19. bastividhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha- 000000
malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha - - - - athāto bastividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. bastinā dīyata it bastiḥ, tasya vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. kramaprātpaṃ bastividhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate| upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so'graṇīstrividhastu saḥ||1|| nirūho'nvāsanaṃ bastiruttaraḥ-----------------| --------------------------------------------------|2|
Sa. vāta ulbaṇaḥ-adhiko, yeṣāṃ doṣāṇāṃ teṣu bastiriṣyate| ācāryairiti śeṣaḥ| tatra vātapitte vātaśleṣmaṇyathavā kevale vāyau bastiriṣyate| upakramāṇāṃ-cikitsitānāṃ, sarveṣāṃ saḥ-bastiḥ, agraṇīḥ-pradhānatamaḥ| sa ca triprakāraḥ| tadeva traividhyamāha-nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara iti| gudāduttareṇa mārgeṇa meḍhrādinā dīyata ityuttarabastiḥ|
Ā. rā. basterviṣayamāha-vātolbaṇeṣviti| "bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ|" ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 28)| baste sarvopakramaśreṣṭhatvāmāha-uapakramāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "śīghrasukhabṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca| sukhatvādeva ca bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu cānilopasargādaprajāsu kṛcchraprajāsu copadiśyate| tathā'gnibalavarṇamedhāsvarāyuḥ sukhaprado vayaḥsthā panaḥ paṅgurugṇabhagnastabdhasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu hita iti|" iti| bastibhedānāha-trividhāstvati| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam| tasya bhedāḥ,-utkleśanaṃ śodhanaṃ śamanaṃ lekhanaṃ bṛhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyāḥ,-yāpano yuktaratho doṣaharaḥ siddhabastiriti| teṣāṃ nāmabhireva ca svarūpamākhyātam| tadvayaḥsthā panāddoṣasthāpanādvā āsthāpanamityucyate| śarīrarohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā vā'sminnūhāsambhavānnirūhaiti| anuvāsanaṃ yathārhouṣadhasiddhaḥ snehanārthe snehaḥ| snehavidhou sa caturddhā'bhihitaḥ| tasya bhedo mātrābastiḥ| sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ, sevyaḥ sadā'tra mādhutailikavat| bālavṛddhādhvabhārayānavyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukho balyo varṇyaḥsṛṣṭamalo doṣandhaśca| tathā'pi tou nājīrṇe yojyou| na ca divāsvanpastayoḥ sevyaḥ| yataścāsou anuvasannapi na duṣyati, anuvāsanamapi vā dīyate, ityanuvāsanam| vāsanaṃ-bhojanam| uttarabastirapi sneho'nuvāsanavacchodhano nirūhavadapi ca kecidāhuḥ| sa nirūhāduttaramuttareṇa vā mārgeṇa dīyata ityutarabastiḥ|" iti|
---------------------------------tena sādhayet| gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2|| jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān| vardhmāśmarīrajonāśān dāruṇāṃścānilāmayān||3||
Sa. tenetyanena nirūhaḥ parāmṛśyate| kathamiti cet ? brūmaḥ| "anāsthāpyāstu" ityadhīte| tatra ke nirūhyā ityādhigate sati, anirūhyāḥ punarime iti vaktuṃ yujyate| api ca, "āsthāpyā eva cānvāsyāḥ" iti paṭhati| ke āsthāpyā iti nādhigamyeta yadīha nirūho na parāmṛśyeta| tasmāttenetyanena nirūhasya grahaṇaṃ nyāyyam| tena-nirūheṇa, gulmādīṃstathā jīrṇajvarādīn kṛcchrān vātarogāścaṃ sādhayet-upakramet| gulmādīnāṃ śūlāntānāṃ dvandvenī kāryau| śukrādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ| śukragraho-retovibandhaḥ| anilagraho-vāyorasañcāraḥ| malagraho-mūtraviśorvibandhaḥ| rajonāśaḥ-striyāḥ puṣpavināśaḥ|
Ā. rā. nirūhasya viśeṣato viṣayamāha-tena sādhayediti| teneti nirūhādiṣu triṣvapi prakṛteṣu pradhānatvānnirūhasya parāmarśaḥ,"āsthāpyā eva ca" ityanuvādācca| khuḍaṃvātaraktam| śuddhātīsāro-nirāmātīsāraḥ| rajonāśaḥ-strīṇāṃ piṣpanaśaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "hṛtyakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasutpiśoṣakampāgouravātilādhavāntrakūjanaśarkarāśukrārtavastanyanāśarajaḥ kṣayonmādare todoṣakṛmilakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdānalpogragandhotyānādayaḥ|" iti (ityādhikam)|
anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ| āmātisārī vamimān saṃśuddho dattanāvanaḥ||4|| śvāsakāsaprasekārśohidhmādhmānālpavahnayaḥ| śūnapāyuḥ kṛtahāro baddhacchidrodakodarī||5|| kuṣṭhī ca madhumehī ca māsān sapta ca garbhiṇī| -----------------------------------------------|6|
Sa. atisnigdhādayaḥ saptamamāsagarbhiṇyantā anāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ| vamimān-prasaktacchardiḥ| baddhādīnāmudareṇa sambandhaḥ| tata inirmatvarthīyaḥ| śuddhātisāriṇa āsthāpyā ityanenaivāmātisāriṇo'nāsthāpyatve labdhe punarvacanaṃ niyamārtham, tenāmātisāriṇo na kathañcidāsthāpyā iti| tatrātisnigdhasya doṣānutkleśya nirūhaḥ śvayathumudaraṃ ca janayet| kṣatoraskakṛśayoḥ kṣobhavyāpannaṃ śarīramāśu pīḍayet| āmātisāriṇo doṣasya samyaganirharaṇāddehasya kṣobhādatipīḍāṃ kuryāt| prasaktacchardiṣo doṣotkleśo nirūhamūrdhvaṃ nayet| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet| kṛtanasyasya vivṛtordhvasrotastayā vibhraṃśaṃ kuryāt| śvāsādīnāmutkliṣṭadoṣatvānnirūha ūrdhvaṃ vrajet| arśaḥprabhṛtīnāṃ bhṛśataramādhmānaṃ mṛtyurtvā syāt| alpāgnyādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet| garbhiṇyāḥ pūrvoktā eva doṣāḥ|
Ā. rā. nirūhaṃ niṣedhati-anāsthāpyāstviti| baddhodarādayaḥ-udaraviśeṣāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "tatrātisnigdhotkliśṭadoṣayordoṣānutkleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathu vānirūho janayet| kṣatoraskasyātikRśasya ca kṣobhavya śarīramāśu pīḍayet| anirannasya vakṣyate| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ iva dahet| snehabastistu sadyo'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt| kṛtanasyasyāsyavibhraśaṃ bṛśavivṛtordhvastrotastayā kuryāt| anuvāsanaṃ tu doṣotkleśanam| prasaktacchādaniṣṭhīvikāsaśvāsadidhmārtānāṃ vāyurniruhimūdhvaṃ nayet| arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchan bastiḥprāṇān hiṃsyāt| snehaḥ punararśāsyabhiśyabdyādhnābāya svāt| badvodarādyādhmātānāṃ bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ| alasakaviṣṛcikāmātīsārārtānāṃ cāmadoṣāt| arocakālpāgnigudaśīpatkuṣṭhamadhumehārtānāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ pūrvokto doṣaḥ|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|
----------------------------------------------------| āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣādativahnayaḥ||6|| rūkṣāḥ kevalavātārtāḥ---------------------------| ---------------------------------------------------|7|
Sa. ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ| āṅpūrvāttiṣṭhaterṇijantādanupūrvācca vasaterarhārthe ṇyat| viśeṣeṇātivahnyādayo'nuvāsyāḥ|
Ā. rā. anuvāsanasya viśeṣato viṣayamāha-āsthāpyā iti| āsthāpyāḥ-gulmādayaḥ| ativahnyādiṣu triṣu nirūhādanuvāsanasya prādhānyamāhaviśeṣāditi|
-------------------------nānuvāsyāsta eva ca| ye'nāsthāpyāstathā pāṇḍukāmalāmehapīnasāḥ||7|| nirannaplīhaviḍbhedigurukoṣṭhakaphodarāḥ| abhiṣyandibhṛśasthūlakṛmikoṣṭhāḍhyamārutāḥ||8|| pīte viṣe gare'pacyāṃ ślīpadī galagaṇḍavān| ------------------------------------------------|9|
Sa. ta eva ceti ye'nāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ, te cāpi nānuvāsyāḥ| tathā, pāṇḍvādayo nānuvāsanārhāḥ| eteṣāṃ hi doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet| nirannasyānuvāsanāt snehavipattiḥ| tathā coktaṃ kharanādena-"abhuktadattasya tathā snehabastirvipadyate|" iti| plīhādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet| kṛmikoṣṭhasyānuvāsanādayaḥ pūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhirathavā'tibahutvāddoṣāpaniḥsaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṃ kuryuḥ| āḍhyamārutasya samyagdoṣānirharaṇādāmayavṛddhiḥ| pīte viṣe gare ca nānuvāsyā iti yojyam| apacī-uttare (a. 29|25) vakṣyamāṇā| ślīpadītīniḥ, galagaṇḍavāniti matup| apacyādayo nānuvāsyā iti| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) - "abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṃ prapadyate|| tena vāyorjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanirvartinā|| snehaḥ sadyo'śitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho'nnana sahāgatau|| ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhau haretāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān|" iti|
