16. snehavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyādanantaraṃ snehādhyāyārambhaḥ| yataḥ śodhanaṃ snehasvedāvantareṇa na sambhavati| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 18|59) - "snehasvedāvanabhyasya ityādi| 0
tasmātsnehasvedādhyāyayorārambho yukta ityāha - - - - athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. snehasya-sarpirādervidhiḥ snehavidhiḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|
Ā. rā. snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye bheṣajānyuktāni| teṣāṃ prayogo vaktavyaḥ| sa ca snehanasvedanaśodhanāsthāpananāvanadhūmagaṇḍūṣāścotanatarpaṇādibhedādanekadhā| cikitsākalikāyāṃ tu (ślo. 69-70) -"prāk pācanaṃ snehavidhistataśca svedastatḥ syādvamanaṃ virekaḥ| nirūhaṇānvāsanabastikarma nasyaṃ kramaśceti bhiṣagvarāṇām|| rāsnāpaṭolapicumandapayoVbhirādau śuṇṭhyāṭarūṣakaphalatrayavāribhirvā| pakvāmadoṣavapuṣastadanantaraṃ hisneho hitaḥ surabhivāsakakaṭphalādiḥ||" iti| rāsnākvāthāditrayaṃ śuṇṭhīkvāthāditrayaṃ vā vātāditraye kramāt pācanam| tatra snehanamasminnadhyāye| ata evāyaṃ snehavidhiḥ|
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam| auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo, viparītaṃ virūkṣaṇam||1||
Sa. gurvādiguṇayuktaṃ yaddravyaṃ tat snehanaṃ bhavati| viparītamato yallaghūṣṇasthirarūkṣatīkṣṇasthūlakaṭhinasāndraguṇopetaṃ tadvirūkṣaṇam| prāyograhaṇaṃ virūkṣaṇe snehane ca yojyam| tathā ca,- laghhvapi sārṣapaṃ tailaṃ chāgaṃ ca dugdhaṃ tathā viṣkirapratudamṛgākhyaṃ vargatrayaṃ snehanaṃ bhavati| tathā, uṣṇamapi matsyamahiṣamāṃsaṃ snehanaṃ bhavati| evaṃ rūkṣaṇe'pi vedyam| tathā ca,- yavo guruśītasarādiguṇayukto'pi virūkṣaṇaḥ, tathā rājamāṣo'pi| snehane prakṛte'pi virūkṣaṇopanyāso'nvayavyatirekeṇa sutarāṃ snehasya samyakpratipādanārthaḥ|
Ā. rā. tatra snehanaṃ dravyamāha-guruśīteti| rūkṣaṇamāha-viparītamiti| tasya snehanapūrvāṅgatvāt viparītaṃ-laghhvādiguṇam|
sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam| tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||2|| mādhuryādavidāhittvājjanmādyeva ca śīlanāt| -----------------------------------------------|3|
Sa. sneheṣu-kṣīrānūpāmiṣādiṣu madhye, sarpirādayaścatvāraḥ snehāḥ prakarṣeṇa varāḥ| tatrāpi ca-teṣvapi caturṣu madhye, sarpiruttamam, saṃskārasyānuvartanāt| nanu, yadi saṃskāramanuvartate sarpistadānīṃ maricacitrakādidravyābhisaṃskṛtasya ghṛtasya śaityādiguṇaviparyāsaḥ prāptaḥ| na cedaṃ dṛṣṭam| yadasya śaityādayo guṇā vinaśyantyauṣṇyādayaścotpadyante iti| atrocyate| anuśabdo'tra sahārthe, anekārthatvānnipātānām| tenāyamarthaḥ,-sarpiṣo guṇāḥ saṃskāraguṇaiḥ saha vartante, na tu tailādīnām| tailavasāmajjāno hi saṃskāravaśāt svaguṇāṃstyajanti| atra codāharaṇaṃ yathā,-candanādyaṃ tailamiti| ato dravyaguṇāntarairanabhibhūtaguṇatvātsarpiṣa itareṣāṃ ca tailādīnāṃ dravyairabhibhūtaguṇatvāduttamatvam| ata eva ca vātapittajvarādiṣu vikāreṣu ghṛtasādhyeṣu bheṣajaṃ tailaṃ neṣṭam, aniṣṭasampādanāt| tailasādhyeṣu tu vikāreṣu tadupaśāntyartha tathāvidhadravyasaṃskṛtaṃ ghṛtamapīṣṭam| taddhi na tathā'niṣṭahetuḥ| tasmāt sarvasnehebhyaḥ sarpirevottamam, saṃskārasyānuvartanāditi nyāyāt nyāyyameva| mādhuryādihetośca|
Ā. rā. snehanavaramāha-sarpiriti| snehanottamamāha-tatrāpīti| saṃskārasyānuvartanāt-yathā śītaiḥ saṃskṛtaṃ śītatām, uṣṇaiḥ saṃskṛtamuṣṇatāṃ bhajate ityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 25) - "mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt|" iti|
-----------------------------------------------| pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram||3||
Sa. yo yaḥ pūrvo-yathāpūrvam, yo ya uttaro-yathottaram| "yathāsādṛśye" ityavyayībhāvaḥ| uttaramapekṣya pūrvaḥ pūrvaṃ cāpekṣyottaraḥ| tena caturṇāṃ snehānāṃ yathānirdiṣṭānāṃ sarpirādīnāṃ traya eva snehā vasāmajjasarpiḥsaṃjñakā yathāpūrvatvena sambadhyante, na tu tailākhyaḥ snehaḥ, tasya pūrvatvābhāvāt| na hyanyo'smāt kaściduttaro'sti, yadapekṣyaiṣaḥ pūrvatvamātmana āsādayet| tasmānnāsti pūrvatvasambandhastailasya| [tathā, caturṇāṃ snehānāṃ traya eva snehā majjavasātailākhyā yathottaratvenābhisambadhyante, na sarpiḥsaṃjñakaḥ snehaḥ, uttaratvābhāvāt| na hyanyaḥ kaścidasya pūrvo vidyate, yadapekṣayaivottaratvamātmana āsādayatītyuktam| ] tadevaṃ yathāpūrvaṃ pittaghnatvaṃ vasāmajjasarpiṣāṃ sāmānyenoktam| viśeṣeṇa ca-, vasā pittaghnī, majjā pittaghnataraḥ, sarpiḥ pittaghnatamamityarthaḥ| itaraghnā ityādi| itarau-vātakaphau pittāpekṣayā, tau ghhnanti-parākurvantītītaraghhnāḥ| yathottaraṃ trayaḥ snehā majjavasātailākhyā vātaśleṣmaghnāḥ| tena majjā vātaśleṣmaghno vasā vātaśleṣmaghnatarā tailaṃ vātaśleṣmaghnatamamityavagantavyam| anye tvevaṃ vyācakṣate-śleṣmaṇi snehaniṣedhāditaraghnā iti sāmānyoktāvapi vātaghnā iti gamyate| athavā dravyāntarasaṃskṛtasarpirādyapekṣayā kaphasyāpītaraśabdena grahaṇamiti|
Ā. rā. sarpirādīnāṃ snehaprayoge doṣaviśeṣeṇa tāratamyamāha-pittaghhnā iti| tailādvasā, tato majjā, tataḥ sarpiḥ pittaghnam| sarpiṣo majjā, tato vasā, tatastailaṃ vātaghnaṃ kaphaghnaṃ ca| snehanasādhye pittaroge'pi tailasyābhyanujñārthaṃ pittaghnatvamuktam| evamanyatra|
ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato'pi ca| -----------------------------------------------|4|
Sa. ghṛtādguruṇaḥ sakāśāttailaṃ guru-gurutaramityarthaḥ| vasā tu tailādgurutamā| tato'pyatiśayena majjā gurutamaḥ|
Ā. rā. sarpirādīnāṃ guruttve tāratamyamāha- ghṛtāditi|
