20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - 00000
pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - - athāto nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate| nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tadvyāpya hanti tān||1||
Sa. jatru-vakṣoṃsayoḥ sandhiḥ| jatruṇa ūrdhvamūrdhvajatru| mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ| tatra vikārā ūrdhvajatruvikārāḥ, teṣūrdhvajatruvikāreṣu-śirorogādiṣu viṣaye, vamanaśirāvyadhādayo'pīṣyanta eva| viśeṣaṇa tu nasyamiṣyate| nāsāyāṃ kriyat iti nasyam| nāsikāyāḥ "paddanna" iti nasādeśaḥ| nanu, kimiti nasyameteṣu rogeṣu viśeṣeṇeṣṭam ? ityāha-nāsā hītyādi| yasmāt ghrāṇaṃ śirodvāram| tena dvāreṇa śrotraśṛṅgāṭakaprāptamūrdhvaṃ netrakaṇṭhādiśirāmukhānupraveśena, tat-śiro, vyāpya tām-vikārān hanti|
Ā. rā. nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte atheti| tatra nasyaviṣayamāha-ūrdhvajatruvikāreṣviti| viśeṣāditivacanāditareṣvapi| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"nāsayā praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyaṃ nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate| nāsā hi śiraso dvāram| tatra niṣecitamauṣadhaṃsrotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya, vyāpya ca mūrddhānaṃ netraśrotrakaṇṭhādiśirāmukhāni ca, muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrddhvajatraugatāṃ vaikārikīmaśeṣāmāśu doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati|" iti|
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tridhā'pi tat| -----------------------------------------------------|2|
Sa. tat-nasyaṃ, virecanabṛṃhaṇaśamanākhyabhedena tridhā syāt|
Ā. rā. [nasyabhedānāha-virecanamiti|] virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ceti trividhaṃ nasyam|
tatra pūrvaṃ virecanākhyasyopayogamāha - - - - -----------------------------------------------------| virecanaṃ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmaye||2|| śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase| -----------------------------------------------------|3|
Sa. śiraḥśūlādiṣu virecanaṃ nasyamiṣyate| apasmāro yadyapyūrdhvajatrusthito na bhavati, tathā'pi virecananasyena śāmyatīti tadupādānam| upalakṣaṇaṃ cedam| kaphajeṣu prasekāsyavairasyagandhājñānādiṣvapi virecanameva hitam|
Ā. rā. tatra virecanasya viṣayamāha-virecanamiti| jāḍyaṃ-śirasaḥ| syando-netrakopaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"upadehakaṇḍūstambhasrāvaprasekavairasyārocakasvarabhedagandhājñānārbudadadrukoṭhādiṣu śleṣmajeṣu" iti|
-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye||3|| nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchrabodhe'vabāhuke| -----------------------------------------------------|4|
Sa. vātodbhavaśūlādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ hitam| sūryāvartaḥ-śirorogaviśeṣaḥ| kṛcchrabodhaḥ-kṛcchronmīlanam| avabāhuko-vātavyādhiviśeṣaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇanasyasya viṣayamāha-bṛṃhaṇamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 29)| "ardhāvabhedakakṛmiśirorogākṣisaṅkocaspandanatimiradantakarṇaśūlanādamanyārogāpatānakanidrānāśādiṣbanilottheśu" iti|
-----------------------------------------------------| śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu||4||
Sa. nīlikādiṣu śamanaṃ nasyaṃ hitam| nīlikāvyaṅgau-kṣudrarogeṣu (hṛ. u. a. 31|28) vakṣyamāṇau| keśadoṣaḥ-keśaśātaḥ|
