Sa. śodhanaprasaṅgena snehopayogaḥ| snigdhe ca dehe doṣāṇāṃ mārdavīkaraṇāya svedasya prasaṅgaḥ| 00000
atastatparijñānārtho'yamadhyāya ārabhyate - - - - athātaḥ svedavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. athāta iti| svedanaṃ-svedaḥ, tasya vidhiḥ-vidhānaṃ, yatra taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. kramaprāptaṃ svedavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
svedasya cāturvidhyamāha - - - - svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ| ----------------------------------------------|1|
Sa. svedaścaturvidhaḥ,- tāpādibhedāt|
Ā. rā. svedabhedānāha-sveda iti|
tatra tāpādīneva lakṣayitumācaṣṭe - - - - ----------------------------------------------| tāpo'gnitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ||1||
Sa. tāpaḥ-tāpasvedaḥ, agnitaptena vasanena, tathā phālena-ayomayenāgnitaptena, tathā [ agnitaptena ] hastatalenāpi| ādigrahaṇāddāruvālukāghaṭikākāṃsyabhājanādayo gṛhyante|
Ā. rā. tāpasya lakṣaṇamāha-tāpa iti| agnitaptairvastrādibhiḥ kriyate yaḥ svedaḥ sa tāpaḥ| ādiśabdātkāṃsyavālukāghaṭikāsākṣādagnayaḥ|
upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ| dhānyaiḥ samastairgandhaiśca rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ||2|| udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ| kevale pavane, śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ||3|| pittena padmakādyaistu sālvaṇākhyaiḥ punaḥpunaḥ| ----------------------------------------------|4|
Sa. upanāho-bandhanam| kiṇvaṃ-surāprakṛtiḥ| śatāhvā-śatapuṣpā| dhānyairiti sāmānyoktāvapi tilātasīmāṣādīniyogyatvādyānyuṣṇavīryāṇi snigdhāni vā tāni prāyeṇa prayojyānīti| samastagrahaṇaṃ gandhaireva yujyate| ata eva saṅgrahe'vadat (sū. a. 26) - "sarvagandha" iti| gandhaiḥ-gandhadravyaiḥ kuṣṭhāgurutagarasurasādibhiḥ| tathā, rāsnādibhiḥ| kimbhūtaiḥ pūrvoktaiḥ ? udriktalavaṇaiḥ-lavaṇāḍhyaiḥ| tathā, snehaśca cukraṃ ca takraṃ ca payaśca, taiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-amlam| takrasya cukratvādeva grahaṇe siddhe takragrahaṇamatiśayārtham, atiśayena sālvaṇākhye svede takraṃ prayojyamiti| kevale pavane vacādibhirupānāhasvedaḥ kāryaḥ| śleṣmasaṃsṛṣṭe pavane surasādibhiḥ-surasayugādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30)| pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādyaiḥ-"padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15|12) ityādibhiḥ| pittena saṃsṛṣṭe pavana ityatra kiñcideva pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādibhirupanāhaḥ kārya ityavabodhyam, nādhikena pittena yukte pavane, nāpi tulyena pittena yukte pavana iti| evaṃ hyuktam (hṛ. sū. a. 13|14)- "graiṣmaḥ prāyo marutpitte" vidhiḥ kāryaḥ| graiṣmaśca vidhiḥ prāyeṇa sarvaḥ śītaḥ| tatra svedo dūrotsārita eva| tasmāt kiñcitpittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādyairupanāhaḥ kārya iti vedyam| ete ca traya upanāhāḥ kevale vāyau tathā kaphayukte pittayukte ca krameṇa yojyāḥ| ete ca sālvaṇābhidhānāḥ svedā ityāha-sālvaṇākhyairiti| punaḥpunariti