idānīṃ yamakaḥ snehastrivṛtaḥ sneho mahāsneha iti ca tatra tatrocyante, na ca te jñāyanta ityāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān||4||
Sa. dvābhyāṃ snehābhyāṃ-sarpirvasābhyāṃ sarpistailābhyāṃ sarpirmajjabhyāmityādi, dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamako nāmnā snehaḥ| evaṃ tribhiḥ snehaistrivṛtaḥ, caturbhirmahāsnehaḥ, 'ucyate' iti śeṣaḥ|
Ā. rā. yamakādisaṃjñātrayamāha-dvābhyāmiti| taiḥ-gurutvoktakramaiḥ| tena ghṛtatailābhyāṃ yamakaḥ, ghṛtatailavasābhistrivṛtaḥ, sarvairmahān| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"snehāśayā dadhi kṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca|" iti|
samprati snehyānnirūpayati - - - - svedasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vṛddhabālābalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ||5|| vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ| snehyāḥ-------------------------------------|6|
Sa. svedyādayaḥ snehyāḥ-snehārhāḥ| na hyasnehitaḥ svedya ityarthaḥ| evaṃ yo'pi śodhyaḥ so'pi pūrvaṃ snehyaḥ| svedyāḥ-svedārhāḥ| arhārthe kṛtyapratyayo'tra ṇyaḥ| evaṃ saṃśodhyāḥ-śodhanārhāḥ, madyāsaktāḥ stryāsaktā vyāyāmasaktāśca, tathā cintakāḥ, tathā vṛddhā bālā abalāḥ-alpabalāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇarudhirāḥ kṣīṇaśukrāśca, vātārtāḥ-vātapīḍitāḥ, syandādiṣu pratyekasmin yojyaḥ, syandinaḥ-akṣirogayuktāḥ, timiriṇaśca, dāruṇapratibodhinaḥ-kṛcchronmīlinaḥ, ete snehārhāḥ|
Ā. rā. snehanīyānāha-svedyetyādi| svedyaḥ-kartavyasvedaḥ| saṃśodhyaḥ-kartavyaśodhanaḥ| madyādiṣu triṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāparaḥ| syando-netrakopaḥ| dāruṇapratibodhaḥ-kṛcchronmīlanaḥ|
-----------------------------------------------| --------na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6|| ūrustambhātisārā''magalarogagarodaraiḥ| mūrcchācchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7|| apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane| -----------------------------------------------|8|
Sa. atimandāgnyādayo na snehyāḥ| atiśabdo yāvaddurbaleṣu pratyekaṃ yojyaḥ| tenātidurbalā na snehyā ityarthaḥ| ata evālpabalāḥ snehyāḥ, na tvatidurbalāḥ, iti na pūrvāparavirodhaḥ| atitīkṣṇāgneḥ snehanādatyagnivṛddhiḥ| atisthūlasya cāgnimedasorvṛddhiḥ| atidurbalasya ca jaraṇāśakteḥ snehasya vyāpat| ūrustambhādibhiryāvanmadyaiśca pīḍitā na snehyāḥ| apaprasūtā-srutagarbhā, na snehyeti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| prayukte ca nasyādikarmaṇi sarva eva na snehyāḥ|
Ā. rā. asnehanīyānāha-na tvatimandāgnītyādi| abalasya snehyatvamatidurbalasyāsnehyatvamityavirodhaḥ| apaprasūtā-ayathāvatprasūtā|
sāmprataṃ caturṇāṃ snehānāṃ madhye yo yebhyo hitaḥ, taṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| tatra dhīsmṛtimedhādikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam||8||
Sa. tatra-teṣu sneheṣu madhye, dhīsmṛtyādyabhilāṣiṇāṃ ghṛtaṃ śasyate, yāvadagnikāṅkṣiṇām| anye tu "medhādikāṅkṣiṇāṃ" iti paṭhanti| ādiśabdena svarāyurvarṇādiparigrahaḥ|
Ā. rā. ghṛtasya viṣayamāha-tatreti| ādiśabdāt ghṛtaguṇoktā (hṛ. sū. a. 5/37) agnyādayaḥ|
granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu| tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu||9||
Sa. tailaṃ granthyādirogiṣu śasyate| lāghavadārḍhyārthiṣu krūrakoṣṭheṣu prāṇiṣu ca śasyate|
Ā. rā. tailasya viṣayamāha-granthītyādi|
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca||10|| śeṣau--------------------------------------------| -----------------------------------------------|11|
Sa. vātādīnāṃ kṣīṇadhātunā pratyekaṃ sambandhaḥ| vātakṣīṇadhātuṣu evamātapakṣīṇadhātuṣvityādi, śeṣau-ghṛtatailābhyāmuktābhyāmanyau vasāmajjānau, śasyete| tathā rūkṣādiṣvapi, evaṃ kleśasaheṣu| atyagniṣu-mahāgniṣu balavadagniṣviti draṣṭavyam, anyathā'tyagniṣu snehaniṣedhāt pūrvāparavirodhaḥ syāt| athavā, atyagniṣvapi vasāmajjānāvanujajñe, apavādavākyatvādasyeti vyākhyeyam| vātenāvṛtāḥ panthānaḥ-chidrākhyāḥ, yeṣāṃ teṣu ca śasyete śeṣau|
Ā. rā. vasāmajjorviṣayamāha-vātātapetyādi| vātādibhiḥ ṣaḍbhiḥ kṣīṇadhātuṣu| vātāvṛtapatho-mārutāvaruddhasrotāḥ| śeṣau-vasāmajjānau|
vasāyāstvanyadapi viśeṣāntaramāha - - - - -----------vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji||11||
Sa. turviśeṣe| caḥ samuccaye| rujāśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| sandhirujāsvasthirujāsvityādi| tathā dagdharujyāhataruji ca, tathā bhraṣṭayonirujītyevaṃ sambandhaḥ kāryaḥ|
Ā. rā. vasāyā viṣayāntaramāha-vasā tvityādi| dagdhaḥ-agninā| āhato-daṇḍādinā| bhraṣṭayoniḥ-sthānacyutayoniḥ|
| idānīṃ kasminkāle kasya snehasyopayogaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - - tailaṃ prāvṛṣi, varṣānte sarpiranyau tu mādhave| nanu, varṣāsu tailaṃ varṣānte sarpirvasāmajjānau mādhava iti yo'yaṃ niyamaḥ, sa kiñcidapekṣya vartate āhosvidanapekṣya ? ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto'hni vimale ravau||12|| tailaṃ tvarāyāṃ śīte'pi------------------------| -----------------------------------------------|13|
Sa. tailaṃ prāvṛṣi śasyata iti sambandhaḥ| evamuttaratrāpi yojanīyam| svasthasya snehanārthaṃ sarvasyaiva snehasya prasaṅge niyamo'yaṃ kriyate-, tailaṃ prāvṛṣyeva, varṣānte eva sarpiḥ, anyau vasāmajjānau, mādhava eveti| sādhāraṇe ṛtau-śrāvaṇādau, saṃśodhanāt pūrvaṃ snehanārthaṃ snehaḥ-sarpirādiścatuṣprakāro'pi śastaḥ| tathā, ahni-vāsare, na niśi| tathā, vimale ravau-jaladanīhārādinā'nācchādite kharāṃśau| sneha iti sāmānyaśabdaprayogāt sarvaḥ snehaḥ sarpirādiścatuṣprakāro gṛhyate| tvarāyāṃ satyāṃ-vyādhikriyāṃ prati prāpte kāle snehayogyatāyāṃ satyām, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, tailaṃ saṃśodhanātpūrvaṃ snehanārthaṃ śastam, nānyaḥ snehaḥ| apiśabdānna kevalaṃ varṣāsu, avarṣāsu ca śastamityarthaḥ|