Ā. rā. anāsthāpyādīnāṃ pāṇḍvādīnāṃ cānuvāsanaṃ niṣedhati- nānuvāsyā iti| anāsthāpyāḥ-atisnigdhādayaḥ| nirannaḥ-akṛtāhāraḥ| viḍbhedī-śithilamalaḥ| durukoṣṭhaḥ-āhāraṃ vinā'pyāhārapūrṇa iva koṣṭho yasya| abhiṣyanī-nerakopī| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ| api ca| abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanubāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ| kṣipramūrdhva prapadyate|| tena vāyotjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kayāgnerāśu nāśastu viśeṣādativartinā|| snehaḥ sadyo'sitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pavkasthaṃ hanti pavkasthścayavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitou īkṣṇāvadho'nnenasahāgatou|| ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitou koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhou haretāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān| pāṇḍurogārtādīnāṃ doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayer| pratiśyādimatāṃ bhūya eva deṣaṃ vivardhayet|" iti|
| nirūhānvāsanayoryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - - ------------------------------------------------| tayostu netraṃ hemādidhātudārvasthiveṇujam||9|| gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇarju gulikāmukham| ------------------------------------------------|10|
Sa. tayoḥ-nirūhānvāsanayornetraṃ bhavati| nīyate-prāpyate snehakalkādyapānamiti netram| netreti "dāmnīśasa" iti ṇeḥ ṣṭran''pratyayaḥ| kimbhūtaṃ netram ? hemādīti| ādiśabdaḥ prakāre| tena rūpyarītikāyaḥkāṃsyatrapusīsādayo gṛhyante| hemādayaśca te dhātavaśceti karmadhārayaḥ| dāru-śiṃśipādikāṣṭham, asthi-gajādeḥ, veṇuḥ-vaṃśaḥ, eteṣāṃ dvandvaḥ| ebhyo jātaṃ tayoḥ-nirūhānvāsanayoḥ, netraṃ bhavati| kimbhūtam ? gopucchākāram, gopuccha ivākāro yasya tat| tathā, acchidraṃ-nirvivaram| tathā, ślakṣṇaṃ-komalam| tathā, ṛju-avakram| gulikāsadṛśamatīkṣṇāgraṃ mukhaṃ yasya tadevam|
Ā. rā. nirūhānvāsanayantrasya lakṣaṇamāha-tayostviti| gopucchākāraṃ-gopucchavat kramakṛśaṃ vRttaṃ ca| gulikāmukhaṃ-gulikāvadastrirahitaṃ mukhaṃ yaya| saṅgrahe tu (sū. a. 28) maṇiśaṅkhaśṛṅgadantanalakhadirakadaraatiniśatindukādidārusāramayamṛjvakarkaśam| " iti (ityadhikam)|
athāsya pramāṇamāha - - - - ------------------------------------------------| ūne'bde pañca, pūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ||10|| saptame sapta, tānyaṣṭau dvādaśe, ṣoḍaśe nava| dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya varṣāntareṣu ca||11|| vayobalaśarīrāṇi pramāṇamabhivarddhayet| ------------------------------------------------|12|
Sa. ṣaṇmāse bāle'dhike vā apūrṇavarṣe netrasya pañcāṅgulāni| āturāṅgulapramāṇamiti gamyate| dairghyeṇa cetyetadapyanuktaṃ gamyate| vakṣyati hi (ślo. 12) - "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyena" iti| āsaptabhyaḥ-saptavarṣāṇi maryādīkṛtya, ṣaḍaṅgulāni pramāṇam| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tena ṣaḍvarṣe bāle ṣaḍaṅgulāni netram| anyathā saptavarṣasyāpi ṣaḍeveti prāpnoti| vakṣyati tu-"saptame sapta" iti| evaṃ ca pūrvāparaṃ vyāhataṃ syāt| tasmānmaryādāyāmāṅityevehi| saptame varṣe saptāṅgulāni| dvādaśe vatsare tāni-aṅgulānyaṣṭau netram| dvādaśānāṃ pūraṇa iti " tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| evaṃ ṣoḍaśa ityatra| ṣoḍaśe saṃvatsare navāṅgulāni netram| viṃśādvatsarādūrdhvamekaviṃśaprabhṛtivarṣeṣu dvādaśāṅgulāni netram| nāto'pyadhikānītyevaśabdārthaḥ| viṃśatiśabdāt pūraṇe ḍaṭi tiviṃśatorḍitīti tilopādviṃśaśabdaḥ| varṣāntareṣu-antarālasthiteṣu varṣeṣu navamadaśamādiṣu, vīkṣya-paryālocya, netrasya pramāṇamabhivarddhayet| caśabdo bhinnakramaḥ| na kevalaṃ varṣāntareṣu pramāṇamabhivarddhayet| yāvadvayobalādīni ca nirūpya pramāṇaṃ vṛddhiṃ nayet|
Ā. rā. yantrapramāṇamāha-ūne'bda iti| prathame varṣe pañcāṅgulaṃ yantram| dvitīyādiśu pañcasu ṣaḍaṅgulam| satpme satpāṅgulam|dvādaśe'ṣṭāṅgulam| ṣoḍaśe navāṅgulam| viṣadiṣu dvādaśāṅulam| varṣāntareṣu vayaḥ prabhṛtīn vīkśya yuktyā pramāṇaṃ varddhayet| aṣṭame sapādasatpāṅgulaṃ, navame sārddhasatpāṅgulamityādi|
------------------------------------------------------| svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā||12||
Sa. sthaulyena-pariṇāhena, svāṅguṣṭhena tulyaṃ mūle netram| tathā, agraṃ-prāntaḥ, tasmin kaniṣṭhayā'ṅgulyā samaṃ netraṃ syāt| kharanāde'pyuktam-"bastinetramṛju ślakṣṇaṃ suvṛttaṃ gulikāmukham| bhavedgopucchasaṃsthānaṃ supravāhaṃ trikarṇikam|| yā tribhāgapraṇayane maryādā karṇikā bhavet| dve karṇike copariṣṭādbastyādhāre yathāntare|| svāṅguṣṭhakaparīṇāhaṃ mūlaṃ netrasya śasyate| madhyaṃ tvanāmikātulyamagnaṃ tulyakaniṣṭhikam|| svenāṅgulipramāṇena dairghyaṃ syāddvādaśāṅgulam| karkandhupraṃvahaṃ chidraṃ śreṣṭhamanyadyathāvayaḥ|| viṃśadvādaśaṣaḍvarṣe dvādaśāṣṭaṣaḍaṅgulam| karkandhukasatīnāgramudgachidravahaṃ smṛtam||" ityādi| munirapyavocat (ca. si. a. 3|6) - "ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā pihitāni caiva|| yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti|" iti|
Ā. rā. yantrasthoulyamāha-svāṅguṣṭheneti| svāṅguṣṭhena-yamuddiṣya yantrapramāṇaṃ tasyāṅguṣṭhena, tasyaiva kaniṣṭhayā, mūle'greityubhayatra yojyam| aṅguṣhamūlavadyantramūlaṃ kaniṣṭhāgradyanrāgraṃsthūlamityarthaḥ| madhyaṃ tvānupūrvyā sthūlam|
adhunā chidradvāreṇa netrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - - pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam| tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle'gre vahate tu yat||13|| mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt| ------------------------------------------------|14|
Sa. varṣe pūrṇe satyaṅgulamādāya svāṅgulātprabhṛti krameṇa tryaṅgulaṃ chidraṃ mūle netrasya bhavati| kimbhūtaṃ chidram ? arddhasyārddhamarddhārddham| tasya-aṅgulasyārddhārddhaṃ tadarddhārddham, tena pravarddhitam| tatra prathame varṣe'ṅgulamātraṃ chidram, yāvadvarṣāṇi ṣaṭ| saptame varṣe sapādamaṅgulam, yāvadekādaśa varṣāṇi| dvādaśe varṣe sārddhamaṅgulam, yāvatṣoḍaśa varṣāṇi| ṣoḍaśavarṣasya tu pādonamaṅguladvayam| saptadaśe varṣe'ṅguladvayam| aṣṭādaśe varṣe sapādamaṅguladvayam| ekonaviṃśativarṣasya sārddhamaṅguladvayam| viṃśativarṣasya pādonamaṅgulatrayam| ekaviṃśativarṣasya tryaṅgulaṃ chidramiti kramo vedyaḥ| paramamityanenaitadgamayati,-paramaṃ-utkarṣamāśrityedaṃ mūlacchidram| madhyamaṃ tu mūlacchidraṃ "svāṅguṣṭhena" ityanenoktam| ūnavarṣasya tvarddhāṅgulaṃ chidrametadapekṣayā kalpyam| agre tu chidraṃ tadbhavati yanmudgādi vahati| tatra vārṣikasya mudgavāhi, yāvatṣaḍvarṣam| saptavarṣasya māṣavāhi, yāvadekādaśo'bdaḥ| dvādaśavarṣasya kalāyavāhi, ṣoḍaśavarṣasya klinnakalāyavāhi, ekaviṃśativarṣasya karkandhuvāhi, iti kramādvayaḥpramāṇam| ūnavarṣasya ca na mudgavāhi kalpyam| agracchidrapramāṇaṃ caitat "agre kaniṣṭhayā" ityatrāpi saṅgacchata eva| dairghyapramāṇaṃ cātra pakṣe pūrvameva yojyam| "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyena" ityanena (ityatra) chidrapramāṇaṃ svamatyā bhiṣajā prakalpyam| tathā, "tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ" ityatra ca sthaulyapramāṇaṃ svadhiyaiva nirūpyam| tantrakṛtā tu granthagauravabhayāduktaprāyatvācceha noktam|
Ā. rā. yantrācchidrapramāṇamāha-pūrṇe'bde iti| ṣadaṅgulasya yantrasya mūlacchidramaṅgulapramāṇam| saptāṅgulasya sārddhāṅgulam| aṣṭāṅgulasya dvyaṅgulam| navāṅgulasya sārddhadvyaṅgulam| dvādaśāṅgulasya tryaṅgulam| ṣaḍaṅgulasyādracchidraṃ mudgavāhi| saptāṅgulasya māṣavāhi | aṣāṭṅgulasya kalāyavāhi| navāṅgulasya klinnakalāyavāhi | dvādaśāṅgulasya hrasvabadaravāhi | aṅgulamānaṃ tu chidrasva vṛttaparidhau jñeyam| " pañjcāṅgulasya mūle'rddhāṅgulam, agre vanamudgavāhi|" iti saṅgrahoktaṃ (sū. a. 28) jñeyam|
------------------------------------------------| mūlācchidrapramāṇena prānte ghaṭitakarṇikam||14|| vartyā'gre pihitaṃ, mūle yathāsvaṃ hyaṅgulāntaram| karṇikādvitayaṃ netre kuryāt--------------------|15|
Sa. mūle yacchidramuktaṃ tatpramāṇena prānte ghaṭitā-sampāditā, karṇikā-chatrākārā gudādhikāntaḥpraveśarodhinī, yasmiṃstadevam| tathā, vartyā-daśādikṛtayā, prānte (agre) pihitaṃ-sthagitam| yathāsvaṃ-ūnavarṣādikasya tadaṅgulapramāṇena, dvyaṅgulāntaraṃ karṇikāyugalaṃ mūlapradeśe netre vidadhīta bastipuṭayojanārtham|
Ā. rā. yantrasya prānte karṇikāsthāpanamāha-mūlacchipramāṇeneti| mūlacchidrapramāṇena prānte parikalpya tatsīmarūṇaṃ karṇikāṃ ghaṭayet| yantrāgracchidraṃ vartyā pidheyamityāha-vartyeti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhāna-ghacailavarti|" ityuktam| yantramūlasthakarṇikādvayamadhye dvyaṅgulamantaraṃ kāryamityāha - mūle yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yamuddiśya yantraṃ tadaṅgulaiḥ|
ata evāha - - - - ------------------------------------------------| ----------------------------tatra ca yojayet||15|| ajāvimahiṣādīnāṃ bastiṃ sumṛditaṃ dṛḍham| kaṣāyaraktaṃ niśchidragranthigandhaśiraṃ tanum||16|| grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukhasaṃsthāpyabheṣajam| ------------------------------------------------|17|
