Sa. dvividhopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ śodhanādigaṇasaṅhgrahādhyāyārambhaḥ| yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ | te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe-
yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe - - - - athātaḥśodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. śodhanaṃ-śodhanarūpo dravyagaṇaḥ, ādiryeṣāṃ ta evam| ādi śabdena vātaharādigaṇaparigrahaḥ| teṣāṃ saṅgraho yasminnadhyāye sa śodhanādigaṇasaṅgrahaḥ, taṃ śodhanādigaṇasaṅgrahasaṃjñamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| gaṇaḥ-samūhaḥ| vikṣiptānāṃ padārthānāmekatra rāśīkaraṇaṃ-saṅgrahaḥ| tatra śodhanagaṇasya sarvadoṣavijayitvena prādhānyāt pūrvamupanyāsaḥ|
Ā. rā. śodhanādigaṇīmadhyāyaṃ vykhyātuṃ pratijānī-atheti|
śodhanaṃ caturvidham,- vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanadravyabhedena| tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṃ tāvatpūrvaṃ vakti - - - - madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādevadālīkṛmighnam| viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||
Sa. madanaṃ-rāṭhaḥ| madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| lambā-tumbī dīrghatiktā'lābusaṃjñā| nimbaḥ-picamandaḥ| bimbī-gohlā, oṣṭhopamaphalasaṃjñā| viśālā-indravāruṇī| trapusaṃ-tiktatrapusaṃ vredyam, tasya vamanayogyatvāt| kuṭajaṃ-vatsakam| mūrvā-pīluparṇī| devadālī-garāgarī| kṛmighnaṃ-viḍaṅgam| vidulo-jalavetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrā-mūṣikaparṇī| kośavatyau-ghaṇṭālike, ekā dhāmārgavo dvitīyā rājakośātakī| karañjo-naktamālaḥ| kaṇā-kṛṣṇā| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-golomī| elā-truṭīḥ| sarṣapo-rakṣoghnaḥ| etāni madanādīni chardanāni-chardikarāṇi| "vasumuniviratiścenmālinī nau mayoḥ yaḥ|" atra ca madanaviśālātrapusakuṭajaviḍaṅgailāsarṣapāṇāṃ phalāni vamanakranti| madhukavidulacitrakadantīvacānāṃ tu mūlāni| rodhrasuvarṇakṣīrīkampillānāṃ tvacaḥ| śeṣāṇāṃ phalapatrapuṣpāṇi veditavyānīti|
Ā. rā. śodhanādidravyagaṇaḥ| tatra vamanagaṇamāhamadanamadhuketyādi| madano-gelaḥ| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu| lambākaṭutumbī| nimbaḥ-picumandaḥ| bimbī-kaṭutuṇḍikerī|viśālā-indravāruṇī| trapusaṃ-kaṭuvālukam| kuṭajo-vatsakaḥ| mūrvā-madhurasā| devadālī-jīmūtakaḥ| kṛmindhaṃ-viṅgagaṃ| tidulo-vetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrācitrāḍikā kaṭupaṭolaphalaṃ patrakaṃ ca| kośavatyau-kaṭukośātakī rājakośātakī ca| karañjo-naktamālaḥ| kaṇāpippalī| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-ugrā| elā-truṭiḥ| sarṣapo-rakṣondhaḥ| chardanānīti vamanāni| bahuvacanaṃ guṇabahutvārtham| tena vamanādidravyāṇāṃ yasya kasyacit trikacatuṣkapañcakādeḥ prayojakatvam| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 37/34|-"samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu||" iti| upalakṣaṇaṃ cedam| ata eva saṅgrahakāro'dhikamadhīte (sū. a. 14)- "madanajīmūtekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi| kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbarīprapunnaṭānāṃ phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ| kovidārakarbudārāriṣṭāśvvagandhānīpavidulabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadpuṣpīvacācitrācitrakamṛgairvārukendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsatpaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavāvīvṛścīvapunarnavāmahāsahākṣudrasahesakṣukāṇḍakatakapippalīmūlacavikānaladośīrahīberamūlāni| śālmalīśālmalukābhadraparṇyairāvaṇyupodakauddālakadhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ| priyaṅgupuṣpam| tālīsapatram| haridrāśṛṅgaberakandau| madhūkadāruharidrāsārau| tagaraguḍūcīmadhuphāṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni|" iti|
nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni| śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni||2||
Sa. nikumbho-dantī| kumbhaḥ-trivṛt| triphalā-varā| gavākṣī-viśālā, dvitīyendravāruṇī| sruk-guḍā| śaṅkhinī-yavatiktā| nīlinī-nīlapuṣpā, bhāravāhīsaṃjñā| tilvako-rodhraḥ| śamyākaḥ-karṇikāraḥ| kampillako-rañjanakaḥ| hemadugdhā-kanakakṣīrī| dugdhaṃ-kṣīram| mūtraṃ-prasiddham| nikumbhādīnyetāni virecanāni| upajātirvṛttam|
Ā. rā. virecanagaṇamāha-nikuṃbhakumbheti| nikumbhodantī| kumbhaḥ-trivṛt| triphalā-prasiddhā| gavākṣī-śvetapuṣpendravāruṇī| snuk-snuhī| śaṅkinīsaddaśāśvetapuṣpā| nīlinī-kālāñjanikā| nilvako-rodhraḥ| śamyākaḥ-āragvadhaḥ| kampillo-raktāṅgaḥ| hemadugdā-hemāvatī kaṅkuṣṭhaprakṛtiḥ| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "trivṛcchyāmādantīdravantīśaṅkhinīsatpalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhvasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni| tilvakaramyakakampillakapāṭalītvacaḥ| triphalapīlupriyālabakulabadarakarkandhukāsmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakakṣīrakodakīryāviṭuṅgapūgapañcaḥṅgulaphalāni, caturaṅgulaphalapatrāṇi| pūtīkatvakphalapatrāṇi| pūtikatvakphalapatrāṇi| mahāvṛkṣasatpaparṇajyotiṣmatīkṣīrāṇi| kṣīramastumadyadhānyāmlūtrāṇi ceti virecanopayogīni| kośātakīdevadālīsapalākārapellikāsvarasā arkakṣīramuṣṇodakaṃ cetyubhayātmakāni|" iti|
madanakuṭajakuṣṭhadevadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ| yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni||3||
Sa. madanaṃ-madanaphalam| kuṭajaṃ-vatsakatvak| kuṣṭhaṃ-gadanāma| dāru-devadāruḥ| rāsnā-yuktarasā| miśiḥ-śatapuṣpā| kṛtavedhanaṃ-dhāmārgavaḥ| kulatthāḥ-prasiddhāḥ| etāni nirūhaṇāni-nirūhaṇasādhanāni| "bhavati jagati nau tataḥ parau ryau najasahitairjaragaiśca puṣpitāgrā|"
Ā. rā. nirūhagaṇamāha-madanetyādi| kuṣṭhaṃ-pākalam| daśamūlaṃ-mahadrhasve pañcamūle| dāru-devadāru| rāstrā-prasiddhā| yavaḥ-tīkṣṇaśūkaḥ| miśiḥ-śatapuṣpā| kṛtavedhanaṃ-kaṭukośātakī| kulatthaḥ-śimbīdhānyaviśeṣaḥ| madhu-mākṣikam| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣu yānyupayujyante dravyāṇi, tānyasaṅkhayeyatvānnopadiśyante| rasaskandhebhya eva yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet| sarveṣu prāyo madanakuṭajajīmūtakekṣvākukotrivṛdvacāyaṣṭyādvakuṣṭharāsnāpunarnavākaṭatṛṇamūlāni, saraladevadāruhapuṣahiṅgurasāñjanadayoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatyā guḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnahakṣīrakṣaudrāṇi ceti||" iti|
vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca| sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayantyuttamāṅgam||4||
Sa. vellaṃ-viḍaṅgam| apāmārgaḥ-pratyukpuṣpī| vyoṣaṃ-trikaṭukam| dārvī-pītadruḥ| surālā-śreṣṭhasarjarasaḥ| śairīśaṃ-śirīṣabījam| bārhataṃ-bṛhatībījam| śaigravaṃ-śigrubījam| sāro mādhūko-madhūkapuṣpasāraḥ| saindhavaṃ-sindhūttham| tārkṣyaśailaṃ-śuṣkarasāñjanam| truṭyau-sūkṣmailā sthūlailā ca| pṛthvīkā-hiṅgupatrī| etānyuttamāṅgaṃ śodhayanti,- mūrdhavirecanānītyarthaḥ| "mau yau pañcāśvairvaiśvadevīti nāmnā|"
Ā. rā. nāvanagaṇamāha-vellāpāmārgeti| surālāśreṣṭhaḥ sarjarasaḥ| śiriṣabṛhatīśigraṇāṃ bījam| madhukasyasāraḥ| tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam| truṭyau-elādvayam| pṛṣvīkā-bāṣpikā| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣabilvājājyajanodāvārtākapūthvīkailāhareṇuphalāni| tālīsatamatarkārīharītakavargapatrāṇi| sarṣapaphalapatrāṇi| śigruphalapatratvajaḥ| haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi| ativiṣākandā| kuṣṭhathacābhārṅīśvetākiṇihīnāgantījyotiṣmatīgavākṣīvayasyāvṛścikālībimbīkarañjamūlāni| arkālarkapuṣpamūlāni| rodhramadanasatpaparṇanimbīkarañjamūlāni| muraṅgīmātuluṅgīlavaṅgāppuṣpaṇi| agurusuradārusaralaśalukījiṅgiṇyaśanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ| śālatālamadhūkadārvīsārāḥ| tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgedībṛhatīdvayatvacaḥ| rājādatamajjā|kṣaudralavaṇamadyāni, gavādiśakṛnmūtrapittāni, evavudhāni cendriyopaśamanīyānyanyānyapi| tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni| madhukapadmakamañjiṣṭhāsārivāmustā punnāganāgakeśarailavālukasuvarṇatvaktmālapatrapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāśalukīśakarādamanakramakbakanpyagrodhodumbaṃrāśvatścaplakṣarodhratvakpadmotpalāni sarvagandhadgamyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāniprāyogikadhūmopayogīni| aguruguliśallakīśaileyakanaladahrīverareṇūśīramustadhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasyauṇeyakaparipelaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnaihidhūmopayogīni| śirovireladravyāṇi gandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyogikadhūmopayogīni| agurugugguliśallakīśaileyakanaladahnīvereṇūśīramustadhyāmakārāṅgaścīveṣṭakasyauṇeyakaparilaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjatilayavamāṣakuṅkurāni medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni| śirovirekadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇani manohvā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni|" iti|
bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśamūlaṃ balādvayam| vāyuṃ vīratarādiśca vidāryādiśca nāśayet||5||
Sa. bhadrādāru-kilimam| nataṃ-tagaram| kuṣṭhaṃ-gadaḥ| daśamūlaṃ=dvipañcamūlam| balādvayaṃ-balā'tibalā ca| etāni bhadradārvādīni, ca-aparaṃ, vakṣyamāṇo vīratarādirvidāryādiśca gaṇo vāyuṃ nāśayati|
Ā. rā. vātandhagaṇamāha-bhadradāru natamisyādi| bhadradāru-devadāru| nataṃ-tagaram| vīratarādividāryādī-vakṣyagāṇau gaśrau| tayoryāni punaruktāni tāni dviguṇaṃ yojyāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātialārtagalakacchurābāṅkīkakuberākṣivatsādanyarkālarkakiṃśukakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikātstrīpattūraprabhṛtīni vidāryādirvarvakṣyamāṣagaṇo vīrasarādistṛṇālyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti vāaśamanāni||" iti|
dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ| nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiśca pittam||6||
Sa. dūrvā-śādvalam| anantā-yavāsakaḥ| nimbaḥ-prasiddhaḥ| vāsā-āṭarūṣakaḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ| gundrā-padaerakaḥ| abhīruḥ-śatāvarī| śītapākī-śikhaṇḍikā kākaṇantikābhedaḥ| priyaṅguḥ-śyāmā| eṣa dūrvādirgaṇaḥ, tathā vakṣyamāṇo nyagrodhādiḥ padmakādiśca gaṇaḥ, tathā śāliparṇīpṛśniparṇyau, tathā padmaṃ-jalajam, vanyaṃ-kuṭannaṭam, tathā sāvādiśca gaṇaḥ, ete pittaṃ nāśayanti| "mtau tau gau cecchālinī vedalokeḥ|"
Ā. rā. pittandhagaṇamāha-dūrvetyādi| anantā-durālabhā| gundrā-erakā śītapākī-guñjā|sthire dve-śāliparṇī dayo-vakṣyamāṇā gaṇāṃḥ| atrāpi punaruktāni dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmagutpānārukelakharjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgabalānāgapuṣpāśatāvarīśīyapākyodanapākīdhavanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālaśāasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanali nasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśevālaka~hnārotpalakākolyutpalikāśālūkaśṛṅgāṭakakaserukakrauñcādanaprabhṛtīni śītavīryāṇi| sārivādiḥ padmakādiḥ paṭoādirnyagrodhādirdāhaharomahākaṣāyaratṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni||" iti|
āragvadhādirarkādirmuṣkakādyo'sanādikaḥ| surasādiḥ samustādirvatsakādirbalāsajit||7||
Sa. āragvadhādyādayo gaṇāḥ saptaite balāsaṃ-śleṣmaṇaṃ jayanti|
Ā. rā. śleṣmandhagaṇamāha-āragvadhādiriti| ete satpagaṇā vakṣyamāṇāḥ| atāpi punaktāni dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgrudīsātalasumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyāragvādhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītandho mahākaṣāyo vallīkaṇṭakapañcamūle ceti śleṣmapraśamanānīti||" iti|
jīvanti kākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca| ṝṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ||8||
Sa. jīvantyādirgaṇo jīvanīyasaṃjñaḥ| udāharaṇamātraṃ cedam| dhīmatā svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇaguṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārikandādiṣu (ṣvapi) tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayituṃ yuktamiti| jīvantī-jīvavarddhanī| kākolyau dve-ekā kākolī kevaḍīsaṃjñā, anyā kṣīrakākolī payasvinīsaṃjñā| dve mede-ekā medā maṇicchidrāsaṃjñā, anyā mahāmedā vṛkṣaruhāsaṃjñā| mudgaparṇyādīnāṃ nāmāni prāguktānīti| "hyantāntarādigurubhiḥ sodadhilaiḥ saptabhirgaṇairguruṇā| āryārdhe nātrāyuji jaḥ ṣaṣṭho'yaṃ nalaghukau vā|"