Ā. rā. snehānāṃ kālavibhāgamāha-tailamityādi| prāvṛṣitailam| varṣānte-śaradi, sarpiḥ| mādhave-vasante, śeṣau| yo yasminnṛtāvuktaḥ, sa tasmin sādhāraṇabhāge vimale-ravau-nirabhre divase, śastaḥ| sādhāraṇe-śrāvaṇacaitra-kārttikeṣu| vyādhivaśādakāle'pi snehanaṃ kāryamityāha-tailamiti| tvarāyāṃ-ātyayike kārye, śīte'pi snehanaṃ kāryam| tacca tailena|
sarvasya snehasyānhyupayogādrātrāvaprayogaḥ prāpta ityāha - - - - ------------------gharme'pi ca ghṛtaṃ niśi| -----------------------------------------------|13|
Sa. na kevalaṃ śaradi ghṛtaṃ prayuñjīta yāvadgharme'pi ghṛtaṃ niśyupayuñjīta|
Ā. rā. grīṣme'pi ghṛtena| tacca niśi|
-----------------------------------------------| niśyeva pitte pavane saṃsarge pittavatyapi||13||
Sa. na ca gharma eva niśyupayuñjīta, yāvatpitte kupite tajje vā vikāre, tathā pavane kupite tajje vā vikāre snehasādhye, gharme ghṛtaṃ niśyupayuñjīta, na divā na ca tailaṃ vasāmajjānau vā| tathā, pittavati-pittādhike saṃsarge vātapittākhye śleṣmapittākhye kupite tajje vā vikāre snehasādhye, gharme ghṛtameva niśyupayuñjīta| pitte pavana ityetat doṣavikārobhayopalakṣaṇārthaṃ vedyam| pittavatīti bhūmni matup|
Ā. rā. pittādiṣu divāsnehanasyāpavādamāha-niśyeveti|
niśyanyathā vātakaphādrogāḥ syuḥ pittato divā| -----------------------------------------------|14|
Sa. anyathā-uktaprakārādapareṇa prakāreṇa| yathā,- śītakāle niśi ghṛtopayogāt vātakaphāddheto rogā bhaveyuḥ| tathā, divā gharme kāle tailopayogāt pittataḥ-pittāt, rogāḥ syuḥ| vasāmajjostvaniścitasvarupatvāt na tūṣṇakāle nāpi śītakāle tvarāyāṃ satyāmupayogastantrakāreṇa darśitaḥ| tathā coktam-"yathāsatvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñostu nirdiśet|" iti|
Ā. rā. divārātriniyamasya tyāge doṣamāha-niśyanyatheti| yeṣāṃ divā snehanamuktaṃ, teṣāṃ niśi karaṇe vātakaphajā rogāḥ syuḥ| yeṣāṃ niśi snehanamuktaṃ, teṣāṃ divā karaṇe pittarogāḥ syuḥ|
kathaṃ sneha upayojya ityāha - - - - -----------------------------------------------| yuktyā'vacārayetsnehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ||14|| nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| -----------------------------------------------|15|
Sa. yuktiḥ-yoga upāyalakṣaṇaḥ| yuktyā-mātrākālakriyābhūmidehadoṣasvabhāvayā, snehaṃ-sarpirādikam, avacārayet-upayuñjīta| kena saha ? ityāha-bhakṣyādyannena| ādiśabdena bhojyalehyapeyasya trividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā, bastibhirnasyenābhyañjanena gaṇḍūṣeṇa ca snehamavacārayet| mūrddhādīnāṃ tarpaṇaśabdena pratyekaṃ sambandhaḥ| tena, mūrddhatarpaṇena-śirobastyākhyena| tathā, karṇatarpaṇena-karṇapūraṇākhyena| tathā, akṣitarpaṇena-tarpaṇapuṭapākavidhyuktena| bhakṣyaṃ-śaśāṅkakiraṇādi, tena bhakṣyeṇa saha| ādigrahaṇādodanādayo munyuktā gṛhyante| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 13|23) - "odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśāke ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khalaḥ|| saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathaivottarabastayaḥ||" iti| bastibhiriti bahuvacananirdeśo bastitrayagrahaṇārthaḥ| tena nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara iti|
Ā. rā. snehadānaprakāramāha-yuktyetyādi| avacārayet-dadyāt| bhakṣyādibhirannaiḥ saṃyojya bastyādiprayogeṇa ca|
-----------------------------------------------| rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15|| snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ| -----------------------------------------------|16|
Sa. rasabhedaścaikakatvaṃ ca, tābhyāṃ rasabhedaikakatvābhyāṃ snehasyāvacāryamāṇasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇā bhavanti| rasabhedena-"ṣaṭ pañcakāḥ ṣaṭ ca pṛthak" (hṛ. sū. a. 10|43) ityādigranthanirdiṣṭena triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnena sahopayuktasya snehasya, tathaikakatvena-asahāyena kevalena snehena satā'sya snehasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ-snehaprayogakalpanāḥ| yā etā bhakṣyādyannena, tathā rasabhedena mūrdhakaraṇākṣitarpaṇena ca| yā etāḥ kramāt-yathākramaṃ nirdiṣṭāḥ, tāḥ kalpanāḥ snehasyānyābhibhūtatvāt anyena bhakṣyādinā bahunā, tathā rasabhedena sahopayuktasyābhibhūtatvāt, tathā'lpatvāt-alpopayogitvāt, mūrddhākṣitarpaṇādau hi pāna iva prabhūtasyāvacārayitumaśakyatvācca vicāraṇāḥ smṛtāḥ| āyurvedakartṛbhiriti śeṣaḥ|
Ā. rā. uktānāṃ prakārāṇāṃ saṃjñāmāha-rasabhedaikakatvābhyāmiti| uktaprakāraḥ sneho vicāraṇāsaṃjñaḥ| sa ca catuḥṣaṣṭidhā| tatra bhakṣyādyannena yukto'nnasya madhurādirasabhedaistriṣaṣṭibhedatvātriṣaṣṭidhā| sa cānyaiḥ saṃyogadravyairabhibhūtatvādalpavīryaḥ| bastyādiprayuktastu kevalatvādekadhā| sa cālpamātratvādalpavīryaḥ| alpavīryatvādvividho'pi vicāraṇāsaṃjñaḥ tacchaktervicāraṇāviṣayatvāt|
-----------------------------------------------| yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā||16||
Sa. snehasyācchasya vicāraṇāsaṃjñātve na yathānirdiṣṭo hetuḥ| tasya yathoktasya hetorabhāvāt-avidyamānatvāt, yo'cchapeyasnehaḥ-kevala eva, na saṃyuktaḥ, nāsau vicāraṇā, kevalopayogitvādbahūpayogitvāccetyarthaḥ| nanu, iha kevalaḥ sneho na vicāraṇetyucyate| prākkevalasyaiva snehasya bastyādyupayoge vicāraṇetyabhyadhāyi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe| naitadasti| acchapeya ityasya hyayamarthaḥ,-acchaḥ kevalo yaḥ snehaḥ pīyate sā vicāraṇā na bhavati| mūrddhāditarpaṇādinā tu kevalasya snehasya ya upayogaḥ sā vicāraṇeti|
