14. dvividhopakramaṇīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. doṣopakramaṇīyādanantaraṃ dvividhopakramaṇīyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| pūrvaṃ sāmānyenopakramo doṣopakramaṇīye'bhihitaḥ| 0
atra tūpakramasya viśeṣa ucyata ityāha - - - - athāto dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. dvividhaṃ-dviprakāraṃ ca tadupakramaṇaṃ ca dvividhopakramaṇam, tasmai hito dvividhopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| upakramaśca samāsato dvividhaḥ, tantrāntarapaṭhitānāṃ caturṇāmupakramāṇāmatraivāntarbhavāt|
Ā. rā. dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣāṇāmupakrama uktaḥ| tasyedānīṃ bhedā vācyāḥ| tatra dvau bhedau mukhyau| ata evāyaṃ dvividhopakramaṇīyaḥ|
ata eva sahetukamupadiśannāha - - - - upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| -----------------------------------------------|1|
Sa. hi-yasmāt, upakramyasya-cikitsyasya, dvitvāddhetorupakramo dvidhaiva mataḥ-iṣṭaḥ| evaśabdo'vadhāraṇaṃ kurvan paramataṃ kṣipati|
Ā. rā. upakramabhedānāha-upakramyasyeti| upakramyasya-rogasya| dvitvāt-sāmanirāmabhedena|
kathaṃ dvidhā ? ityāha - - - - ekaḥ santarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ|1| bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau| bṛṃhaṇaṃ yadbṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat||2|| dehasya---------------------------------------| -----------------------------------------------||3||
Sa. tatra-tayordvayorupakramayoḥ, eka santarpaṇarūpa upakramo, dvitīyaścāpatarpaṇarūpa upakramaḥ| bṛṃhaṇo laṅghanaśca tayoḥ-santarpaṇāpatarpaṇayoḥ, paryāyau tatparyāyāvudāhṛtau|| bṛṃhaṇaṃ taducyate yaddehasya bṛhattvāya bhavati| laṅghanaṃ taducyate yaddehasya lāghavāya-lāghavotpādanāya, bhavati|
Ā. rā. bṛṃhaṇalaṅghanayorlakṣaṇamāha-bṛṃhaṇamiti| yaddehasya bṛhattvāya-sthaulyāya, taddṛṃhaṇam| yallāghavāya-kāśryāya, tallaṅghanam|
-----------------------------------------------| ----------------bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te||1||
Sa. tacca tacca te,-santarpaṇāpatarpaṇe, bhaumāpamitaracca bhavataḥ| bhūmeridaṃ bhaumam| apāmidamāpam| bhaumayuktamāpaṃ santarpaṇam| itarat-bhaumāpādanyadagnivāyvākāśātmakamapatarpaṇam| prāyograhaṇātkiñhcidbhaumāpamapyapatarpaṇam| yathā,-yavakamasūramakuṣṭhataṇḍulīyādi| tathā, agnipavanotkaṭasya kaṭukasyāpi śuṇṭhīpippalyādeḥ santarpaṇatvam, vṛṣyatvena santarpaṇakāryadarśanāt|
Ā. rā. laṅghanabṛṃhaṇe udāharati-bhavata iti| bhaumamāpyaṃ ca dravyaṃ bṛṃhaṇam| itarat-āgneyaṃ vāyavyaṃ nābhasaṃ ca laṅghanam| iti vibhāgena te-dve bhavataḥ|
adhunā snehanādeścaturvidhasyopakramasya santarpaṇāpatarpaṇayorevāntarbhāvaṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat||3|| bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāddvitayaṃ nātivartate| -----------------------------------------------|4|
Sa. snehanādi yaccaturvidhaṃ karma, tadapi dvitayaṃ-santarpaṇāpatarpaṇarūpaṃ, nātivartate-nātikrāmati| kuto hetoḥ ? ityāha-bhūtānāṃ santarpaṇāpatarpaṇarūpāt dvaidhyāt-dviprakārakatvāt|
Ā. rā. snehādīnāmupakramāṇāṃ bṛṃhaṇe, rūkṣādīnāṃ ca laṅghane'ntarbhāvamāha-snehanaṃ rūkṣaṇamiti| bhūtānāṃ dvaidhyāt-snehanarūkṣaṇādikadravyakāraṇānāṃ pṛthivyādīnāṃ bṛṃhaṇalaṅghanarūpadvaividhyāvyabhicārāt|
idānīṃ pratyekaṃ tayorbhedānāha - - - - -----------------------------------------------| śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvidhā tatrāpi laṅghanam||4||
Sa. tatra-tayoḥ santarpaṇāpatarpaṇayorbṛṃhaṇalaṅghanāparaparyāyayormadhye, yallaṅghanaṃ-apatarpaṇam, tat dvidhā| katham ? ityāha-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| iti hetvarthe, yataḥ śodhanaṃ śamanaṃ ca tato dvidhetyarthaḥ|
Ā. rā. laṅghanabhedānāha-śodhanamiti|
idānīṃ śodhanasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - yadīrayedvahirdoṣān pañcadhā śodhanaṃ ca tat| nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko'sravisrutiḥ||5||