Ā. rā. atha mahākaśāyāḥ| tatra jīvanīyagaṇamāhajīvantītyādi| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "ānamtyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ| yetu sutarāṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaśāyāḥ| ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ| pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante| tatpratipatyartham| śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svādusnigdhaśītādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān dunānānālocya kṣīrekṣukṣaudradrākṣākṣoḍavidārikandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathoktānusaraṇameva śreyo mandabuddheriti| vyāstāśca te catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva| yadyapi ca tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kāṣāyeṣu, tathā'pi nasaṃjñāvirodhaḥ| ekasyāpi bahukāryanirvanāt| tatralavaṇavarjyāḥ pañca rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucyante, tadyonitvāt| lavaṇe tu niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ, pṛthadupayogopakārarahitatvācca nairarthakyamiti| bhavanti cātra| jīvantī kākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| kraṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyāākhyaḥ|| 1|| vāṭhyā balā payasyā kākolyāvṛṣabhavājigandhe ca| kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛhaṇīyo'yam|| 2|| vāṭhyā-atibalā| payasyā-kraṣyagandhā, vidārī kṣīravidārī [ vā ]| kṣīriṇī-śrīparṇī| rājakṣavakaṃ-digdhikā| bhāradvājī-vanakārpāsī| haimavatī viribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca| citrakakaṭukātiviṣā vargo'yaṃ lekhanīyākhyaḥ|| 3|| haimavatī-śvevatī-śvetavacā| arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralāḥ| hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyāni|| 4|| citrā-dantī| saralā-trivṛt| vahnimukhī-lāṅgalī| madhumadhukapṛśrniparṇīkaṭphalarodhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānam|| 5|| ambaśṭhakī-mācikā| huṅgumaricāmlavetasadīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt| vargaḥ sapañcakolo nidriṣṭo dipanīyo'yam|| 6|| endryatirasā payasyā kraṣyaproktāsthirā balā'tibalā| iti balyo daśako'yaṃ hayagandhā rohiṇī kraṣabhī|| 7|| aindrī-indravāruṇī| atirasā-mūrvā| kraṣyaprokta-śatāvarī| rohiṇī-śrīparṇī| kraṣamīkapikacchūḥ| candanatuṅgapayasyāsitālatāmachukapadmokoṣīram| varṇyo gaṇo'yamidito mañciṣṭhāsārivāsahitaḥ|| 8|| tuṅgakiñjalkam| sitā-śveradūrvā| latā-priyaṅguḥ| haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni|| 9|| kaiḍaryaḥ-kaṭphalaḥ| vṛkṣāmlabadaradāḍisāmlavetasaṃ vargam|| 10|| kuvalaṃ-kolam| nāgaracavikācitrakaciḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmistāḥ| sahapippalīpaṭolāstṛtpindho'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ|| 11|| kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| anvayavāsaṃ pathyā dāruharidrā gaṇo'rśondhaḥ|| 12|| svadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsatpaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhandhāścaturaṅgulaviḍaṅgajāīpravālāśca|| 13|| naladakṛtamālacandanasarṣapadhananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṃ dāruharidrā sanaktamālāni nindhānti|| 14|| naladaṃmāṃsī| kṛtamālaḥ-āragvadhaḥ| akṣīvamaricakembukaviḍaṅgakāṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ndhanti kṛmīn śvadaṃṣṭrāvṛṣākhuparṇyastathā na cirāt|| 15|| akṣīvaḥ-śigruḥ| kāṇḍīraḥ-ugrkāṇḍaḥ| mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālinyaḥ| sailācandanakatakāḥ sasinduvārā viṣaṃ śranti|| 16|| suvāhā-gandhanākulī| pālindī-trivṛtā| śālikṛjñakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣubālikekśūṇām| tadvadgundrorakaṭayormūlamalaṃ stanyajamanāya|| 17|| ikṣubālikā-hvasvekṣuḥ| pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṃ vargo'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ|| 18|| medākākolīdrayavṛkṣaruhājīvakarhabhakuliṅgāḥ| śukrajanano gaṇo'yaṃ sahajanilāśūrpaparṇībhiḥ|| 19|| kuliṅgā-karkaṭaśṛṅgī| jaṭilā-utraṭhā| kuṣṭailavālukakṭphalakāṇḍekṣusamumraphenakośīraiḥ| vasukekṣivakśurakaīḥ śukraṃ śudhyetsakadambaniryāsaiḥ||20|| kāṇḍekṣuḥkāśaḥ| vasukaḥ-buktaḥ| ikṣurakaḥ-kokilākṣaḥ| drākṣākākolīdvayamadhuparṇīmahukajīvakavidāryaḥ| snehopagāḥ samedājīvantīśāliparṇīkāḥ|| 21|| saubhāñjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svedopagāni vidyātsayavatilārkorubūkāṇi|| 22|| lājāmlabadaradāḍimayavaśaṣṭikamātuluṅgasvyāni| jambāmrapallavāni ca daminigrahaṇāni mṛstrā ca|| 23|| nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ| mīnimbadhanapaṭolīkustumbaryastṛṣaṃ ndhanti|| 24|| bṛhatīdvayavṛkṣaruṭāplaṣkaramūlāmayākaṇāśṛṅgyaḥ| hidhmāṃ nindhanti śaṭhī durālamā badarabījaṃ ca|| 24|| śyāmā'vantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmokeśaraṃ rodhram| dhātakikusumasamaṅgā mocerasāmrāsthibiṅgahapām|| 26|| syāmā-priyaṅgu| anantā-dhanvayāsakaḥ| padmā-padmacāriṇī| jambūśallakimadhukaṃnīlotpalakacchurātilatryāhvam| bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī vuṅgirajanāni|| 27|| kacchurā-dhanvayāsakaḥ| śryahvaḥ- śrīveṣṭakaḥ| jagbvamrodumvaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| mallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāya nirdiṣṭam|| 28|| ka,alamalimakumudamadhukasaugandhikadhātakīlatākusumam| mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapiṇḍarīkaṃ ca|| 29|| madhukadhātakīlatākusumemyo'nyāni padmāni| latā-priyaṅgu| kamalaṃ-mrivarṇam, nalinaṃ-raktam, śatapatraṃ-nīlam, puṇḍarīkaṃ-śvetam, tāni divā vikasanti| kumudaṃ-śvetam, satpalaṃ-nīlam, te ca rātrau| saugandhikaṃ sandhyāyām| sṛkṣātalīśvaṃdadrādrabhautkaṭacasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṃ virecareyeyurgundrā pāśāṇamedaśca|| 30|| vaśiraḥ-karipippalī| ndrāhyānmalakapunarnabavṛdurālabhābhayākṛṣṇāḥ| kāsaṃ ndhani saśaṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca|| 31|| caṇḍāmlavetasaśaṭhītāmalīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguru vargo'yaṃ śvāsaśamanāya|| 32|| drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāsutāpalāḥ|| triphalā veti gaṇo'yaṃ jvarasaṃśamanāya nirdiṣṭaḥ|| 33|| dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi| amakāśanani vidyāddākṣākharjūrasahitāni|| 34|| padmakalājośīraṃ madhutpalasārivāsitodīcyam| kāśmaryaphalaṃ svandranameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ|| 35|| natanāgarāguruvanādhānyakasūtīkapimpalīvyādhyaḥ| śītaṃ śamayantyacirācchthotākaḥ sāgnimanthaśca|| 36|| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam| tindukapiyālabījakasaptacchadakhadarabadarāṇi| ahimāravāālikagau kakubhaścodardaśamanāni|| 37|| kākolyelā sevyaṃ nidrigdhike śāḷipṛśrniparṇyau ca| ndhantyaṅgamardamacirāstandanamadhukorubūkaṃ ca|| 38|| dīpyakāmaricājājīgaṇḍīraṃ sālagandhamatha śūlam| śamayati sapañjakolaṃ, śophaṃ daśam slamādyaṃ ca|| 39|| 40|| madhumadhikalājagairikaphalinīmocarasamṛtkāpālāni| saṃsthāpayanti ridhiraṃ rudhiraṃ ca śarkaraṃ rodhram|| 41|| mṛtkapālaṃ-karparam| rudhiraṃ-kuṅkumam| śailailāvālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam| sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca|| 42|| vidulo-vetasaḥ| kaiḍaryahiṅgucorakapaṅkaṣāśokarohiṇivayaḥsthāḥ| pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ|| 43|| palaṅkaṣā-gugguluḥ| aśokarohiṇī-kaṭukā| vayaḥsthā-harītakī| pūyarimedo-durgandho'himārakaḥ| jaṭilā-māṃsī| dūrvā| aindrī dūrvā'modhā viṣvaksenā'vyāthā śivā'riṣṭā| brāhyī savāṭhyapuṣpī-atibalā| śatavīryā-śatavarī| amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirā yuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ|| 45|| śreyasī-pāṭhā| yuktā-rāsnā| iti nānāvidhavyādhividhātārthamudāhṛtāḥ| yogā rogāturavaśāt kalpayetān yathāyatham||" iti|
vidāripañcāṅgulavṛścikālī- vṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī||9|| vidāryādirayaṃ hṛdyo brūṃhaṇo vātapittahā| śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ||10||
Sa. vidārī-vṛṣyakandā| pañcāṅgulaḥ-eraṇḍaḥ| vṛścikālī-uṣṭradhūmakā meṣaśṛuṅgī vā| vṛścīvaḥ-kṣudravarṣābhūḥ| devāhvayaḥ-suradāru| [devādvayeti pāṭhe ekā sahadevā dvitīyā viśvadevā ceti devādvayam| ] śūrparṇyau-mudgaparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanetyādi| "abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam| jīvanākhyam" (hṛ. sū. a. 6|170) iti jīvanasaṃjñaṃ pañcamūlam| bṛhatī kaṇṭakārikā śāliparṇī pṛśniparṇī gokṣurakamiti hrasvasaṃjñaṃ pañcamūlam| gopasutā-sārivā| tripādi-haṃsapādī kīṭamārikākhyā| eṣa vidāryādigaṇo bṛṃhaṇo vātapittaghnaḥ śoṣādiharaśca| upajātirvṛttam|
Ā. rā. athavidāryādiprabhṛtayaḥ| tatra vidāryādigaṇamāha-vidārīti| vṛścikālī-vṛścikālī-vṛścikapatrā| vṛścivaḥ-punarnavā| devādvayaṃ-sahadevā viśvadevā ca| śūrpaparṇyau-mudraparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanaṃ hasvaṃ ca pañcamūlaṃ-prāguktam| dopasutā-sārivā| tropādī-haṃsapādī| ayaṃ vidāryādigaṇo hṛdyarvādiguṇaḥ| śoṣo-rājayakṣmā| ūrdhvaḥ-udavartaḥ|
sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān||11||
Sa. sārivā-kṛṣṇavallī| uśīraṃ-vīrataru (ram)| kāśmaryaḥ-sarvatobhadrā| madhūko-guḍapuṣpakaḥ| śiśiradvayaṃ-ekaṃ sitacandanaṃ malayajasaṃjñamanyadraktacandanasaṃjñam| yaṣṭī-klītakasaṃjñam| parūṣakaṃ-mṛduphalam| sārivādirayaṃ dāhādīn hanti|
Ā. rā. sārivādigaṇamāha-sāriveti| śiśiradvayaṃ śvetapītacandane|
padmakapuṇḍrau vṛddhitugardydhaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ||12||
Sa. padmakaṃ-hemapadmam| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| vṛddhiḥ-mahāśrāvaṇī| tugā-tugākṣīrī| ṛddhiḥ-śrāvaṇī| śṛuṅgī-kulīraśṛuṅgī| amṛtā-chinnaruhā| daśa jīvanasaṃjñāḥ-jīvantyādigaṇoktāḥ| ete padmakādayaḥ stanyahetavaḥ, tathā vātapittaṃ ghnanti, tathā prīṇanādiguṇayuktāḥ| "aṣṭābhyo bhadgau yojyāvupacitrā|"
Ā. rā. padmakādigaṇamāha-padmakapuṇdrāviti| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| tugā-vaṃśarocanā| śṛuṅgī-karkaṭaśṛṅgī| amṛtā-guḍūcī| jīvanasaṃjñā daśa-jīvanīyo gaṇaḥ| īraṇo-vāyuḥ|
parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam| rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit||13||
Sa. purūṣako-mṛduphalo dhanvanacchadaḥ| varā-śreṣṭhā| drākṣā-madhuphalā| kaṭphalaṃ-rohiṇī somavalkaḥ| katakaphalaṃ-vāriprasādanam| rājāhvaṃ-kaRṇikāram| dāḍimaṃ-śukeṣṭam| śākaṃ-kharacchadavṛkṣaviśeṣaḥ| parūṣakādireṣa tṛḍāmayādijit|
Ā. rā. parūṣādigaṇamāha-parūṣakamityādi| vasatriphalā| rājāhvaṃ-rājādanam| śākaṃ-śākavṛkṣaphalam|
añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut||14||
Sa. añjanaṃ dvidhā,-ekaṃ srotoñjanaṃ yāmunasaṃjñamaparaṃ sauvīraṃ netrabhūṣaṇākhyam| phalinī-priyaṅguḥ| māṃsī-kṛṣṇajaṭā| padmaṃ-puṣkaram| utpalaṃ-śaśipriyam| rasāñjanaṃ-tārkṣyaśailam| elā-bahulā| madhukaṃ-madhuyaṣṭī| nāgāhvaṃ-nāgakesaram| eṣo'ñjanādirviṣādijit|
Ā. rā. añjanādigaṇamāha-añjanamityādi| añjanaṃstrotoñjanam| saolā-sūkṣmailā,saśabda īṣadvācī| nāmāhvaṃnāgakesaram|
paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām||15||
Sa. paṭolaṃ-pāṇḍuphalam| kaṭurohiṇī-kaṭukā| candanaṃ-gandhasāram| madhusravo-muraṅgī| guḍūcī-chinnaruhā| pāṭhā-ambaṣṭhā| etairdravyairyuktametat paṭolādikaṃ kaphādīn nihanti| "mātrāsamakaṃ navamo lgāntam (mo lagontyaḥ) " (vṛttaratnākare a. 2|32)
Ā. rā. paṭolādigaṇamāha-paṭoletyādi| madhustravāmūrvā|
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam| pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt||16||
Sa. guḍūcī-chinnodbhavā| padmako-marudbhavaḥ| ariṣṭo-nimbaḥ| dhānakā-dhānyakam| raktacandanaṃ-raktakāṣṭham| eṣa guḍūcyādiḥ pittādīn hanti, [agnikaraśca ]|
Ā. rā. guḍūcyādigaṇamāha-guḍūcītyādi| ariṣṭonimbaḥ|
āragvadhendrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakrapatolakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ||17|| āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ||18||