Ā. rā. acchapeyamāha-yathokteti| yastu kevalaḥ piyate sa udbhūtaśaktitvānna vicāraṇāsaṃjñaḥ| acchaḥ-kevalaḥ|
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt| -----------------------------------------------|17|
Sa. saḥ-acchapeyākhyaḥ, kalpaḥ-prayogaḥ, snehasya śreṣṭhaḥ-praśasyatamaḥ| kutaḥ ? ityāha-snehakarmāśusādhanāt,-snehakarmaṇāṃ-tarpaṇamārdavādīnāṃ śīghraṃ sampādanāt|
Ā. rā. acchapeyasya śreṣṭhatvamāha-snehasyeti| kalpaḥ-prayogaḥ| saḥ-acchapeyaḥ|
adhunā snehasya trividhamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17|| hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm||18||
Sa. dvābhyāṃ yāmābhyāṃ-prahārābhyāṃ, yā snehasya mātrā prayuktā jāṭharānalavaśājjarāṃ yāti sā tasya hrasvā mātrā, caturbhiryāmairyā jīryati sā tasya madhyamā mātrā, aṣṭābhiryāmairyā jīryati sottamā mātrā, kramāt-yathākramaṃ, tā hrasvamadhyamottamā mātrāḥ| tābhyaśca-tisṛbhyo mātrābhyo, hrasīyasīṃ-atiśayena hrasvāṃ mātrāṃ kalpayet| vaidya iti śeṣaḥ| hrasvamadhyottamā iti nirdeśe "ṅyāpoḥ" ityādinā hrasvaḥ| hrasvā mātrā yāmadvayajaraṇalakṣaṇā uktā, tato'pyarvākkālena yā jarāṃ yāti sā hrasīyasīti| doṣādīn-doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasattvasātmyaprakṛtīḥ vīkṣya-ākalayya, prāk-pūrvameva, ajñātakoṣṭhe puruṣa uttamamātrāviṣaye pūrvaṃ hrasīyasīṃ kalpayet| tato hrasvāṃ tato madhyamāṃ tata uttamāṃ ca prakalapyet| evaṃ madhyamamātrāviṣaye hrasīyasīṃ, hrasvamātrāviṣaye'pi hrasīyasīṃ prākkalpayet| anyathā pratyavāyabhayaṃ syāt| evakāro'vadhāraṇe| tuśabdo yathottaramiti kramanirdeśārthaḥ| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 25) - "ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti| iyaṃ hrasvā iyaṃ hrasvā iyamanayoratiśayena hrasvā iti hrasīyasīṃ| hrasīyasītyatra īyasuni "sthūladūra" ityādinā valopaḥ| anyaistu paladvayapalacatuṣṭayapalaṣaṭkasaṅkhyāvacchinnā mātrā uktāḥ| na caitadyujyate| yato jaṭharānalaśaktimanapekṣya snehamātrāḥ prayujyamānā anarthāyaiva| ato'smābhiḥ paladvayādisaṅkhyāvacchinnā noktāḥ| munerapi naitanmatam| tadgrantho hi (ca. sū. a. 13|29) - "ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||" iti|
Ā. rā. acchapeyasya mātrātrayamāha-dvābhyāmityādi| acchapeyasya caturthī mātrāmāha-tābhya iti| doṣādīn vīkṣya tābhyo'pi hasīyasīṃ-yāmapariṇāminīṃ mātrāṃ, parikalpayet| hasīyasīmeva prathamaṃ yojayedityāha-prāgeva tu hasīyasīmiti| tatra heturuktaḥ saṅgrahe (sū. a. 25) -"ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti| mātrāṇāṃ viṣayaścoktastatraiva (saṃ.sū.a. 25)-"tatra durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ| apathyariktakoṣṭhaiśca jvarātīsārakāsibhiḥ|| hṛsvā peyā sukhā sā hi parihāre'nuvartate| ciraṃ ca balyā na ruje vyāpannā'pi prakalpate|| mehāruḥpiṭikākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ| madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā| na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā śuddhaye'pyalam| mahādehānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ|| gulmodāvartavī sarpasarpadaṃśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā|| sarvamārgānusāreṇa jayedvyādhīn suyojitā|" iti|
adhunā śodhanaśamanabṛṃhaṇabhedāttrividhasya snehasya kālamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. hyastane'nne-āhāre, jīrṇa eva-jīrṇamātra eva na tvannābhilāṣe sati, śuddhaye-śodhanārthaṃ, bahuḥ-uttamayā mātrayā, sneho'cchaḥ-kevalaḥ, peyatvena śasyate| sañjātabubhukṣeṇa tu pīto jāṭharānalasya dīptatvācchodhanakāryamakurvāṇastadyogyatāṃ cānutpādayannāśveva jarāmupaiti| vamanamapi bubhukṣitasya na sampadyate, kaphāpaciteḥ pūrvoktācca hetoḥ| tasmādyuktamuktaṃ 'hyastane jīrṇa evānne' iti|
Ā. rā. śodhanasyācchapeyasya kālaṃ mātrāṃ cāha-hyastana iti| jīrṇa evānne-jaraṇasamanantarameva, kṣudhitatvasya śamalakālatvāt| śuddhaye-śuddhyartham| śuddhyarthatvaṃ ca snehanadvāreṇa, na sākṣāt| ata evātra tādarthye caturthī| śamanabṛṃhaṇau tu svayaṃ sādhanatvācchamanabṛṃhaṇaśabdābhyāmuktau| svayaṃ śodhanasya tu snehasya virecanoktaiva mātrā| bahuḥ-uttamamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"vāte salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate| vaidyo dadyādbahukaphe kṣāratrikaṭukānvitam||" iti|
-----------------------------------------------| śamanaḥ kṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||19||
Sa. śamano-yo rogasya śamanāyopayujyate snehaḥ, sa kṣudvato-jātabubhukṣasya śasyate, jātāyāṃ bubhukṣāyāṃ na jīrṇamātra evānne śodhana iva| śamano hi sneho yatratatrasthaṃ doṣaṃ kupitaṃ sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt [ ca ] śamayati| yadi punarjīrṇamātra evānne sneho'yamabubhukṣitasyaivopayujyate, tadānīṃ srotasāṃ kaphādyupalepānivartanāt tatsampṛktaḥ sa sneho na sarvaśarīraṃ vyāpnute, avyāpnuvaṃśca doṣaṃ na śamayet| tasmāt kṣudvata evāyaṃ śasyate| sa ca madhyamamātrayā, anannaḥ-kevala eva bhakṣyādinā''hāreṇa rahitaḥ, accha eva peya ityarthaḥ| atra cottamayā mātrayā snehapānadinānantaraṃ pathyaṃ kāryam| punaḥ snehaprayogaḥ| punaranyasminnahani pathyaṃ kāryam| madhyamamātrayā snehapāne tu laghubhojino yāmamātre'nnākāṅkṣā bhavati| tadā ca snehopayoge rātryārambhe rātriyāmārddhe gate vā rasakaudanaprāyaṃ bhojanaṃ bhojyaṃ mātrayaiva| granthakāro hi śamane svalpabhojanamevānujajñe| vakṣyati hi (ślo. 29) - "upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat|" iti| suśrute coktam (ci. a. 31|34) - "pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram| yavāgūṃ pāyayeduṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulām|| peyo yūṣo raso vā syādakṛtaḥ saurabhāyutaḥ| kṛtau vā'lpālpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate||" iti|
