18. vamanavirecanavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. "śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - 00000
"śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - athāto vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. athāta ityādi| vamanaṃ ca virecanaṃ ca, tayorvidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam| tatra yathoddeśatayā nirdeśa iti pūrvaṃ vamanavidhimācaṣṭe| athavā virekātpūrvaṃ vamanasyopanyāso yuktaḥ, hṛtakaphasya hi samyagvirekā bhavanti| tathā coktam (carake si. a. 1|8) - "viricyate mandakaphastu samyak" iti|
Ā. rā. kramaprāptaṃ vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| vamanavirecanayorlakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 27) -"doṣaharaṇamurdhvabhāgaṃ vamanākhyam, adhobhāgaṃ virecanākhyam, ubhayaṃ vā malavirecanādvirecanamityucyate| tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāvdyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena mṛdūkṛte'ntaḥśarīre svedoṣmaṇā''rdradāruvadviṣyandite sthūlāṇusrotobhyaḥ sakalamapi doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti| taikṣṇyādvikāśitvācca vicchindayanti| sa viṣyannavicchinno doṣasaṅghātaḥ pariplavan snehāktabhājanastha ivodakāñjalirasajjannanupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādurdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ pravartate| salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ| ubhayataścobhayaguṇatvādubhayabhāgaprabhāvācca|" iti|
ato vamanavidhimāha - - - - kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe| tadvadvirecanaṃ pitte---------------------|1|
Sa. śleṣmaṇi vamanaṃ kuryāt, saṃyoge ca kaphādhike| tatra ca pittakaphavān vamanaṃ kuryāt| yathā,-kaphe kaphādhike saṃyoge vamanaṃ kuryāt tathaiva pitte pittādhike vā saṃyoge virecanaṃ kuryāditi tadvacchabdasyārthaḥ|
Ā. rā. vamanavirecanayoḥ sāmānyato viṣayamāha kaphe vidadhyāditi| tadvat-pittolbaṇe vā saṃyoge|
-------------------------------------------------| --------------------viśeṣeṇa tu vāmayet||1|| navajvarātisārādhaḥpittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ| kuṣṭhamehāpacīgranthiślīpadonmādakāsinaḥ||2|| śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇaḥ|3|
Sa. viśeṣeṇa punarnavajvarātisārādīn ūrdhvarogaparyantān vāmayet| [ navajvarādīnāṃ yakṣmāntānāṃ dvandva iniḥ| evaṃ ca kuṣṭhādīnāṃ kāsāntānāṃ śvāsādīnāmūrdhvarogāntānāṃ ca dvandve inī kāryau|
Ā. rā. vamanasya viśeṣato viṣayamāha-viśeṣeṇeti, navajvareti, kuṣṭhameheti, śvāseti| ūrdhvarogāḥ-jatrūrdhvarogāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnaviṣūcikālasakāvipākārocakārbudamedogadāpasmārapāṇḍurogā doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayaḥ|" ityadhikāḥ| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27) -"ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti, salilāpagamādaniṣpannaśālyādivat|" iti|
-------------------------------------------------| avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ||3|| bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ| prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ||4|| ūrdhvapravṛttavāyvasradattabastihatasvarāḥ| mūtrāghātyudarī gulmī durvamo'tyagnirarśasaḥ||5|| udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarogiṇaḥ| ṛte viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ||6||
Sa. garbhiṇyādayo vātarogāntā avāmyāḥ| arśāṃsi vidyante yasya so'rśasaḥ| "arśaādibhyaśca" ityac| tatra garbhiṇyā vamanādgarbhavyāpadgarbhabhraṃśaśca (śācca) dāruṇarogasya raktapittāderidbhūtiḥ| rūkṣasya vāyuḥ vāgghanuhastādīnāṃ vyāpārāyatīrhatvā hanvādīnāṃ grahaṃ kuryāt| kṣudhitasya nityaduḥkhitasya ca vāyunā kṣapitaśarīratvādbalakṣayaḥ syāt| bālādīnāmauṣadhabalākṣamatvāt baloparodhaḥ syāt| hṛdrogādīnāṃ hṛdayoparodhaḥ| prasaktacchardīnāmudāno vāyurutkṣipya prāṇānapi hiṃsyāt| evamanyatrāpi rogodgamaścintyaḥ| [ kiṃ sarvadaiva garbhiṇyādayo'vāmyāḥ ? uta kasyāñcidavasthāyāṃ vāmyāḥ, ityāha- ] ṛta ityādi| viṣādyabhyavahāramantareṇa| viṣādyabhyavahāre tu vāmyā evaite|
Ā. rā. avāmyānāha-avāmyā iti, bāleti, prasakteti, ūrdhveti, mūtrāghātīti, udāvarteti, ṛta iti| prasaktavamathuḥ-chardyanurodhanāt| kṛmikoṣṭhī_kṛmibahulakoṣṭhaḥ| ūrdhvaṃ pravṛtto vāyurasraṃ ca yasya| hatasvarādayaḥ udāvartādayaśca| viṣādibhya ṛte| viṣapānādau tu garbhiṇyādayo'pi vāmyāḥ| viruddhābhyavahāraḥ-"ānūpamāmiṣaṃ māṣa" (hṛ. sū. a. 7|30) ityādyuktaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt| sukumārasya hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ| anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na pravartate, kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt| rūkṣasya vāyuraṅgagrahaṇam| rūkṣāśanaprāyasya vāyunā kṣapitadoṣatvādbalakṣayaḥ syāt| tathā'tidīptāgneragnibalena| bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ prayāsena| kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ| kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho'ntaḥkṣatabhayaṃ ca| prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudānamutkṣipya prāṇān haret, raktavā'tipravartayet| ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmurdhvavātādipravṛttiḥ| saṃvṛtakoṣṭhasya duścchardasya cātimātrapravāhaṇādantaḥkoṣṭhe samutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā| hṛdrogiṇo hṛdayoparodhaḥ| udāvartādibhirartānāmarditādibhiścha yathāyathamāmayavṛddhirmaraṇaṃ vā| kṛmikoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥ pūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhiratibahutvādaśeṣāniḥsaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṣo'tipravṛttiḥ syāt|" iti|
prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca| dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ, sarvaireva tvajīrṇinaḥ||7||
Sa. prasaktavamathoḥ pūrve-pūrvasthitā durbalāntā ekādaśāturāḥ, tathā''majvaraśca| te sarve dhūmāntaiḥ karmabhiḥ prāyeṇa varjyāḥ, na kevalaṃ vamanenaiva| dhūmagrahaṇaṃ gaṇḍūṣādikarmaṇaḥ parihārārtham| prāyograhaṇamaṣṭamāsāyā garbhiṇyā nirūhā na varjyā iti sūcanārtham| tathā, sadyobhuktasya jvaritasya sato vamanānujñānārtham| tu-punaḥ, ajīrṇinaḥ puruṣāḥ sarvaireva-vamanādibhirgaṇḍūṣādibhiśca varjyāḥ| āmadoṣabhayāttairvamanādayo na sevyā ityarthaḥ| atrāpi prāyograhaṇamanuvartate| sadyo'jīrṇināṃ hi vamanamanujñātameva|
Ā. rā. prasaṅgādgarbhiṇyādiṣvekādaśasu navajvare ca virecanabastinasyadhūmānniṣedhati-prasaktavamathoriti| ajīrṇināṃ sarvāṇi karmāṇi niṣedhati-sarvaireveti| sarvaiḥ-virecanādyairgaṇḍūṣāntaiśca| vamanaṃ tu viśeṣato vidhānāt kartavyam| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"ajīrṇī tu sarvaireva vamanavarjyairāmadoṣabhayāt, navajvaraśca doṣastambhabhayāditi|" iti|
virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmalāḥ| jīrṇajvarodaragaracchardiplīhahalīmakāḥ||8|| vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā| yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhagāḥ kṛmayo vraṇāḥ||9|| vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛdgrahaḥ| vāmyāśca kuṣṭhamehādyāḥ-----------------------|10|
Sa. virekeṇa sādhyāḥ-upakramyāḥ, gulmādayaḥ śakṛdgrahaparyantāḥ| pakvāśaye vyathā pakvāśayavyathā| vāmyāśceti caḥ samuccaye| ye ca kuṣṭhādyā ūrdhvarogaparyantā vamanārhā uktāste ca virecyāḥ|
Ā. rā. virecanasya viśeṣato viṣayamāha-virekasādhyā iti, jīrṇajvareti, vidradhiriti, yonīti, vātāsramiti, vāmyāśceti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"bhagandarākṣipākakṣārāgnidagdhaśiraḥśūlodāvartā doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ|" ityadhikam| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27) -"ete hi paraṃ virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat|" iti|
-------------------------------------------------| ------------------------na tu recyā navajvarī||10|| alpāgryadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ| saśalyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ||11||
Sa. turavadhāraṇe| navajvaro naiva recyaḥ| tasya hi virecanamapakvān doṣānanirharan vātakopāyaiva syāt| yakṣmādīnāṃ tvavasthāvaśānmṛduvirecyatvamanujñātameva| yathā ca paṭhiṣyati (hṛ. ci. a. 5|1)- "balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||" iti [ yakṣmaṇaḥ ]| tathā (hṛ. ci. a. 9|4) - "api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi| prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī||" ityādinā'tīsārasyāpi mṛduvirecanamanujñātam| naivaṃ navajvarasya svalpavirecyatvaṃ kadā'pi| alpāgnyādayaḥ śoṣyantā na virecyāḥ| tatrālpāgnirabalatvādbheṣajavegaṃ na sahate| adhogaraktapittātisāriṇoratipravṛttyā hanyāt| kṣatapāyoḥ prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet| saśalyasya kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| āsthāpitasya bheṣajavegāsahanādbaloparodhaḥ syāt| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| atisnigdhasyātiyogāya syāt| śoṣiṇaḥ kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddehavināśaḥ syāditi|
Ā. rā. avirecyānāha-na tu recyā iti| kṣatapāyuḥ-kṣatagudaḥ| saśalyaḥ-anuddṛtaśalyaḥ| āsthāpitaḥ-kṛtanirūhaḥ| śoṣī-rājayakṣmī| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"tatra navajvarasyāvipakvān doṣān na nirharet, vātameva ca kopayet| atisāryadhogaraktapittayoratipravṛttyā hanyāt| kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet| laṅghitādayo bheṣajavegaṃ na saheran| rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddehanāśaḥ syāt| madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya| ādhmātasya purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ vā janayet| saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| atisnigdhasyātiyogo bhavet| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| garbhiṇyādīnāṃ pūrvokto doṣaḥ syāt|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|
atha sādhāraṇe kāle snigdhasvinnaṃ yathāvidhi| śvovamyamutkliṣṭakaphaṃ matsyamāṣatilādibhiḥ||12|| niśāṃ suptaṃ sujīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛtamaṅgalam| nirannamīṣatsnigdhaṃ vā peyayā pītasarpiṣam||13|| vṛddhabālābalaklībabhīrūn rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyitānmadyaṃ kṣīramikṣurasaṃ rasam||14|| yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām||15|| "brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ||16|| rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||17|| aum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya| tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyathā| aum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudrate svāhā| " prāṅmukhaṃ pāyayet-------------------------------| -------------------------------------------------|18|