Sa. tasmiṃśca karṇikādvitaye'jādīnāṃ bastiṃ yojayet| ādiśabdena gohariṇavarāhāṇāṃ grahaṇam| ajādīnāmityevaṃ nirdeśe'pyavimahiṣagrahaṇe labdhe sākṣādetayorgrahaṇamanyajebhyo bastibhya etadbasteryogyataratvapratipādanārtham| kimbhūtaṃ bastim ? sumṛditaṃ,-sasnehaṃ muhuḥ suṣṭhu marditam| tathā, dṛḍham| tathā kaṣāyeṇa-harītakyādinā, raktam| tathā, chidraṃ ca granthiśca gandhaśca śiraśca, tāḥ nirgatāḥ-na santi, yasya tanniśchidragranthigandhaśiram| tathā, tanuṃ-na sthūlam| tathā, sādhu-samyak, sūtreṇa grathitaṃ-baddham| tathā, sukhena-akṛcchreṇa, saṃsthāpanīyamauṣadhaṃ yatra tadevam|
Ā. rā. karṇikādvaye bastibandhanamāha-tatreti| ādiśabdena gohariṇavarāhādayaḥ| bastiṃ-mūtrādhāracarmapeśīm| sumṛditaṃ-snehamudgābhyām| kaṣāyaraktaṃ-kaṣāyarasairdravyairdattarāgam| nischidragranthigandhaśiraṃ-chidrādicatuṣṭayarahitam| tanuṃ-sūkṣmam| sūtreṇa sādhu grathitaṃ-baddhvā parivartya punarbaddham| sukhasaṃsthāpyabheṣajaṃ-yathoktapramāṇamauṣadhamasaṅkocena yathā māti tathāpramāṇam |
----------------------------------------------------------| bastyabhāve'ṅkapādaṃ vānyasedvāso'thavā ghanam||17||
Sa. basterabhāve sati, aṅkapādaṃ vā-caraṇādyavayavaviśeṣaṃ vā, nyaset-netre yojayet| athavā, vastraṃ ghanaṃ nyaset|
Ā. rā. [tadalābe caritārthatāmāha-bastyabhāva iti|] aṅkapādaṃ-ūrucarma pādacarma vā| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "nyubjaṃ vivṛtānanaṃ vinivartya punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupanidhāyānuguptaṃ nidhāpayet|" iti|
nirūhamātrā prathame prakuñco vatsare param| prakuñcavṛddhiḥ pratyabdaṃ yāvatṣaṭprasṛtāstataḥ||18|| prasṛtaṃ varddhayedūrdhvaṃ dvādaśāṣṭādaśasya tu| āsaptateridaṃ mānaṃ, daśaiva prasṛtāḥ param||19||
Sa. nirūhasya mātrā prathame varṣe kaṣāyasnehasahitasya prakuñcaḥ-palapramāṇam| ṣaṇmāsādau tvetadanusāreṇārdhapalādi kalpyam| varṣātparaṃ prakuñhcena vṛddhiḥ pratisaṃvatsaraṃ kāryā, yāvat ṣaṭprasṛtāḥ-dvādaśa palāni| tata ūrdhvaṃ prasṛtaṃ varddhayet| pratyabdamityanuvartate| tato dvādaśavarṣasyaivaṃ dvādaśa palāni| anantaraṃ trayodaśavarṣādiṣu prativarṣaṃ paladvayaṃ nirūhamātrāyā varddhayitavyaṃ krameṇaiva yāvatsaptadaśavarṣāṇi| aṣṭādaśavarṣasya tu dvādaśa prasṛtāḥ-caturviṃśatipalāni| idaṃ-etat, mānaṃ-pramāṇaṃ, saptativarṣāṇi yāvat| paraṃ-saptaterūrdhvaṃ, daśaiva prasṛtā mānam, nādhikam|
Ā. rā. nirūhouṣadhamātrāmāha-nirūhamātreti| prathame varśe palam| tata ādvādaśāt palavṛddhiḥ| tata ā'ṣṭādaśāt dvipalavṛddhiḥ| evamaṣṭādaśe varśe caturviṃśatipalāni syuḥ| tānyevāsatpatitamāt| tato viṃśatipalāni| saṅgrahe tu (sū. a. 28) "anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti|" iti|
evaṃ sāṃvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya, anuvāsanamātrāmadhikṛtyāha - - - - yathāyathaṃ nirūhasya pādo mātrā'nuvāsane| -----------------------------------------------|20|
Sa. yathāyathaṃ-yathāsvaṃ vārṣikasyaikaviṃśativatsarādervā, nirūhasya pādaḥ-caturbhāgamātraḥ, anuvāsane-anuvāsanaviṣaye, mātrā| yasya palaṃ nirūhastasya karṣapramāṇamanuvāsanamityarthaḥ| evaṃ sarvatra kalpyam|
Ā. rā. anuvāsanouṣadhamātrāmāha-yathāyathamiti| yathāyathaṃ-pale karṣaḥ, paladvaye karṣadvayamityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailike prayojyā|" iti|
-----------------------------------------------| āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdhabalaṃ punaḥ||20|| anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvamevānuvāsayet| śīte vasante ca divā rātrau kecittato'nyadā||21|| abhyaktasnātamucitātpādahīnaṃ hitaṃ laghu| asnigdharūkṣamaśitaṃ sānupānaṃ dravādi ca||22|| kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe| nātyucchrite na cocchīrṣe saṃviṣṭaṃ vāmapārśvataḥ||23|| saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato'param| -----------------------------------------------|24|
Sa. āsthāpyaṃ-nirūhaṇārhaṃ, snigdhaṃ, tathā svinnaṃ, tathā śuddhaṃ-ūrdhvādhaḥ, tathā bhūyo'pi labdhabalaṃ, tathā'nuvāsanayogyaṃ, viditvā pūrvameva nirūhādanuvāsayet| śīte-hemantaśiśirayoḥ ṛtvoḥ, tathā vasante, divā'nuvāsayet| anyadā-śītādvasantāccānyasmin grīṣmaprāvṛṭśaradākhye ṛtau, rātrāvanuvāsayet| keciditi bhinnakramaḥ, tato'nyadetyato'nantaraṃ draṣṭavyam| iti kecit "āhuḥ" iti vākyaśeṣaḥ| dhānvantarāstu sarvathaiva rātrāvanuvāsanaṃ necchanti| dhanvantarimatamevorarīkṛtya saṅgrahe'dhijage (sū. a. 28)- "na rātrau praṇayedbastiṃ doṣotkleśo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram||" iti| tadetaddeśāntarādivaśāt pramāṇayitavyam| kimbhūtaṃ naram ? abhyaktasnātaṃ,-pūrvamabhyaktaḥ paścātsnātaḥ, tam| pūrvakāleti samāsaḥ| ucitātpādahīnaṃ-yena yadbhojanamabhyastaṃ tasmāccaturthabhāgahīnamaśitam| tathā, hitaṃ-laghuguṇayuktam| tathā, kiñcit snigdharūkṣam| tathā, sānupānaṃ dravādi ca| ādiśabdena dravoṣṇamanabhiṣyandītyādiviśiṣṭaṃ bhuktavantamiti gamayati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 28)- "atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsādīn janayati| rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto na tadāvaraṇādvyāpadam|" iti| kimbhūtam ? kṛtacaṅkramaṇaṃ-vihitagamanamātram| tathā, vyaktamūtrapurīṣam| tathā, śayane-śayanīye, sukhāvahe saṃviṣṭaṃ-sthitam| kimbhūte ? nātyucchrite,-nātyunnate, na cocchīrṣe-na connataśirodhare| kathaṃ saṃviṣṭam ? vāmapārśvataḥ,-vāmapārśvena| saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi vāmasakthna uparīti vṛddhavaidyāḥ| tato-dakṣiṇasakthnaḥ, aparaṃ-vāmaṃ sakthi, prasārya| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) - "śayane nātyucchrite svāstṛta īṣadunnatapādadeśe vāmapārśvena prāk''śirasaṃ saṃveśayet|" iti|
Ā. rā. nirūhyasyānuvāsanamāha-āsthāpyamidi| kṛtā snehanādikamāsthapyamanuvāsanayogyatve sati pūrvamanudhāsavedā| anuvāsanakālamāha-śīte vasante ceti| śīte vasante tato'nyadā ca divā'nuvāsayet| kecit tato'nyadārātrā iti vadanti| saggrahe tu (sū. a. 28) - " avekṣya vā doṣādīn| anyathā hi snehoktāmayaprādurbhāvaḥ| dhanvantarīyāḥ punaḥ prāhuḥ| na rātrau praṇayedvastiṃ doṣotkleṣo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gouravaṃ jvaram|| ahvisthānāsthite doṣe vahnau cānnarasānvite| sphuṭastrotomusvaṃ dehaṃ sneho yatparisarpati|| alpapittakafaṃ rūkṣaṃ bhṛkṣaṃ vātarujārditam| bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet|| kevalānilātipīḍitaṃ taśuddhamapyanirūpitavelamapyanuvāsayedātyayikatvāt||" iti | anuvāsanīyasya pūrvaṃkatavyamāha-abhyaktasnātamiti| uktacitāt-nityabhojanāt, pādahīnam| aśitaṃ-bhuktavantam| dravādi-dravapūrvam| na cocchīrṣe-ucchīrṣakaṃ vinā|
-----------------------------------------------| athāsya netraṃ praṇayetsnigdhe snigdhamukhaṃ gude||24|| ucchvāsya bastervadane baddhe hastamakampayan| pṛṣṭhavaṃśaṃ prati tato nātidrutavilambitam||25|| nātivegaṃ na vā mandaṃ sakṛdeva prapīḍayet| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||26||
Sa. asya-evaṃbhūtāvasthasyāturasya, gude snigdhe ghṛtena kṛte netraṃ [ snigdhaprāntaṃ praṇayet| ] bastervadana ucchvāsya-vātaṃ niḥsārya, baddhe sati, nātiśīghraṃ, nātivilambitaṃ, nātivegena, na ca mandaṃ kṛtvā, tathā pṛṣṭhavaṃśābhimukhamekavārameva netraṃ prapīḍayet| kathaṃ prapīḍayet ? hastamakampayan| atidrutādipīḍanadoṣā bastivyāpatsiddhau (hṛ. ka. a. 5) vakṣyamāṇāḥ| sāvaśeṣaṃ ca snehaṃ kurvīta| kuto hetoḥ ? ityāha-yasmāt śeṣe snehe vāyustiṣṭhati|
Ā. rā. anuvāsane vaidyakṛtyamāha-athāsyeti| asyatnāturasya, hude bastimucchvāsya-mṛdukarasparśena vigatamārutaṃ kṛtvā, pṛṣṭhavaṃśaṃ prai-pṛṣṭhavaṃśāśrayeṇa, praṇayet| tataḥ-anantaram, auṣadhaṃ praṇayet| nātidrutavilambitamiti pīṭunārambhaviṣayam| nātivegaṃ na vā mandamiti pīḍanaviṣavam| śeṣe-auṣadhaśeṣe|
datte tūttānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau| tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet||27|| tataḥ prasāritāṅhgasya sopadhānasya pārṣṇike| āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṃ ca snehenābhyajya mardayet||28|| vedanārtamiti sneho na hi śīghraṃ nivartate| yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte'nyaḥ sneho'tiṣṭhannakāryakṛt||29||