Sa. yadauṣadhaṃ doṣān-vātādīnantaḥsthitān, bahirīrayet-kṣipet, tacchodhanam| tacca pañcadhā,-pañcavidham| tadeva pañcavidhatvamāha-nirūha ityādi| nirūho-bastiḥ, tathā vamanam, tathā kāyavirekaḥ śirovirekaśca, tathā'sravisrutiḥ-raktasrāvaśca, iti pañcadhā śodhanam| sarvaśarīrasya śiraḥprabhṛteradhomalanirharaṇaṃ yat sa kāyavirekaśabdenocyate| yattu kevalaṃ śiraḥsaṃjñakasya śarīrāvayavasya ghrāṇenordhvamalanirharaṇaṃ sa śirovirekaḥ|
Ā. rā. śodhanasya lakṣaṇaṃ bhedāṃścāha-yadīrayediti, nirūha iti| yaddoṣān bahirniṣkāsayettacchodhanam| tattu nirūhādibhedāt pañcadhā| kāyareko-virecanam| śiroreko-nasyam|
samprati śamanākhyasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā||6|| pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ| -----------------------------------------------|7|
Sa. yadauṣadhaṃ doṣān-vātādīn, na śodhayati-nāntaḥsthitān bahirniṣkāsayati, tathā samān-svapramāṇasthān, nodīrayati-na cotkleśayati, viṣamāṃśca-svapramāṇāddhīnādhikabhavāvasthitān, samīkaroti-svapramāṇasthān vidadhāti, tacchamanamucyate| tacca saptadhā,-saptaprakāram, pācanādibhedena| pācayatīti pācanam| pacato'greḥ paktuṃ śaktimadhikāṃ yadutpādayati taddravyaṃ kriyā vā pācanamucyate| yathā,-laṅghanaṃ mustādi vā| dīpanaṃ yathā,-ghṛtādi| tantrāntare ca dīpanapācanayorlakṣaṇamuktam| yathā,_"yadagnikṛtpacennāmaṃ dīpanaṃ tadyathā ghṛtam| pācanaṃ tadviparyastaṃ yathā vakṣyāmi laṅghanam||" iti| [kṣārapāṇinā'pyuktam-"pācanaṃ pācayeddoṣān sāmān śamanameva tu| dīpanaṃ hyagnikṛttvāmaṃ kadācitpācayenna vā||" iti| ] kṣuttṛṭśabdābhyāṃ kṣutṛṣṇānigrahāviha gṛhītau|
Ā. rā. śamanasya lakṣaṇaṃ bhedāṃścāha-na śodhayatīti, pācanamiti| yaddoṣān na śodhayati-bahirna niṣkāsayati, samān-javikṛtān, nodīrayati-na vikṛtiṃ nayati, viṣamān-nikṛtāṇ, samīkaroti-prakṛtiṃ nayati, tacchamanam| tacca pācanādibhedāt saptadhā| kṣut-annavarjanam| tṛṭ-udakavarjanam|
pācanādīnāṃ doṣaśamanatvamuktam| tacca vāte vātapitte ca na sambhavatītyāha - - - - -----------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca||7||
Sa. tuśabdo viśeṣe| viśeṣastu laṅghanāpekṣayā| śodhanaṃ śamana ceti dvidhā laṅghanamuktam| bṛṃhaṇamapi śodhanaṃ bhavati| yathā,-dugdhādidravyam, śodhanasvabhāvadravyāt| tena yathāvidhena dravyeṇa kevalasya vātasya pittayuktasya vā kopa āśaṅkyate| yathā-laṅghanena śodhanadravyeṇa harītakyādinā| tato bṛṃhaṇasya viśeṣārthastuśabdaḥ kṛtaḥ| bṛṃhaṇaṃ yacchodhanaṃ tanmarutaḥ kevalasya pittasahitasya vā śamanam, na tu laṅghanaśodhanavatkopanam| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| bṛṃhaṇaṃ śodhanarūpaṃ vātasya pittayuktasya vā śamanamevoktam, na kopanaṃ jātucidityarthaḥ| laṅghanaṃ tūbhayarūpamapi vātasya vātapittayorvā kopenameva|
Ā. rā. śodhanaśamana-vyatiriktasyauṣadhasyābhāvāt tayośca laṅghanabhedatvāt bṛṃhaṇasyānauṣadhatve prāpte, bṛṃhaṇaṃ śamanamevetyāha-bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tviti| śuddhasya pittasaṃsṛṣṭasya ca vāyorviṣamasya samīkaraṇācchamanam |
idānīṃ bṛṃhyanāha - - - - bṛṃhayedvyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān| bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān||8|| garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme'parānapi| -----------------------------------------------|9|
Sa. karśitaśabdasya vyādhyādibhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ| vyādhikarśitān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam| bhārādibhiḥ kṣīṇasya pratyekaṃ sambandhaḥ| bhārakṣīṇān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣu| rūkṣādīn bṛṃhayet| grīṣme'parānapi-anyānanuktānapi bṛṃhayet| [itthaṃ ca grīṣme sarvānapi bṛṃhayet,] atitarāṃ tu vyādhikarśitādīn bṛṃhayet|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya viṣayamāha-bṛṃhayedityādi| grīṣme'parānapi-svasthānapi|