Ā. rā. śamananasyasya viṣayamāha-śamanamiti| akṣirājayaḥ-cakṣuṣi rekhākārāḥ śirāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "akālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktapittādiṣu" iti|
yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ| kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi||5||
Sa. ye ye snehā yathāsvaṃ taiḥ| kimbhūtaiḥ ? yogikaiḥ,-yogārhaiḥ sarṣapatailādibhiḥ, na tu ghṛtādibhiḥ| tathā, yathāsvaṃ-marīcaśuṇṭhyādibhiḥ, prasādhitaiḥ-saṃskṛtaiḥ| tathā, kalkakvāthasvarasādibhiśca yathāsvaṃ kaphaghnairgirikarṇikādijaiḥ sādhitaṃ, ādyaṃ-virecanākhyaṃ nasyaṃ, bhavati| na kevalametairyāvanmākṣikādibhiśca| āsavo-madyaviśeṣaḥ|
Ā. rā. virecananasyasya dravyāṇyāha-yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yo yasyocitaḥ snehaḥ, tena| yathāsvaṃ-yadyasyocitamauṣadhaṃ, tena| sādhitaiḥ snehaiḥ kalkaiḥ kvāthaiśchūrṇādibhiścha| ādyaṃ-virecanam| paṭu-saindhavam| saṅgrahe tu (sū. a. 29)- "tatra bhīrustrīkṛśasukumāreṣu snehaḥ| galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakṛmiśirorogākṣispandanatimirakṛcchraviṣābhipannābhiṣyannasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu śeṣāḥ| teṣveva ca bhūyasi doṣe śīghrakāriṇī ca cūrṇaḥ| sa hi nāsāyāmāvegakarataro bhavati|" iti|
bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛk''kapurairapi| śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā||6||
Sa. bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ dhanvotthamāṃsodbhavarasaiḥ syāt| tathā, asṛjā-raktena, dhanvotthenaiva| tathā, khapuraiḥ-niryāsaviśeṣaiḥ| apiśabdādanyairapi pūrvoktaiḥ snehairatīkṣṇairbṛṃhaṇaṃ bhavati| śamanaṃ nasyaṃ pūrvoktairatīkṣṇaiḥ snehairghṛtādibhistathā māṃsarasādibhiryojayet| tathā, kṣīreṇa jalena ceti| suśrutastu spaṣṭataramuvāca (ci. a. 40|22)- "tattu nasyaṃ deyaṃ vātābhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsāroga mukhaśoṣeṣvakālajavalīpalitaprādurbhāve dāruṇaprabodhe vātapaittikeṣu cānyeṣu mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti| śirovirecanaṃ śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāṃ nidrābhibhūtānāṃ śirogauravaśūlapīnasārddhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣu cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti|" tathā-"samyagviśuddhe śirasi sarpirnasto niṣecayet| avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyandasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyāt, śirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca| cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet| śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt| kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām| śṛutāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ||" iti|
Ā. rā. bṛṃhaṇamiti| asṛk-rudhiram| khapuro-niryāso mocarasādiḥ| apiśabdāt bṛṃhaṇadravyasādhitasnehādibhiścha| śamananasyasya dravyāṇyāha-śamanamiti| pūrvaiḥ-dhanvamāṃsarasādibhiḥ śamanauṣadhasādhitasnehādibhiścha|
adhunā'nyānapi nasyaviśeṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā| kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharecanaḥ||7|| dhmānaṃ virecanaścūrṇo-----------------------------| -----------------------------------------------------|8|