asakṛttaiḥ svedayojanā kāryetyarthaḥ| nirapāyo hi yathā'yaṃ sālvaṇāparasaṃjña upanāhākhyaḥ svedo na tathā'pare svedā iti| upanahyate-badhyate carmapaṭādinā, ityanvarthaṃ nāmāsyopanāha iti| sālvaṇa ityasya tantrāntaraprasiddhaṃ nāma| tathā ca dhanvantariḥ (su. ci. a. 4|14) - "kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpaudakamāṃsastu sarvasnehasamanvitaḥ|| sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ|" iti| 'udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ|' iti triṣvapi svedeṣu yojyam|
Ā. rā. upanāhasya lakṣaṇamāha-upanāha ityādi| vacādibhiryaḥ svedaḥ kriyate sa upanāhaḥ| kiṇvaṃ-surākāñjikādyadhaḥsthitadravyam| gandhaiḥ-kuṣṭhādigandhadravyaiḥ| eraṇḍajaṭā-eraṇḍamūlam| āmiṣaṃ-māṃsam| udriktalavaṇaiḥ-saindhavādyutkaṭaiḥ| snehādibhiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-suktam| payaḥ-kṣīram| eṣaḥ svedaḥ kevale pavane| eṣa eva śleṣmasaṃsṛṣṭapavane surasādivargeṇa saha kāryaḥ| pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādivargeṇa saha kāryaḥ| sālvaṇākhyaiḥ-sālvaṇa ityākhyā upanāhasya yebhyaḥ padmakādibhyastaiḥ| padmakādibhiryukta upanāhaḥ-sālvaṇākhyaḥ| uktaṃ ca suśrutena (ci.a. 4/14)-"kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpamāṃsaḥ susvinnaḥ sarvasnehasamanvitaḥ|| sukhoṣṇaḥ spṛṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikirtitaḥ| tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām||" iti| tavdyākhyānaṃ ca,- "kākolyādirgaṇo grāhyo nāṣṭavargakasaṃjñitaḥ| vātaghno bhadradārvādivargo'mlo dāḍimādikaḥ|| sarvasnehaścatuḥsneho lavaṇaṃ saindhavādikam| amlādibhiśca saṃskāryaḥ kākolyāditrayaṃ tribhiḥ||" iti| padmakādireva tanmate kākolyādiḥ| sa copanāhaḥ punaḥ punaḥ kāryaḥ| upanāho-bandhanam|
bandhātmakaścāyaṃ sveda iti bandhātmakasvedopāyabhūtān carmapaṭṭādīnāha - - - - ------------------------------------------------| snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭairapūtibhiḥ||4|| alābhe vātajitpatrakauśeyāvikaśāṭakaiḥ| baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau divākṛtam||5||
Sa. carmapaṭṭairbaddhaṃ-upanaddhamaṅgaṃ, rātrau divā muñcet| kimbhūtaiḥ ? snigdhoṣṇavīryaiḥ, tathā'pūtibhiḥ-adurgandhaiḥ suparikarmitatvāt| alābhe-carmapaṭṭānāmabhāve, vātajitpatraiḥ-eraṇḍajādibhiḥ, tathā kauśeyādibhiḥ| kauśeyaṃ-rāṅkavādivastraviśeṣam| āvikaṃ-kambalam| [ śāṭakaṃ-vastrakhaṇḍam| ] tairbaddhaṃ rātrau divā muñcet| divā tu baddhaṃ rātrau moktavyam|
Ā. rā. bandhanavidhimāha-snigdhoṣṇaviryairiti| alābhe-carmālābhe| vātajitpatrāṇi-eraṇḍādipatrāṇi|
ūṣmā tūtkārikāloṣṭakapālopalapāṃsubhiḥ| patrabhaṅgena dhānyena karīṣasikatātuṣaiḥ||6|| anekopāyasantaptaiḥ prayojyo deśakālataḥ| ----------------------------------------------|7|