kairbṛṃhayet ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ||9|| svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ| -----------------------------------------------|10|
Sa. māṃsādibhirbṛṃhayet bastibhiśca| kathambhūtairbastibhiḥ ? madhurasnigdhaiḥ, na tu rūkṣatīkṣṇaiḥ, teṣāmapatarpaṇasvabhāvatvāt| svapno-nidrā| śayyāsukhaṃ-khaṭvājanitaṃ śarma| nirvṛtiḥ-cittasyāmākulatvam|
Ā. rā. bṛṃhaṇānyāha-māṃsakṣīretyādi| madhurastrigdhairbastibhiḥ| śayyāsukhaṃ-nidrāṃ vinā śayane'vasthānam| nirvṛtiḥ-santoṣaḥ| harṣaṇaṃ-ānandaḥ|
laṅghanīyānāha - - - - -----------------------------------------------| mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ||10|| visarpavidrādhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ| sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi||11||
Sa. mehādīnāminirmatvarthīyaḥ| mehiprabhṛtīn laṅghayet| śiśire punaraparānapi-anyānapi, iti vyādhitānāṃ grahaṇam| svasthānāṃ tu śiśire hemantavidhirviśeṣeṇokta eva| śiśiraśabdaḥ śītamātropalakṣaṇārthaḥ| tena hemante'pi laṅghayedityartha upalabhyate|
Ā. rā. laṅghanasya viṣayamāha-mehāmedoṣetyādi| āmadoṣaḥ-ajīrṇam|
pūrvamuktaṃ laṅghanaṃ dvidhā,-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| tatra śodhanaviṣayaṃ nirūpayannāha - - - - tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān| āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ||12|| vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān| madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ||13|| ebhirevāmayairārtān hīnasthaulyabalādikān| kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtān madhyabalairdṛḍhān||14|| samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān| -----------------------------------------------|15|
Sa. laṅghayediti vartate| tatra-teṣu laṅghanīyeṣu madhye, saṃśodhanākhyairlaṅghanaiḥ sthailyādyadhikān tathā, āmadoṣādibhirārtān laṅghayet| madhyetyādi| tathā madhyasthaulyabalapittakaphānebhireva- āmadoṣādibhirgadairāturān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanairlaṅghanabhedairlaṅghayet| prāyograhaṇaṃ deśakālādyapekṣayā niyamasyāsarvaviṣayatvajñāpanārtham| hīnasthaulyabalādikāṃstu sataḥ kṣuttṛṣṇānigrahaiḥ-bubhukṣāpipāsāvegavidhāraṇākhyairlaṅghanaviśeṣairlaṅghayet| doṣaiḥ-vātapittakaphairmadhyabalairārtān, tathā dṛḍhān-śaktān, samīraṇādibhirlaṅghayet| āyāso-vyāyāmaḥ| kimuta-kiṃpunaḥ ? alpabalairdoṣairārtān samīraṇādibhirlaṅghayet| sutarāṃ hīnabalairārtān laṅghayedevetyarthaḥ| ā raṃ-laṅghanabhedasya śodhanasya viṣayamāha-tatra saṃśodhanairiti| adhikasthaulyādīn laṅghanīyān saṃśodhanairlaṅghayet| pācanadīpanayorviṣayamāha-āmadauṣeti, vibandhagauraveti, madhyasthaulyādikāniti| āmadoṣādibhirartān madhyasthaulyādikān pūrvaṃ pācanadīpanairlaṅghayet, paścācchodhanaiḥ| kṣuttṛṣorviṣayamāha-ebhireveti, kṣuttṛṣṇānigrahairiti| ebhiḥ-āmadoṣādibhiḥ| vyāyāmātapamārutānāṃ viṣayamāha-doṣaistvārtāniti, samīraṇeti| madhyabalairdoṣairrārtān samīraṇādibhirlaṅghayet| kiṃ punaralpabalairdoṣairārtān? sutarāṃ hīnabalairārtān laṅghayedevetyarthaḥ|
-----------------------------------------------| na bṛṃhayellaṅghanīyān-------------------------|15|
Sa. laṅghanīyān-laṅhghanārhān mehāmadoṣādiyutān, na bṛṃhayet|
Ā. rā. laṅghanīyeṣu puruṣeṣu bṛṃhaṇasādhyarogotpattau bṛṃhaṇe prāpte niṣedhamāha-na bṛṃhayediti|
tarhi bṛṃhyasya vātalāderyadā jvarādivyādhirlaṅghanasādhyo jāyate, tadā kiṃ laṅghanaṃ kāryamuta bṛṃhaṇam ? ityatra saṃśayaḥ| ityāha - - - - -----------------------------------------------| ------------------bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet||15|| yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret| -----------------------------------------------|16|
Sa. ye punarbṛṃhyāstān laṅghanasādhyāmayārtān mṛdu kṛtvā laṅghayet,-mṛdunā laṅghanaprakāreṇāpatarpayedityarthaḥ| yuktvā vāprayogeṇa santarpaṇāpatarpaṇavyāmiśralakṣaṇena, deśakālādīnāṃ balataḥ-anurodhena, tānupācaret-upakramet, vinaiva laṅghanādityarthaḥ| ādigrahaṇena sattvasātmyādigrahaṇam|