Sa. datte ca bastisnehe sati, uttānagātrasya tu tasya sphijau hastenāhanyāt| tathā-tenaiva prakāreṇa, tatpārṣṇibhyāṃ sphijau tāḍayet| śayyāṃ-khaṭvāṃ ca, pādataḥ-caraṇadeśāt, trīn vārānutkṣipet, na tu mūrdhataḥ| tataḥ-śayyotkṣepādanantaraṃ, prasāritaśarīrasya dattagaṇḍukasya pārṣṇike-pārṣṇī, mṛṣṭyā''hanyāt| aṅgaṃ-śarīraṃ ca, snehena-tailādinā, abhyajya mardayet| kimevaṃ kriyate ? ityāha-aṅgaṃ vedanārtaṃ-pīḍāturaṃ, iti-hetoryasmādāśu sneho na nivartate| śīghramapayāte ca snehe satyaparaḥ sneho deyaḥ| kasmādevaṃ vidhīyate ? ityāha-snehaḥ śarīrābhyantare'tiṣṭhan naiva kāryakṛt-na snehane samartha ityarthaḥ| ā raṃ- datte tvauṣadhe vaidyaḥ svapāṇinā sphijau tāḍayet, tata āturapārṣṇibhyām| tataḥ pādataḥ śyyāmutkṣipet| tataḥ pārṣṇī ca muṣṭinā''hanyāt| tririti pāṇitāḍanādiṣu caturṣcapi yojyam| tato vedanārtamaṅgaṃ mardayet| saṅgrahe tu ( sū. a. 18) - "vamanādadhikataraṃ kRtamaṅgalamaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparivāraṃ nivāte veśmani pratate śayane svāstṛte īṣadunnatapādadeśe prākśirasaṃ saṃveśayet| atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargātsneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān janayati| rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto na tadāvaraṇavdyāpadam| ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃkuryāt| yataśca vāmapārśvāyāṇi vahnigrahaṇīgudavalīmukhāni| tāni tatpārśvaśāyino nimrāni bhavanti| atastadouṣadhamaskalitaṃ prānpoti praveśanirgamāviti| saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ prasāritavāmasaktimākuñcitetaraṃ tasyopari prasāritadakṣiṇabāhuṃ kārayet| pūrvameva tu vaidyo vartyā supihitāgracchidraṃ netraṃ bhājanasyopari kṛtvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāyāmupariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prāgeva netrasparśāt pūrvavadabhimantritaṃ yathārhaṃ yathārhouṣadhavipavkaṃ sukhoṣṇaṃ bastou snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ niḥsāritavātabudbudamouṣadhānte sūtreṇadvistrirvā bastimukhamāveṣṭya dakṣīṇapāṇou netramupadhāya tiṣṭhet| tato vāmahastapradeśinyā'bhyaktapraveśapradeśamapanītavartuttānavāmahastāṅguṣṭodarapihitāgraṃ madhyamāpradeśinyupagṛhītatakarṇikamṛjvanusukhamekamanā lāghavena netramākārṇikaṃ praveśayet| āturo'pi tadanulomamavalambeta| tataśca vaaidyo bastimukhaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradeśinībhyāmamuñcannetramacālayan hastadvayenottānenaikagrahaṇenaiva prapīḍayet| anyathā hi vyāpado bhavanti| anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ| na ca bastou dīyamāne kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret| viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte śeṣaṃ praṇayet| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ sarujaṃ cāṅgaṃ snehena pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairmṛdgīyāt|" iti| vaidyakṛtyasya falamāha-iti sneha iti| " samanugacchati ca samantātsirāḥ|" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a. 28)| pramādācchighranivṛttou punastadevānuvāsanaṃ kāryamityāhayojya iti| śīghranivṛttiḥ-vinā malena cet|
dīptāgniṃ tvāgatasnehaṃ sāyāsne bhojayellaghu| -----------------------------------------------|30|
Sa. dīptāgniṃ tu puruṣaṃ nivṛttasnehaṃ santaṃ [ sāyāhne ] laghu-mātrayā svabhāvataśca, āśayet|
Ā. rā. mandāgnimanāgatasnehaṃ ca sāyaṃ na bhojayeditītaraniyamenāha-dītpāgnimiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "naiva cānāgatasnehamapi dvitīye'hani na ca tamanuvāsayet|" iti|
-----------------------------------------------| nivṛttikālaḥ paramastrayo yāmāstataḥ param||30|| ahorātramupekṣeta, parataḥ phalavartibhiḥ| tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṃ snehanivṛttaye||31||
Sa. snehasya trayaḥ praharāḥ paro nivṛttikālaḥ| tataḥ-praharatrayāt parato, rātriṃdivamupekṣeta-na tadākṛṣṭau yatnaṃ kuryāt| parataḥ-ahorātrāt, phalavartibhiḥ-arśaścikitsitoktābhiḥ, athavā tīkṣṇairbastikalpoktairbastibhiḥ snehāgamanārthaṃ yateta|
Ā. rā. anuvāsanasya nivṛttikālamāha-nivṛttikāla iti| nivṛttikāle'pyanivṛttau kiñcitkālamupekṣāmāha-tata iti| upekṣākāle'pyanivṛttau pratīkāramāha-parata iti tīkṣṇaiḥ-lavaṇāranālaprāyaiḥ|
atiraukṣyādanāgacchanna cejjāḍyādidoṣakṛt| upekṣetaiva hi tato'dhyuṣitaśca niśāṃ pibet||32|| prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ, kevalameva vā| -----------------------------------------------|33|
Sa. atiraukṣyādanāgacchan sneho yadi jāḍyāgnisādādidoṣānna vidhatte, tata upekṣetaiva-na tanniṣkāsane yatetetyarthaḥ| adhyuṣito rātriṃ yadi snehastataḥ pariṇatatvāt rasādidhātusamatāṃ gataḥ prātaḥ-prabhāte, śuṇṭhīdhānyakāmbu kaduṣṇaṃ pibet| kevalameva vā-nagaradhānyakarahitaṃ, koṣṇaṃ jalaṃ pibet| ā raṃ- pratīkārasyāpavādamāha-atiraukṣyāditi| nivṛttasnehasyānivṛttasnehasya ca snehaśeṣapākārthamauṣadhamāhaadhyuṣita iti| kevalameva vā-koṣṇamambhaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "sukhośitaṃ cainaṃ tathā kṛtavamanavirecanāsthāpanānyatamaṃ prātaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaradvoṣṇamudakaṃ snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye ca pāyayet| tato'nnakāle yathoktamannamaśrnīyāt| na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet| sā hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati|" iti|
-----------------------------------------------| anvāsayettṛtīye'hni pañcame vā punaśca tam||33|| yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||34||
Sa. tamāturaṃ bhūyastṛtīye divase pañcame vā'nuvāsayet| athavā yathā snehapāko bhavedityagnyapekṣayā saptarātre'dhike nyūne vā trirātre vā yathāyogamanuvāsayet| ataḥ-asmādeva hetoḥ, adhikapavanān vyāyāmaśīlān paṭutaradahanān rūkṣāṃśca puruṣān pratyahamanuvāsayet|
Ā. rā. punaranuvāsanasya kālamāha-anvāsayediti snehapākānusāreṇa satpamādidineṣu vā| ulbaṇavātādīn pratidinamanuvāsayedityāha-ata iti| ataḥ-snehapākaprādhānyāt|
iti snehaistricaturaiḥ snigdhe srotoviśuddhaye| nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyādasnigdhe snehanaṃ tanoḥ||35||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa, snehaistribhiścaturbhirvā snigdhe sati srotoviśodhanārthaṃ nirūhaṃ śodhanaṃ prayojayet| asnigdhe sati tanoḥ-śarīrasya, snehanaṃ prayojayet| trayo vā catvāro vā tricaturāḥ| saṅkhyayāvyayeti samāsaḥ| caturo'cprakaraṇe tryupābhyāmupasaṅkhyānamityac samāsāntaḥ|
Ā. rā. anuvāsanānantaraṃ nirūhamāha-iti snehairiti| snehaiḥ-anuvāsanaiḥ| niṣiddhānuvāsanasyānuvāsanaṃ vinaiva nirūhanāha-amrigdha iti| snehanaḥ san yaḥ śodhano nirūhastaṃ yuñjyāt|
pañcame'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe| madhyāhne kiñcidāvṛtte prayukte balimaṅgale||36|| abhyaktasveditotsṛṣṭamalaṃ nātibubhukṣitam| avekṣya puruṣaṃ doṣabheṣajādīni cādarāt||37|| bastiṃ prakalpayedvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha| -----------------------------------------------|38|
Sa. atha-anuvāsanādanantaraṃ, pañcame tṛtīye vā vāsare madhyāhne kiñcit-manāk, āvṛtte-atikrānte, tathā balimaṅgale vihite sati, puruṣaṃ kṛtābhyaktasveditaṃ tyaktamalaṃ kiñcidbubhukṣitaṃ tathā prakṛtyādibhirjñātvā doṣādīni viditvā| ādiśabdena sātmyabalādiparigrahaḥ| ityevaṃ sarvamavagamya vaidyo bastiṃ prakalpayet| nanu, "dūṣyaṃ deśaṃ" (hṛ. sū. a. 12|67) ityādinā sarvamuktamevaitat| tatkimanena ? iti| brūmaḥ| nirūhamapi sāpāyaṃ paśyatetadācāryeṇa punaruktam| dūṣyadeśādimahatā yatnenālocanīyamiti pratipādanārtham| "nirūhamātrā prathame" ityādi ca sarvamatrālocyam| kathaṃ prakalpayet ? ityāha-tadvidyaiḥ-vaidyakaśāśtrajñairbahubhiḥ saha-sārddham|
Ā. rā. nirūhavidhimāha-pañcama iti| antyānubhasanadināt tṛtīye pañcame vā| sadhake-jyotiḥśāstrokte| śubhe-aśaucādirahite| avetya-jñātvā| tadvidaiḥ-bastikuśalaiḥ| saṅgrhe tu (sū. a. 28) - "āryāvalokitaṃ nāthamāyā tāgamātmabhuvaṃ dhātāramaśvināvindramātreyaṃ satparṣīn kāśya videha patiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān dīpagandhapuṣpafalabalidhūpairyajña iava prakalpitabhāgān kṛtvā, oṣadhīrvṛdvarvedyānū hijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito doṣauṣadhādibalena yathāhamupakalpayedrastim| " iti|
atha nirūhakalpanāmāha - - - - -----------------------------------------------| kvāthayedviṃśatipalaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca||38|| tataḥ kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike||39|| sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā| nāsyacchasāndratā basteḥ palamātraṃ guḍasya ca||40|| madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā----------------------| -----------------------------------------------|41|