Sa. ūṣmā-bāṣpaḥ, tadākhyaḥ sveda utkārikādibhiḥ prayojyaḥ| tatra yavamāṣairaṇḍabījātasīkusumbhabījādibhiḥ piṣṭasvinnairlapyasikākṛtiryaḥ svedanopāyaḥ sā utkārikā| loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ| kapālaṃ-karparam| upalaḥ-pāṣāṇaḥ| pāṃsuḥ-dhūliḥ| tathā, patrabhaṅgena-chadasamūhena| tathā, dhānyena| karīṣo-gavādiśakṛccūrṇaḥ| sikatā-vālukā| tuṣo-dhānyatvak| etairutkārikādibhistuṣāntaiḥ svedo vidhātavyaḥ| kimbhūtaiḥ ? anekopāyasantaptaiḥ,-aneke ca ta upāyāśca, taiḥ santaptāḥ-uṣṇīkṛtā ya utkārikādayaḥ, taiḥ| kathaṃ prayojyaḥ ? ityāha-deśakālataḥ| lyablope pañcamī ceyam| tena deśakālāvapekṣya| upalakṣaṇaṃ cedam| tena doṣadūṣyādīnapyapekṣya svedo'yaṃ prayojyaḥ| loṣṭakapālapāṣāṇānagnitaptān sandaṃśena gṛhītvā svedyadoṣādyapekṣayā'mbhasyamle dhānyāmle śuktādau vā nimajjayet| tadudbhūtabāṣpaiḥ svedaḥ śayanasthasya kāryaḥ| athavā gavādiśakṛtā''rdreṇa piṇḍīkṛtenoṣṇena svedaḥ sa ca piṇḍasvedasaṃjñaḥ| sa eva saṅkarasveda ucyate| athavairaṇḍādidravyayuktāni yavādīni dhānyāni sāmlakādīni gṛhītvā pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivāte gṛhe śayanasthe kiliñje prastīryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade rauravājinaprāvārādisvavacchannaṃ svedayet| athavā pūrvavatsvedyadravyāṇi kumbhyāmutkvāthya tannikaṭopaviṣṭo ghanavastraprāvṛta ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| eṣa saṃstarasvedaḥ| evamanekopāyasantaptatvaṃ doṣadūṣyādyapekṣayā nirūpya svedo yojyaḥ|
Ā. rā. ūṣmasvedasya lakṣaṇamāha-ūṣmeti| utkārikādibhiḥ soṣmābhiḥ kambalādiveṣṭitairyaḥ svedaḥ kriyate, sa ūṣmasvedaḥ| utkārikā-roṭikā| patrabhaṅgena-khaṇḍaśaḥ kṛtaiḥ patraiḥ| dhānyena-godhūmādinā| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"ūṣmasvedaḥ punaraṣṭadhā bhidyate,- piṇḍaḥ saṃstaro nāḍī ghanāśmā kumbhī kūpaḥ kuṭī jentākaśceti| tatra kapālapāṣāṇaloṣṭhalohipiṇḍānagnivarṇān sandaṃśena gṛhītvā'mbhasyamle vā nimajjayet| tairārdrāvikavastreṇa veṣṭitaiḥ śleṣmamedobhūyiṣṭha sarujamaṅgaṃ granthimadvā svedayet| pāṃśusikatāgavādikarīṣatuṣadhānyabusapulākapalalairvā'mlotkvathitaiḥ pūrvavadveṣṭitairgavādiśakṛtā''rdreṇa piṇḍīkṛtenopanāhadravyotkārikākṛśarāpayasapiṇḍāirvā vātarogiṣviti piṇḍasvedaḥ| sa eva ca saṅkarākhyaḥ| yathārhasvedadravyāṇi pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivātaśaraṇaśayanasthe kiliñje prastāryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade rauravājinaprāvārādibhiḥ svavacchannaṃ svedayediti saṃstarasvedaḥ| pūrvavadevopasvedyokhāmukhe'nyāmukhāṃ nāḍīmūlacchidrapramāṇapārśvacchidrāmabhisandhāyopalipya ca pārśvacchidrasthayā nāḍya śareṣikāvaṃśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā'dhyarddhavyāmadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhopaviṣṭasya svabhyaktaprāvṛte'ṅge bāṣpamupaharet| bāṣpo hyanṛjugāmī vihatcaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ| puruṣāyāmamātramadhikaṃ vā ghanaṃ samaṃ sukhaṃ ca śilātalaṃ bhūpradeśaṃ vā vātaharadārudīptenāgninā sarvatastāpayitvā'gnimapohyoṣṇodakāmlādibhirabhyukṣya yathoktapracchade saṃstaravatsvedayediti ghanāśmasvedaḥ| pūrvavatsvedadravyāṇi kumbhyāṃ samutkvāthyāśliṣyopaviṣṭastadūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| bhūmau vā tāṃ nikhāya tadūrdhvamāsanaṃ śayanaṃ vā nātighanapracchadaṃ paritaḥpralambamānakuthākambalagoṇikaṃ nidhāya tatrasthasyoṣmāṇaṃ gṛhṇataḥ kumbhyāmagnivarṇānayoguḍānupalāṃśca śanairnimajjayediti kumbhīsvedaḥ| śayanasyādho vistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhye ca śayyāṃ tatrasthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ|" iti| jentākasvedastvaśakyatvānna likhyate|