Sa. etat pūrvoktaṃ recyārecyatvamavagamyānantaraṃ sādhāraṇe-śrāvaṇādau kāle, yathāvidhi-snehasvedādhyāyoditena krameṇa, snigdhasvinnaṃ puruṣaṃ bhaiṣajyamātrāṃ prāṅmukhaṃ pāyayediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kīdṛśam ? śvovamyaṃ-prātarvamanārham| vamyamiti "arhekṛtyatṛcaśca" ityarhārthe poradupadhāditi yat| utkliṣṭaḥ-sthānāccalitaḥ, kapho yasya tamutkliṣṭakapham| kaiḥ? matsyādibhiḥ| antarbhāvitaṇyartho'tra| utkleśitakaphamityarthaḥ| tathā, niśāṃ suptam| "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| ata eva yathocitaḥ sakalaniśāsvāpo'tropalakṣyate| tathā, suṣṭhu jīrṇamannaṃ-āhāro yasya tam| kadā pāyayet ? pūrvāhṇe-prātaḥkāle| kimbhūtam ? kṛtaṃ maṅgalaṃ-svastyayanādi, yasya tam| maṅgalamityupalakṣaṇārtham,- kṛtadevadvijāgniguruvṛddhārcanamapīti draṣṭavyam| tathā, nirannaṃ-akṛtāhāram| āturavaśādvā kiñcitsnigdham| katham ? ityāha-peyayā pītasarpiṣam| vṛddhetyādi| tathā, asau vāmyo vṛddho vā bālo vā durbalo vā klībaḥ-khedāsahiṣṇurvā bhavati, bhīrurvā-kātaro bhavati| tadā rogānurodhādākaṇṭhaṃ-atimātraṃ madyakṣīrādikaṃ pāyayet| tadanantaraṃ bhaiṣajyamātrāṃ pāyayet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 27) - "bhīrukṛśabālavṛddhasukumārānvā doṣānurodhenākaṇṭhaṃ pītayūṣekṣurasakṣīratakramāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamam" iti| kimbhūtāṃ mātrām ? yathāvikāravihitāṃ,- rogānusāreṇa sādhitām| tathā, madhusaindhavābhyāṃ yutām| kiṃ kṛtvā ? koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ, vibhajya-vicārya| śleṣmādhikyena mṛdutvaṃ, śleṣmamadhyatvena madhyatvaṃ, śleṣmahīnatvena krūratvaṃ vamane koṣṭhasya bodhyam| tathā coktam carake (si. a. 1|8) - "śleṣmottaraścchardayate hyaduḥkham" iti| kimbhūtāṃ bhaiṣajyamātrām ? mantrābhimantritām| tāneva mantrānāha-brahmetyādigranthena|
Ā. rā. vamanavidhimāha-atheti| kṛtasnehanādikamāturaṃ prāṅmukhaṃ bhaiṣajyamātrāṃ pāyayedityanvayaḥ| śvovamyamiti vamanadinātpūrvadine, utkliṣṭakapham| samyaksnigdhaṃ cennirannam| īṣatsnigdhaṃ cet peyayā pītasarpiṣam| vṛddhādiṣvanyatamaśce(maṃ ce) drogānusāreṇa madyādiṣvanyatamamākaṇṭhaṃ pāyitam| brahmetyādisvāhāntena mantreṇābhimintritām| ayaṃ cauṣadhapānavidhirviśeṣaparihāreṇa sarveṣvauṣadheśu jñeyaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"snātānuliptaṃ sragviṇamahatavāsasaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivācanaṃ jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ pītatakrayūṣatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ nakṣatratithikaraṇamuhūrttodaye praśaste|" iti (ityadhikam)|
---------------------------pīto muhūrtamanupālayet| tanmanāḥ---------------------------------------------|18|
Sa. bhaiṣajyamātrāṃ pītaḥ sannāturaḥ muhūrtaṃ tanmanāḥ-vamigatacittaḥ, anupālayet-pratīkṣeta|
Ā. rā. pānānantaraṃ vidhimāha-pīte muhūrtamiti| tanmanāḥ-vamanaikacittaḥ|
-------------------------------------------------| ---------------jātahṛllāsaprasekaścchardayettataḥ||18|| aṅgulibhyāmanāyasto nālena mṛdunā'thavā| galatālvarujan vegānapravṛttān pravartayan||19|| pravartayan pravṛttāṃśca jānutulyāsane sthitaḥ| ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet||20|| prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ| -------------------------------------------------|21|
Sa. tataḥ-anantaraṃ, sañjātahṛllāsaprasekaḥ san chardayet| hṛllāso-hṛduparodhaḥ| praseko-niṣṭhīvanam| kathaṃ vamet ? aṅgulibhyāṃ dvābhyām| yadvā, komalena suvarcalairaṇḍādijena-nālena mṛdunā vamet| kīdṛśaḥ ? anāyastaḥ,- anāyāsenetyarthaḥ| aparaṃ galatālvapīḍayan| tathā, apravṛttān vegān pravartayan pravṛttāśca pravartayan| jānupramāṇe pīṭhe sthitaḥ| ca-aparaṃ, asya-narasya, vamanaṃ kurvato dve pārśve lalāṭaṃ ca dhārayet| paricāraka iti śeṣaḥ| nābhiṃ ca pīḍayet| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-asanmārgeṇa pīḍayet|
Ā. rā. pravṛttavamanasya kṛtyamāha-jātahṛllāsetyādi| aṅgulībhyāṃ saṃhatābhyāṃ, mṛdunā nālena, pravṛttān savibandhān pravartayan, na tvapravṛttān pravartayan, chardayedityanvayaḥ| anāyastaḥ-āyāsarahitaḥ| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-trikādārabhyordhvaṃ prapīḍayet| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ pravilayamāpadyamānaṃ, romaharṣeṇa ca sthānebhyo vicalitaṃ, kukṣyādhmānena ca kukṣimanusṛtaṃ, kramāt hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhutam| atha samupasthāpitānekapratigrāho vivṛtoauṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrayan vamet| nātyunnato nātyavanato na pārśvavṛtto vā| tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati| atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā| pārśvāvṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti|" iti|
-------------------------------------------------| kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairiti||21|| vamet snigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe| -------------------------------------------------|22|
Sa. kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukairdravyairvamet| pitte svāduśītairdravyairvamet| snigdhāmlalavaṇairvāyunā yukte kaphe vamet|
Ā. rā. doṣabhedena vamanadravyabhedamāha-kapha ityādi| iti-uktena prakāreṇa|
kiyantaṃ kālaṃ vamet ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| pittasya darśanaṃ yāvacchedo vā śleṣmaṇo bhavet||22||
Sa. yāvat pittasya darśanaṃ syāt, kaphasya vā chedaḥ-antaḥ syāt, tāvadvamet|