Ā. rā. bṛṃhaṇīyeṣu pruruṣeśu laṅghanasādhyarogotpattau svalpaṃ laṅghanaṃ kāryamityāha-bṛṃhyāṃstviti| deśādivaśena tvanyathā'pyupācaredityāha-yuktyā veti| tān-laṅghyān bṛṃhyāṃśca|
bṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| bṝṃhite syādbalaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṅkṣayaḥ||16||
Sa. bṛṃhite sati balaṃ puṣṭiśca syāt| tathā, bṛṃhaṇasādhyā ya āmayāsteṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ syāt|
Ā. rā. atha bṛṃhatilaṅghitalakṣaṇam| tatra bṛṃhatasya lakṣaṇamāha-bṛṃhite syāditi|
samprati laṅghitalakṣaṇamāha - - - - vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ| kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā||17|| vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghite| -----------------------------------------------|18|
Sa. vimalendriyatādistandrānāśaścetyanto grantho laṅghitalakṣaṇam| vimalendriyatā-karaṇapāṭavam| kṣuttṛṣoḥ saha-ekakālamudayaḥ| śuddhahṛdayeti| hṛdayaṃ codgāraśca kaṇṭhaśca hṛdayodgārakaṇṭham, śuddhaṃ ca taddhṛdayodgārakaṇṭhaṃ ca tasya bhāvaḥ hṛdayodgārakaṇṭhatā| vimalendriyatādīnāṃ padānāmasamastānāṃ nirdeśo doṣadeśādyanurodhenaikasya dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ vā sarveṣāṃ ca laṅhghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, na tvekasya dvayorbahūnāṃ cotpattau laṅghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, munirapyanenaiva hetuna'samāsenaiva lakṣaṇaṃ vyadhatta| yathā (ca. sū. a. 22|34) - "vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate|| svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||" iti|
Ā. rā. laṅghitasya lakṣaṇamāha-vimalendriyateti, kṣuttṛḍiti, vyādhimārdavamiti| sargo malānāṃ-malapravṛttiḥ|
-----------------------------------------------| anapekṣitamātrādisevite kurutastu te||18|| atisthaulyātikārśyādīn, vakṣyante ca sauṣadhāḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. te-bṛṃhaṇalaṅghane, anapekṣitamātrādisevite atisthaulyātikārśyādīn kurutaḥ| anapekṣitāśca te mātrādayaśca-anapekṣitamātrādayaḥ, taiḥ sevite| mātrādyanapekṣayā kṛte ityarthaḥ| te ca-atisthaulyātikārśyādayaḥ, sauṣadhāḥ-sabheṣajāḥ, vakṣyante-purastādbhaṇiṣyante|
Ā. rā. atibṛṃhatātilaṅghitayorlakṣaṇamāha-anapekṣitetyādi, atisthaulyeti| mātrādeśakālādīnanapekṣyātisevitaṃ bṛṃhaṇamatisthaulyādīn kurute, laṅghanaṃ tvatikārśyādīn ke te'tisthaulyādayo'tikārśyādayaśca? ityata āha-vakṣyante te ceti|
athātibṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghite||19||
Sa. atibṛṃhitaścātilaṅghitaścetyekavadbhāvaḥ| atibṛṃhite'tilaṅghite ca taireva-atisthaulyādibhiḥ, tathā'tikārśyādibhiśca, rūpaṃ-bṛṃhaṇalaṅghanātiyogalakṣaṇaṃ vedyam| caśabdaḥ samucyaye|
Ā. rā. atisthaulyādīnāṃ kāryatvāt kathaṃ lakṣaṇatvam ? ityata āha-rūpaṃ taireyeti| yatra kāryaikasamadhigamyaṃ kāraṇam, tatra kāryameva lakṣaṇamityarthaḥ|
tānevātisthaulyādīnāha - - - - atisthaulyāpacīmehajvarodarabhagandarān| kāsasannyāsakṛcchrāmakuṣṭhādīnatidāruṇān||20|| athaiṣāmatisthaulyādīnāmupakramamāha - - - - tatra medonilaśleṣmanāśanaṃ sarvamiṣyate| -----------------------------------------------|21|
Sa. atibṛṃhitamatisthaulyādīn kurute| 'atibṛṃhitaṃ kurute' ityanupāttenāpi prakṛtatvādatra kartṛpadena kriyāpadena ca sambandhaḥ kāryaḥ| ata eva tadapekṣayā'tisthaulyādīnāṃ dvitīyā| athavā yogyatayaivānupāttenāpi sambandhaḥ kriyādinā bhavatyeva, sukavilakṣaṇasyaivaṃsthitatvāt| tathā ca bhagavato vyāsasya-"yaśca nimbaṃ paraśunā yaścainaṃ madhusarpiṣā| yaścainaṃ gandhamālyena sarvasya kaṭureva saḥ||" iti| atra hi chedasekālaṅkaraṇakriyāpekṣayā nimbādīnāṃ dvitīyā'rthasambandhaśca| tatra-teṣvatisthaulyādiṣu, medonilaśleṣmanāśanaṃ sarvaṃ-annapānauṣadhamiṣyate|
Ā. rā. atisthaulyādīnāha-atisthaulyāpacīti, kāsasannyāseti| atisthaulyādīn 'atibṛṃhaṇaṃ kuryāt' ityadhyāhāraḥ| atisthaulyādīnāmauṣadhamāha-tatra medonilaśleṣmanāśanamiti|