Ā. rā. śamanasyācchapeyasya kālaṃ mātrāṃ cāha-śamana iti| anannaḥ-annasambandharahitaḥ, yāvadeṣa[na]jīryati tāvanna bhoktavyamityarthaḥ|
bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto'lpaḥ---------------| -----------------------------------------------|20|
Sa. bṛṃhaṇaḥ sneho rasamadyādyaiḥ saha śasyate| " rasa ityaviśeṣoktau jñeyo māṃsabhavo rasaḥ|" iti tantrāntaroktyā rasaśabdena māṃsaraso'tra boddhavyaḥ| ādyaśabdena kṣīrakhaṇḍāderdravarūpasya grahaṇam| tathā, saha bhaktena-odanādinā vartate iti sabhaktaśca śasyate| eṣa ca sneho'lpo-hrasīyasīto'pi mātrāto'lpaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya kālaṃ mātrāṃ cāha-bṛṃhaṇa iti| rasamadyādyairyathāruci yathāsātmyaṃ miśritaḥ eṣa vicāraṇākhyaḥ| sabhakto-bhojanasyādau madhye'nte vā pītaḥ| alpaḥ-alpamātraḥ|
-----------------------------------hitaḥ sa ca| bālavṛddhapipāsārtasnehadviṇmadyaśīliṣu||20|| strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu| mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca||21||
Sa. sa ca-sneho, bālādiṣu hitaḥ| bālādīnāmitaretaradvandvaḥ| pipāsārtāḥ-tṛṭpīḍitāḥ| snehādviṣo-ye svabhāvenaiva snehaṃ dviṣanti| strīsnehayornityaśabdena sambandhaḥ, strīnityeṣu snehanityeṣu cetyarthaḥ| kāle coṣṇe-grīṣmādau, kṛśeṣu ca nareṣu hitaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya viṣayamāha-hitaḥ sa ceti| snehadviṭ-snehārocakī| madyaśīlī-madyanityaḥ| snehanityaḥ-snehaśīlī| sukhitaḥ-sukhī|
sa copayuktaḥ kiṃ karoti ? ityāha - - - - prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhva-dehajān| vyādhīñjayedbalaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam||22||
Sa. prāk ca madhyaṃ cottaraṃ ca prāṅmadhyottaram| prāṅmadhyottaraṃ bhaktaṃ yasminsnehe sa evam| tenāyamarthaḥ,-bhaktasyādāvupayukto'sau sneho'dhodehajān vyādhīn jayet, madhya upayukto madhyadehajān, bhaktasyoparyupayukta ūrdhvadehajāniti yathākramam| tathā, aṅgānāṃ-śarīrāvayavānāmadhomadhyordhvasaṃjñakānāṃ, balaṃ kuryāt| idaṃ coktam-"mārute'bhyadhike sarpiḥ sadā salavaṇaṃ hitam| kevalaṃ tvadhike pitte, kaphe satryūṣaṇaṃ tathā||" iti|
Ā. rā. bṛṃhaṇasyaiva prāgbhaktādibhedena viṣayamāha prāṅmadhyeti|
vāryuṣṇamacche'nu pibet snehe tatsukhapaktaye| āsyopalepaśuddhyai ca, tauvarāruṣkare na tu||23|| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet| tenodgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ||24||
Sa. acche-acchapeye, snehe-uttamamadhyamahrasvamātropayojite, anu-paścāt, uṣṇaṃ vāri pibet| kimartham ? tatsukhapaktaye-tasya-snehasya, sukhapaktiḥ-sukhena pākaḥ, tadartham| tathā, āsyopalepaśuddhyai ca snehaliptasya mukhasya śuddhinimittaṃ ca| tauvarāruṣkare na tu-tuvarataile bhallātakataile cācchapeye'pyuṣṇodakaṃ na pibet, tayoratyuṣṇavīryatvāditi bhāvaḥ| tuvarasyāyaṃ vikāraḥ snehastauvaraḥ| tasya vikāra ityaṇ| evamāruṣkare ca| cirapīte ca snehe jīrṇājīrṇaṃ prati saṃśaye sati bhūyo'pyuṣṇaṃ jalaṃ pibet| anupānāpekṣaṃ punargrahaṇam, na vīpsārtham| tena-uṣṇodakapānena, udgārasya viśuddhirbhavet| tataśca-jīrṇājīrṇaviśaṅkātaḥ, adhikamaṅgalāghavaṃ ruciśca snehapāyinaḥ syāt| saṅgrahe'nyadapyuktam (sū. a. 25)| yathā-"tato guruprāvaraṇo nivāte śayane sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghavāt|| anulomānilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|
Ā. rā. acchapeyasyānupānamāha-vāryuṣṇamiti| tuvarabhallātakasnehayoruṣṇodakaṃ niṣedhati-tauvarāruṣkare natviti| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 25) -"tauvarāruṣkare na tu| uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇarvirudhyate||" iti| yathākālamajīryati snehe punaruṣṇodakapānamāha-jīrṇājīrṇeti| tasya phalamāha-tenodgāraviśuddhiriti| jīrṇājīrṇalakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25) - "tato guruprāvaraṇo nivāte śayane sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghavāt|| anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|
mātrāmāha - - - - bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||
Sa. bhojyo-bhojayitavyo naraḥ| kiṃ tat ? annam| kimbhūtam ? dravoṣṇam| atra cobhayathā samāsaḥ,-draveṇamudgayūṣādinā sahoṣṇamannaṃ dravoṣṇam, tathā kevalaṃ dravaṃ ca taduṣṇaṃ ca dravoṣṇaṃ vilepyādikaṃ kevalameva, iti| tathā, anabhiṣyandi-na kaphakṛt| tathā, nātisnigdhaṃ-īṣatsnigdhamityarthaḥ| tathā, asaṅkaraṃ-asaṅkīrṇam, apathyenāmiśritamityarthaḥ| kaḥ puruṣaḥ kiṃ kurvannīdṛśamannaṃ mātrayā bhojyaḥ ? ityāha-śvaḥ snehaṃ pāsyan-pātumicchan| tathā, tasminneva dine snehaṃ piban| tathā, pītavānapi yaḥ sneham| apiḥ samuccaye| nanu, "mātrāśī sarvakālaṃ syāt" (hṛ. sū. a. 8|1) iti prāguktameva| tatkimiha punarmātrāgrahaṇena ? brūmaḥ| mātrāśabdastatra pramāṇārthaḥ, iha tvalpārthaḥ| tenāyamarthaḥ,-yāvadannamasya samyagyathākālaṃ pariṇamati tāvato'pyannādanena svalpaṃ bhojyamiti|
Ā. rā. snehanaprayoge bhojananiyamamāha-bhojyo'nnamiti| bhojyo-bhojayitavyaḥ| mātrayā-alpamānena| śvaḥpāsyan-snehapānātpūrvadine| piban-yāvanti dināni snehaṃ pibati tāvanti| pītavān-samāpte snehapāne tāvantyeva dināni| asaṅkaraṃ-nānājātīyabhakṣyādisaṅkararahitam|
uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān||26|| pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṃsthitīḥ| nīcātyuccopadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṃsi ca||27|| yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet| sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ||28||
Sa. tathā, asau snehasya pātā uṣṇodakopacāryādiguṇayuktaḥ syāt| uṣṇodakamupacarituṃ sevituṃ-śīlamasya sa evam| tathā, brahmacārī-lalanāsaṅgarahitaḥ| kṣapāśaya iti "adhikaraṇe śeteḥ" ityac| kṣapāśaya ityanena divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca niṣedhaḥ| snehaṃ pibati yāvantyahāni, tānyaparaṃ tāvatsaṅkhyāni snehapānarahitānyapyahāni yāvat vyāyāmādīṃstyajet| sarvakarmasu-vamanavirecanādiṣu, ayaṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaḥ, kramo-vidhirityarthaḥ| yāpanādiṣvahaḥsvapnājīrṇavarjyo nāyaṃ vidhiriti pradarśanārthaṃ prāyograhaṇam| vyādhikṣīṇeṣu ca prāyo'yameva vidhiḥ| atrapyatīsārādiṣvahaḥsvapnādīnāmanujñānāt prāyograhaṇam|
Ā. rā. snehanaprayoge vihāraniyamamāha-uṣṇodakopacārī syāditi| upacāraḥ-snānapānādiḥ| vyāyāmādīṃstyajet| yānayānaṃ-aśvādinā gamanam| saṃsthitiḥ-ūrdhvatayā'vasthānam| nīcamutyuccaṃ vā upadhānaṃ-ucchīrṣakam| snehanoktamuṣṇodakopacārādiniyamaṃ svedanādiṣu vyādhikṣīṇeṣu cātidiśati-sarvakarmasviti|
upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat| -----------------------------------------------|29|
Sa. turvyatireke| śamane snehe tūpayukte upacāro'bhojanādividhiḥ, viriktavat kāryaḥ,-yathā viriktasya peyādikaḥ kramastathā tasyāpītyarthaḥ|
Ā. rā. śamanasnehe viriktopacāramatidiśati-upacārastvati| viriktavat-peyādikrameṇa| upacāro-bhojanādividhiḥ| saṅgrahe tu snehapānasya pūrvāṅgamuktam| (sū. a. 25) -"snehasya pānātpūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdu bheṣajam| uttejanaṃ hutāśasya koṣṭhalāghavakāri ca||" iti|
-----------------------------------------------| tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet||29|| samyaksnigdho'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavetparam| -----------------------------------------------|30|
Sa. mṛdau koṣṭhe sati puruṣastridinamacchaṃ snehaṃ pibet| krūrakoṣṭhe saptāhaṃ pibet| madhyakoṣṭhastvata eva lakṣaṇādadhigamyate| yathā,-catvāryahāni pañca vā snehaṃ pibediti| yadi ca [ mṛdukoṣṭhe ] trayeṇa samyaksnigdhalakṣaṇaṃ na syāt tadā catuṣpañcarātramapi snehaṃ pibet| madhyakoṣṭhastu ṣaḍrātramapi pibedityāha-samyaksnigdho'thavā yāvadityādi| athavā naiṣa niyamaḥ, samyaksnigdhalakṣaṇotpattireva niyamaḥ| ataḥ saptāhādapyūrdhvamacchaḥ snehaḥ peyo yāvatsnigdhalakṣaṇaṃ syāt| ataḥparaṃ snehaḥ sātmyī bhavet| sātmyībhūte ca snehe yo doṣaḥ sa saṅgrahe kathitaḥ| yathā (sū. a. 25) - "sātmyībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt||" iti| yadi tu saptāhenāpi snigdhalakṣaṇaṃ notpadyate tadā dinamekaṃ viśramya punaḥ sneho yojya iti sadvaidyāḥ|
Ā. rā. acchapeyasya pānāvadhimāha-tryahamityādi| mṛdau koṣṭhe tridinam, krūre saptadinam, yāvadvā snigdhalakṣaṇotpattirmṛdau krūre ca| avadhyatikrame doṣamāha-ata iti| sātmyībhūtasya doṣatvamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25) -"sātmyībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt|| nihatya setuṃ mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayanmṛdam| sneho'pyagniṃ tathā hatvā sravati kṣapayaṃstanum||" iti|
-----------------------------------------------| vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam||30|| snehodvegaḥ klamaḥ samyaksnigdhe, rūkṣe viparyayaḥ| atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||
Sa. samyaksnigdhe puruṣe vātānulomyādi klamāntaṃ lakṣaṇaṃ bhavati| varcaḥ-śakṛt, snigdhaṃ tathā'saṃhataṃ-śithilam| rūkṣe-asnigdhe, viparyayo-vaiparītyam| atisnigdhe tu-snehasyātiyojanāt, pāṇḍutvādayo bhavanti| sravaśabdasya ghrāṇādibhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ|
Ā. rā. samyaksnigdhalakṣaṇamāha-vātānulomyamiti| "mṛdusnigdhāṅgatāṃ lāghavaṃ vimalendriyatā ca" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a. 25)| asnigdhalakṣaṇamāha-rūkṣa iti| viparyayo-vātaprātilomyādiḥ| atisnigdhalakṣaṇamāha-atisnigdha iti| pāṇḍutvaṃ-pāṇḍurogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"gudadāhārucicchardimūrcchātṛṣṇāpravāhikāḥ| śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ snehātisevanāt||" iti|
amātrayā'hito kāle mithyāhāravihārataḥ| snehaḥ karoti śophārśastandrāstambhavisaṃjñatāḥ||32|| kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān| -----------------------------------------------|33|
Sa. amātraḥ pītaḥ snehaḥ-sarpirādiḥ, śophādīn karoti| ādiśabdena balakṣayajāḍyavāggrahādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante| ahito-yo yasya pratiṣiddhaḥ snehaḥ| tathā, akāle-grīṣmādau pūrvaṃ pratiṣiddhe| tathā, mithyāhārato-"dravoṣṇaṃ " ityādiviparyayeṇa| tathā, mithyāvihārataḥ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādiviparyayeṇa|
Ā. rā. mithyāsnigdhalakṣaṇamāha-amātrayeti| ahitaḥ-anucitaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān| tāṃstān svadoṣahetūtthān pāṇḍvādīṃścātiyogajān||" iti|
-----------------------------------------------| kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam||33|| takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam| pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu||34|| yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam| -----------------------------------------------|35|