Sa. dravyasya-bastikalpoktasya, nirūhakalpanārthaṃ viṃśatipalāni, tathā'ṣṭau phalāni-madanaphalāni, sāmānyaparibhāṣayā ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet| caturbhāgāvaśeṣaśca grāhyaḥ| tataḥ-tasmādevaṃkṛtāt, kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| dvādaśaprasṛto hi nirūhaḥ| tatra snehaṃ ṣaṭpalikaṃ kalpayedityarthaḥ| pitte'dhike svasthe ca puruṣe ṣaṣṭhāṃśaṃ snehaṃ-catuṣpalikaṃ, prakalpayediti prakṛtam| kaphe'dhike aṣṭamāṃśaṃ snehaṃ-tripalikaṃ, prakalpayet| nanu, svasthasya doṣacālanaṃ pratiṣiddhaṃ tantrāntarīyaiḥ| tadgrantho hi-"yo hi sañcālayetsuptaṃ vane siṃhaṃ karādibhiḥ| sa doṣāṃścālayet svasthān pracchardanavirecanaiḥ||" iti| tasmāt svasthavṛtte nirūhakalpanā na yukteti| tadetadasat| yasmāt prāgabhihitam (hṛ. sū. a. 4|35)- "śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||" iti| tasmādācāryavacanājjñāyate svasthavṛtte'pi śuddhividhānaṃ sammatamiti tantrakṛtaḥ| tantrāntarīyaṃ mataṃ tvasadeva, śiṣṭavyavahāraviruddhatvāt| sarvatra-vāte pitte kaphe svasthe ca, kalkāt-peṣyadravyāt, aṣṭamaṃ bhāgaṃ-trīṇi palāni, kalpayet| bhavati vetyādi| yathā vā bastiratyaccho'tisāndro-atighano [ vā ] na bhavati tathā kalkaḥ kalpayitavyaḥ| palamātraṃ guḍasya ceti palānnādhikona iti jñāpanārthaṃ mātragrahaṇam| madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā prakalpayet| tatreyaṃ yuktiḥ,-mākṣikasya palacatuṣṭayaṃ saindhavasya ca karṣaḥ, ādigrahaṇāt kvacidyavakṣārasya karṣaḥ, tathā māṃsarasasurāsavasuktakṣīrakāñjikānāṃ grahaṇam|
Ā. rā. nirūhadravyāṇāṃ mātrāmāha-kvāthayediti| yatra kvāthyasya viṃśatipalāni tatrāṣṭau madanaphalāni ityevaṃparametat, na vkāthamānaparam, prakuñcādinirūheṣvasambhavāt| kvāhātmakānnirūhāt dvādaśaprasṛtāccaturthāṃśaṃ-prasṛtatrayasammitaṃ, snehaṃ kalpayet| tataḥ kvāthāttāvantaṃ kvāthamapanīya, lyablope pañcamī| evaṃ kalkādaṣṭamaṃ-sārdhaprasṛtam| guḍasya palamātram| yuktyā madhu prasṛtadvayasammitam, paṭu-saindhavaṃ, akṣasammitam| adiśabdānmāṃsarasakṣīragomūtrakāñjikamadanafalāni| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 38/30) - "kṣaudgaṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā| yuktyā pradāpayeddhīmān nirūhe kalpanā tviyam||" iti| tatra caturṇāṃ dravāṇāṃ prasṛtadvayam, madanaṃ tvekam, pāriśeṣyātkvāthasya prasṛracatuṣṭayam, evaṃ dvādaśaprasṛtatvam| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 38/37)- " datvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam|| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuṣprasṛtasammitam|| vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam| evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet||" iti| yatvatra kalkasya prasṛtamānaṃ tat 'bhavati vā yathā nātyacchasāndratā basteḥ' ityabhiprāyeṇa| yaccācāpasya prasṛtadvayamānaṃ tadguḍalakalkatripalayogāt| iti vāte'dhike| pitte tu snehanyūnatā madhudugdhābhyāṃ pūraṇīyā| kaphe tu madhunaiva| uktaṃ hi vṛndena (a. 76/5)- " madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dve daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri dve dvipañjca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam||" iti|
-----------------------------sarvaṃ tadekataḥ| uṣṇāmbukumbhībāṣpeṇa taptaṃ khajasamāhatam||41|| prakṣipya bastau praṇayetpāyau nātyuṣṇaśītalam| nātisnigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nātitīkṣṇaṃ na vā mṛdu||42|| nātyacchasāndraṃ nonātimātraṃ nāpaṭu nāti ca| lavaṇaṃ tadvadamlaṃ ca----------------------------|43|
Sa. tat-etat, sarvamauṣadhamekataḥ-ekasmin kṛtvā, bheṣajapākātikrāntiparihārārthamuṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa taptaṃ, khajena-dadhyāhananakāṣṭhena, samāhataṃ-āloḍitaṃ, tathā "brahmadakṣa" ityādinā cābhimantritaṃ, bastau prakṣipya pāyau-gude, praṇayet| nātyuṣṇaṃ, nātiśītalaṃ, nātisnigdhaṃ, na vā rūkṣaṃ, nātitīkṣṇaṃ, na vā mṛdu, nātyacchaṃ nātisāndraṃ-nātighanaṃ, nonamātraṃ, na cātimātraṃ, nāpaṭu-nālavaṇaṃ, nātilavaṇaṃ, tadvadamlaṃ ceti nānamlaṃ, nātyamlam| atiśabdaprayogādatra madhyamāvasthānugamaḥ|
Ā. rā. militānāṃ nirūhadravyāṇāṃ saṃskāramāhasarvamiti| khajo-manthanadaṇḍaḥ| tadvat-nānamlaṃ nātyāmlam| saṅgrahe tu (sū. a. 28)- "tatra bāṣpamātranutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati| khajapramathanāt vkāthasnehādayaḥ samyaksaṃyuktāḥ samyageva yogamārabhante| anyathā punaḥ vkāthādīnāmulbaṇo'nyatamo'nyatamaṃ yathāsva dṣamīraye| atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni siddhiṣūttarakālamupadekṣyante| api ca| tiryaku praṇīte hinayāti dhārā gode vraṇaḥ syāccalite tu nede dattaḥ śarnernāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu|| stambhavidhate'timṛdurhimaśca tatpāmlatīkṣṇo bhramadāhamohān| snimyo'tijāḍyaṃ, pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇasvayogām|| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇaceti| dāhātisārou labaṇo'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ samameda dadyāt||" iti|
sāmpratamanyamatamabhidhatte - - - - --------------------paṭhantyanye tu tadvidaḥ||43|| mātrāṃ tripalikāṃ kṛryātsnehamākṣikayoḥ pṛthak| karṣārddhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam||44|| sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet| -----------------------------------------------|45|
Sa. tadvido-bastividaḥ, evaṃ paṭhanti| yathā,-"mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt " ityādi|
Ā. rā. matāntareṇa svaśāviṣayṃ mānamāha-vadanyanye titi| ayaṃ navaprasato nirūhaḥ|
samprati nirūhāvayavānāṃ mākṣikādīnāṃ saṃyojanavidhimāha - - - - -----------------------------------------------------| mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt||45|| āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ| -----------------------------------------------------|46|
Sa. mākṣikādi kramāt āvapeta-mardayitvā miśrayet| kuṇḍake mākṣikaṃ prathamaṃ prakṣipya mardayet| tatastatraiva lavaṇaṃ kṣiptvā melayet| evaṃ snehaṃ, tato'nu kalkaṃ, tataḥ kvāthaṃ, iti-anena, krameṇa miśrayedityarthaḥ| evaṃ yojitāni dravyāṇi samarasatāṃ yānti| samarasabhāvena ca nirūhasya samyagyogo bhavati| nirūhāṇāṃ saṃyojane-miśraṇe, eṣa vidhiḥ-etadvidhānam|
Ā. rā. nirūhadravyāṇāṃ melanakramamāha-mākṣikamiti| arthāt kvāthanantaraṃ kṣīrādyāvāpāḥ|
-----------------------------------------------------| uttāno dattamātre tu nirūhe tanmanā bhavet||46|| kṛtopadhānaḥ sañjātavegaścotkaṭakaḥ sṛjet| -----------------------------------------------------|47|
Sa. nirūhe dattamātre sati uttānaḥ san tanmanāḥ-nirūhavege dattāvadhānaḥ, tathā kṛtopadhānaḥ san tiṣṭhet| samudbhūtavegaścotkaṭakaḥ san tyajet 'vegaṃ' iti śeṣaḥ|
Ā. rā. datte nirūhe rogiṇaḥ kṛtyamāha-uttāna iti| tānatvaṃ nirūhavīryeṇa dehavyāptaye|
-----------------------------------------------------| āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param||47|| tatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlakalpitam| tvaritaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇaṃ bastimanyaṃ prapīḍayet||48|| vidadyātphalavartiṃ vā svedanotrāsanādi ca| -----------------------------------------------------|49|
Sa. āgatau-pratyāgamane, kālaḥ paramo muhūrtaḥ| aparaḥ-tasmānmuhūrtādanyo, visrabdhāgamanakālo mṛtyave-maraṇāya| tatra-tasmin muhūrtātparamanāgamane nirūhasya, tvaritamaparaṃ bastiṃ-nirūhaṃ, prapīḍayediti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ nirūham ? ānulomikaṃ-anulomakaram| snehaḥ, tathā kṣāro-yavakṣārādiḥ, tathā mūtraṃ-gomūtraṃ, amlaṃ-kāñjikādi, taiḥ kalpitaṃ-nirūpitam| tathā, snigdhaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca| snehayogādeva snigdhatve siddhe snigdhagrahaṇaṃ nirūhasya snigdhetaratvapratipādanārtham| ānulomikamiti "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā phalavartiṃ vidadyāt| phalena-madanaphalena yuktā vartiḥ| sā cārśaścikitsite (hṛ. ci. a. 8|137) vakṣyamāṇā| svedanottrāsanādi ca| svedanaṃ-svedaḥ| uttrāsanaṃ-khaḍgahastayodhadarśanādinā kupitanṛpacchadmakhaḍgavyagrāgrabāhudarśanākulakaraṇādi, kuryāt|
Ā. rā. nirūhanivṛttikālamāha-āgatāviti| muhūrto ghaṭikādvayam | anivṛttau pratīkāramāha-tatrānulomikasneheti | ānulomikasnehaḥ-eraṇḍatelādiḥ, śyāmādisiddho vā|
-----------------------------------------------------| svayameva nivṛtte tu dvitīyo bastiriṣyate||49|| tṛtīyo'pi caturtho'pi yāvadvā sunirūḍhatā| -----------------------------------------------------|50|
Sa. svayameva-phalavartyādyāyāsaṃ vinā'pi, nivṛtte nirūhe sati dvitīyo bastiḥ-nirūhaḥ, iṣyate| yatnaviśeṣeṇa tu nirūhe nivṛtte sati nānyaṃ bastiṃ prapīḍayet, ityuktaṃ bhavati| tṛtīyo'pītyapiḥ samuccaye| evaṃ caturtho'pīti| yāvadveti| pañcamādayo'pi bastayo deyāḥ, yāvat samyaṅnirūḍhatvaṃ syāt|
Ā. rā. svayaṃ nivṛttāvasamyagyogātpunaḥpunardānamāha-svayameveti|
kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| viriktavacca yogādīnvidyāt--------------------------|50|
Sa. nirūhe virikta iva yogādīn vidyāt| tatra coktam- (hṛ. sū. a. 18|38) - "hṛtkukṣyaśuddhiḥ" ityārabhya yāvat "bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|" iti|
Ā. rā. samyagyogādilakṣaṇamāha-viriktavaditi|
--------------------------------------------| ----------------------------yoge tu bhojayet||50|| koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanudhanvarasaudanam| --------------------------------------------|51|