atha dravasvedamāha - - - - --------------------------------------------------------| śigruvāraṇakairaṇḍakarañjasurasārjakāt||7|| śirīṣavāsāvaṃśārkamālatīdīrghavṛntataḥ| patrabhaṅgairvacādyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||8|| daśamūlena ca pṛthak sahitairvā yathāmalam| snehavadbhiḥ surāśuktāvārikṣīrādisādhitaiḥ||9|| kumbhīrgalantīrnāḍīrvā pūrayitvā rujārditam| vāsasā''cchāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ siñcedyathāsukham||10||
Sa. śigrvādijaiḥ patrasamūhaiḥ, tathā vacādyaiḥ-vacādigaṇoktaiḥ, tathā māṃsairānūpajairjalajaiśca, daśamūlena ca pṛthak-vyastairdvitrādibhiḥ, sahitairvā-samastairvā, yathāmalaṃ snehavadbhiḥ-doṣaharaghṛtādyanyatamasnehayuktairyathādoṣaṃ surāśuktavārikṣīrādisādhitaiḥ, kumbhīḥ-sthālīḥ, pūrayitvā, athavā galantīrnāḍīrvā-anavarataṃ dhārayā jalādisravantīrvāridhānikāsaṃjñāḥ vaṃśādimayīḥ pūrayitvā, rujārditaṃ-pīḍārtaṃ, gātraṃ-aṅgaṃ, vāsasā''cchāditaṃ tathā snigdhaṃ sat yathāsukhaṃ-sukhasparśaṃ kadācidatyuṣṇaṃ kadācidīṣaduṣṇaṃ siñcet|
Ā. rā. dravasvedamāha-śigruvāraṇaketyādi| vāraṇakaḥ-kaṇṭakikarañjaḥ| dīrghavṛntaḥ-ṭiṇṭukaḥ| śigrvādīnāṃ patrabhaṅgaiḥ, vacādyaiḥ-upanāhoktaiḥ, ānūpavārijaimāṃseḥ, daśamūlena ca, iti caturbhirvargaiḥ pṛthak sahitairvā doṣānusāreṇa ghṛtādiyuktaiḥ surādisādhitaiḥ, galantīḥ kumbhīḥ-sacchidrā ghaṭikāḥ, nāḍīḥ-vaṃśādinalikāḥ, pūrayitvā rujāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ vastrācchāditaṃ ca kṛtvā tābhiḥ siñcet| eṣaḥ pariṣekākhyo dravasvedaḥ|
iti doṣapīḍāvaśāt pariṣekasvedamākhyāyāvagāhasvedaṃ dravabhedamāha - - - - taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile| avagāhyāturastiṣṭhedarśaḥkṛcchrādirukṣu ca||11||
Sa. taireva-pūrvoktaiḥ, svedadravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, āturo-rogī tiṣṭhet| kīdṛśe doṣe ? ityāha-sarvāṅgage'nile,-sarvaśarīravyāpini vāyau| tathā, arśaḥprabhṛtirogakaṣṭapīḍāsu| ādigrahaṇena hastapādapīḍāsu ca| kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau| saṅgrahe coktam (sū. a. 26)- "śayanasyādhovistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhyasthitaśayyāsthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ| padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmamukulotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca sajalaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|
Ā. rā. dravasvedo dvividhaḥ,-pariṣeko'vagāhaśca| tatra pariṣekamuktvā'vagāhamāha-taireveti| [taireva-pūrvoktaiḥ svedadravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, rogī tiṣṭhet| kadetyāha-sarvaśarīravyāpini vāyau, tathā'rśaḥprabhṛtirogapīḍāsu|] kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram| ādiśabdādaśmaryānāhahastapādapīḍāsu ca| kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau|