Sa. snehavyāpadi-snehavidhivibhraṃśe sati, kṣuttṛṣṇādi sādhanaṃ-cikitsā| kṣuttṛṣṇānigrahau kṣuttṛṣṇāśabdenātroktau| ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaśabdasya pānādibhistribhiryogaḥ| takrāṇi cāriṣṭāścetyevaṃ samāsaḥ| khalo-vyañjanaviśeṣaḥ prāguktaḥ| uddālaḥ-śāliviśeṣaḥ| yathāsvaṃ-doṣānuguṇyena, pratirogaṃ-yadyasmin roge sve sve'dhyāya uktaṃ tat, tadapi sādhanam|
Ā. rā. atisnigdhamithyāsnigdhayościkitsitamāha-kṣuttṛṣṇollekhanetyādi| ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaṃ pānāditrayam| uddālo-vanakodravaḥ| pratirogaṃ yathāsvaṃ ca-yasmin roge yaduktaṃ tadapi,kuryāt|
snehavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgena virūkṣaṇasya samyakkṛtātikṛtalakṣaṇamāha - - - - -----------------------------------------------| virūkṣaṇe laṅghanavatkṛtātikṛtalakṣaṇam||35||
Sa. virūkṣaṇe samyagutpanne tathā'tyarthotpanne ca laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇaṃ jñeyam| kṛtaṃ cātikṛtaṃ ca kṛtātikṛte, tayorlakṣaṇaṃ kṛtātikṛtalakṣaṇam| kṛtaśabdena samyakkṛtamucyate| virūkṣaṇāyogalakṣaṇaṃ tu snehātiyogalakṣaṇenaivoktam| tatra samyakkṛtasya laṅghanasya yallakṣaṇaṃ vimalendriyatādi tadeva samyagvirūkṣaṇe kṛte lakṣaṇaṃ bodhyam| tathā, atikṛte virūkṣaṇe'tilaṅghitasya lakṣaṇaṃ kārśyādikaṃ vedyam|
Ā. rā. snehavyāpadyuktavirūkṣaṇasya samyagyogātiyogalakṣaṇamāha-virūkṣaṇa iti| laṅghanavat-laṅghanasya samyagyoge "vimalendriyatā" ityādi, atiyoge "atikārśyaṃ" ityādi| kṛtaṃ-samyagyogaḥ| atikṛtaṃ-atiyogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarī kṛtaḥ| snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo'bhitaścaran|| udīrayetsopasargāṃ pipāsāmasya cādhikām| so'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu śītalam|| śītasekāvagāhāṃśca tattṛṣṇāpīḍito bhajet| snehāgninā dahyamānaḥ svaviṣeṇeva pannagaḥ| ajīrṇe balavatyāṃ tu śītairdihyācchiromukham| chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ|| rūkṣānnamullikhedbhuktvā tādṛśyāṃ tu kaphānile| samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunodbharet|| tato doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet| na sarpiḥ kevalaṃ pitte deyaṃ sāme viśeṣataḥ|| sarvaṃ hyanurujeddehaṃ hatva saṃjñāṃ ca mārayet|" iti|
snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaret| snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ, vamanaṃ punaḥ||36|| ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ| -----------------------------------------------|37|
Sa. snigdhaścāsau dravoṣṇadhanvottharasaśca, taṃ bhuṅkte yaḥ sa snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk| dhanvottharaso-jāṅgaladeśamāṃsasamudbhūto rasaḥ, taṃ bhuñjānaḥ svedamācaret| māṃsarasasya svabhāvata eva snigdhadravatvāt snigdhadravagrahaṇamadhikayogāyeti vedyam| uṣṇaṃ-ubhayathā vīryato'gnisaṃyogācca| evambhūtaḥ puruṣaḥ pūrvaṃ snigdho'nantaraṃ snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran dinatrayaṃ sthitaḥ san virekaṃ kuryāt| vamanaṃ punariti| yadā tu snehādanantaraṃ vamanamevopayuṅkte tadaikāhamanenaiva prakāreṇa snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran sthito'nyacca dinaṃ-dvitīyamahaḥ, kaphamutkleśya-sthānāt pracyāvya, sthito vamanaṃ kuryāt| kairutkleśya ? tatkaraiḥ,-kaphakaraṇahetubhirmāṣakṣīramatsyaguḍādibhiḥ| tatkarairiti kṛño hetvādinā hetau ṭaḥ|
Ā. rā. snigdhasya samanantarameva svedaḥ kārya ityāha-snigdhadravoṣṇeti| snigdhaḥ puruṣo'nantarameva svedamācaret| svede ca kriyamāṇe snigdhadravoṣṇamannaṃ jāṅgalamāṃsarasaṃ ca bhuñjīta| snigdhasya tridinaṃ viśrāntasya virecanaṃ kāryamityāha-tryahamiti| snigdhasya dvyahaṃ viśrāntasya vamanaṃ kāryamityāha-vamanamiti| snigdha ekāhaṃ viśrānto dvitīye dine kaphakaraiḥ kaphamutkleśya tṛtīye vamanaṃ kuryāt|
-----------------------------------------------| māṃsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ||37|| snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ| saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate||38||
Sa. māṃsalatvādiyuktāḥ puruṣā ye śodhyatvena snehayitumabhīṣṭāḥ, tān pūrvaṃ-prathamaṃ, rūkṣayet| tato-rūkṣayitvā'nantaraṃ, saṃsnehya śodhayet| kimevaṃ syāt ? ityāha-evaṃ snehavyāpanna jāyate| māṃsalāḥ-upacitamāṃsāḥ| medurāḥ-medasvinaḥ|
Ā. rā. māṃsalādīnāṃ virūkṣaṇapūrvakaṃ snehanaṃ kāryamityāha-māṃsalā iti| snehocitāḥ-snehasātmyāḥ|
alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ| -----------------------------------------------|39|
Sa. na kevalaṃ snehavyāpadevaṃ na syāt| yāvat sneho'sātmyatāṃ gataḥ san malān-vātādīn purīṣādīṃśca, īrayituṃ-prerayituṃ, alaṃ-paryāptaḥ|
Ā. rā. pūrvasnehāpanayane yuktimāha-alamityādi| snehocitasya snehasātmyatvādanutkleśanamityarthaḥ| ata evānyatra snehanasya pācanapūrvakatvamuktam| pācanaṃ hi rūkṣaṇameva|
-----------------------------------------------| bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu||39|| yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet| -----------------------------------------------|40|
Ā. rā. sa-bālādiṣu tathā yaḥ snehaviṣaye parihāraḥ-śītodakādiḥ, tamasahiṣṇuṣu-akṣameṣu, sadyaḥsnehākhyānanudvegān-anudvejakān, etā(imā) n-vakṣyamāṇān, yogān prayojayet| bālādiṣu sadyaḥsnehanaṃ kāryamityāha-bāleyādi| imān-vakṣyamāṇān| anudvegān-sukhasevyān|
kāṃstān ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| prājyamāṃsarasāsteṣu, peyā vā snehabharjitā||40|| tilacūrṇaśca sasnehaphāṇitaḥ, kṛśarā tathā| kṣīrapeyā ghṛtāḍhyoṣṇā, dadhno vā saguḍaḥ saraḥ||41|| peyā ca pañcaprasṛtā snehaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaite snehanāḥ sadyaḥ, snehāśca lavaṇolbaṇāḥ||42||