Ā. rā. vamanāvadhimāha-pittasya darśanamiti|
hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakaiḥ| vametpunaḥpunaḥ------------------------------|23|
Sa. hīnavego naraḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakairasakṛdvamet|
Ā. rā. hīnavegasyauṣadhamāha-hīnavega iti| pippalyādimiśramudakaṃ punaḥpunaḥ pītvā vamet| saṅgrahe tu (sū. a. 7) - "prabhūtavamanāsahiṣṇurvdyahaṃ tryahaṃ vā viśramya, asātmyabībhatsadurdaśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt| viparītāni virecanāni|" iti|
-------------------------------------------------| -----------------------tatra vegānāmapravartanam||23|| pravṛttiḥ savibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā| ayogastena niṣṭhīvakaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ||24||
Sa. tatra-teṣu samyagyogātiyogāyogeṣu madhyāt, vegānāmapravartanamasāvayogaḥ| savibandhā ca yā pravṛttiḥ so'pyayogaḥ| kevalasya-doṣādirahitasyauṣadhasya yā pravṛttiḥ so'pyayogaḥ| tena-ayogena, niṣṭhīvādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. hīnayogalakṣaṇamāha-tatreti| hīnayogajān rogānāha - teneti| ādiśabdādarocakagauravādhmānasphoṭālasya-śūlapratiśyāyaromaharṣaśophādayaḥ|
nirvibandhaṃ pravartante kaphapittānilāḥ kramāt| (manaḥprasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet| vaiparītyamayogānāṃ na cātimahati vyathā||1|| ) samyagyoge-------------------------------------|25|
Sa. samyagyoge kaphapittānilāḥ krameṇa nirvibandhaṃ-niḥsaṅgaṃ pravartante|
Ā. rā. samyagyogalakṣaṇamāha-nirvibandhamiti| sa ṅgrahe tu (sū. a. 27) -"nātimahatī vyathā svayaṃ cāvasthānam| tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca|" iti|
-------------------------------------------------| ---------------atiyoge tu phenacandrakaraktavat||25|| vamitaṃ kṣāmatā dāhaḥ kaṇṭhaśoṣastamo bhramaḥ| ghorā vāyvāmayā mṛtyurjīvaśoṇitanirgamāt||26||
Sa. atiyoge punaḥ phenacandrakaraktavadvamitaṃ-vamanaṃ bhavati| phenaśca candrakaśca raktaṃ ca, tāni vidyante yasya vamitasya tadevam| tathā, kṣāmatādayo bhavanti| tamaḥ-timiradarśanaṃ, dāruṇāśca vātarogāḥ| tathā mṛtyurbhavati, jīvākhyasya śoṇitasya nirgamāt-niṣkāsāt|
Ā. rā. atiyogalakṣaṇamāha-atiyoge tvityādi| phenādiyuktaṃ vamitam| candrakāḥ-mayūrapiccheṣviva| tamaḥ-ajñānam| bhramaḥ-cakrādhirūḍhasyeva| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "svarakṣayamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛdayadhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñātā- nidrābalāgnihānayo bhavanti|" iti|
samyagyogena vamitaṃ kṣaṇamāśvāsya pāyayet| dhūmatrayasyānyatamaṃ snehācāramathādiśet||27||
Sa. samyagyogena vamite sati muhūrtamāśvāsya-śītavātādinā, dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇākhyasya, anyatamaṃ-ekaṃ, pāyayedvaidyaḥ| atha-anantaraṃ, snehācāraṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaṃ, ādiśet|
Ā. rā. samyagvāntasyopacāramāha-samyagyogeneti| dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇabhedāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "suviśodhitapāṇipādamukhaṃ dhūmaṃ pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ sammānitasurabhitāmbūlaṃ nirvātāgāraśayyāsthitam|" iti|
tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣudvān snātaḥ sukhāmbunā| bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhajetpeyādikaṃ kramam||28||
Sa. tataḥ-ūrdhvaṃ, sāyaṃ-aparāhṇe, prabhāte-pūrvāhṇe vā, babhukṣita uṣṇodakena snāto raktaśālyannaṃ bhuñjānaḥ peyādikaṃ kramaṃ bhajet|
Ā. rā. samyagvāntaḥ peyādikrameṇa bhuñjītetyāha-tataḥ sāyamiti| dīptāgniścetsāyaṃ, mandāgniścetparadine prātaḥ, peyādikaṃ kramaṃ bhajet,- peyādikrameṇa raktaśālyannaṃ bhuñjīta|
tameva peyādikaṃ kramamāha - - - - peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||29||
Sa. pradhānā ca madhyā cāvarā ca pradhānamadhyāvarāḥ| pradhānamadhyāvarāśca tāḥ śuddhayaśca, tābhiḥ śuddho naraḥ krameṇa-yathāsaṅkhyaṃ, peyāṃ trīnannakālān dvāvannakālāvekannakālaṃ bhajediti| vilepyādiṣvapyevaṃ yojyam| etadeva spaṣṭīkṛtyocyate| yathā,-pradhānaśuddhyā śuddho naro dvāvannakālāvekasmin dine peyāṃ bhajet| dvitīye'hanyekamannakālaṃ peyāṃ dvitīyamannakālaṃ vilepīm| tṛtīye vāsare dvāvannakālau vilepīmeva| caturthe divase akṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādyasaṃskṛtaṃ yūṣaṃ, kṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādisaṃskṛtaṃ yūṣaṃ ca dvāvannakālau bhajet, pañcame'hni prathame'nnakāle ca| caḥ samuccaye| triṣvapi kāleṣvakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ bhajet, vibhajya tāvadgamyate| evaṃ kālatrayaṃ kṛtākṛtaṃ rasaṃ vibhajya bhojayet| saptarātreṇa (saptāhāt) prakṛtibhojanaṃ krameṇa seveta| evaṃ yathāsvaṃ madhyaśuddhiśuddhasyāvaraśuddhiśuddhasya ca yojanā kāryā| munistvāha (ca. sū. a. 15|17) - "athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya| evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle| caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ susvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet| evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle| saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mṛdgayūṣeṇa bhojayet| evamaṣṭame navame cānnakāle| daśame tvannakāle lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsasya rasenaudakalāvaṇikena nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam| evamekādaśe dvādaśe cānnakāle| ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopayuñjānaḥ saptāhāt prakṛtibhojanamāgacchet|" iti| trīniti "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā|