nivāte'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret| --------------------------------------------------------|12|
Sa. apagatavāte deśe svedamācaret| kimbhūtaḥ ? antaḥ snehapānena bahiścābhyaṅgādinā snigdhaḥ| tathā, jīrṇānnaśca,-yena (yasya) hyastanamannaṃ jīrṇam, āmajīrṇādyākrāntaṃ naraṃ varjayitvā tena svedārheṇa nareṇa sveda ācaraṇīyaḥ|
Ā. rā. svedavidhimāha-nivāte iti|
kīdṛśaṃ svedamācaret ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram||12||
Sa. vyādhyapekṣayā vyādhitāpekṣayā deśāpekṣayā ṛtvapekṣayā ca yathāvidhameva madhyamamutkṛṣṭaṃ hīnaṃ vā svedamācaret|
Ā. rā. vyādhyādivaśāt madhyamamātramuttamamātramadhamamātram|
kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo, rūkṣaḥ snigdhaṃ kaphānile| --------------------------------------------------------|13|
Sa. kaphārtaḥ-kaphagrasto, rūkṣaḥ san-antarbahirasnigdho, rūkṣaṇaṃ-na ca snigdhaṃ, svedamācaret| aparaṃ śleṣmavāte rūkṣasnigdhaṃ-kenacidaṃśena rūkṣaṃ kenacidaṃśena snigdhaṃ, paryāyeṇa vā rūkṣasnigdhaṃ, evaṃvidhaṃ svedamācaret|
Ā. rā. kaphe svedaviśeṣamāha-kaphe tamiti| rūkṣaṇaiḥ-rūkṣadravyaiḥ, sneharahitaiḥ| taṃ-svedam| rūkṣaḥ-puruṣo nāntarbahiḥsnigdhaḥ| kaphānile viśeṣamāha-rūkṣaḥ snigdhamiti| rūkṣaḥ-puruṣaḥ| snigdhaṃ-svedam|
--------------------------------------------------------| āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite||13|| rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ| --------------------------------------------------------|14|
Sa. āmāśayaṃ gataḥ-āmāśayagataḥ, pakvāśayamāśritaḥ-pakvāśayāśritaḥ, dvitīyā śriteti samāsaḥ| vāyāvāmāśayagate kaphe ca pakvāśayāśrite yathāsaṅkhyena rūkṣapūrvaṃ snehapūrvaṃ ca svedamācaret| āmāśayagate vāta ādau rūkṣaḥ svedaḥ kāryaḥ paścātsnigdhaḥ| tathā, pakvāśayagate kapha ādau snigdhaḥ svedaḥ, paścādrūkṣa ityarthaḥ| kuta evaṃ niyamaḥ ? ityāha-sthānānurodhataḥ,-sthānavaśāt| vāyuryataḥ āmāśaya āgantuḥ, sthānaṃ ca tat śleṣmaṇaḥ, tadvaśāttatrādau rūkṣa eva svedo yojyaḥ, paścāt snigdha iti| kaphaśca pakvāśaya āgantuḥ, sthānaṃ ca tadvāyoḥ, ataḥ pūrvaṃ snigdhaḥ svedo yojyaḥ, paścādrūkṣa iti pūrvokta eva nyāyo yojyaḥ| tathā coktam (hṛ. sū. a. 13|20) - "tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyām" iti| tathā (hṛ. sū. a. 13|29) - "āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā|" iti| tasmātpūrvaṃ rūkṣeṇa sthāninaṃ kaphaṃ pratikṛtya paścādāgantukasya vāyoḥ śamanaṃ snigdhasvedākhyaṃ prayojyamiti| nanu, vāyorāmāśaye kopo'nupapannaḥ| yato marut laghvādiguṇayuktaḥ| āmāśayastu gurumṛdupicchilādiyuktaḥ| ataḥ śama evopapanna iti kecit| etaccāyuktam| balino hyanyāśrayasthasyāpi kopo yuktaḥ| mārgarodhācca vāyorāmāśaye'pi prakopasambhava iti| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 6|57) - "prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ|" iti| tathā coktam (hṛ. sū. a. 13|19) - "te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi|" iti|
Ā. rā. sthānabhedena viśeṣamāha-āmetyādi, rūkṣapūrvamiti| rūkṣapūrvaṃ-prathamaṃ rūkṣaṃ tataḥ snigdham| snehapūrvaṃ-prathamaṃ snigdhaṃ tato rūkṣam| sthānānurodhataḥ-sthānipratīkārapūrvakamāgantupratīkārasyoktatvāt|