Sa. teṣu-bālādiṣu, prājyamāṃsarasāḥ-prabhūtamāṃsāni niṣkvāthya tadrasāḥ| tathā, snehabharjitā peyā| tathā, tilacūrṇaḥ-palalākhyaḥ, sasnehaphāṇitaḥ-[ snehena- ] sarpirādinā yuktaḥ, phāṇitena-kṣaudraguḍavikāraviśeṣeṇa ca yuktaḥ| tathā, kṛśarā tatheti snehaphāṇitayuktetyarthaḥ| tathā, kṣīrapeyā-kṣaireyī sarpiṣmatyuṣṇā ca| [ tathā, ] dadhisaro vā saguḍaḥ| [ tathā, ] peyā ca pañcaprasṛtā, 'dve pale-prasṛtaṃ viduḥ' pañca prasṛtāni yasyāṃ sā pañcaprasṛtā| keṣāṃ punastāni pañca prasṛtāni ? iti vyācaṣṭe-snehaistaṇḍulapañcamairiti| sarpistailaṃ vasā majjeti caturṇāṃ snehānāṃ catvāri prasṛtāni taṇḍulāśca prasṛtamekamityarthaḥ| ete sapta pūrvoktāḥ sadyaḥ-śīghraṃ snehanāḥ,- tricaturairahobhirvinā'pi snehanāḥ, niṣparihārāśca| na kevalameta eva sadyaḥsnehanā ityāha-snehāśca lavaṇolbaṇā iti| snehāḥ-sarpirādayo'pakvā eva| kiṃ viśiṣṭāḥ ? lavaṇolbaṇāḥ-lavaṇāḍhyāḥ, sadyaḥsnehanā ityarthaḥ|
Ā. rā. sadyaḥsnehanān sapta yogānāha-prājyamāṃsarasā iti| prājyamāṃsāḥ-prabhūtamāṃsā, alpodakasiddhā rasā ityekaḥ| teṣu-māṃsaraseṣu, siddhā snehabhṛṣṭā peyeti dvitīyaḥ| snehaphāṇitābhyāṃ yuktastilacūrṇa iti tṛtīyaḥ| tābhyāmeva yuktā kṛśareti caturthaḥ| uṣṇā ghṛtāḍhyā kṣīrasiddhā peyeti pañcamaḥ| guḍasahito dadhisara iti ṣaṣṭhaḥ| ghṛtatailavasāmajjataṇḍulaiḥ pratyekaṃ prasṛtapramāṇaiḥ kṛtā peyeti saptamaḥ| aṣṭamaṃ sadyaḥsnehanamāha-snehāśceti|
kasmāllavaṇasaṃyogāt snehā apakvā api sadyaḥsnehanāḥ ? ityāha - - - - taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| ---------------------------------------------------|43|
Sa. yasmāllavaṇamabhiṣyandi-srotasāṃ srāvakaṃ, arūkṣatvādiguṇayuktaṃ ca| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| 'vyavāyi-dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate'|
Ā. rā. lavaṇasaṃyogāt kathaṃ sadyaḥsnehanatvam? ityata āha-taddhīti| tat-lavaṇam| hi-yasmāt| viṣyandi-srotolīnamalotkleśanam| arūkṣaṃ-snehāviparītam| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotaḥsañcāri| uṣṇaṃ-snehavilāyanam| vyavāyi-vicaraṇaśīlam| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān| snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām|| tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ sarpiṣmatīmapi| peyāṃ sukhoṣṇāṃ kṣaireyīṃ pātre va sasitāghṛte|| sarpilavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ| pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca bahusnehasamāyutam|| tailaśuṇṭhīguḍasurāṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ| snehaṃ caikaṃ surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram|| vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ tilān| pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam|| dadhnā siddhaṃ vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam| yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi|| ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam| siddhāṃśca caturaḥ snehān badaratriphalārasaiḥ|| yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet|" iti|
-----------------------------------------------| guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43|| kuṣṭhaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet| -----------------------------------------------|44|
Sa. kuṣṭhādiṣu snehayogyatve sati guḍādi snehanārthaṃ na prakalpayet-na yojayet|
Ā. rā. kuṣṭhādiṣu guḍādīni snehanāni niṣedhati-guḍānūpeti|
tarhi te kathaṃ snehyāḥ ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44|| snehān yathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ| -----------------------------------------------|45|
Sa. eteṣāṃ-kuṣṭhādīnām, triphalādibhirvipācitān-sādhitān, avikāriṇaḥ-avikārakān, snehān yojayet| yathāsvaṃ-yathāyogyam| kuṣṭhādīnāṃ sambandhī yo vikārastadvatām, tena kuṣṭhināṃ śophināṃ mehināmityartho'vatiṣṭhate|
Ā. rā. kuṣṭhādiṣūcitāni snehanānyāha-triphaletyādi| eteṣāṃ-kuṣṭhaśophapramehāṇām| avikāriṇa iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇam|
-----------------------------------------------| kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān||45||
Sa. āmayaiḥ-vyādhibhiḥ, kṣīṇānāṃ punaḥ puṃsāmagnidehasandhukṣaṇakṣamān snehān yojayet| agniśca dehaścāgnidehau, sandhukṣaṇāśca kṣamāśca sandhukṣaṇakṣamāḥ, tān| yathāsaṅkhyenātra sambandhaḥ| agneḥ sandhukṣaṇāḥ-uddīpakāḥ, dehasya kṣamāḥ-puṣṭyāvahāḥ| atra cāyaṃ bhāvaḥ,-kila vyādhibhiḥ kṣīṇānāṃ vahnirapi kṣīṇo bhavati| atasteṣāṃ na kevalaṃ ye puṣṭyāvahāḥ [ te upayojyāḥ| kutaḥ ? te ] vahnimāndyamāvahanti| athavā vahnisandhukṣaṇā na puṣṭyāvahāḥ| na te snehā upayoktuṃ yuktāḥ| kiṃ tarhi ? ubhayakāriṇa eva yoktuṃ yuktā iti|
Ā. rā. vyādhikṣīṇānāmucitāni snehanānyāha-kṣīṇānāmiti| agnidehayoḥ sandhukṣaṇe-saṃvarddhane kṣamān, dīpanabṝṃhaṇatvāt|
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ|46| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne snehavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. yaḥ pumānābhīkṣṇyena snehamupasevate, sa dīptāntarāgnitvādiguṇayukto bhavatīti pradiṣṭaḥ| sadvaidyairiti śeṣaḥ| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne snehavidhyadhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ samāptaḥ|| 16|| ā raṃ-snehaśīlanasya phalamāha-dīptāntarāgniriti| pratyagradhātuḥ-nūtanadhātuḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| snehanasya prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 16||