Sa. atra-eṣu nasyabhedeṣu madhye, marśākhyaḥ pratimarśākhyaśceti sneho dvidhā-bhedadvayena bhavati| katham ? mātrayā,-mātrābhedena, na tu vastubhedena| kalkādyairityādi| turavadhāraṇe bhinnakramaḥ| kalkādyairevāvapīḍaḥ, na snehenāpi| sa cāvapīḍaḥ, tīkṣṇaiḥ-śuṇṭhyādibhiḥ kalkakvātharasādyaiḥ, na mṛdubhiḥ| mūrddharecanaḥ-śirovirecanākhyaṃ nāmāntaramasya| atīkṣṇaistu śamanasaṃjñametadvirecanaṃ nasyam| punaḥ prakārāntaramāha-dhmānamityādi| cūrṇo-marīcādibhiḥ kṛto, nāsayā praṇīyamāno virecano-bahirdoṣanirasano, dhmānaṃ-pradhmānākhyaṃ nasyaṃ syāt|
Ā. rā. marśādīn pañca nasyabhedānāha-marśaścheti| marśapratimarśau-snehasya vahutvālpatvakṛtau bhedau| avapīḍaśirovirecanau-kalkādinasyasya mṛdutvatīkṣṇatvakṛtau bhedau| virecanacūrṇakṛtaṃ nasyaṃ dhmānam-pradhamanākhyam| iti pañca|
kathaṃ punarasau nāsāyāṃ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - - -----------------------yuñjyāttaṃ mukhavāyunā| ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bheṣajagarbhayā||8|| sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati| ------------------------------------------------|9|
Sa. taṃ-cūrṇaṃ, mukhavāyunā-phūtkārākhyena, yuñjyāt-praveśayet| katham ? nāḍyā, kāraṇabhūtayā| kimbhūtayā ? ṣaḍaṅguladvimukhayā,-ṣaḍaṅgulāni yasyāḥ sā ṣaḍaṅgulā, dve mukhe yasyāḥ sā dvimukhā, ṣaḍaṅgulā cāsau dvimukhā ca ṣaḍaṅguladvimukhā, tayā| tathāvidhayā, tathā bheṣajagarbhayā-trikaṭukādicūrṇabharitayā| sa hi-cūrṇo, bhūritaraṃ-bahutaraṃ, doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati, na tathā kalkakvāthādayaḥ| tasmādvirecanākhyo'yamityarthaḥ|
Ā. rā. pradhamanasya vidhimāha-yuñjyāditi| pradhamanasya bahudoṣaharatve yuktimāha-sa hīti| cūrṇaṃ hi bahudravagrāhitvāt bahudoṣāpakarṣaṇam|
adhunā marśasnehasya parimāṇamadhikṛtyāha - - - - ------------------------------------------------| pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt||9|| yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te| marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt||10|| bindudvayonāḥ kalkādeḥ-------------------------| ------------------------------------------------|11|
Sa. pradeśinī-aṅguṣṭhasamīpajā'ṅgulī, tasyāḥ parvadvayaṃ, tasmāt| kimbhūtāt ? pūrvaṃ bhagnaṃ paścātsamuddhṛtaṃ, tasmāt magnasamuddhṛtāt tarjanīparvadvayāt yāvatparimāṇaṃ patati, asau binduḥ, 'ucyate' iti śeṣaḥ| te-bindavo, yathāsaṅkhyaṃ marśasya daśotkṛṣṭā mātrā, aṣṭau madhyamā mātrā, ṣaṭ kaniṣṭhā mātrā| tā eva kramānmātrā bindudvayenonāḥ kalkasvarasādeḥ| tenāṣṭau bindava uttamā mātrā, ṣaṇmadhyamā, catvāraḥ kaniṣṭhā, ityavatiṣṭhate| yāvaditi yatparimāṇamasyeti| yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup, ā sarvanāmna ityākārādeśaḥ|
Ā. rā. marśādimānajñānārthaṃ bindumānamāha-pradeśinīti| yāvatpatati tāvān binduḥ, na prathamapatita eva| marśasya mātrātrayamāha-daśāṣṭāviti| te-bindavaḥ| avapīḍaśirovirecanayormātrātrayamāha-tā eveti| bindudvayonāḥ-aṣṭaṣaṭcaturbindukāḥ|
adhunā yeṣāṃ nasyamayuktaṃ tānāha - - - - --------------------------yojayenna tu nāvanam| toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām||11|| bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām| navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām||12|| śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ-------------------|13|