Ā. rā. peyādikramamāha-peyāmiti| uttamaśuddhyā śuddhaḥ peyādika trīṃstrīn annakālān bhuñjīta| madhyāśuddhyā śuddhau dvau dvau| avaraśuddhyā śuddha ekaikam| akṛtaḥ-snehādibhirasaṃskṛto, yūṣaḥ| kṛtaḥ-saṃskṛtaḥ|
adhunā peyādikramasya phalaṃ vakti - - - - yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ||30||
Sa. yathā bāhyo'gniraṇuḥ-atyalpaḥ, tṛṇagomayakāṣṭhadalādibhiḥ sandhukṣyamāṇaḥ-uddīpyamāno, mahān sthiraḥ-cirakālasthāyī, sarvapacaḥ-sthūlasūkṣmagurulaghupācakaḥ, krameṇa bhavati| tathaiva-tenaiva prakāreṇa, śuddhasya narasya peyādibhirantarāgniḥ-audaryo'gniḥ, mahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati| sarvapaca iti pacerajantasya sarvaśabdena saha ṣaṣṭhīsamāsaḥ| kharanāde'pyuktam-"vireke vamane śreṣṭhe peyādīnāṃ kriyākramaḥ| triśo, dviśo madhyame syādekaśastu kanīyasi||" iti|
Ā. rā. peyādikramasya phalamāha-yathā'ṇuriti|
jaghanyamadhyapravare tu vegā- ścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau| daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā syāddvicaturguṇaśca||31||
Sa. jaghanyaṃ ca madhyaṃ ca pravaraṃ ca tasmin vamane krameṇa vegāścatvāraḥ ṣaḍaṣṭeṣṭāḥ| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| te vegā daśaiva dvitriguṇā jaghanyamadhyapravare vireke krameṇa bhavanti| tatheti samuccaye| na kevalaṃ vegā mānam, prasthaśca dvicaturguṇo mānaṃ syāditi tathāśabdasyārthaḥ| trīṇyetānyupajātivṛttāni|
Ā. rā. trividhasya vamanasya vegamānamāha-jaghanyeti| trividhasya virekasya vegamānamāha-daśaiveti| dviguṇāḥ-viṃśatiḥ| triguṇāḥ-triṃśat| trividhasya virekasya tulāmānamāha-prastha iti| prastho'tra na dvātriṃśatpalaḥ| "vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti vacanāt| ekaḥ prastho, dvau prasthau, catvāraḥ prasthāḥ, iti trīṇi mānāni|
pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ| ----------------------------- - ----------------------------------------|32|
Sa. pittāntaṃ vamanaṃ vadanti| virekādarddhaṃ vamanaṃ kathayanti| virecanaṃ kaphāntamāhuḥ|
Ā. rā. trividhasyāpi vamanasya pittāvasānatvameva samyaktvamityāha-pittāvasānamiti| trividhasya vamanasya tulāmānamāha-virekādardhamiti| arddhaṃ-ardhaprasthaḥ prasthaḥ prasthadvayaṃ ceti| trividhasyāpi virekasya kaphāvasānatvameva samyaktvamāha - kaphāntaṃ ceti|
-----------------------------------------------------------| dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke, vamane tu pītam||32||
Sa. dvau vā trayo vā dvitrāḥ| "saṅkhyayā'vyayā" iti bahuvrīhiḥ| "bahuvrīhau saṅkhyeye ḍac" iti ḍac vā samāsāntaḥ| saha viśā-purīṣeṇa vartanta iti saviṭkāḥ| dvitrān vegān saviṭkānapanīya-gaṇanāyāmanupāruhya, vireke meyaṃ-mātavyam| vamane punaḥ pītaṃ yadauṣadhaṃ tadapanīya meyam| indravajrāvṛttam|
Ā. rā. vegamāne tulāmāne cāpohyamānamāha-dvitrāniti| vamane tu vamanārthaṃ yatpītaṃ tadapanīya meyam|
athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditam| śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyagvirecayet||33||
Sa. enaṃ-naraṃ vāmitaṃ, bhūyaḥ-punarapi, snehasvedābhyāmupapāditamanantaraṃ samyagvirecayet| kadā ? śleṣmaṇaḥ kālaḥ-satribhāgaḥ praharaḥ, tasmin gate sati| kiṃ kṛtvā ? koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ, jñātvā-avagamya|
Ā. rā. virecanavidhimāha-athainamiti| snehasvedābhyāṃ punarapyupapāditaṃ-śodhanayogyatāṃ nītaṃ, virecayet-virecanauṣadhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt| akṛtavamanasya hi śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate| urasi vā ruddhamavatiṣṭhate| tato nālaṃ virecanāya| samyagviriktasyāpi cādhaḥsrarataḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gaurvavamāpādayati pravāhikāṃ vā| na tveṣa doṣo'tikrūrakoṣṭhasya vāyvātmakatvāt| śleṣmakāle'pyakṛtavamanokto doṣaḥ| śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā kṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet| tenānnāvṛtamapi tulyam| chardiṃ ca punastajjanayati| aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamana yojyam, tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt|" iti|
bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate| ------------------------------------------------|34|
Sa. yo bahupittaḥ koṣṭhaḥ sa mṛdurbhavati| sa ca kṣīreṇa viricyate| apiśabdādāragvadhādibhirapi|
Ā. rā. mṛdukoṣṭhasya lakṣaṇamāha-bahupitta iti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "ikṣurasāmlatakramastuguḍakṛśarā-sarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhiḥ|" iti|
---------------------------------------------------| prabhūtamārutaḥ krūraḥ kṛcchrācchyāmādikairapi||34||
Sa. prabhūtamārutaḥ krūraḥ koṣṭho bhavati| sa ca kṛcchreṇa-kathañcidapi, śyāmādikairviricyate| ādiśabdena kaṅkuṣṭhasudhādīnāṃ grahaṇam| apiśabdādāragvadhādibhirna viricyate| ā raṃ-krūrakoṣṭhasya lakṣaṇamāha-prabhūtamāruta iti| ādiśabdāntriphalātilvakanīlinīphalādayaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"bahuśleṣmā samadoṣaścha madhyaḥ, sa sādhāraṇaḥ| ye ca snihyantyacchapānena prāyaśastrisaptapañcarātrairiti|" iti|
kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ, kaṭukaiḥ kaphe| snigdhoṣṇalavaṇairvāyau----------------------|35|