kiṃ tat ? iti brūte - - - - -----------------------------------------------| kulatthajūrnaśyāmākayavamudgamadhūdakam||21|| mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśodhanajāgaram| madhunā triphalāṃ lihyādguḍūcīmabhayāṃ dhanam||22|| rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ||23|| viḍaḍgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo'sthaulyadoṣajit||24||
Sa. kulatthādikaṃ sthūlāyeṣyate| jūrṇaḥ-tṛṇadhānyaviśeṣo dakṣiṇāpathe jondhalaka iti prasiddhaḥ| daṇḍāhataṃ-mathitam| triphalādīnāmanyatamaṃ madhunā lihyāt| tathā, rasāñjanādeśca prayogo'gnimantharasasahito hitaḥ, atisthūlāyeti prakṛtena yojyam| viḍaṅgādiyogaḥ sarvasamabhāgo'tisthaulyadoṣajit|
Ā. rā. kulattheti, mastviti| jūrṇau-yāvanālaḥ| madhūdakaṃ-madhumiśramudakam| daṇḍāhataṃ-takram| triphalādīṃścaturo yogānāha-madhunā triphalāmiti| rasāñjanādīmścaturaḥ prayogānāha-rasāñjanasyeti, śilājatuprayogaśceti| sāgnimantharasa iti caturbhiḥ sambadhyate| agnimantharasaḥ-tarkārīsvarasaḥ| viḍaṅgādiyogamāha-viḍaṅgamiti, yavāmalakacūrnamiti| kṣāro-yavakṣāraḥ| kālaloharajo-lohacūrṇam|
vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ| hiḍgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ||25|| niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt| eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam||26|| saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat| atisthaulyādikān sarvān rogānānyāṃśca taddvidhān||27|| hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān| buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam||28||
Sa. vyoṣādīni dravyāṇi caturviṃśatiḥ parasparasamabhāgānītyeko bhāgaḥ, tatsamo madhuno dvitīyo bhāgaḥ, ghṛtasya tṛtīyaḥ, tailasya caturthaḥ, eṣāṃ sarveṣāṃ miśrībhūtānāṃ ṣoḍaśaguṇā yavasaktavaḥ| tadetatpītamatisthaulyādikān pūrvoktān sarvān rogānnihanti| anyāṃśca tathā vidhān rogān-bṛṃhaṇotthānityarthaḥ| tathā, hṛdrogādīn nihanti| tathā, buddhyādikaraṃ sannasya-mandasyāgnerdīpanaṃ ca|
Ā. rā. vyoṣādiyogamāha-vyoṣakaṭvīti, hiṅgusauvarcaleti, niśe bṛhatyāviti, eṣāmiti, saktubhiriti, atisthaulyādikāniti, hṛdrogakāmaleti, buddhimedhāsmṛtikaramiti| kembukānmūlam| kembukaṃ-svanāmaprasiddham| ṣoḍaśaguṇaiḥ-cūrṇāpekṣayā| pītaṃ-śītodakena| saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro'nnajo rasaḥ| āma eva ślathīkurvan dhātūn sthaulyamupanayet|| atisthaulyādatikṣuttṛṭsvedaśvāsātinidratāḥ| daurgandhyaṃ gadgadatvaṃ ca bhavenmedo'tipuṣṭitā| srotaḥsu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ|| caran prajvalayatnagniṃ kṣuttṛṣau stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau dahato'gnyanilau ca tau|| svedavāhiśirāmūlabhavādviṣyandanādapi| medasaḥ śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā|| koṣṭha eva vipakke'sya saṃruddhasrotoso rase| sarvatrālabdhavṛttitvāt prāyo medaḥ pracīyate|| taccheṣā'pi raso'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye| tulye'pi raktādicaye prāk citaṃ cīyatetarām|| medastenāsamatvena dhātūnāṃ vidadhāti tat| śvāsādīnacirāccānyān jvarodarabhagandarān|| mehorustambhapiṭikāvidradhiprabhṛtīn gadān| ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ|| atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ mārutāpaham| madanaṃ triphalāmustāspatāhvāriṣṭavatsakam|| sapāṭhāragvadhaṃ pītamatibṛṃhaṇarogajit| tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam|| samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram| madanādīni cālepaḥ snānādiṣvapi yojayet|| hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram| elāvṛṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam|| takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ kolarasena vā| mūtrakṛcchraṃ kṛmīn mehān sthūlatāṃ ca vyapohati|| kṛmighnatriphalātailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ| lohodakāpluto manthaḥ śasto bṛṃhaṇarogiṇām|| yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇādyapi|" iti|