Sa. yoge tu-nirūhasya samyagyoge sati, sukhoṣṇajalasnātaṃ santaṃ bhojayet| kim ? dhanvarasaudanam, dhanvaraso-jāṅgalarasaścaudanaṃ ca taddhanvarasaudanam| kimbhūtam ? tanu-aghanam| nanu, "yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt" iti (ślo. 56) vakṣyati| tatkathamihedamupapadyate ? brūmaḥ| vātavikāraśamanārtho hi nirūhaḥ prāyeṇeṣyate| tasmiṃśca rasakaudanameva pathyaṃ śreyaḥ| agre ca doṣāpekṣayā pathyaṃ viśeṣeṇopadekṣyate| ato nātra kiñcidanupapannam| nanu, doṣanirharaṇaṃ vamanavirekābhyāmivānena kriyate| tatra ca yathā peyādikramo yuktaḥ, tathehāpi yuktaḥ syāt| naivam| virekavamanābhyāṃ hi vahnisthānamācchādyate, tenāgnimāndyaṃ bhavati| nirūhastu nābherurdhvamagacchanneva doṣanirharaṇaṃ karoti, tena tatra nāgnimāndyāpattiḥ| tasmānnātra peyādikramaḥ| api ca, vātavikāraviṣayatvāccātra rasaudanaprāyameva pathyaṃ yuktam|
Ā. rā. samyagyoge snānaṃ bhojanaṃ cāha-yoge tviti| tanunā-acchena, dhanvarasena-jāṅgalarasena, miśramodanam|
--------------------------------------------| vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalairmalaiḥ||51|| te sukhoṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataḥ śamam| --------------------------------------------|52|
Sa. prakarṣeṇa calairdoṣairye vikārā bhavanti, te koṣṇasalilaiḥ snātasya kṛtabhojanasya sataḥ śamaṃ gacchanti| ata eva tatkāryamiti bhāvaḥ|
Ā. rā. snānabhojanayoḥ phalamāha-vikārā iti| pracalaiḥ-svasthānātpracyutaiḥ|
--------------------------------------------| atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet||52||
Sa. atha-nirūhādanantaraṃ, vātapīḍitaṃ puruṣaṃ sadya eva-tasminneva dine, anuvāsayet|
Ā. rā. vātārditasya nirūhadina evānuāsanamāhaatheti| saṅgrehe tu (sū. a. 28) - "tataḥ punarvātārtamāturaṃ bṛṃhaṇiyamanyaṃ vā tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā puna ralpaladhvaśitaṃ yathāsvamanilādiṣu daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet|" iti|
samyagghīnātiyogāśca tasya syuḥ snehapītavat| --------------------------------------------|53|
Sa. tasya-anuvāsanasya, snehapītasyeva samyagyogādayaḥ syuḥ| snehapītasyeva snehapītavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra (hṛ. sū. a. 16|30)- "vātānulomyaṃ" ityādi "ghrāṇavaktragudasravāḥ" ityantaṃ snehapānasya samyagyogātiyogalakṣaṇam|
Ā. rā. anuvāsanasya samyagyogādilakṣaṇamāha-sanyāgiti|
anyadapyanuvāsanasya samyagyogalakṣaṇamāha - - - - --------------------------------------------| kiñcitkālaṃ sthito yaśca sapurīṣo nivartate||53|| sānulomānilaḥ snehastatsiddhamanuvāsanam| --------------------------------------------|54|
Sa. caśabdaḥ pūrvoktaṃ samyagyogalakṣaṇaṃ samuccinoti| kiñcit-alpamātraṃ, kālaṃ koṣṭhābhyantare sthitaḥ san saviṭkaḥ sānuguṇapavano nivartate-niḥsarati, yaḥ sa evaṃbhūtaśca snehaḥ, tatsiddhaṃ-abhimatakāri, anuvāsanam| uktaṃ vyastaṃ samastaṃ cedaṃ siddhānuvāsanalakṣaṇam|
Ā. rā. prayogāvṛtti(snehātideśa) janyaṃ samyagyogalakṣaṇamuktvā samprati [anuvāsite viśeṣaṃ samyak ] yoga [lakṣaṇa] māha-kiñcitkālamiti|
--------------------------------------------| ekaṃ trīn vā balāse tu snehabastīn prakalpayet||54|| pañca vā sapta vā pitte, navaikādaśa vā'nile| punastato'pyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ||55||
Sa. snehabastīn-anuvāsanāni, ekaṃ trīn vā śleṣmavikāre prakalpayet| kārye kāraṇopacārādevamuktam| evamagre'pi cintyam| pitte pañca snehabastīnathavā sapta dadyāt| nava ekādaśa vā vāyau dadyāt| tataḥ punarapyayugmān-viṣamāneva, snehabastīn dadyāt| tataḥ punarapyāsthāpanaṃ dadyāt| ayugmavacanaṃ cedaṃ bāhulyenāyaṃ vyavahāro yukta iti pratipādayitum| vātottarasya tu yugmā api deyā eva| tathā cādhunaivābhyadhāyi (ślo. 34) - "ato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||" iti|
Ā. rā. anuvāsanāvṛttau doṣabhedena saṅkhayānuamamāha-ekaṃ trīniti| punaḥpunarāvṛttāvayameva saṅkhyāniyama ityāha-punastata iti| ayugmān-viṣamasaṅkhayān| tattadāvṛttipūrtau madhye madhye nirūhaḥ kārya ityāha-punarāsthāpanamiti|
kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt| --------------------------------------------|56|
Sa. kṛtāsthāpanasya ca pathyaṃ śleṣmapittapavaneṣu yathāsaṅkhyaṃ yūṣādibhiḥ sahānnamupayoktavyam|
Ā. rā. āvṛttau kriyamāṇāyāṃ doṣabhedena pratyaṃha bhojanamāha-kaphapittānileṣviti|
--------------------------------------------| vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ||56|| bastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ| --------------------------------------------|57|
Sa. bastiḥ-nirūhaḥ, [anile-vātaviṣaye, vātaghnauṣadhāni-daśamūlādīni, teṣāṃ niṣkvāthaḥ trivṛtāsaindhavairyutaḥ, tathā ] snigdho madhurāmloṣṇarasayuktaḥ pavane hitaḥ|
Ā. rā. vāte nirūhaṃ prati viśeṣamāha-vātaghnauṣadheti| vātaghnauṣadhaṃ-bhadradārvādi| eka iti puṭāpekṣayā na tu prayogāpekṣayā|
--------------------------------------------| nyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57|| pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau| --------------------------------------------|58|
Sa. pitte madhuraśiśirau saghṛtadugdhekṣurasamadhū dvau bastī hitau|
Ā. rā. pitte nirūhaṃ prati viśeṣamāha-nyāgrodhādīti dvitvaṃ pūrvavat|
--------------------------------------------| āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58|| rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe| --------------------------------------------|59|
Sa. tathā, āragvadhendrayavetyādikaṣāyavatsaṃkamūrvetyādikaṣāyābhyāṃ (hṛ. sū. a. 15, ślo. 17 ślo. 33) yuktā rūkṣā mākṣikagomūtrābhyāṃ sahitāstīkṣṇādiguṇayuktāstrayo bastayaḥ kaphe hitāḥ|
Ā. rā. kaphe nirūhaṃ prati viśeṣamāha-āragvadhādīti| tritvaṃ pūrvavat|
--------------------------------------------| trayaste sannipāte'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt||59||
Sa. sannipāte'pi traya eva bastayo hitāḥ| yasmātte doṣān-trīn, krameṇa parākurvanti|
Ā. rā. sannipāte trīṇyeva puṭānītyata āha-trayaśceti| vātapitte vātakaphe pittakaphe tūktanyāyādeva dvau|
tribhyaḥ paraṃ bastimato necchantyanye cikitsakāḥ| na hi doṣaścaturtho'sti punardīyeta yaṃ prati||60||
Sa. ata eva hetostribhyo bastibhyaḥ paramapare bhiṣajo nirūhaṃ necchanti| yatastrayo doṣāstribhirbastibhirnivartitā iti| caturtho doṣo na vidyate, yaṃ lakṣīkṛtya bhūyaścaturthaḥ puṭako dīyate|
Ā. rā. uktaniyamasya matāntaratvamāha-tribhyaḥ paramiti| ataḥ-yataḥ kramāddoṣān ghnanti| nanu, raktaṃ caturyo doṣo'stītyata āha-na hīti| raktasya dūṣyatvānna doṣatvam|
utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt| tridhaiva kalpayedvastimityanye'pi pracakṣate||61||
Sa. anye'pi vaidyāstridhaiva bastiṃ kalpayediti jagaduḥ| ekaṃ basti doṣāṇāmutkleśanam, anyaṃ dvitīyaṃ basti doṣāṇāṃ śuddhikaram, anyaṃ tṛtīyaṃ basti doṣāṇāṃ śamanam| kramāditi anayā yuktyā trividho bastiriti manyante|
Ā. rā. tribhyo nyūnatā'pi na kāryeti matāntaravāha-utkleśanamiti|
| tatra kiṃ kriyatām ? ityāha - - - -] doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet| --------------------------------------------|62|
Sa. tadatra doṣabheṣajadeśasātmyādivaśāt sarvamapyetat pramāṇīkāryam|
Ā. rā. matayorviṣayavyavasthāmāha-doṣouṣadhādīti| doṣādhikye ouṣadhamṛdutve balādhikye ca puṭādhikyam, vipaye nyūnatrapityarthaḥ|
atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - - --------------------------------------------| samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||62||
Sa. samyaṅnirūḍhalakṣaṇamasambhāvya-asampādya, na nivartayet,-bastidānaṃ kārayedeva|
Ā. rā. svamatamāha-samyagiti| yāvadbhiḥ samyavogastāvanti puṭāni kuryādityarthaḥ|
idānīṃ karmakālayogākhyān bastiviśeṣānāha - - - - prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||63||
Sa. prāk-pūrvaṃ, ekaḥ snehabastiḥ| ante-avasāne, pañca snehāḥ| tathā, nirūhā dvādaśa sahānuvāsanāḥ| ityevaṃ triṃśadbastayaḥ "karma" iti gaditāḥ|
Ā. rā. karmabastyākhyaṃ prayogamāha-prāksneha iti| snehaḥ-anuvāsanaḥ|
kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāk sneho'nte trayastathā| ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ-------------------------|64|
Sa. pañcadaśa bastayaḥ "kālaḥ" ucyate| katham ? ityāha-ekaḥ pūrvaṃ snehaḥ| tathā, ante trayaḥ snehāḥ| tathā, ṣaṭ snehāḥ pañcabhirbastibhirantaritā iti|
Ā. rā. kālabastyākhyaṃ prayogamāha-kāla iti| pañcabastyantaritāḥ ṣaṭ snehāḥ|
--------------------------------------------| ----------------------yogo'ṣṭau bastayo'tra tu||64|| trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau| --------------------------------------------|65|
Sa. "yogaḥ" aṣṭau bastayaḥ| katham ? ityāha-trayo nirūhāḥ, trīṇi cānuvāsanāni, tathā''dyantayordvau snehabastī, iti|
Ā. rā. yogabastyākhyaṃ prayogamāha-yogo'ṣṭāviti|