Sa. kaṣāyamadhuraiḥ-āragvadhādibhiḥ, pitte virekaḥ| kaṭukaiḥ kaphe virekaḥ| snigdhoṣṇalavaṇaiḥ-eraṇḍatailādibhirvāyau virekaḥ kāryaḥ|
Ā. rā. doṣabhedena virecanabhedamāha-kaṣāyamadhurairiti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet| tataścoṣṇodakena so'ntarmukhaṃ viśodhya, ārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādīni hyadyagandhānyupajighret| nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā vegānna dhārayan īrayamāṇaśca svayaṃ śayyāsane(nne)ṣu pratigrāheṣvaśītaspṛgviricyate| yathā ca vamane svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante| tathā virecane vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ| punaścānte vāyuḥ| doṣāṇāṃ hi dehe tathā sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti|" iti|
---------------------------------------------------| --------------------------apravṛttau tu pāyayet||35|| uṣṇāmbu, svedayedasya pāṇitāpena codaram| ---------------------------------------------------||36||
Sa. apravṛttiḥ-mandā pravṛttiḥ| nañ īṣadarthe| virekāpravṛttāvuṣṇāmbu pāyayedvaidyaḥ| asya cāturasya pāṇitāpena jaṭharaṃ svedayet|
Ā. rā. virecanāpravṛttau pravartanopāyamāha-apravṛttāviti|
---------------------------------------------------| utthāne'lpe dine tasminbhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet| adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ daśāhataḥ| bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam||37|| yaugikaṃ samyagālocya smaranpūrvamatikramam| ---------------------------------------------------|38|
Sa. tasmin-virekasya dine, alpa utthāne-stokāyāṃ pravṛttau satyāṃ, bhuktvā'nnamanyedyuḥ-anyasmin dine punarvirecanauṣadhaṃ pibedāturaḥ| snehanaṃ-snehaḥ| dṛḍhaḥ snehakoṣṭho yasya sa dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| na dṛḍhasnehakoṣṭho'dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| sa bhūyo'pi snehasvedaiḥ saṃskṛtaśarīro daśāhādūrdhvaṃ yaugikaṃ virecanaṃ pibet| [ samyagālocya- ] yathāvannirūpya, pūrvamanukramaṃ-"bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām" ityādikaṃ, tathā "apravṛttau tu pāyayet| uṣṇāmbu svedayedasya pāṇitāpena codaram|" ityādikaṃ ca, smaran pibediti|
Ā. rā. upāyenāpyapravrutttau kiṃ kṛtyam? ityata āha-utthāna iti| utthāne-pravartane alpe sati tasmin dine bhuktvā dvitīyadine punarvirecanaṃ pibet| yastu nivṛttasnehavānna viricyate sa punaḥ snigdhasvinno daśāhādūrdhvaṃ virecanaṃ pibet| pūrvamatikramaṃ-prathamavirecane sāmagrīvaikalyaṃ, smaran samyagālocya yadyogyaṃ syāttatpunardeyam, na prathamameva| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlā prāyaśastriyo rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti| tasmādete vegadhāraṇāt pravṛddhavātatvāt sadā''turā durvirecyāśca| tān susnigdhān śodhayet, anyānapi cākālanirhāravihārāhārān| ataścaiṣāṃ sadāturatvādalpo'pyāmayo duḥsādhyo bhavati|" iti|
-------------------------------------------------| hṛtkukṣyaśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ||38|| kaṇḍūvidāhaḥ piṭikāḥ pīnaso vātaviṅgrahaḥ| ayogalakṣaṇam----------------------------------|39|
Sa. ayogalakṣaṇaṃ hṛtkukṣyaśuddhirityādikam|
Ā. rā. virecane hīnayogalakṣaṇamāha-hṛtykukṣyaśuddhiriti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) "ādhmānaprasekacchardibhramagauravāgnisādatandrāstaimityamūtrasaṅgāḥ|" iti (ityadhikam)|
-------------------------------------------------| -------------------------yogo vaiparītye yathoditāt||39||
Sa. yathoktādvaiparītye-hṛtkukṣiśuddhirityādiko(ke), yogo-yogalakṣaṇam|
Ā. rā. samyagyogalakṣaṇamāha-yoga iti| vaiparītyehṛtkukṣiśuddhirucyādau|
viṭpittakaphavāteṣu niḥsṛteṣu kramātsravet| niḥśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ salohitam||40|| māṃsadhāvanatulyaṃ vā medaḥkhaṇḍābhameva vā| gudaniḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam||41|| bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ| --------------------------------------------------|42|
Sa. ativiriktasya viṭpittakaphavāteṣu kramānniḥsṛteṣu jalaṃ sravet| kimbhūtam ? niḥśleṣmapittaṃ, tathā śvetaṃ kiñcitkṛṣṇaṃ salohitaṃ-īṣadraktaṃ, athavā māṃsaprakṣālanasadṛśamathavā medaḥśakalābhaṃ sravet| tathā gudaniḥsaraṇādayo'tivamanāmayāśca-kṣāmatādayo bhavanti|
Ā. rā. atiyogalakṣaṇamāha-viṭpittakaphavāteṣviti| ativamanāmayāḥ-kṣāmatādayaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ pipīlikāsañcāra ivāṅge|" iti (ityadhikam)|
--------------------------------------------------| samyagviriktamenaṃ ca vamanoktena yojayet||42|| dhūmavarjyena vidhinā--------------------------------| --------------------------------------------------|43|
Sa. enaṃ ca-naraṃ samyagviriktaṃ, vamanavihitena vidhinā vidhūmenopapādayet|
Ā. rā. samyagviriktasya samyagvāntavidhimatidiśati-samyagviriktamiti|
--------------------------------tato vamitavāniva| krameṇānnāni bhuñjāno bhajetprakṛtibhojanam||43||
Sa. tataḥ-anantaraṃ, krameṇa-pūrvoktena, raktaśālyannasahitapeyodīnyannānyaśnan prakṛtibhojanaṃ bhajet|
Ā. rā. peyādikramānantaraṃ prakṛtibhojanamapi krameṇa kuryādityāha-tata iti| krameṇa-"pādenāpathyam" ityādyuktena| vamitavāniveti dṛṣṭāntabalena vamite'pyayaṃ kramo jñeyaḥ|
mandavahnimasaṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayetpītabheṣajam||44||
Sa. pītabheṣajān mandavahnyādīn pañca laṅghayet| adṛṣṭaṃ jīrṇaliṅgaṃ pītabheṣajasya yasyeti yojyam|