sāmpratamatilaṅghanotthān rogān sauṣadhānāha - - - - atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ| snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ||29|| bastihṛnmūrdhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ| pralāpordhvānilaglānicchardiparvāsthibhedanam||30|| varcomūtragrahādyāśca jāyante'tivilaṅghanāt| -----------------------------------------------|31|
Sa. atikārśyādayo'tilaṅghanājjāyante| snehādīnāṃ kṣayaśabdena samāsaḥ, bastyādīnāṃ ca rujāśabdena| mūtragrahādyāścetyādyaśabdena nānāvidhānāṃ vātarogāṇāṃ grahaṇam|
Ā. rā. atikārśyādīnāha-atikāRśyamiti, sneheti, sneheti, bastīti, pralāpeti, varcomūtreti| snehādīnāṃ navānāṃ kṣayaḥ| snehaḥ-snigdhatvam| bastyādīnāṃ saptānāṃ rujā|
yadyapi kārśyākhyo'yaṃ mahān doṣaḥ, tathā~pi sthaulyamapekṣya vara eveti pratipādayannāha - - - - -----------------------------------------------| kārśyameva varaṃ sthaulyāt-------------------------|31|
Sa. atra cātikārśyameva varamatisthaulyāditi vedyam, na kārśyamātraṃ sthaulyamātraṃ vā| yasmādatisthūlātikṛśāveva laṅghanabṛṃhaṇābhyāmupakramyāvatra vivakṣitau, na sthūlakṛśau sāmānyena|
Ā. rā. sthaulyāt kārśyasya sukhasādhyatvamāha-kārśyameveti|
kārśyameva sthaulyāt kuto varam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| --------------------na hi sthūlasya bheṣajam||31|| bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā'lamatimedognivātajit| -----------------------------------------------|32|
Sa. yasmāt sthūlasya bheṣajaṃ bṛṃhaṇaṃ nālaṃ-na samartham, na ca laṅghanaṃ samartham| yasmātsthūlasya bheṣajamatimedognivātajit| yanmedaḥkṣapaṇaṃ tadagnināśakṛdvātahṛcca| sthūlasya hi bṛṃhaṇena medo'titarāmupacīyate, laṅghanena ca medaḥkṣapaṇaṃ bhavati, kintvagnipavanāvasyopacīyate| yasmāt bṛṃhaṇaṃ-māṃsakṣīrādi, yacca laṅghanaṃ-kodravaśyāmākādi, tatpūrvasmāddhetoḥ sthūlasya na bheṣajam|
Ā. rā. sthaulyasya kṛcchrasādhyatve hetumāha-na hi sthūlasyeti| bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā na sthūlasya bheṣajam| yatastasyātimedognivātajidbheṣajamalaṃ-samartham| laṅghanamatimedojit bhavati, na tvatyagnivātajit| bṛṃhaṇamatyagnivātajidbhavati, na tvatimedojit|
-----------------------------------------------| madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyena ca naśyati||32|| kraśimā sthavimā'tyantaviparītaniṣevaṇaiḥ| -----------------------------------------------|33|
Sa. yat-yasmāt, kraśimā madhurasnigdhatṛptibhiḥ saukhyena-anāyāsena ca, naśyati-śāmyati, tasmātkārśyaṃ sthaulyādvaram| yataśca sthavimā-sthūlatvaṃ, atyantaviparītaniṣevaṇaiḥ śāmyati| atyantaṃ viparītāni ca tāni niṣevaṇāni cātyantaviparītaniṣevaṇāni taiḥ,-tiktakaṭukaṣāyaprāyaiḥ rūkṣairannapānauṣadhasevanairityarthaḥ| sthūlakṛśayośca yadi bṛṃhaṇasādyastulyo vyādhiḥ syāt, tārhi sthūlasyopakramavirodhāttathā sukhena na śāmyati yathā kṛśasya| laṅghanasādhyo'pi visūcikādiryādi caitayoḥ syāt, so'pi kṛśasya śīghramupaśamaṃ gacchati| sthūlasya tu viruddhopakramatvāt duḥkhena śāmyati| tathā hi-atra pradhānopakramaḥ svedaḥ, sa ca tāvanna ghaṭate| "na svedayedatisthūlam" (hṛ. sū. a. 17|21) iti niṣedhāt| athainaṃ laṅghayati tadā (saṅgrahe sū. a. 24) - "srotaḥsu medorudeṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran prajvalayatyagniṃ kṣutṛṣau stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau dahato'gnyanilau ca tau||" ityādi nyāyādvātasakhenāgninā vanasyevāsya mahati vyāpadutpadyate| atha bṛṃhaṇopakramaḥ kriyate'sya tadā''madoṣo vardheta| kṛśasya tvaviruddhopakramatvādvisūcikādiḥ sukhenopakramyaḥ| tasmātkārśyameva sthaulyādvaram| kraśimeti kṛśaśabdātpṛthvādipāṭhādimanic, raṛto halāderiti rephādeśaḥ| sthavimeti dṛḍhāderākṛtigaṇatvādimanijiti kecit| tasmiṃśca sati sthūladūreti yaṇādiparasya lopaḥ, ṛkārasya ca guṇaḥ|