Sa. toyādi pītaṃ yaisteṣām| atra "āhitāgnyāditvāt" paranipātaḥ| tathā pātumicchatāṃ nāvanaṃ-nasyaṃ, naiva yojayet| toyādipītānāṃ pātumicchatāṃ ca yojitaṃ nasyaṃ nāsāsyasyandopadehatimiraśirorogān kuryāt| bhuktabhaktasya ca doṣā ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayeyuḥ| śirobhyaktasya ca śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| śiraḥsnātasya snātukāmasya ca mūrdhni stimito doṣo jāḍyārucipīnasān| srutaraktasya ca kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca| navapratiśyāyasya srotorodhāt dṛṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikārogān| mūtritoccāritādivegārtānāṃ bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārān| sūtikāyāḥ srutaraktadoṣān| śvāsakāsinorvyādhivivṛddhim| śuddhānāṃ kṛtavamanavirecanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān| dattabastīnāṃ vivṛtasrotastayā'tivyāptyā śvāsakāsādīneva| tathā, anārtavadurdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharoga pratiśyāyārūṃṣikāḥ| eṣu ca nasyadoṣeṣu jāteṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśirovirekavakkralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīni yathāsvaṃ kuryāt| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a. 29)- "garbhiṇyāśca bhaktadveṣajvaramūrcchārddhāvabhedakāḥ syuḥ| apatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā syāt| viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet| balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā| ebhireva ca śṛutaṃ haviḥ| vātaharasiddhaśca snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam|" iti| toyapītādiṣu sadaiva kiṃ nasyaṃ na yojyam ? ityāha-anyatretyādi| ātyayike vyādhau nasyaṃ yojyameva|
Ā. rā. pītatoyādīnāṃ nasyaṃ niṣedhati-yojayediti| pātumicchatāṃ-toyādīnyeva| bhuktabhakto-bhuktavān| navapīnasaḥ-apakvapīnasaḥ| vegārtaḥ-utpannaviṇmūtrādivegaḥ| anārtavadurdine-avārṣikābhre| ātyayikāvdyādheranyatra niṣedhaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"tatra bhuktabhaktasya nasyenerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet| snehāipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopadehatimiraśirorogān| śiraḥsnātasya śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| srātukāmasya mūrddhastaimityajāḍyārucipīnasān| srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca| mūtritoccāritādivegārtānāṃ bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārāṇ| abhihatasya tīvratarāṃ rujam| kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirorogagauravakaṇḍūkṛmidoṣān| [ dattabastīnāṃ vivṛtasrotastayā'tivyāsyā śvāsa kāsādīneva| ] garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syuḥ, apatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā| sūtiyāyāḥ srutaraktoktāṇ doṣān| navapratiśyāyasya srotorodhāt duṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ| śvāsakāsinorvātavyādhivṛddhiḥ| akāladurdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṃṣikāḥ| teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśirovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādlīnācaret| viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet| balādidāryaṃśamatīmedābhirvā| ābhireva ca śṛtaṃ haviḥ| vātaharasiddhaścha snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam| bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta|" iti|
sāmprataṃ yatra kāle yatra ca doṣe nasyaṃ prayojyaṃ taddarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| -------------------------atha nasyaṃ prayojayet||13|| prātaḥ śleṣmaṇi, madhyāhne pitte, sāyaṃniśoścale| svasthavṛtte tu pūrvāhṇe śaratkālavasantayoḥ||14|| śīte madhyaṃdine, grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape| vātābhibhūte śirasi hidhmāyāmapatānake||15|| manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃprātardinedine| ekāhāntaramanyatra----------------------------|16|
