāha-vyāne'nta iti| vyāne viguṇe prātarbojanasyānte bheṣajam| uttare-udāne, viguṇe sāyaṃ bhojanasyānte| grāsagrāsāntayorviṣayamāha-grāsagrāsāntayoriti| muhurauṣadhasya viṣayamāha-muhurmuhuriti| [muhurmuhuriti vīpsayā kriyāsaṅkarastviṣṭaḥ, "na kriyāsaṅkaro hitaḥ|" (saṅgrahe sū. a. 23) ityasya bādhaḥ|] sānnasya viṣayamāha-yojyamiti| sāmudgasya viṣayamāha-kampākṣepakahidhmāsviti| naiśauṣadhasya viṣayamāha-ūrdhvaṃjatruvikāreṣviti| saṅgrahe tu ekādaśauṣadhakālā uktāḥ (sū. a. 23) - "antarbhaktaṃ yatpūrvāhṇabhukte jīrṇe madhyāhne bheṣajamupayujyate, tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam| etena rātrirvyākhyātā| taddīprāgnervyānajeśvāmayeśu|" iti| tathā-"tatrādye kāle tṛṣitaḥ pītāmburajīrṇau kṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet| śeṣeṣu cāhṛdyamasātmyapatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātraṃ ceti| bhavanti cātra| rogamādau parīkṣeta tato~qanantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret|| nivṛtto'pi pubarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā| dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ|| tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā| siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣaṃ dārḍhyamāvahan|| sātatyātsvādvaāvācca pathyaṃ dveṣyatvamāgatam| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayetpunaḥ|| manaso'rthānukūlyena tuṣṭurūrjā rucirbalam| sukhopaṃbhogata ca syādyadheścātaḥ parikṣayaḥ|| laulyāddoṣakṣayavdyādherṣaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ| tāsu pathyopacārajño ypgenānnaṃ prakalpayet|| saptāhena guṇālābe kriyāmanyāṃ prayojayet| purvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ|| guṇe tvalpe'pi tāmeva viśeṣotkarṣalabdhaye| bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ|| śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam| ananyakāryo'va hita-nmannigurusammataḥ|| āsvāditaṃ paricaraiḥ svayaṃ cānu prayojayet| ucito yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam|| deśe'myatrāpi vasatastattulyaguṇajanma vā| vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu|| rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā| ekāgramanasā yuktaṃ bhaiṣajyamamṛtāyate|| bheṣajamavacārayan [prāyaḥ] prāgeva tāvadevamāturaṃ parīkṣeta| kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā| tasmiṃśca deśe manuṣyaṇāmidamāhārajātamevaṃ vihārajātametāvadvalamevavidhaṃ sattvamevaṃvidhaṃ sātmyamiyaṃ bhakririme vyādhayo hitamidamahitamidamiti| prāyograhaṇena kena va nidānaviśeṣeṇāsya kupito doṣaḥ| doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakopahetavaḥ| tasmādhathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā'pi doṣamevamavagamayet| tadyathā,- kimāhāreṇa kupito vayuḥ kiṃ vihāreṇa, tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā, sāhasena vegarodhena vā, bhayena śokena veti| tataśca tatpratipakṣamevauṣadhaṃ prayujyamānāmāśu siddhaye sampadyate| tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutiktakaśāyāścetaretarapratipakṣāḥ| tadanantaraṃ copalabheta mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam| ekarūpasyāpi hi hetormṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānām ca doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt vyādherbalābalaviśeṣaḥ| tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣu, anekaraseṣu ca bheṣajeṣu, doṣarasaprabhāvamekaikaśo'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatattvaṃ vayvasyet| na tvevaṃ sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāṃ cānyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatattvamadhyavasituṃ śakyam| tathāvidhe hi samudāye samudāyāprabhāvamevopalabhya vyādhyauṣadhaprabhāvatattvamavagacchet| tathā, kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavasthita iti nirūpayet| pravisṛto hi doṣaḥ svakīyameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro bhavati| tataḥ sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeśaḥ paryeṣitavyaḥ| tataścaivamālocayet| kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ kiyato vā| doṣānurūpo hi bhaiṣajyavīryaṃ pramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati| sahasā'tibalāni saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi va| tathā'gnikṣāraśastrakarmāṇyalpasattvamāturamalpabalaṃ vā nipātayeyuḥ| saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe śīghramanyamāvahanti, śarīrabalādadhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān, agnibalā dadhikāni glānimagnisādaṃ ca| api ca| atisthūlo'tikṛśo'tidurbalo duṣṭamāṃsaśoṇitāsthyaṅgāvayavo'lpāgniralpāhāro'sātymyāhāro'pacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthaḥ so-m, kiṃ punastathāvidho bheṣajavegam| tasmāttādruṣamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaraṃ gurubhiravibhramaiścopācaredoṣadhaiḥ, viśeṣādabalāḥ| tā hyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumārāḥ paraṃ saṃstabhyāśca| tato'pi viśeṣeṇa śiśavaḥ| tathā balavati balavavdyādhyāture'lpabalamalpaṃ vā bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva doṣamutkleśya vyādhimudīrayet| yogyamapi cauṣadhamevaṃ parīkṣeta| idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtau caivaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaṃskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāle etāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā| anyadapi va caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt, taccānenānyena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot| sūkṣmāṇi hi doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārasārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi| yānyanālocitani nihanyurāturam| ālocyamānānyapi tu vipulabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ, kiṃpunaralpabuddhim| tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta prajñām| api ca| santi vyādhayo ye śāstre utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tatra prajñayaiva doṣādigurulāghavena samyagvyavasyedanyataraniṣṭhāyām| kālaśca bheṣajasya yogyatāmāpādayati| sa tu kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ prāk| tatra śītoṣṇavarṣalakṣaṇā ṛtavastrayo hemantagrīṣmavarṣākhyāḥ| teṣāmantare śodhanārthaṃ sādhāraṇā vasantaprāvṛṭśaradākhyāstrayo vikalpante| tatra śodhanaṃ prati phālgunacaitrau vasantaḥ| āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛṭ| kārtikamārgaśīrṣau śarat| api ca| śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ| tatra śītoṣnayorvruṣṭiśītayoścāntareṇa sādhāraṇau vasantajaladātyayau| grīṣmavarṣākālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate| teṣu sādhāraṇeṣvahaḥsu vamanādīnāṃ pravruttiḥ, nivṛttiritareṣvayogatiyogabhayāt| sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ śarīrauṣadhānām| viparītāstivatare| tathā hi-śītakāle'timātraśītopahatatvāccharīramatyarthaṃ śītavātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati| tadanuprāptaṃ ca bheṣajaṃ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya jāyate| śarīraṃ ca vāta prayopadravāya| tadvadvarṣasvapi samantādatighanena ghanasaṅghātenāvatapte nabhasyuparuddhatejaḥprasareṣu dinakarakareṣu jaladapaṭalaplāvanoddāmakardamāyāṃ bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamudgiktamalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ bhavati| auṣadhagrāmastu jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato'lvīryā bhavati| aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalaprāyābhiramlavipākābhiḥ khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃsṛṣṭābhiradbhiḥ salilasīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharadhāroṣmaṇā komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate| tenāsāvapathyatāmupagato dhruvamayogāya| prathamasaṅgṛhītamapi cauṣadhaṃ toyadatoyānugatamārutopahate jagatīti| grīṣme punarādānopahattvāt śarīramuṣnarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatipravilīnadoṣaṃ bhavati| bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi tapanataruṇatarakaranipātāduṣnatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate| śarīraṃ ca pipāsābhramaklamopadravāya| tasmātsādharaṇeṣveva tadantarāleśu vamanādīni yojayet, na cedātyayiko vyādhiḥ| ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamavahito'vacārayet| āturāvasthāsu tu kālākālasaṃjñā| tadyathā,-asyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo'kālo vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati|" iti| auṣadhabhedāśca saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 12) - "dvividhamauṣadham,- ūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca| ubhayamapi cobhayātmakam, bāhulyena tu nirdeśaḥ| tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ,- rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca| rogaghnamapi dvividhaṃ,- rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca| punaśca dvividhaṃ,- dravyamadravyaṃ ca| tatra dravyaṃ trividhaṃ,- bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamaṃ ceti| teśu vakṣyamāṇaṃ hemādilavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam| audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyvīrudoṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati| tatra phalino vanaspatiḥ| puṣpaphalavan vānaspatyaḥ| vallī gulmaṃ ca vīrut| phalapākāntā auṣadhiriti| jaṅgamodbhavaṃ tu madhughṛtādi jaṅgamaṃ dravyamāhuḥ| adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasattvadānabhayontrāsakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanasvapnajāgaraṇasaṃvāhanādi| tathā trividhamauṣadham,- daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ-mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi| yuktivyapāśrayaṃ-āhārauṣadhayojanā| sattvāvajayaḥ punaḥ-ahitānmanonigrahaḥ| punarapi ca trividham,- apakarṣaṇaṃ prakṛtividhānaṃ nidānatyāgaśca| te punarakarṣaṇādayo dvividhāḥ,- bāhyābhyantarabhedena| tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ-granthyarbudopapakṣmakṛmiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ, ābhyantaraṃ-vamanavirecanādibhiḥ| prakṛtividhānaṃ-saṃśamanam| tatra bāhyaṃ-abhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyam, ābhyantaraṃ-yadantaramanupraviśyāvikṣobhayan doṣān śamayati| nidānatyāgo-yathādoṣaṃ śītoṣṇāśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharūkṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate, na tu bheṣajasādhye śastrādi| punarapi ca trividhaṃ,- hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hetuviparītaṃgurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi, tathetarasminnitarat| vyādhiviparītaṃ-dvau mūlopakramau| tau ca-laṅghanabṛṃhaṇe snehasvedau pañcakarmāṇi vamanādīni dhūmāñjanādīni ca, tathā vimlāpanopanāhapāṭanādīni| yacca doṣaśamanahetutve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustaparpaṭakaṃ yavāgūśca| pramehe rajanī yavānnaṃ ca| raktapitte cordhvage virecanamadhoge vamanam| ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham| tadyathā,- chardyaṃ chardanam, atīsāre'nulomanam, madātyaye madyapānam, tucchadagdhe'gnipratapanam, pitte'ntarnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ, kaṭvamlalavanatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravartanāya svamārgāpādanāya ca| śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacāraḥ tatpīḍitasyoṣmaṇo'ntaḥpraveśena kaphavilāpanāyeti| evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sadbheṣajaṃ hetuvyādhiviparītārthaṃ karoti| anauṣadhaṃ punardvividhaṃ,- bādhanamanubādhanaṃ ca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam| kālāntareṇānubādhanamiti|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣopakramaṇīyastu sāmastyena nirūpitaḥ|| 13||