--------------------------------------------| snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevāti śīlayet||65|| utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam| --------------------------------------------|66|
Sa. snehabastimathavā nirūhamekameva kevalamatiśayena na śīlayet| yataḥ snehādatisevitāt utkleśāgnimāndye jāyete| nirūhādatisevitāt pavanādbhayaṃ jāyate|
Ā. rā. prayoganiyame yuktimāha-snehabastimiti| prayogātikrame doṣamāha-utkleśāgnivadhāviti|
--------------------------------------------| tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||
Sa. tasmātkāraṇāt nirūḍho naraḥ snehanārhaḥ syāt| anuvāsitaśca puruṣo nirūhaṇārho bhavet|
Ā. rā. prayogāntarakalpanārthaṃ niyamatātparyamāha-tasmāditi|
snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit| --------------------------------------------|67|
Sa. evaṃ-pūrvoktayā, snehaśodhanayuktyā bastikarma sevitaṃ trīn doṣān jayati|
Ā. rā. prayogamasya phalamāha-snehaśodhanayuktyeti| snigdhasya śodhanaṃ, śuddhasya snehanaṃ, snigdhasya punaḥ śodhanāmityādi-yuktiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate| vidhinā nā yathoktena sa bhavedajaro'rujaḥ| sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmā'maraprabhaḥ| vājisyado nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||" iti|
adhunā mātrābastiṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------| hrasvayā snehapānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ||67|| mātrābastiḥ smṛtaḥ snehaḥ-------------------| --------------------------------------------|68|
Sa. hrasvayā-yāmadvayajaraṇalakṣaṇayā, snehapānamātrayā samaḥ-tulyo, yojitaḥ sneho mātrābastisaṃjñaḥ smṛtaḥ, sadvaidyairiti śeṣaḥ| anyaistvanyathā snehamātroktā| yathā-"ṣaṭpalā tu bhavejjyeṣṭhā, tripalā madhyamā bhavet| kanīyasyadhyarddhapalā tridhāmātrā'nuvāsane||" iti|
Ā. rā. mātrābastyākhyamanuvāsanamāha-hasvayeti| hasvayā-yāmadvayapariṇāminyā|
------------------------śīlanīyaḥ sadā ca saḥ| bālavṛddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68|| vātabhagnābalālpāgninṛpeśvarasukhātmabhiḥ| doṣaghno niṣparīhāro balyaḥ sṛṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||
Sa. sa ca-mātrābastiḥ, bālādibhiḥ satatameva śīlayitavyaḥ| sa ca śīlito doṣāpahaḥ, tathā niṣparīhāraḥ-aniyantraṇo, balāya hito, nirgatapurīṣādikaḥ, sukhakārī ca|
Ā. rā. mātrābastorviṣayamāha-śīlanīya iti| adhvādiṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāvān| mātrābasteḥ phalamāha-doṣaghna iti| sukho-vyāpadrahitaḥ|
bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādbastimuttaram||70||
Sa. bastisthāne rogeṣu narāṇāmityarthāllabhyate| "nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca" ityukteḥ| dve vā trīṇi vā dvitrāṇi, dvitrāṇi ca tānyāsthāpanāni ca dvitrāsthāpanāni, taiḥ śuddhā dvitrāsthāpanaśuddhāḥ, tebhyo narebhyaḥ strībhyaścottarabastiṃ dadyāt| pumānstriyetyekaśeṣaḥ| gudāduttareṇa mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ|
Ā. rā. uttarabasterviṣato viṣamāha-bastāviti| bastou-mūtrāśaye, narāṇām| nārīṇāṃ tu bastou yonou garbhāśaye ca|
atha netrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam| vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam||71|| siddhārthakapraveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham||72||
Sa. tannetraṃ-uttarabastiyantrakaṃ, āturāṅgulapramāṇena dvādaśāṅgulam, dairghyeṇetyarthādeva pratīyate| puruṣāṇāmevaitaditi vedyam| strīṇāṃ hi vakṣyati (ślo. 79) - "netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ" iti| tacca vṛttaṃ-vartulam| tathā, gopucchākṛti| tathā, mūle madhye cotpāditakarṇikam| tathā, siddhārthakaḥ praviśatyasminniti siddhārthakapraveśaṃ, tādṛśamagraṃ-prānto, yasya-netrasya, tat siddhārthakapraveśāgram| tathā, ślakṣṇaṃ-atikomalam| tathā, hemādijam| ādiśabdena dhātvādayaḥ prāguktā (ślo. 9 ṭī.) gṛhyante| tathā, kundakaravīrajātīpuṣpavṛntasadṛśaṃ dṛḍhaṃ ca| aśvamāraḥ-karavīraḥ|
Ā. rā. uttarabasternetramānamāha-āturāṅgulamāneneti|
tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā| --------------------------------------------|73|
Sa. tathā, tasya-netrasya, bastirmṛdulaghuḥ, 'yojyaḥ' iti śeṣaḥ| mātrā śuktiḥ-karṣadvayam, 'snehasya' iti śeṣaḥ| vikalpya vā-vayobaladehasattvasātmyādivaśānnirūpya vā, mātrā kāryetyarthaḥ|
Ā. rā. uttarabastou bastimāha-tasyeti| uttarabastermātrāmāha-mātra śuktiriti| śuktiprayanta palam| vikalpya-doṣādyapekṣayā nyūnamadhikaṃ vā|
--------------------------------------------| atha snātāśitasyāsya snehabastividhānataḥ||73|| ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau| hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ srotoviśuddhaye||74|| sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe'nusevani| āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ||75|| pīḍite'ntargate snehe snehabastikramo hitaḥ| --------------------------------------------|76|
Sa. atheti maṅgale| asya-rogiṇo nirūhavatkṛtamaṅgalasya| tathā, pūrvaṃ snātaḥ paścādaśitaḥ, tasya| kathamaśitasya ? snehabastividhānataḥ| tṛtīyārthe tasiḥ| snehabastau yādṛśa āhāro vihitastena kṛtabhojanasyetyarthaḥ| tathā, ṛjoḥ-spaṣṭaṃ sthitasya| tathā, sukhenāsīnasya| kva ? pīṭhe,-āsane| kimbhūte ? jānutulye| tathā, mṛdau-akaṭhine ca| tathā, śiśne prahṛṣṭe-stabdhe, tathā ṛjau,-spaṣṭaṃ kṛtvā sthite sati, śanaiḥ-na tvarayā, sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet-praveśayet| sthūlāyāṃ tatra kṣatakaraṇāt| praveśayogāt tayā-śalākayā, śuddhe meḍhre sati, anusevani-sevanīmanulakṣīkṛtya, āmeḍhrāntaṃ netraṃ praṇayet| ṣaḍaṅgulaṃ prāyeṇa praveśayedityarthaḥ| katham ? gudavanniṣkampam| tato-niṣkampasthāpanādanantaraṃ, pīḍite puṭake, snehe cāntaḥpraviṣṭe sati, anuvāsanakramo hitaḥ-pāṇinā tāḍayet sphijau| tatpārṣṇibhyāṃ" ityādikaḥ|
Ā. rā. uattarabasttervidhimāha-atheti| tayā-śalākapā, śuddhastrotasi meḍhre sevanyanusāreṇa netraṃ praṇayet| tataḥ snehaṃ phīḍite'nugate ca anuvāsanoktaḥ kramaḥ kāryaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghamāmṛjum|" ityadhikam|
------------------------------------------------------| bastīnanena vidhinā dadyāttrīṃścaturo'pi vā||76|| anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet| ------------------------------------------------------|77|
Sa. trīn caturo vā bastīnanena vidhānena dadyāt| śeṣaṃ [ sarvameva ]-vidhiparihārādi samyagdattavyāpadādikaṃ, asya-uttarabasteḥ, anuvāsanasyeva nirūpayet| yaduktaṃ kharanādena-"yathāśeṣaṃ praveśyāntaḥ snehasyārddhapalaṃ nayet| pratyāgate dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā pradāpayet|| sa cedanuvasettatra syātkriyeyaṃ viśeṣataḥ| pippalyāragvadhāgāradhūmavatsakasaindhavaiḥ|| mūtrāmlapiṣṭairgulikāḥ sarṣapāmāṣasannibhāḥ| chāyāsu śuṣkāstāḥ śiśne dadyātsarṣapasannibhāḥ|| pūrvaṃ, māṣopamāḥ paścāttābhiḥ snehaṃ samānayet| snehe pratyāgate ca syādānuvāsaniko vidhiḥ||" iti|
Ā. rā. uttarabastyāvṛttau saṅkhyāmāha-bastīniti| ajarabastāvanuktamouṣadhakalpanādikamanuvāsanavatkāryamityāha anuvāsanavaditi|
evam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṃ vakti - - - - ------------------------------------------------------| strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ||77|| vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyate| yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare||78||
Sa. lalanānāmṛtukāla evārtavakālaḥ-"ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ. śā. a. 1|27) ityādinoktaḥ, tatra ṛtau yoniḥ kartā uttarabastisvabhāvaṃ snehaṃ gṛhṇāti| kutaḥ ? apāvṛteḥ,-apāvaraṇāt kāraṇāt| anyadā tu saṃvṛtatvāt na snehamādatte garbhavat| tasmāddhetostadā-ṛtukāle vidadhīta, prakṛtatvāduttarabastim| atyante-ātyayike vyādhau, anṛtāvapi vidadhīta| tamevātyayaṃ darśayati-yonītyādi| yonivibhraṃśaḥ-uttare (a. 33|40) vakṣyamāṇaḥ, yoniśūlo-yonirujā, teṣu| tathā, yonivyāpattau| tathā, asṛgdare,-raktapittaṃ yonimukhenāgacchat strīṇāmasṛgdaramucyate| eteṣu rogeṣūttarabastimātyayikatvādanṛtāvapi dadyāt|
Ā. rā. strīṇāmatturabastikālamāha-strīṇāmiti| gṛhṇātyauṣadhamiti śeṣaḥ| apāvṛteḥ-vivṛtvān| ātyayike tu vydhāvanṛtāvapi vidadhīta|
athātra tu netrasya pramāṇamāha - - - - netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅulam| apatyamārge yojyaṃ syād hyaṅgulaṃ mūtravartmani||79|| mūtrakṛcchravikāreṣu, bālānāṃ tvekamaṅgulam| ------------------------------------------------------|80|