Sa. kāraṇe kāryopacārātkapharogaḥ śleṣmaśabdenoktaḥ| [ evaṃ pittādāvapi| ] śleṣmarogeṣu prātarnasyaṃ prayojayet| pittarogeṣu madhyāhne| vātarogeṣvaparāhṇe rātrau ca| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a. 29) - "lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu rātrau" iti| svasthetyādi| turavadhāraṇe| svasthavṛtte śaradi vasante ca pūrvāhṇe evaṃ nasyaṃ yojyam| śīte-hemantaśiśiralakṣaṇe, madhyāhne| grīṣme sāyaṃ-aparāhṇe| varṣāsu sātape-dṛśyamānaravau vāsare prayojayet| adhunā doṣāpekṣayā nasyakālaniyamamāha-vātetyādi| vātābhibhūtamūrddhādiṣu svarabhraṃśānteṣu sāyaṃprātaḥ-pūrvāhṇāparāhṇayoḥ, [ dinedine- ] pratidinaṃ ca, naikāhāntaritam| anyatra-vātābhibhūtamūrddhādibhyo'nyasmin roge, ekāhāntaram|
Ā. rā. nasyakālamāha-atheti| cale-vāyau| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśiroro-gaśvāsakāsonnidreṣu rātrau|" iti| svasthavṛtte ṛtubhedena pūrvāhṇādiṣu| sātape-varṣāsu yadaivātapastadaiva| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva|" iti| vātābhibhūtaśiraskādiṣu pañcasu pratyahaṃ prātaḥ sāyaṃ ca| anyeṣu tu rogeṣvekāhāntaraṃ sve sve doṣakāle|
------------------------------------------------| ----------------------saptāhaṃ ca tadācaret||16||
Sa. saptāhaṃ ca nasyamācaret,- saptāhādūrdhvaṃ nasyaṃ na vidadhyāt|
Ā. rā. nasyāvṛtteravadhimāha-saptāhamiti| tat-nasyam| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"anena vidhinā pañca spata nava vā dināni dadyādāsamyagyogāt|" iti|
idānīṃ yādṛśasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṃ deyaṃ tathā''ha - - - - snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca| nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ||17|| athottānurjudehasya pāṇipāde prasārite| kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani nāmite||18|| nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet| uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣjyaṃ praṇāḍyā picunā'thavā||19|| datte pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| śanairucchidya niṣṭhīvetpārśvayorubhayostataḥ||20|| ābheṣajakṣayādevaṃ dvistrirvā nasyamācaret| ------------------------------------------------|21|
Sa. pūrvaṃ snigdhaṃ paścāt svinnamuttamāṅgaṃ-śiro, yasya tasya| tathā, prāk-pūrvaṃ, kṛtamāvaśyakaṃ-avaśyakaraṇīyamuccāramūtrotsargadantadhāvanādikaṃ, yena sa prākkṛtāvaśyakaḥ, tasya| tathā, nivātasthāne śayanaṃ yattatra sthitasya sataḥ, bhūyo jatrūrdhvaṃ svedayet| athetyādi| atha-anantaram, uttānaspaṣṭasthitaśarīrasya sato hastacaraṇe prasārite, tathā kiñcidunnatacaraṇasya kiñcicchirasi nāmite sati, nāsāpuṭamekaṃ pidhāya-sthagayitvā, paryāyeṇa-na tu yugapat, bhaiṣajyaṃ niṣecayet| kīdṛśam ? uṣṇāmbutaptaṃ,- uṣṇodakoṣṇīkṛtam| kena pariṣecayet ? praṇāḍyā, athavā picunā-kārpāsādimayena| datte nasye sati pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| ādiśabdena grīvālalāṭādiparigrahaḥ| suśrute cābhyadhāyi (ci. a. 40|25)- "vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsikāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbuprataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthamanavacchinnadhāramāsiñcet|" iti| śanairityādi| tato-mardanānantaraṃ, śanairucchidya