Ā. rā. kārśyasthaulyayorvarāvaratve hetvantaramāha-madhuretyādi, kraśimetyādi| madhurasnigdhānaṃ sauhityaiḥ, tṛsyabhyāsārthaṃ bahuvacanam| kraśimā-kārśyam| sthavimā-sthaulyam| sa cātyantaviparītaniṣevaṇairnaśyati| atyantaviparītāni-atyaglātirūkṣādīni, atiduḥkhaṃ ca|
atha kṛśe kīdṛśaṃ bheṣajaṃ yojyam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| yojayeddhṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānnabheṣajam||33||
Sa. tatra-kṛśe, bṛṃhaṇaṃ sarvaṃ pānānnauṣadhaṃ yojyam|
Ā. rā. kārśyasyauṣadhamāha-yojayediti|
acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati||34|| na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt| māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ||35||
Sa. acintayā-cetasaḥ śokakāryādyanākulatvena, tathā harṣaṇena-cittatuṣṭyā, tathā santarpaṇena-āhāraviśeṣādinā bṛṃhaṇena, tathā svapnaprasaṅgāt-atinidrāsevanena, kṛśaḥ puṣyati-sarvopacitadhātuḥ sampadyate| ka iva ? varāha eva,-śūkaro yathā| anyebhyaśca puṣṭihetubhyaḥ kṛśaviṣaye svapna eva pradhāna iti darśayituṃ varāho dṛṣṭāntatvenopanyasto granthakṛtā| tathā hi-varāhasya svapnamantareṇa na kaścittathāvidho'bhyavahārādirupalabhyate, yathā'sau puṣṭo'timeduro dṛśyate| atisthūlātikṛśayośca lakṣaṇaṃ muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 21|9) - "medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopaccayotsāho naro'tisthūla ucyate||" tathā (ca. sū. a. 21|14)- "śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||" iti| māṃsena samamaparaṃ dehabṛhattvakaraṃ na ca vidyate| sarvabṛhattvakarebhyo māṃsamatibṛṃhaṇamityarthaḥ| viśeṣeṇa māṃsādamāṃsaṃ dehabṛhattvakṛt| kutaḥ ? ityāha-māṃsena sambhṛtatvāt,-puṣṭattvāt|
Ā. rā. acintādicatuṣṭayaṃ kārśyasya pradhānamauṣadhamityāha-acintayeti, svapnaprasaṅhgācceti| harṣaṇena-priyadarśanādinā| santarpaṇena-sauhityena| svapnaprasaṅgāt-nidrābhyāsāt| kārśyasya pradhānataramauṣadhamāha-na hītyādi| kārśayasya pradhānatamamauṣadhamāha-māṃsādetyādi| māṃsādānāṃ-māṃsāsevināṃ māṃsam, māṃsena sambhṛtatvāt-puṣṭatvāt, viśeṣeto dehabṛhattvakṛt ityanuṣaṅgaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.24)-"atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣnatṛṭkṣudhaḥ| tṛptihagulmārśovahnimandatāḥ| kṛśaṃ prāyaśca bādhante raktapittānilāmayāḥ| śuṣkasphigudaragrīvaḥ sthūlaparvā śirātataḥ| ucyate'tikṛśastatra prāgukto bṛṃhaṇo vidhiḥ|| aśvagandhā vidāryādyo vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ| laṅghanottheṣu rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet|| yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye| sadyaḥkṣīṇo yataḥ sadyobṛṃhaṇenopacīyate|| ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena tatra ca| bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnimalādīn vīkṣya yojayet|| kramānmāṃsarasāṃstalmāddakalāvaṇikān laghūn| vesavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca kṛtākṛtān|| rasāṃstathā ca kṣīrādīṃstarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ| yuñjyātkṛśānāṃ jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām|| tṛṣyatāmurdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām| samakṛṣṇāsitātailakṣaudrājyo hi satarpaṇaḥ|| manthastadvatsitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ| phāṇitaṃ saktavaḥ sarpairdadhimaṇḍo'mlakāñjikam|| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ param| manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlikadāḍimaiḥ|| parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastṛṣṇādirogajit| svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā|| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ|" iti|
evaṃ vistareṇa sthūlakṛśayorupakramamuktvā samāsenāha - - - - guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe| yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam||36||