Sa. āragvadhaḥ-śamyākaḥ| indrayavāḥ-kaliṅgakāḥ| pāṭaliḥ-vasantadūtī| kākapiktā-śārṅgeṣṭā| nimbaḥ-pāribhadrakaḥ| amṛtā-guḍūcī| madhurasā-mūrvā| sruvavṛkṣo-vikaṅkataḥ, [kaṇṭakīvṛkṣaḥ kaṇṭakāriketi prasiddhaḥ ]| pāṭhā-ambaṣṭhā| bhūnimbaḥ-kairātaḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| paṭolaṃ-karkaśacchadam| karañjayugmaṃ-ekaḥ pūtikakarañjaściribilvākhyo'paro naktamālākhyaḥ| saptacchadaḥ-ayugmacchadaḥ| agniḥ-citrakaḥ| suṣavī-kāravī, pānīyavallīsaṃjñā| phalaṃ-madanaphalam| bāṇaḥ-sahacaraḥ| ghoṇṭā-pūgaviśeṣaḥ| ayamāragvadhādiścchardyādīnnihanti| [medodarān viśodhayati-parākaroti| ] vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā. ārabadhādigaṇamāha-ārambadhetyādi| kākatiktā-karañjikā- struvavṛkṣo-vikaṅkataḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| [ suṣavī-kāravellukam| phalaṃ-madanaphalam| vāṇo-vīlasahacaraḥ| ] ghoṇṭā-badarī|
asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśipāmeṣaśṛṅgyaḥ| trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19|| asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ||20||
Sa. asanaḥ-pītaśālākhyaḥ| tiniśaḥ-syandanasaṃjñaḥ| bhūrjo-bahupuṭākhyaḥ| śvetavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| khadiro-gāyatrī| kadaraḥ-khadirākṛtiḥ śvetasāraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| śiṃśipā-maṇḍalapatrikā| meṣaśṛṅgī-ajaśṛṅgī| trihimaṃ-candanatrayam, malayajaraktacandanadāruharidrābhedena| talaḥ-tālaḥ| palāśaḥ-kiṃśukaḥ| joṅgakaḥ-agurusaṃjñaḥ| śākaṃ-varadāru| śālo-rasaniryāsākhyaḥ| kramukaḥ-pūgam| dhavaḥ-śakaṭākhyaḥ| kaliṅgāḥ-śakrayavāḥ| chāgakarṇo-bastakarṇaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| ayamasanādiḥ śvitrādīn vijayate-śamayati| vijayata iti "viparābhyāṃ jeḥ" ityātmanepadam| tathā, medodoṣaṃ nibarhati-parākaroti| mālinīvṛttam|
Ā. rā. asanādigaṇamāha-asanetyādi| śvetavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| kadaraḥ-śvetakhadiraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| trihimaṃ-candanatrayam| talaḥ-tālavṛkṣaḥ| joṅgakaḥ-aguru| kramukaḥ-indrayavaḥ|
varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21|| varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati| āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim||22||
Sa. varuṇaḥ-tamālaḥ| sairyakayugmaṃ-sahacaradvayam, eko raktapuṣpaḥ kuravakākhyo'nyaḥ pītapuṣpaḥ kuraṇṭakākhyaḥ| śatāvarī-varī| dahano-vahniḥ| moraṭo-mūrvā| bilvaḥ-pūtivātaḥ| viṣāṇikā-ajaśṛṅgī| dvibṛhatyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye| dvikarañjaḥ-karañjadvayaṃ prāguktam| tarkārī harītakī ceti-jayādvayam| bahalapallavaḥ-śobhāñjanaḥ| darbhaḥ-kuśaḥ| rujākaro-hintālaḥ| varuṇādirayaṃ kaphādīn hanti| "drutavilambitamāhanabhau bharau" (vṛttaratnākare a. 3|49)|
Ā. rā. varuṇādigaṇamāha-varuṇetyādi|moraṭaḥ-kṣīramūrvā| viṣāṇikā-meṣaśūṅgī| jayadvayaṃ-tarkārīdvayam| bahalapallavaḥ-śigruḥ| āḍhyavātaṃ-ūrustambham| āntaraṃ gulmaṃ vidgadhiṃ ca|
ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥkaphāpaham||23||
Sa. ūṣako-vṛṣakaḥ, kallara iti prasiddhaḥ| tutthakaṃ-kharparaṃ kiṭihāparasaṃjñam| hiṅgu-rāmaṭham| kāsīsadvayaṃ-ekaṃ pāṃśudhātusaṃjñamaparaṃ puṣpakāsīsākhyam| saindhavaṃ-māṇimantham| śilājatu-śilājam| ūṣakādirayaṃ mūtrakṛcchrādīn hanti|
Ā. rā. ūṣakādigaṇamāha-ūṣaka ityādi| ūṣakaḥ-kṣāramṛttikā| kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram|
vellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabheda- gokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ| vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24|| vargo vīratarādyo'yaṃ hanti vātakṛtān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāharaḥ||25||
Sa. vellantaro-vīratara uśīrākhyaḥ| araṇikaḥ-agnimanthaḥ| būkaḥ-īśvaramallikā| vṛṣaḥ-āṭarūṣakaḥ| aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| gokaṇṭako-gokṣurakaḥ| itkaṭā-sūkṣmapatrikā dīrghalohitayaṣṭikā kāṇḍaviśeṣaḥ, 'ikaḍi' iti loke| sahācaraḥ-sahacaraḥ| bāṇo-nīlapuṣpaḥ sairyakaḥ| kāśaḥ-śvetacāmarakaḥ| vṛkṣādanī-kāmavṛkṣakaḥ| nalo-mṛtyupuṣpākhyaḥ| kuśadvayaṃ-sthūlasūkṣmabhedena darbhadvayam| guṇṭho-vṛttatṛṇaḥ, kudaguṇṭhikāparasaṃjñaḥ| gundrā-padaerakaḥ| bhallūkaḥ-śyonākaḥ| moraṭaḥ-kṣīramoraṭaḥ| kuraṇṭaḥ-sitivārakaḥ| karambhaḥ-uttamāraṇiḥ| pārthā-suvarcalā| eṣa vīratarādirvargo-gaṇo, vātajān rogān hanti| tathā, aśmaryādiharaḥ| vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā. vīratarādigaṇamāha-vellantaretyādi| araṇikaḥ-tarkārī| būko-bakapuṣpaḥ| utkaṭaḥ-ikṣuḥ| ṛkṣādanī-vandākaḥ| bhallūkaḥ-ṭiṇṭukaḥ| karambhā-uttamāraṇī| pārthā-ādityabhaktā|
rodhraśābarakarodhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ||26|| eṣa rodhrādiko nāma medaḥ kaphaharo gaṇaḥ| yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ||27||
Sa. rodhraḥ-tilvakaḥ| śābarako-dvitīyarodhraḥ, akṣibheṣajāparasaṃjñaḥ| kadambapalāśau-prasiddhau| jiṅgiṇī-kṛṣṇaśālmalī| saralaṃ-devadāru| kaṭphalaṃ-kumudā, rohiṇībhedaḥ| yuktā-rāsnā, girikarṇiketyanye| kutsitāmbaḥ-kadambaḥ| kadalī-rambhā| gataśokaḥ-aśokaḥ| elavālu-aileyam| paripelavaṃ-kuṭannaṭaṃ gopāladamanakākhyam| mocā-śallakī| ayaṃ rodhrādiko gaṇo medaḥkaphāpaho yonidoṣaghnaśca| tathā, stambhī doṣāṇāṃ śakṛdādeśca| tathā, varṇāya hito viṣaghnaśca| svāgatavṛttam|
Ā. rā. rodhrādigaṇamāha-rodhretyādi| śābararodhraḥ-śvetarodhraḥ| jiṅgiṇī-modakī| yuktā-rāsnā| kutsitīmbaḥ-kadambaḥ| gataśokaḥ-aśokaḥ| paripalavaṃ-kṣudgamustā| mocā-sallaki|
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ||28|| ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ| kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ||29||
Sa. arkaḥ-sadāpuṣpī| alarko-mandārakākhyaḥ śvetakusumaḥ| nāgadantī-parvapuṣpikā| viśalyā-lāṅgalī| bhārṅgī-phañjī| rasnā-rasyā| vṛścikālī-uṣṭradhūmakaḥ| prakīryā-karañjaḥ| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| pītatelā-kākādanī| udakīryā-karañjaḥ| śvetāyugmaṃ-ekā kiṇihīsaṃjñā'nyā mahāśvetā pālindīsaṃjñā| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ-iṅgudī| eṣo'rkādirvargaḥ kaphādighno'tiśayena vraṇaśodhanaḥ| śālinīvṛttam|
Ā. rā. arkādigaṇamāha-arketyādi| alarko-mandāraḥ| nāgadantī-parvapuṣpī| viśalyā-lāṅgalīṃ| pratyavapuṣpī-apāmārgaḥ| pitatailā-jyotiṣmatī| udakīryāṃ-pūtikarañjaḥ| śvetāyugmaṃ-kiṇihī kaṭamī ca| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ- iñjudī|
surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstṛṇo bhūtakeśī||30|| surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkṛminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ||31||