pārśvayorubhayorniṣṭhīvet| (saṅgrahe tu sū. a. 29)- "anabhyavaharan| kaphasahitamabhyavahṛtamagnimavāsādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet| ekapārśvaniṣṭhīvane na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaścainaṃ svedayet|" evaṃ-anena krameṇa, ābheṣajakṣayāt kuryāt| (prāyaḥ saṅgrahokto'yamagrimo granthaḥ-) na tu nasyamātrā sakṛdeva prakṣeptavyā| hīnamātraṃ cauṣadhaṃ na deyam| taddhi doṣānutkleśyānirharan gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt| adhikamatiyogadoṣān kuryāt| sakṛdeva sarvaṃ dattamucchindyamānaṃ śirorogepratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca kuryāt| atyuṣṇaṃ dāhapākajvararatāgama [ śirorugdṛṣṭidaurbalya ] mūrchābhramān| atiśītaṃ hīnadoṣān| atyunnataśirasaḥ samyagapratipadyamānaṃ tāneva hīnadoṣān| atyavanataśiraso dūragamanānmūrcchājāḍya [ kaṇḍūdāha ] jvarān| saṅkucitagātrasya samyagdhamanīraprāpnuvaddoṣotkleśaṃ [ vedanāṃ stambhaṃ vā ] kuryāt|
Ā. rā. nasyavidhimāha-snigdhasvinneti| āvaśyakaṃ-dantadhāvanādi| paryāyeṇa-na yugapannāsāpuṭadvaye| praṇāḍyā-praṇālikayā| ucchidya-nāsayā śvāsamūrdhvaṃ nītvā, ubhayoḥ pārśvayorniṣṭhīvat yāvadbheṣajakṣayaḥ| nasye puṭasaṅkhyāmāha-evamiti|
yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyena vā mūrcchā syāt tadā kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcetpariharan śiraḥ||21||
Sa. mūrcchāyāṃ satyāṃ śītajalena mūrddhavarjaṃ siñcet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 29) - "na ca nasye niṣicyamāne kopahāsavyāhāraspandanocchindanānyācaret| tathā hi śiroruk''pratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ|" iti|
Ā. rā. nasyamūrcchāyaṃ pratīkāramāha-mūrcchāyāmiti|
snehaṃ virecanasyānte dadyāddoṣādyapekṣayā| -------------------------------------------------|22|
Sa. virecanasyāvasāne deśadoṣasātmyādyapekṣayā snehamanuṣecayet| tantrāntare (saṅgrahe) coktam| (sū. a. 29) - "atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ svavasthitaśirasaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ svāstīrṇanivātaśayanasthamuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritacaraṇaṃ ca jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet|" iti|
Ā. rā. virecananasyānantaraṃ tīkṣṇatvadoṣaparihārārthaṃ snehanaṃ nasyamaṅgatvenāha-snehamiti|
-------------------------------------------------------| nasyānte vākśataṃ tiṣṭheduttānaḥ-----------------|22|
Sa. nasyāvasāne vāk''śataṃ-mātrāśatamuttāno nidrāmasevamānastiṣṭhet|
Ā. rā. nivṛttanasyasyottānaśayanamāha-nasyānta iti| vākśataṃ-śatagurvakṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālam|
--------------------------------------------------| ------------------------------------dhārayettataḥ||22|| dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhaye| --------------------------------------------------|23|
Sa. tato-vākśatāvasthānādanantaram, īṣaduṣṇajalakavalān dhārayet| kimartham ? kaṇṭhaśuddhaye utkliṣṭadoṣaśāntaye ca| kiṃ kṛtvā ? dhūmaṃ-virecanādyanyatamaṃ, yathāyogaṃ pītvā, tato'sya snehoktamācāramādiśet|