--------------------------------------------------------| alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ, svalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā||14||
Sa. vaṅkṣṇayoralpameveti yojyam| dṛśormuṣkayorhṛdi cātyalpameveti| athavā dṛgādiṣu svedaṃ nācaredeva|
Ā. rā. avayavabhedena viśeṣamāha-alpamiti| vaṅkṣaṇayoralpaṃ svedamācaret| dṛgādiṣvatyalpameva, naiva vā| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmakumudotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca sajalaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|
śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāṃ ca mārdave| syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet||15||
Sa. śītaśūlayoḥ kṣaye sañjāte sati, aṅgānāṃ-pāṇipādādīnāṃ ca, mārdave-mṛdutve jāte sati, svinno naraḥ syāt| sa ca svinnaḥ śanairmṛdito-mandaṃ marditāṅgaḥ, snātaḥ-uṣṇodakena, [ tataḥ- ] anantaraṃ, snehokta (sneha) vidhiṃ-'uṣṇodakopacārī syāt' ityādikaṃ, bhajet| ā raṃ-samyaksvinnalakṣaṇamāha-śītaśūlakṣaya iti| śītaśūlayornivṛttāvaṅgamārdave ca svinnaḥ syāt| svinnasya kṛtyamāha-śanairiti| śanairmṛdito-yathāsukhaṃ kṛtamardanaḥ| snehavidhiṃ-snehanoktāhāravihāraniyamam|
iti svedasya samyaglakṣaṇamuktvā'tiyogalakṣaṇamāha - - - - pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ| sandhipīḍā jvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam||16|| svedātiyogācchardiśca, tatra stambhanamauṣadham| viṣakṣārāgnyatīsāracchardimohātureṣu ca||17||
Sa. svedasyātiyogāt raktapittakopādayo bhavanti, chardiśca| mūrcchā-mohaḥ| svarāṅgayoḥ sadanena sambandhaḥ| bhramaḥ-ajñānam| śyāvāni ca raktāni ca śyāvaraktāni, tānyevaṃbhūtāni yāni maṇḍalāni teṣāṃ darśanaṃ-upalambhaḥ| tatra-svedātiyoge, stambhanaṃ-vakṣyamāṇamauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi stambhanamevauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi stambhanamevauṣadhaṃ nyāyyamityarthaḥ|
Ā. rā. atisvinnalakṣaṇamāha-pittāsrakopeti| atisvinnasyauṣadhamāha-tatra stambhanamiti| prasaṅgādviṣādiṣvapi stambhanamauṣadhamāha-viṣetyādi| kṣārāgnyāturaḥ-kṣārāgnidagdhaḥ| mohāturo-mūrcchāvān|
svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ, stambhanamanyathā| dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam||18|| svedanaṃ, stambhanaṃ ślakṣṇaṃ rūkṣasūkṣmasaradravam| prāyāstiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ||19||
Sa. guru yaddravyaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca, tadbāhulyena svedanaṃ bhavati| prāyograhaṇāt bhayaśokādikamagurvapi gṛhyate| anyathā-ato vaiparītyena, stambhanaṃ bhavati| dravādiguṇayuktaṃ yat tat dravyaṃ svedanaṃ bhavati| tathā, ślakṣṇādiyuktaṃ tat samāsataḥ stambhanaṃ bhavati| adhunā rasataḥ stambhanaṃ nirdiśannāha-prāya ityādi| prāyaḥ saṅkṣepeṇa tiktaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ca stambhanaṃ bhavati|
Ā. rā. svedanadravyamāha-svedanamiti| stambhanadravyamāha-stambhanamiti| anyathā-laghumandaśītam, tiktādirasaṃ ca|