Sa. yadguru yaccāpatarpaṇaṃ, tatsamāsena sthūle hitaṃ mākṣikaśālūkādi| etāddhi raukṣyānmedaḥ kṣapayati, gauravācca śīghraṃ jarāṃ na gacchati| yadato viparītaṃ-laghu santarpaṇaṃ ca, tadatikṛśe hitaṃ śāliṣaṣṭikaiṇeyaśaśalāvakapiñjalādikam| atikṛśasya hyagnirapi kṛśo bhavati| tasmādyapi tasya gurvannapānauṣadhamupayujyate, tato'gnisādo'sya jāyate| tathā'sya laghu apatarpaṇamupayujyate, tadbhūyaḥ kārśyāyāsya syāt| tasmāllaghu santarpaṇaṃ ca yattatkṛśāya hitam| guru cetyatra caśabdāllaghu ca yadatarpaṇaṃ śyāmākakoradūṣādikaṃ, tathā'nyadapi yanna guru na ca laghu medoghnaṃ jāgaravyavāyavyāyāmacintādikaṃ, tacca sthūle hitamiti gamyate| ubhayoḥ-sthūlakṛśayoryavagodhūmaṃ hitam| kimbhūtaṃ yavayogadhūmam ? ityāha-tadyogyetyādi| tayoḥ-sthūlakṛśayoḥ, yogyā-ucitā, āhitā-kṛtā, kalpanā-saṃyogasaṃskārādinopayogo'pāyo vā, yasmin yavagodhūme, tadevam| yavāḥ sthūle hitāḥ, godhūmāḥ kṛśe, ityarthaḥ| 'hitayoge caturthī vaktavyā" ityasya prāyikatvāt sthūle hitamityatra na caturthī| anye'pi hyevaṃ prayogā dṛśyante| yathā rudraṭasya (kāvyālaṅkāre a. 5|14 ṭī.) - "sāmājā dhīmatāṃ hitam|" iti| tathā'syaiva (hṛ. sū. a. 6|29) - "vilepi grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām||" iti|
Ā. rā. sthaulyakārśyayoḥ saṅkṣepādauṣadhamāha-guru cātarpaṇamityādi, yavagodhūmamityādi| gurutve sati yadapatarpaṇaṃ tatsthūle hitam| laghutve sati yatsantarpaṇaṃ tatkṛśe hitam| yavāśca godhūmāśca yavagodhūmam| tadubhayoḥ sthūlakṛśayoḥ krameṇa hitam| tacca taducitakṛtakalpanam| yathā,-sthūle tailatakrādisiddhā bhakṣyāḥ kṛśe vrutakṣīrādisiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"sthaulyakārśye prakṛtyā'pi syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ| satatavyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca|| mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe| samadhātvagnideho'sau siṃhasaṃhanano bhavet|| dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate|" iti|
nanu, atīsārajvaragulmādīnāmanekarūpatvādanantā evopakramāḥ prāptāḥ| tatkathamuktam ? "upakramyasya hi dvitvāddhidhaivopakramo mataḥ| " iti| ata āha - - - - doṣagatyā'tiricyante grāhibhedyādibhedataḥ| upakramā na te dvitvādbhinnā api gadā iva|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. doṣāṇāṃ-pṛthagrūpāṇāṃ saṃsargasannipātāditaratamabhedenā''nantyaṃ yātānāṃ yā gatiḥ, tathā teṣāmeva sthānavṛddhikṣayalakṣaṇā yā gatiḥ, tathā tiryagūrdhvādholakṣaṇā yā gatiḥ, tathā śākhākoṣṭhāsthisandhilakṣaṇā ca yā gatiḥ, tayā| atiricyante-bahavo bhavantyupakramāḥ| katham ? ityāha-grāhibhedyādibhedataḥ,-grāhī ca bhedī ca grāhibhedinau, tāvādī yeṣāṃ-rogānurodhānnānāvidhānāmupakramāṇāṃ, te grāhibhedyādayaḥ, teṣāṃ bhedo-viśeṣo, grāhibhedyādibhedaḥ, tasmāt| yadyapyatiricyante-anantāḥ sampadyante, tathā'pi dvitvāt-santarpaṇāpatarpaṇarūpāt, na te'tiricyante| santarpaṇarūpatvamapatarpaṇarūpatvaṃ vā varjayitvā na teṣāmupakramāṇāṃ rūpāntaraṃ sambhavatītyarthaḥ| kathamiva nātiricyante? ityāha-bhinnā api gadā iva| yathā,-vātādidoṣavaśānnānāvidhā api jvarādayo bṛṃhaṇalaṅghanasādhyatvaṃ [sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā ] nātivartante, yathopakramā apīti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyādhyāyaścaturdaśaḥ samāptaḥ|| 14||
Ā. rā. "snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma" (ślo. 3) ityādinā sarvopakramāṇāṃ pṛthaktve'pyupakramadvaye'ntarbhāva uktaḥ| idānīṃ teṣāṃ pṛthaktvameva kutaḥ? ityata āha-doṣagatveti| doṣagatyā-ddoṣaśa(sa)raṇatvena, yathā yathā doṣā bhidyante tathā tathopakramā bhidyante| yathā,-atipravṛtte grāhī, apravṛtte bhedī, dāhe śītaḥ, śīte uṣṇaḥ, ityādi| pṛthaktve hetuścetpṛthaktvamevāstu, netyāha-na te dvitvāditi| dvitvāñcātiricyante-bṛṃhaṇatvaṃ laṅghanatvaṃ vā sāmānyaṃ na tyajanti| yathā,-nānāvidhā api gadāḥ sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vdyupakramaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 14||