Ā. rā. mandavahnyādibhiḥ śodhanadine upavāsaḥ kārya ityāha-mandavahnimiti| asaṃśuddhaṃ-hīnayoginam| akṣāmaṃ-śuddhikṛtakārśyarahitam| doṣadurbalaṃ-doṣavṛddhyā kṣīṇabalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ-jīrṇouṣadhalakṣaṇarahitam| tāni ca (ca. si. a. 6/22) -"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ|| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||" ityato jñeyāni|
evaṃ laṅghite yo guṇo bhavati, tamāha - - - - snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate| ----------------------------------------------------|45|
Sa. utkleśāśca saṅaāścotkleśasaṅgāḥ| snehaśca svedaścauṣadhaṃ ca tāni, teṣāmutkleśasaṅgāḥ snehasvedauṣadhotkleśasaṅgāḥ taiḥ| iti-evaṃ laṅghite sati, mandāgnyādirna bādhyate-na pīḍyate|
Ā. rā. laṅghanasya phalamāha-snehasvedeti| snehasvedaurṣadhairjātā ye doṣotkleśāsteṣāṃ nirhṛtaśeṣāṇāṃ ye saṅgāḥ srotasāṃ syuḥ, taiḥ|
----------------------------------------------------------| saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ||45|| yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret| ----------------------------------------------------------|46|
Sa. saṃśodhanādibhiryato'gnirmandatāṃ yāti, ato hetoḥ peyādikramamācaret| saṃśodhanaṃ-samyakśuddhiḥ| asravisrāvo-raktasrutiḥ| snehayojanaṃ- snehopayogaḥ| nanu, śuddhyāgnimāndyamihocyate| vakṣyati ca (ślo. 60) - "buddhiprasādaṃ" ityādinā "jvalanasya dīptiṃ saṃśodhanaṃ karoti" iti| tadime vacasi parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| kālabhedādadoṣaḥ| saṃśodhane kriyamāṇe'gnimāndyaṃ bhavati| kṛte ca saṃśodhane'tha peyādikramamāsevamānasyāgnidīptiriti na kaścidatra vyāghātaḥ|
Ā. rā. peyādikrame yuktimāha-saṃśodhaneti| snehayojanaṃ-śamanasnehaprayogaḥ| laṅghanaṃ-upavāsaḥ|
----------------------------------------------------------| srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam||46|| peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ| ----------------------------------------------------------|47|
Sa. srutau-patitau, alpau pittaśleṣmāṇau yasya taṃ, tathā madyapo yo narastaṃ madyapaṃ. tathā vātapaittikaṃ, etāṃstrīnapi peyāṃ na pāyayet| tarhyeṣāṃ kiṃ kāryam ? ityāha-teṣāmityādi| prathame'nnakāle lājasaktavo dvitīye'nnakāle māṃsarasaudana(?)mityeṣa tarpaṇādikramasteṣāṃ hitaḥ|
Ā. rā. srutālpapittādiṣu peyāṃ niṣedhati-srutālpapitteti| niṣiddhapeyānāṃ peyāsthāne mantho yojya ityāha-teṣāmiti|
nanu, virecanasyeva vamanasya kasmāt pāko na pratīkṣyate ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------------| apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam||47|| nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet| ----------------------------------------------------------|48|
Sa. vamanamapakvaṃ sat doṣānnirharet| virecanaṃ tu pacyamānaṃ doṣānnirharet| ato vamanasya pāko na pratipālyate|
Ā. rā. vamanavirecanayoḥ svakāryapratīkṣāvadhimāha-apakvamiti| arthāt virecanasya pākaṃ pratipālayet|
----------------------------------------------------------| durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam||48|| viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet| ----------------------------------------------------------|49|
Sa. durbalo naro bahudoṣaśca doṣapākena hetunā svayaṃ-auṣadhamantareṇa, yo viricyate-bhidyate, taṃ-naraṃ, bhedanīyairbhojyaiḥ-bhakṣyairyojayet|
Ā. rā. durbalatvādiviśiṣṭastvāhāraireva śodhya ityāha-durbala iti| bhedanīyaiḥ-yavakṣārādibhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate| yadā, tadā chardayataḥ siñceduṣṇena vāriṇā|| pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane (viricyataḥ)| [pīte praskandite doṣānanirhṛtya jarāṃ gate|| vamite cauṣadhe samyak pāyayeta na taṃ punaḥ| mandāgniṃ bahusdoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇāśayam|| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvo bhūyaḥ pāyayeta tam|]" iti|
----------------------------------------------------------| durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ||49|| aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham| varaṃ tadasakṛtpītamanyathā saṃśayāvaham||50|| haredbahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ| durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamayettu tān||51||
Sa. durbalādayaḥ pañca mṛdvalpaṃ virecanauṣadhaṃ pibeyuḥ| kimityāha-yasmāt tat-virecanauṣadhaṃ, asakṛt-punaḥpunaḥ, pītaṃ varam, na bahu| anyathā-bahu tīkṣṇaṃ cauṣadhaṃ pītaṃ, saṃśayāvahaṃ-prāṇasandehakāri| tathā, punaḥpunaḥ prayuktamauṣadhaṃ calān bahūn doṣānalpānalpān haret| evaṃ balahāniṃ vinā doṣanirhāraḥ kṛtaḥ syāt| turavadhāraṇe| durbalasya narasya mṛdudravyairalpāneva tān doṣān samyak śamayet|
Ā. rā. durbalādīnāṃ pañcānāṃ mṛdvalpaṃ cauṣadhaṃ deyamityāha-durbala iti| yadyapi mṛdalpaṃ na śodhayet tathā'pi tadevāsakṛtpeyam, na tu bahutīkṣṇam, jīvitasaṃśayāt| bahupracalitadoṣasyāpi durbalasyaśodhanaṃ mṛdvalpamevetyāha-harediti| alpapracalitadoṣasya durbalasya śamanamevetyāha-alpān saṃśamayediti|
nanu, bahavo doṣāḥ kasmānna śāmyante ? ityāha - - - - kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ| ----------------------------------------------------------|52|
Sa. hi-yasmāt, te-bahavo doṣāḥ, anirhṛtāściramenaṃ-āturaṃ, kleśayanti| hanyurvā-anirhṛtā mārayeyuḥ|