stambhitasya lakṣaṇamāha - - - - stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktāmayasaṅkṣayāt| --------------------------------------------------------|20|
Sa. bale labdhe-jāte sati, yathoktānāṃ rogāṇāṃ ca saṅkṣayāt stambhito naraḥ syāt|
Ā. rā. stambhitalakṣaṇamāha-stambhita iti| yathoktāḥ-pittāsrakopādayo viṣādayaśca|
atistambhitaṃ samprati lakṣayati - - - - --------------------------------------------------------| stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgdhanugrahaiḥ||20|| pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet| --------------------------------------------------------|21|
Sa. tvak ca snāyuśca, tayoḥ saṅkocaḥ| hṛdayādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ| tataḥ stambhādīnāṃ dvandvaḥ| stambhādibhistathā śyāvaiḥ pādādibhiratistambhitaṃ kathayet|
Ā. rā. atistambhitalakṣaṇamāha-stambhatvagityādi| hṛdayavacohanūnāṃ grahaḥ|
--------------------------------------------------------| na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān||21|| stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ| timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ||22|| pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān| bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān||23|| kṣuttṛṣṇākāmalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān| garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ, mṛdu cātyayike gade||24||
Sa. atisthūladīnna svedayet| atisthūlasya svedena medovilayanādatyantaṃ śarīrakṣobhaḥ syāt| rūkṣādīnāṃ kārśyamatiśayena bhavet| 'madyavikāriṇaḥ' ityaviśeṣoktāvapi pittādyanyeṣāṃ saṅgrahaḥ| pittamadyavikāriṇastu 'pittapīḍitān' ityanenaiva saṅgṛhītāḥ| āḍhyaroge-vātaraktam| bhraṣṭadagdhagudāḥ-atīsārakṣārāgnyādibhiḥ| glānyādīnāmarditena sambandhaḥ| kṣudhādīnāṃ mehāntānāṃ dvandvaḥ, tato matvarthīya iniḥ| kṣudhvataḥ svedādatyantaṃ dehaglāniḥ| kāmalāpāṇḍumatoḥ svedena pittavṛddhyā rogavṛddhiḥ| yasmādadhyeṣyate (hṛ. ni. a. 13|15) - "pittapradhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tathā, (hṛ. ni. a. 13|15) - "yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām|" ityādi| mehinastu svedavṛddhyā rogavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ svedena garbhavyāpat| puṣpitāyā raktātipravṛttiḥ| sūtāyāḥ kārśyam| mṛdu ceti| yadaiṣāmatisthūlādīnāmātyayiko vyādhiḥ-visūcikādiḥ syāt, tadaite mṛdu svedayitavyā eva|
Ā. rā. sthūlādīnāṃ svedanaṃ niṣedhati-na svedayediti| stambhanīyāḥ-viṣādayaḥ| kṣataḥ-uraḥkṣatī| kṣīṇaḥ-kṣayarogī| kṣāmaḥ-kṛśaḥ| śoṣo-mukhaśoṣaḥ| āḍhyarogovātaraktam| bhraṣṭagudo dagdhagudaśca| puṣpitā-ṛtumatī| ātyayike gade asvedyānapi mṛdu svedayet, tathā'pyanupaśame tīvraṃ vā svedayedityāha-mṛdu ceti|
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu| svarabhedānilavyādhiśleṣmāmastambhagaurave||25|| aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe| mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme vātakaṇṭake||26|| mūtrakṛcchrārbudagranthiśukraghātāḍhyamārute| svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ||27||