Sa. surasayugaṃ-tulasīdvayaṃ gaurakṛṣṇabhedena| phaṇijjo-marīcakaḥ| kālamālā-kṛṣṇārjakaḥ, kuṭherakabhedaḥ| viḍaṅgaṃ-vellam| kharabuso-marubakaḥ| vṛṣakarṇī-mūṣikakarṇī| kaṭphalaṃ-somavalkam| kāsamardaḥ-kāsaghnaḥ| kṣavakaḥ-kṣudvibodhanaḥ| sarasī-tumbarapatrikā| bhārṅgī-aṅgāravallī| kārmukā-raktamañjarī, atimuktaka ityanye| kākamācī-guḍaphalā| kulahalo-bhūkadambako'lambusākhyaḥ| viṣamuṣṭiḥ-karkoṭī, mahānimba ityanye| bhūstṛṇaṃ-guhyabījamaticchatrākhyam| bhūtakeśī-māṃsī putrajārī| surasādireṣa gaṇaḥ śleṣmādighnaḥ pratiśyāyādiharo vraṇaśuddhikṛt [ca]| mālinīvṛttam|
Ā. rā. surasādigaṇamāha-surasetyādi| surasayugaṃ-śvetakṛṣṇe tuḷasyau| phaṇijjo-maricakaḥ| kālamālā-arjakaḥ| kharabuso-marucakaḥ| vṛṣakarṇī-ākhukarṇī| kṣavakaḥ-kṣurakārī| sarāsī-kapitthaparṇī| kārmukaḥ-prācībalaḥ| kulahalo-muṇḍī,| bhūstṛṇo-bhūtikatṛṇam| bhūtakeśī-nirguṇḍī|
muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṃśipāḥ| gulmamehāśmarīpāṇḍumedorśaḥkaphaśukrajit||32||
Sa. muṣkako-mokṣakaḥ| snuk-guḍā ugrakāṇḍaḥ| varādīnāṃ proktāni nāmāni| muṣkakādireṣa gulmādijit|
Ā. rā. muṣkakādigaṇamāha-muṣkaketyādi| muṣkakomokṣakaḥ| dvīpī-citrikaḥ|
vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram| elā pāṭhā'jājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ||33|| jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti| calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||
Sa. vatsako-vanatiktakaḥ| mūrvā-madhurasā| maricaṃ-ūṣaṇam| ghuṇapriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snuhī| elā-bālailā| pāṭhā-prācīnā| ajājī-jīrakaḥ| kaṭvaṅgaphalaṃ-aralukaphalam| kecitu kaṭvaṅgaphalaṃ-tindukīphalamityāhuḥ| ajamodo-dīpyakaḥ| siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| anyeṣāṃ nāmānyuktāni| "gurvantāṣṭagaṇābhāgā''ryā pūrvārddhasadṛśaśakaladvitayā| āryairāryāgītiḥ saṅgītā saṅgītagītasaṃvidhyaiḥ||" paśugandhā-ajagandhā makarantarākhyā| pañcakolakaṃ-prāguktam| vatsakādirasau vātādīnnihanti| āryā|
Ā. rā. vatsakādigaṇamāha-vatsaketyādi| ghupriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snihī| kaṭvaṅgaḥ-ṭunṭukaḥ| phalaṃ-madanaphalam| paśugandhā| calo-vāyuḥ|
vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ||35|| vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau||36||
Sa. vacā-golomī| jaladaḥ-ambudharaḥ| devāhvaṃ-kilimam| nāgaraṃ-viśvam| ativiṣā-bhaṅgurā| abhayā-amṛtā| haridrādvayaṃ-ekā piṇḍā, aparā pacampacā dāruharidrā| yaṣṭyāhvaṃ-klītikā| kalaśī-pṛśniparṇī| kuṭajodbhavāḥ-indrayavāḥ| etau vacādiharidrādigaṇāvāmātīsāraghnau medaḥkaphādiharau ca|
Ā. rā. vacāharidrādigaṇāvāha-vacetyādi, haridrādvayetyādi| kalaśī-pṛśrniparṇī| kaṭajodbhavaḥ-indrayavaḥ| āḍhyapavanaḥ-ūrustambhaḥ|
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavallyanantā| mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ||37|| ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ| rodhraṃ dhātakibilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ||38|| gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau||39||
Sa. priyaṅguḥ-śyāmā| puṣpāñjanaṃ-rītipuṣpam| yugmetyatrānuvṛttikṛtena sambandhenāñjanamiti sambadhyate| tenāñjanayugmaṃ-ekaṃ srotoñjanamanyatsauvīramityartho'vatiṣṭhate| padmā-padmacāriṇī| padmāt-kamalāt, rajaḥ-kesaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-yavāsakaḥ| mānadrumaḥ-śālmalī| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| samaṅgā-namaskārī raktamūlākhyā| punnāgaḥ-tuṅgo raktakesarākhyaḥ| śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātukī| upajātivṛttam| ambaṣṭhā-pāṭhā mayūraśikhākhyā| madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| namaskarī-samaṅgā| nandīvṛkṣaḥ-prarohī| palāśaḥ-prasiddhaḥ| kacchurā-phaṇihārī dhanvayavāsakākhyaḥ| bilvapeśikā-bilvamajjā| kaṭvaṅgaḥ-syonākaḥ| kamalodbhavaṃ rajaḥ-padmareṇuḥ| etau priyaḍgvaṃbaṣṭhādī gaṇo pakvātīsāranāśanau sandhānīyau pitte hitau vraṇaropaṇau ca| "mso jgau śuddhavirāḍitaṃ matam" (vṛttaratnākare a. 3|21)|
Ā. rā. priyaḍūgvambaṣṭhāgaṇāvāha-priyaṅigvatyādi, ambaṣṭhetyādi| puṣpaṃ-[uṣpāñjanam| añjanayugmaṃ-strotoñjanaṃ rasāñjanaṃ ca| padmā_bhārṅī| padmādrajaḥ-padmakeśaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-durālabhā| mānadrumaḥ-śālmalīvṛkṣaḥ, mocarasaḥ-tanniryāsaḥ| samaṅgā-lajjikā| punnāma-punnāgam| śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātakī| ambaṣṭhā-mayūraśikhā| namaskarī-lajjikā| bilvapeśikā-śuṣkabilvapeśikā| sandhānīyau-bhangasandhānajananau|
mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yoni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||
Sa. mustā-gāṅgeyī| tiktādvayaṃ-ekā kaṭukā'nyā kākatiktā| viṣākhyā-śuklakandā| haimavatī-śvetavacā| ete yonyāmayaghnāḥ stanyāmayaghnā malapācanāśca| "tau jo guru cedbhavatīndravajrā|"
Ā. rā. mustādigaṇamāha-mustetyādi| dvitiktā-kaṭukā karañjikā ca| haimavatī-śvetavacā|
nyagrodhapippalasadāphalarodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ| plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam||41|| nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ| medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ||42||
Sa. nyagrodho-vaṭaḥ| pippalaḥ-āśvatthaḥ| sadāphalaḥ-udumbaraḥ| jambūdvayaṃ-ekā rājajambūrbṛhatphalā'nyā hrasvaphalā kākajambūḥ| arjunaḥ-pārthaḥ| kapītanaḥ-kapicūḍo vānīrākhyaḥ| somavalkaḥ-śvetasāraḥ khadiraḥ| plakṣaḥ-śṛṅgī plavākhyaḥ| āmraḥ-cūtaḥ| vañjulo-vetasaḥ| piyālo-drākṣārasapriyaḥ kharaskandhākhyaḥ| nandī-jayavṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī| madhukaṃ-yaṣṭī| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| nyagrodhādirayaṃ saṅgrahaṇādiguṇayuktaḥ| vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā. nyagrodhādigaṇamāha-nyagrodhetyādi| sadāphalaḥ-udrumbaraḥ| jambūdvayaṃ-jambū rājajambūśca| kapītanaḥ-āmrātakaḥ| somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| piyālaḥ-cāraḥ| nandī-nandīvṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī| bhagrasādhano-bhangasadhānakṛt|
elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ| śuktirvyāghranakho'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43|| elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākoṭhanāśanaḥ||44||
Sa. elāyugmaṃ-sūkṣmailā sthūlailā ca| turuṣkaḥ-kṛtrimo niryāsaviśeṣaḥ| kuṣṭhaṃ-gadaḥ| phalinī-gandhapriyaṅguḥ| māṃsī-naladam| jalaṃ-hrīberam| dhyāmakaṃ-devadagdhakam| spṛkkā-devī| corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvak| patraṃ-tamālapatram| tagaraṃ-vakram| sthauṇeyaṃ-tailapītakam| jātiraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakhaḥ| vyāghranakhaḥ-samudrajaḥ| amarāhvaṃ-devadāru| aguruḥ-prasiddhaḥ| śrīvāsakaḥ-cīḍā śrīveṣṭakākhyaḥ| kuṅkumaṃ-bāhlīkam| caṇḍā-kopanā| gugguluḥ-puraḥ| devadhūpaḥ-sarjarasaḥ| khapuraḥ-kundurukaḥ| punnāgo-raktakesaraḥ| nāgāhvayaṃ-nāgakesaram| elādirayaṃ vātādīn hanti| tathā, varṇaprasannatvakṛt kaṇḍvādihṛcca| "msau jsau tau gurukaṃ ca sūryaturagaiḥ śārdūlavikrīḍitam|"
Ā. rā. elādigaṇamāha-elāyugmetyādi| turuṣkaḥ-sihlakaḥ| dhyāmakaṃ-rohiṣam| corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvacam| patraṃ-patrakam| jātīraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakham| vyādhranakhaḥ-tadbhedaḥ| śrīvāsakaḥ-saralaniryāsaḥ| devadhūpo-rālaḥ| khapuraḥ-sallakīniryāsaḥ| nāgāhvayaṃ-nāgakeśam|
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā- svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarohākarañjāḥ| bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasa- stīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram||45||
Sa. śyāmā-mālavikā trivṛt masūravidalākhyā| dantī-mukūlakaścitrākhyaḥ| dravantī-undurakarṇikā| kramukaḥ-paṭṭikārodhraḥ| kuṭaraṇā-śuklā trivṛt| śaṅkhinī-yavatiktā| carmasāhvā-sātalā, brāhmītyanye| svarṇakṣīrī-kaṅkuṣṭham| gavākṣī-gavādanī sthāṇukarṇīsaṃjñā, indravāruṇītyanye| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillakaḥ| chinnarohā-amṛtavallī| karañjaḥ-kaiḍaryaḥ| bastāntrī-vṛṣagandhā| vyādhighātaḥ- kṛtamālaḥ| bahulo-bahuphalaḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣāt-pīloḥ phalāni| śyāmādireṣa gulmādīn hanti| [atra pippalyādiḥ prasiddhatvānnoktaḥ| ] "mrau bhrau yāśca trayaḥ syuḥ svaramunituragaiḥ sragdharāsyādvirāmaiḥ|"
Ā. rā. śyāmādigaṇamāha-śyāmetyādi| śyāmā-kṛṣṇamūlā nnivṛt| dravantī-cīritapatrā dantībhedaḥ| krasukaḥ-pūrāḥ| kuṭharaṇā-aruṇamūlā trivRt| carmasāhvā-satpalā| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillaḥ| chinnarohā-guḍūcī| yastāntrī-vṛddhadārukaḥ| vyādhidhātaḥ-āragvadaḥ| bahalaḥ-śigruḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣaḥ-pīluḥ, sasya phalāni|
trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||46||
Sa. iti-evaṃ prakāreṇa, trayastriṃśatsaṅkhyā vargāḥ kathitāḥ| atra saṅkhyopādānameṣāṃ prādhānyakhyāpanārtham| anye'pyevaṃprakārāḥ santi, ete tu pradhānā ityarthaḥ| sukhasmaraṇārthaṃ ca saṅkhyāvacanam| eṣu ca trayastriṃśatsu vargeṣvalābhataḥ-alābhe sati, tadvidhaṃ-rasavīryapākaistulyaṃ, dravyamanyat-anuktamapi yuñjyāt| na kevalametāvadeva vidheyamityāha-jahyādayaugikam,-na kevalameṣu vargeṣu taddravyalābhe yathālābhamanyattadvidhaṃ dravyaṃ yuñjyāt, yāvadayaugikaṃ yat dravyaṃ tacca tyajet| doṣarogādyapekṣayā puruṣasyāsmin kāle vayasi vā ayameva gaṇaḥ praśastaḥ, tadā tatsamastagaṇadravyalābhe tadvidhamekaṃ dravyaṃ dve vā bahūni vā dravyāṇi saṃyojya prayojya eva, na samastadravyāpekṣā kāryeti| tathā ca suśrutaḥ (su. a. 38|82) - "samīkṣya doṣabhedāṃśca gaṇān bhinnān prayojayet| pṛthaṅmiśrān samastāṃśca gaṇān vā vyastasaṃhatān||" iti| trayastriṃśaditi "trestrayaśca" iti trayasādeśaḥ| ayaugikamiti ayogāya prabhavatītyarthaḥ| yogādyacceti ṭhañ|
Ā. rā. upasaṃharati-trayastriṃśaditi| ete gaṇā na yāvaduktā grāhyāḥ| kiṃ tarhi ? ūhāpohayogyāḥ, ityāha-teṣu tvalābhata iti| deśataḥ kālato vā kasyaciddravyasyālābhe tatsaddaśaguṇamanyat-anuktamapi yaugikaṃ yuñjyāt| uktamapyauṣadhamayaugikṃ jahyāt| deśakālāvasthādyapekṣayā ucitaṃ-yaugikam, anucitaṃ-ayaugikam| yathālābhaprayogo'pi suśrutenoktaḥ (sū. a. 67|64) - "samastaṃ vargamarddha vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājño yathodviṣṭeṣu karmasu||' iti|
ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya kalkakkāthasnehalehādiyuktāḥ| pāne nasye'nvāsane'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛcchrān|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgraho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. ete-pūrvoktāḥ, vargā doṣadūṣyavayobalādīnyapekṣyavikalpya, kalkādiyuktāḥ sukṛcchrān rogān-āmayān ghnanti| yuktā ityatrāntarbhāvitaṇyartho yujiḥ| tataḥ kalkādiṣu vaidyena yojitā ityartho'vatiṣṭhate| ādiśabdena phāṇṭaśītakaṣāyādiparigrahaḥ| kathamete ghnanti ? iti prakāraṃ yuktyā''ha-pāna ityādi| pāne-pānādyupayoge sati| lepābhyaṅgairiti bahuvacanena lepābhyaṅgasrānādibhiśceti yojyam| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ pañcadaśaḥ samāptaḥ|| 15||
Ā. rā. ete vargāḥ sarvakalpayogyāścetyāha-ete vargā iti| doṣādyapekṣayā kalkādīnāmanyatamena kalpena, pānādīnāmanyatamenāntaḥprayogeṇa, lepādīnāmanyatamena bahiḥprayogeṇa vā, duḥsādhyānapi rogān ndhanti| athāgryasaṅgrahaḥsaṅgrahe (sū. a. 13) - " śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām| 1| vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām| 2| agnirāmastambhaśīraśūlodveṣṭakampapraśamanānām| 3| snānaṃ surā ca śramaharāṇām| 4| kṣīraṃ jīvanīyānām| 5| māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānām| 6| [irṣaśca ] prīṇanānām| 7| lavaṇamannadravyarucikarāṇām| 8| tindukamanannadravyarucikarāṇām| 9| amlaṃ hṛdyānām| 10| kukkuṭo balyānām| 11| tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām| 12| sarpirvātapirrapraśamanānām| 13| madhu śleṣmapittapraśamanānām| 14| svedo mārdavakarāṇām| 15| vyāyāmaḥ stairyakarāṇām| 16| kṣāraḥ puṃstvopadhātinām| 17| āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām| 18| āvikaṃ sarpirahṛdyānām| 19| māhiṣaṃ kṣīraṃ svanpajananānām| 20| mandakaṃ dadhi abhiṣyandakarāṇām| 21| ikṣurnūtrajananānām| 22| yavāḥ purīṣajananānām| 23| jāmbavaṃ vātajananānām| 24| kulatthā amlapittajananānām| 25| māṣāḥ śaṣkulyo'vikṣīraṃ ca śleṣmapittajananānām| 26| durālabhā pittaśleṣmopasamanānām| 27| upavāso jvaraharāṇām| 28| vṛṣo raktapittapraśamanānām| 