Ā. rā. bahupracalitadoṣasya śamane bādhakamāha-kleśayantīti| saṅgrahe tu mṛdutīkṣṇayorlakṣaṇamuktam (sū. a. 27) -"sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yatpravartate| nātiglānikaraṃ nāti hṛdi pāyau ca rukkaram|| antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati| virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|| jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam| navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam|| snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam| ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate|| tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ madhyaṃ mṛdu kramāt|| apravartya malān dravyaṃ satmyībhūtaṃ hi jīryati| vamanaṃ vā vireko vā tasmātsātmyaṃ na yojayet|| vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo yasyāmṛtopamaḥ| kāle'vaśyaṃ prayojyaṃ ca tasmādyatnena tatpibet||" iti|
------------------------------------------------| mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ||52|| sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet| ------------------------------------------------|53|
Sa. mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca naraṃ saha kṣāralavaṇābhyāṃ vartante yāni ghṛtāni tairyathāsaṅkhyamuddīpitānalaṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet|
Ā. rā. mandāgnikrūrakoṣṭhayoḥ śodhane pūrvāṅgamāha-mandāgnimiti|
------------------------------------------------| rūkṣavahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām||53|| dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati| tebhyo bastiṃ purā dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam||54|| śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ| pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharetsukham||55||
Sa. rūkṣādīnāṃ bhaiṣajyamavirecyaiva-virecanamakṛtvaiva, pariṇamati| tebhyo-rūkṣādibhyaḥ, pūrvaṃ bastiṃ dadyāt| anantaraṃ snigdhaṃ-eraṇḍatailabindughṛtādikaṃ, virecanaṃ yojayet| athavā phalavartibhistīkṣṇābhiḥ purīṣaṃ kiñcit-alpaṃ, nirhṛtya-niḥsārya, snigdhaṃ virecanaṃ dadyāt| kimiti bastinā tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiśca kiñcicchakṛnnirhāraḥ kriyate ? ityāha-pravṛttaṃ hītyādi| yasmānmalaṃ pravṛttaṃ santaṃ kiñcitpatitaṃ snigdho virekaḥ sukhaṃ-akṛcchreṇa nirharet|
Ā. rā. rūkṣādīnām pañcānāṃ virecanamapi na virecayatītyāha-rūkṣeti| te kathaṃ virecyā ityata āha-tebhya iti| basti-nirūham|
viṣābhighātapiṭikākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ| kāmalāpāṇḍumehārtānnātisnigdhān viśodhayet||56||
Sa. nātiśabdo'treṣadarthe| "nātiśītagurusnigdhaṃ" (hṛ. sū. a. 6|63) ityatra yathā| viṣādyārtānīṣatsnigdhān viśodhayet|
Ā. rā. viṣādiṣu navasu īṣatsnigdhasya śodhanamityāha-viṣābhivāteti| abhighātaḥ-śastraghātādiḥ|
sarvān snehavirekaiśca, rūkṣaistu snehabhāvitān| ------------------------------------------------|57|
Sa. sarvān-īṣatsigdhān viṣārtādīnīṣadrūkṣān vā, snehavirekaiḥ śodhayet| snehabhāvitāṃśca puruṣān rūkṣairvirekaiḥ śodhayet|
Ā. rā. sarveṣāṃ virecyānāṃ snehavirecanaṃ deyamityāha-sarvāniti| snehabhāvitānāṃ rūkṣaṃ virecanamityāha-rūkṣaistviti|
------------------------------------------------| karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare'ntare||57|| snehasvedau prayuñjīta, snehamante balāya ca| ------------------------------------------------|58|
Sa. vamanādīnāṃ karmaṇāmantare'ntare-madhye madhye, punarapi-bhūyaḥ, snehasvedau prayuñjīta| ante ca karmaṇāṃ balāya-śarīrasya balādhānārthaṃ, snehaṃ prayuñjīta| tadayamartho'tra bodhyaḥ,-ādau snehasvedau tato vamanaṃ, punaḥ snehasvedau tato virecanaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanaṃ, punaḥ snehasvedau tato nirūpaṇaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanamiti|
Ā. rā. pratikarma snehasvedau kāryāvityāha-karmaṇāmiti| sarvakarmānte punaḥ snehanaṃ kāryamityāha-snehamanta iti|
kimityevaṃ vidhīyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| malo hi dehādutkleśya hriyate vāsaso yathā||58|| snehasvedaistathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanairmalaḥ| ------------------------------------------------|59|
Sa. yato dehādutkleśya-patanonmukhaṃ kṛtvā malo virecanādibhirhriyate| kathamiva ? vāsaso-vastrādyathā,- mardanikāyāṃ vastraṃ mardayitvā jalādinā malo nirhriyata iti|
Ā. rā. snehasvedanābhyāse yuktimāha-mala iti| snigdhasvinnādvasstrādivotkliṣṭo malo hniyate|
nanu, snehasvedāvantareṇāpi kasmānmalaḥ śodhanairna śodhyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ||59|| dāru śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate||59|| 1/2||60||
Sa. yo naraḥ snehasvedāvanabhyasya-aśīlayitvā, saṃśodhanaṃ kuryāt, tasya śarīraṃ dīryate| kathamiva ? ānāme-ānamane, kāṣṭhaṃ śuṣkaṃ yathā dīryata iti|
Ā. rā. snehasvedānabhyāse doṣamāha-snehasvedāviti|
sāmprataṃ saṃśuddheḥ phalamāha - - - - buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim| cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam| 60 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|
Sa. saṃśodhanaṃ samyak kriyamāṇaṃ buddhiprasādādīn pañca karoti| buddhiprasādo-dhīpāṭavam| vayaso-yauvanādeḥ, pākaḥ-pariṇāma iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||
Ā. rā. samyak śodhanasya phalamāha-buddhiprasādamiti| vayasaḥ pākaṃ-jarām| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntirekaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 18||