Sa. śvāsādīnāṃ vibandhāntānāṃ dvandvaḥ| śvāsādimatsu yathāsvaṃ svedaṃ kuryāt,- kvacittāpaṃ kvacidupanāhaṃ kvacidūṣmāṇaṃ kvaciddravamiti| katham ? teṣvauṣadhāni tadauṣadhāni, teṣāṃ vibhāgo-yathāsvamupayogaḥ, tena,- tadauṣadhavibhāgena svedaṃ kuryāt| "khallī tīvrarujānvitā|" iti (hṛ. ni. a. 15|55) vātavyādhau vakṣyate, āyāmavātakaṇṭakau ca| āḍhyamārutaḥ-ūrustambhaḥ|
Ā. rā. svedasādhyān rogānāha-śvāsakāsetyādi| muṣkayormahattve-vṛddhiroge| khalyāṃ-hastapādāvamoṭane| āyāme-bāhyāyāmādau| saṅgrahe tu (sū. a. 26) - "svarabhedānilavyādhipakṣāghātāpatānake| vepathuśvayathusvāpastambhajṛmbhāmagaurave|| karṇamanyāśiraḥkoṣṭhajaṅghāpādorurukṣu ca|" iti| svinnasya kṛtyamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 26) -"svinno'nnaṃ pathyamaśnīyāddoṣarogānurodhataḥ| tadahaḥ svinnasarvāṅgo vyāyāmaṃ sutarāṃ tyajet||" iti|
svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte| --------------------------------------------------------|28|
Sa. medaḥkaphābhyāṃ pavana āvṛte satyanāgneyaḥ svedo hitaḥ| amāgneya ityagnerḍhak, tato nañ''samāsaḥ|
Ā. rā. anāgneyasvedasya viṣayamāha-sveda iti|
ko'sāvanāgneyaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| nivātaṃ gṛhamāyāso guruprāvaraṇaṃ bhayam||28|| upanāhāhavakrodhā bhūripānaṃ kṣudhā''tapaḥ| 28 1/2||30||
Sa. nivātagṛhādayo'nāgneyāḥ svedāḥ| āyāso-vyāyāmaḥ| guruprāvaraṇaṃ-rallakādi| bhayaṃ-khaḍgahastarājapuruṣadarśanādinā| upanāho'pyanāgneyaḥ svedaḥ, upanāhasya dvaividhyāt| tatra "upanāho vacākiṇva" ityādirāgneyaḥ, tatra "tāpo'gnitaptavasana" ityanuvṛtteḥ| anāgneyastu-"snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭaiḥ" ityādikaḥ| āhavaḥ-samaraḥ| bhūripānaṃ-bahumadyapānam|
Ā. rā. anāgneyasvedasya bhedānāha-nivātamiti| nivātagṛhādayo daśa bhedāḥ| upanāho-vacādibhiranagnitaptaiḥ kṛtaḥ| āhavo-yuddham| bhūripānaṃ-bahumadyapānam| svedasya phalamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 26) -"agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam| kuryātsvedo jāḍyatandrāpahāraṃ stabdhān sandhīṃśreṣṭayatyāśu cāsya||" iti|
snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante| 29 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svedavidhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. te doṣāḥ samyak-suṣṭhu, śuddhibhiḥ-vamanavirecanalakṣaṇābhiḥ, nirhriyante-niṣkāsyante| ke doṣāḥ ? ityāha-snehaklinnā ye, tathā koṣṭhagā dhātusthāśca, tathā srotolīnāḥ, tathā śākhāsvasthiṣu ca sthitāḥ| kimbhūtāḥ ? svedairdravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ-udaraṃ prāpitāḥ| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne svedavidhyadhyāyaḥ saptadaśaḥ samāptaḥ|| 17||
Ā. rā. svedanasya śodhanāṅgatvamāha-snehaklinnā iti| asthiśabdena madhyamamārgo lakṣyate| dhātugānāṃ srotolīnānāṃ [ca] punarupādānaṃ svedaikasādhyatvajñāpanārtham| mārgatrayakathanena hi te'pyuktāḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| saṃsvedanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 17||