29| kaṇṭakārikā kāsandhānām| 30 lākṣā sadyaḥkṣatandhānām| 31 nāgabalābhyāsaḥ kṣayakṣatandhānām| 32 puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlārucihārāṇām|| 33| ajāpayaḥ śoṣandhastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām|| 34| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaścacharditṛṣṇātiyogapraśamanānām| 35| aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥ praśamanānām| 36| kuṭajo raktārśaḥpraśamanānām| 37| lājāścchardindhānām| 37| yāvaśūkaḥ straṃsanīyapācanīyārśondhānām| 39| takrābhyāso'rśaḥśvayathugrahaṇīdośadhṛtavyāpatpraśamanānām| 40| kravyānmāṃsābhyāso'rśaḥ śoṣagrahanīdoṣandhānām| 41| mustaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām| 42| ativiṣā pācanīyasaṅgrahaṇīyasarvadoṣaharāṇām| 43 bilvaṃ śoṇitapittātivegapraśamanīyānām| 45| udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyacchardyatīsāraharāṇām| 46| kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām| 47| kuṭajatvak śleṣmapittraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām| 48| utpalakumudakiñjalko'nantā ca saṅgrahaṇiyaraktapittapraśamanānām| 49| kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| 50| pṛsniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām| 51| śāliparṇī vṛṣyasarvadoṣaharāṇām| 52| balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām| 53| pippalīmūlaṃ dīpanīyānāhaharāṇām| 54| vitrakamūlaṃ dīpanīyagudaśophaśūlaharāṇām|| 55|| yokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām|56| haridrā pramehaharāṇām| 57| raktāvaseko vidradhivīsarpapiṭikāgaṇḍamālāmayaharāṇām| 58| eraṇḍatailāmyāso vardhmagulmaśūlaharāṇām| 59| laśuno gulmānilaharāṇām| 60| hiṅguniryāsaścachedanīyadīpanīyānulomikavarakaphapraśamanīyānām| 61| amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmahaṇām| 62| udrīkṣīramudaraśvayathundhānām| 63| ayorajaḥ pāṇḍurogandhānām| 64| khadiraḥ kuṣṭhandhānām| 65| viḍaṅga kṛminvānām| 66| rasnā vātaharāṇām| 67| eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇām| 68| guggulirmedonilaharāṇām| 69| amṛtā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām| 70| madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanipayoginām| 71| trivṛtsukhavirecanānām| 72 caturaṅgulo mṛduvirecanānām| 73| snukpayastīkṣṇavirecanānām| 74| pratyakpuṣpī śirovirecanānām| 75| triphalā timirandhānām| 76| triphalāmiggulurvraṇyānām| 77| śirīṣo viṣandhānām| 78| āmalakaṃ vayaḥ sthāpanānām| 79| harītakī paththānām| 80| ñīravūtāmyāso rasāyanānām| 81| samadhṛtasaktuprāśāmyāso vṛṣyodāvartaharāṇām| 82| saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām| 83| daurmanasyamavṛṣyāṇām| 84 tailagaṇḍūṣāmyāso dantabalarucikarāṇām| 85| candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇālepanānām| 86| rāsnāduruṇī śītāpanayanapralepanānām| 87| lāmajjakośīre dāhatvagdoṣasvaṃdāpanayanapralepanānām| 88| kuṣṭhaṃ vāraharāmyaṅgopanāhopayoginām| 89| madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśgakaṇṭhyavarṇyadyanyavirañjanīyaropaṇīyānām| 90| ajīrṇāśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānām| 91| viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām| 92| gurubhojanaṃ durvipākānām| 93| atimātrāśanamābhadoṣaherūnām| 94| yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānām| 95| yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām| 96| ekāsanaśayanamojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇām| 97| viṣamāśanamagnicaiṣamyakarāṇām| 98| kāle bhojanamārogyakarārm| 99| vagodīraṇadhāraṇamanārogyakarāṇām| 100| tṛtpirahāraguṇānām| 101| anaśanamāyuṣo hvāsakarāṇām| 102| pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karṣaṇiyānām| 103| uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām| 104| madyaṃ saumanasyajananānām| 105| madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇām| 106 snīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām| 107 śukraveganigragagh ṣāṇḍhyakarāṇām| 108| pādāmyāmudvartanamannaśraddhājanānām| 109| sūnādarśanamannāaddhājananānām| 110| midhyāygo vyādhimukhānām| 111| rajasvalārāganamalaśmīsukhānām| 112| brahyacaryamāyuṣyāṇām| 113 paradāragamanamanāyuṣyāṇām| 114| ayathāprākamārambhaḥ prāṇoparodhinām| 114| viṣādo rogāvarddhanānām| 116| śikaḥ śoṣaṇānām| 117| nirvṛtiḥ piṣṭikarāṇām| 118| svapnastandrākarāṇam| 119| sarvarasābhyāso balakarāṇām| 120| ekarasābhyāso daurbalyārocakanyatamadṣaprakopakarāṇām| 121| garbhaśalyamahāryāṇām| 122| ajīrṇamuddhāryāṇām| 123| bālo mṛdubheṣajāhāryāṇām| 124| vṛddho yāpyānām| 125| garbhiṇī rīkṣṇauṣadhavyāyāmavarjanīyānām| 126| saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām| 127| sannipāto duścikitsyānām| 128| āmaviṣamacikitsyānām| 129| jvaro rogāṇām| 130| kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇām| 131| rājayakṣmā rogasamūhānām| 132| prameho'nuṣaṅgiṇām| 133| jalaukaso'nuśastrāṇām| 134| bastiryantraṇām| himavānauṣadhabhūmīnām| 136| soma oṣadhīnām| 137| marubhūmirārigyadeśānām| 138| ānūpabhūmirahitadeśānām| 139| nideśakāritvamāturaguṇanām| 140| anirdeśakāritvaṃ riṣṭānām| 141| bhiṣak cikitsāṅgānām| 142| siddhirvaidyaguṇānām| 143| nāstiko varjyānām| 144 laulyaṃ kleśakarāṇām| 145| ātmavattopakāriṇām| 146| śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām| 147| ddaṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām| 148| asamarthatā bhayakarāṇām| 149| tavidyasambhāṣā buddhibarddhanānām| 150| ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām| 151| āyurvedo'mṛtānām| 152| sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām| 153| sadvacanamanuṣṭheyānām| 154| sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti| 155| tatrodakagnimṛdbhṛṣṭaloṣṭhaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasābhyāsagarbhiṇīnāmekaikasmāt samudāyacca nirdhāraṇam| puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti| bhavati cātra| agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ pañcapañcāśaduttaram| alametadvijānīyāddhitāhitaviniścaye||" iti| iti hemādriṭīkāyamāyurvedarasāyane| śudhyādigaṇasaṅgrahaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 15||