Sa. daśāṅgulapramāṇaṃ dairghyeṇa| tathā, mudgaḥ praviśatyasminniti mudgapraveśaṃ tadivāgraṃ [ mudga ] praveśāgramiti vedyam, antalopākhyayā tantrayuktyā| vṛttagopucchākārādi śeṣaṃ pūrvoktamatra vedyam| puṣpavṛntopamatvaṃ tvatra na yujyate| yato mūtrasrotaḥ pariṇāhametadvidhātavyam| puruṣe striyāṃ caivaprakāram| yaduktaṃ muninā (ca. si. a. 9|54) - "[ puṣpanetraṃ ca haimaṃ syātsūkṣmamauttarabastikam| jātīpuṣpasya vṛntena samaṃ gopucchasaṃsthitam|| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam| ] puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam|| mūtrasrotaḥpariṇāhaṃ" iti| taccaturaṅgulaṃ yāvat praveśyam| caturaṅgulāccordhvaṃ karṇikā kāryā| adhikapraveśanivāraṇārtham, na tu mehananetra iva madhyakarṇiketi| ayamartho'tra sākṣānnopātto gamyamānatvāt| ata eva tatpraveśapramāṇamāha-caturaṅgulamapatyamārge yojyaṃ syāditi| apatyamārga ityanena strī garbhagrahaṇaprasavādisamarthā sūcyate| evaṃvidhāyāḥ striyaścaturaṅgulaṃ praveśayitavyamiti| mūtravartmani hyaṅgulaṃ yojyam| yā strī suratavyavahāragarbhagrahaṇayogyā, athavā yā bālā-aprauḍhā, tasyā yoniḥ-kevalaṃ mūtrasyeva mārgaḥ, tasyā netraṃ hyaṅgulaṃ praveśyam| ata ūrdhvaṃ tu praveśāttāsāṃ māṃsakṣatiḥ syāt| keṣu rogeṣu ? mūtrakṛcchravikāreṣu| bālānāṃ tu strīṇāmekamaṅulaṃ praveśyam|
Ā. rā. strīṇāṃ rogabhedena yantrabhedaṃ mārgabhedaṃ cāha-yonivibhraṃśeti| yonivibhraṃśādiṣu daśāṅgulaṃ mudgavāhicchidraṃ netraṃ kṛtvā, apatyāmārge caturaṅgulaṃ praveśayet| mūtrakṛcchreṣu tu mūtramārge dvyaṅgulaṃ praveśayet| bālānāṃ tu strīṇāmekāṅgulaṃ mūtramārge praveśayet| praveśāvadhau karṇikā kāryetyarthasiddham|
------------------------------------------------------| prakuñco madhyamā mātrā. bālānāṃ śuktireva tu||80||
Sa. strīṇāmuttarabastau snehasya prakuñco madhyamā mātrā,-nottamā kaniṣṭhā vā| bālānāṃ tu śaktireva madhyamā mātrā snehasya|
Ā. rā. strīṇāmuttarabastau mātrāmāha-prakuñcā iti|
adhunottarabastyavasthānaṃ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet||81|| bastīṃstrirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivarddhayan| tryahameva ca viśrabhya praṇidadhyātpunastryaham||82||
Sa. uttānāyāḥ-na tvavāṅmukhyāḥ pārśvasthitāyā vā, śayānāyāḥ-na tvāsīnāyāḥ, tathordhvajānvāḥ, bastīn tricaturānahorātrāt yojayet| kiṃ kṛtvā ? sakthinī saṅkocya| anuvāsane tveka eva bastirahorātreṇa yojya ityasya bhedaḥ| evaṃ tryahaṃ bastidānaṃ kāryam, na tvatrānuvāsanavat tryahe pañcame vā'hanīti| kiṃ kurvan ? snehamātrāṃ yathāsvamardhakarṣādikrameṇa varddhayan| tryahameva ca viśramya-trīṇi dināni vilambya ca, punaḥ-pūrvoktenaiva prakāreṇa, [ tryahaṃ ] praṇidadhyāt-kuryāt| eṣa eva ca nyāyo meḍhre'pi yojyaḥ, tajjātīyatvādasyārthasya| ata evānte'yamupadiṣṭa ubhayasambandhārtham|
Ā. rā. strīṇāmuttarabastividhimāha-uttānāyā iti| strīṇāmuttarabastoāvāvṛttikramamāha-trirātramiti| evaṃ-prathamadinavat, bastīn yojayet| snehamātrāṃ ca dine dine varddhayet| tatastridinaṃ viśramya punastridinaṃ yojayet|
yuktyoktamevāmumarthaṃ saṅkṣepasaṅgrahārthaṃ punarāha - - - - pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ||83||
Sa. uttamaśuddhyā śuddhe vamite pakṣādanantaraṃ virekaḥ kāryaḥ| yasmāt pravarayā śuddhyā śuddhe suvamite peyādikrameṇa saptāhāt prakṛtibhojanāpattiḥ| tataḥ saptāhenaikāntarānuvāsanadānena snigdhasya vireka iti pakṣeṇaiva yujyate| tataḥ-anantaraṃ, pakṣātparato nirūhaḥ| yataḥ kṛtavirekasya saptāhāt prakṛtibhojanāpattau snehanārthamanuvāsanenaikāntaritena snigdhasya nirūho yujyata iti pakṣeṇaiva yuktaḥ| nirūḍhaśca sadya evānuvāsyaḥ| tathā ca prāgabhyadhāyi (ślo. 52) - "atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet|" iti| virecitaḥ saptarātrādūrdhvamanuvāsyaḥ| yataḥ saptāhena prakṛtibhojanāpattiḥ, tataḥ snehanārthamanuvāsanaṃ yuktam|
Ā. rā. vamanādīnāmantaramāha-pakṣāditi| nirūhānuvāsanayorbhojanamevāntaram| anuvāsananirūhayostu ñcame'tha tṛtīye vā divase" iti (ślo. 36) prāgukam|
nanu, doṣāṇāṃ dhātūnāṃ ca snehasvedābhyāmekalolībhāvāt kathaṃ bastirdoṣāneva nirharet na dhātūn ? ityetaccodyaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa parijihīrṣuridamāha - - - - yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||84||
Sa. kusumbhakuṅkumādiyuktājjalādyathā paṭo-vāso, rāgaṃ haret-gṛhṇīyāt, na kusumbhādikam| tathaiva dravīkṛtāt kāyāddoṣadhātūnāmekalolībhāve'pi bastirdoṣānnirharate, na dhātūn|
Ā. rā. śuddhāśuddhasamparke'pyaśuddhameva bastirtirharedityāha-yathā kusumbhādiyutāditi| dravīkṛtāt-snehādi drāvitaadoṣadhātumalāt|
adhunā vāyoḥ svarūpaṃ prathayan bastiṃ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||85|| viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhaṃsya śamāya nyāya- dbastervinā bheṣajamasti kiñcit||86|| tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsā'pi ca bastirekaiḥ| ----------------------------------- ---------------------------------------------|87|
Sa. sakthinī dve dvau bāhū iti śākhāḥ, tāsu gatāḥ-tata utpannāḥ| evaṃ koṣṭho-mahāsrotaḥ, tatra gatāḥ-koṣṭhagatāḥ| tathā, marmāṇi ca ūrdhvaṃ ca sarve cāvayavāśca marmordhvasarvāvayavāḥ, teṣāmaṅgaṃ, tatra jātā marmordhvasarvāvayavāṅgajāḥ| tatra marmāṇi-marmavibhāge (hṛ. śā. a. 4) vakṣyante| ūrdhvaśabdenordhvajatru gṛhyate, tatra jātā ūrdhvāṅgajāḥ,-mukharogādayaḥ, sarvāṅgajāḥ-jvarādayaḥ, avayavajāḥ-śvitrādayaśca, ye rogā vidyante teṣāṃ janmani-utpattau, vāyoraparaḥ kaścidapi heturnāsti| katham ? paraṃ,-atiśayena| kiñcinmātreṇānubalabhāvena pittaśleṣmāṇāvapi hetū bhavata eva| yathā,-pāmākaṇḍvādīnām| avayavagrahaṇenaivordhvagrahaṇe labdha ūrdhvagrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham| yathā,-brāhmaṇā āyātā vasiṣṭho'pyāyāta iti| etadevādhikṛtya vakṣyamāṇāḥ pañca vidhayaḥ sakalamevottaraṃ ca tantraṃ pradhānam| tasmātpradhānā ūrdhvāṅgajāḥ| nanu, kuto hetormaruta eteṣu kāraṇatvamityāha-viḍityādi| viṭ ca śleṣmā ca pittaṃ ca viṭśleṣmapittāni, tānyādiryeṣām| ādiśabdena mūtrasvedādiparigrahaḥ| ete'pi hi śarīramalinīkarānmalāḥ, teṣāmuccayāḥ-sañcayāḥ, teṣāṃ sa vāyuryasmādvikṣepasaṃhārakaraḥ-vikṣepaśca saṃhāraśca vikṣepasaṃhārau, tau karotīti| "kṛño hetutācchīlya" ityādinā hetau ṭaḥ| vikṣepasaṃhārakaraṇaheturityarthaḥ| tasya kriyāvattvāt| vāyuśca śeṣadoṣābhyāṃ na kadācidvikṣipyate saṃhriyate vā| tayorniṣkriyatvāt| tasya ca vāyoḥ pravṛddhasya śamanārthaṃ bastimantareṇāparaṃ bheṣajaṃ nāsti| snehasvedādikaṃ tu vidyamānamapi na tathā samartham, ityagaṇyatvāttadavidyamānamucyate| tasmāt-doṣapradhānasya pavanasya śamanārthātkāraṇāt, bastiścititsārddha iti kathitaḥ| ekaiścācāryairniravaśeṣā'pi cikitsā bastiḥ pradiṣṭaḥ| nanu, " caturṇāṃ bhiṣajādīnāṃ" (ca. sū. a. 9|5) ityādilakṣaṇā cikitsā| tatkathaṃ tasyā bhāgakalpanā kartuṃ yujyate ? na ca sarvā cikitsā bastiriti vaktuṃ śakyate, śeṣacikitsāśāstravistarasthānarthakyaprasaṅgāt| tasmādetadayuktamivābhāti| atrocyate| vāyuvikārā aśītiruktāḥ| pittaśleṣmavikārāśca ṣaṣṭiruktāḥ| tatra vātavikārāṇāṃ pradhānopakramo bastiḥ, tasmāccikitsārdho bastiḥ kāryadvāreṇoktaḥ| athavā mārutaṃ pittaśleṣmaviṭsahitaṃ bastiḥ samūlamevāpakarṣatītyuktatvāt sarvaiva cikitsā kāryadvāreṇa bastirekairupadiṣṭaḥ| anyatrāpi caivaṃprāyo nirdeśaḥ kṛta evācāryaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 29|140) - "yānīha karmāṇyuktāni visarpavinivṛttaye| ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||" iti| 'cikitsārddhaṃ' ityayaḥ tu pāṭho na yukta eva| arddhaśabdasya hi samapravibhāga eva napuṃsakatvam| na cātra samapravibhāgo gamyate| tasmānnapuṃsakatvamatrānyāyyam|
Ā. rā. baste sarvottamatve yuktimāha-śākhāgatā-śākhāgatā iti| sarveṣāṃ rogāṇāṃ vāyureva kāraṇam| yasmāt pittaśleṣmaṇorapi itaramalavat sa eva kṣobhakaḥ| tasya cātivṛddhasya bastirevouṣadham| tasmādasau cikitsārddhamuktaḥ, apradhānasyāpi pittādeḥ pṛthak cikitsāṃ manvānaiḥ| eke tu tathā'manvānāḥ kṛtsnā'pi cikitsā bastirityāhuḥ|
--------------------------------------- ---------------------------------| tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvena śirāvyadho'pi|87| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃtitamo'dhyāyaḥ|19|
Sa. na kevalaṃ bastiḥ, yāvacchirāvyadho'pi cikitsārddhaḥ sarvā vā cikitsetyupadiṣṭaḥ| kutaḥ ? nijetyādinā| nijāḥ-vātādisamutthāḥ, āgantavo-viṣavahnyādisamutthāḥ, nijāścāgantavaśca te ca te vikārāśca nijāgantuvikārāḥ, tānkartuṃ śīlaṃ yasya tannijāgantuvikārakāri, tacca tadraktaṃ ca nijāgantuvikārakāriraktaṃ, tasyauṣadhatvena| tatra visarpavidradhiprabhṛtirogaviśeṣopaśamakaraṇāccikitsārddhaḥ śirāvyadha upaviṣṭaḥ| tathā, apare'ti ye rogāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣādyairapyupakramairanupaśāntāḥ, te'pi śirāvyadhasādhyāḥ| ata eva sarvā'pi cikitsā śirāvyadha ukta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||
Ā. rā. śirāvyadho'pi bastitulya ityāha-tatheti| nijānāmāgantūnāṃ ca yatkāraṇaṃ raktaṃ tadouṣadhatvāt śirāvyadho'pi bastivat| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| bastikarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||