Ā. rā. uttānaśayanānantaraṃ dhūmagaṇḍūṣāvāha-dhārayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ nātikṣudhitaṃ prāyogikadhūmaṣānaviśuddhasrotasam| tataḥ kanakarajatatāmrādyanyatamaśuktisthitaṃ pradeyauṣadhatribhāgaṃ vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādaṇam caturguṇaṃ vāso madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena praṇāḍyā picunā vā'navacchinnadhāramāsiñcet| na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanatiśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam| tatra hīnaṃ doṣamutkleśyānirharadgauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt| adhikamatiyogadoṣān| sakṛdeva sarvaṃ dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca| atyuṣṇaṃ dāhapākajvararaktāgamaśirorugddaṣṭidaurbalyamūrcchābhramān| atiśītaṃ hīnadoṣān| atyunnataśiraso'pi samyakśiro'pratipadyamānaṃ tāneva| atyavanataśiraso'tidūragamanāt mūrcchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān| saṅkucitagātrasya samyakdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā| na ca nasye niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchindyanānyācaret| tathā hi śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ| anabhyavaharaṃścha vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet| sakaphaṃ hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet| ekapārśvaniṣṭhīvane na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaśchainaṃ svedayet| athāsya snehoktamācāramādiśedatidravapānaṃ ca varjayet|" iti|
--------------------------------------------------| samyaksnigdhe sukhocchvāsasvapnabodhākṣapāṭavam||23|| rūkṣe'kṣistabdhatā śoṣo nāsāsye mūrddhaśūnyatā| snigdhe'ti kaṇḍūgurutāprasekārucipīnasāḥ||24||
Sa. samyak''snigdhe śirasi sukhocchvāsādayaḥ syuḥ| saṅgrahe coktam (sū. a. 29) - "samyak''snigdhe mūrdhni virikte vā sukhocchvāsaniḥśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti, yathoktavyādhyupaśamaśca|" iti| rūkṣe tu śirasyakṣistabdhatā syāt| tathā, nāsāyāmāsye ca śoṣo mūrddhaśūnyatā ca syāt| atisnigdhe kaṇḍvādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. snehananasyasya samyagyogamāha-samyaksnigdha iti| svapnabodhau sukhena| snehananasyasya hīnayogamāha-rūkṣa iti| snehananasyātiyogamāha-snigdha iti|
suvirikte'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ| durvirikte gadodrekaḥ, kṣāmatā'tivirecite||25||
Sa. suvirikte-samyagvirikte, akṣilaghutādayaḥ syuḥ| durvirikte gadodreko-rogasyādhikyam| ativirecite kṣāmatā-kṛśatā syāt|
Ā. rā. virecananastasya samyagyogamāha-suvirikta iti| virecananasyasya hīnayogamāha-durvirikta iti| virecananasyasyātiyogamāha-kṣāmateti|
adhunā pratimarśasya viṣayaṃ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavṛddhasukhātmasu| prayojyo'kālavarṣe'pi-----------------------|26|
Sa. pratimarśaḥ kṣatakṣāmādiṣu prayojyaḥ| akālavarṣaṇe'pi kāryaḥ|
Ā. rā. pratimarśasya viṣayamāha-pratimarśa iti| akālavarṣe'pi-anārtavadurdine'pi| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"tṛṣṇāmukhaśoṣabhīruṣu" ityadhikam|
--------------------------------------------------| ---------------------------na tviṣṭo duṣṭapīnase||26|| madyapīte'balaśrotre kṛmidūṣitamūrddhani| utkṛṣṭotkliṣṭadoṣe ca, hīnamātratayā hi saḥ||27||
Sa. dṛṣṭapīnase tu na prayojyaḥ| duṣṭapīnaso-nāsārogeṣu (hṛ. u. a. 19|9) vakṣyamāṇaḥ| tathā madyapīte, tathā'balaśrote-ruddhaśravaṇamārge, tathā kṛmibhirdūṣito mūrddhā yasya tasmin kṛmipīḍitaśirasi, tathotkṛṣṭo-vṛddhiṃ gataḥ, tathotkliṣṭaḥ-pracalo, doṣo yasya tasmiṃśca, pratimarśo na yojyaḥ| kena prakāreṇa (kāraṇena) na yojyaḥ ? ityāha-hīnetyādi| hi-yasmāt, eṣāṃ saḥ-pratimarśaḥ, hīnamātratayā,-hīnā mātrā yasya sa hīnamātraḥ, tasya bhāvo hīnamātratā, tayā| ya (a) smādasau na yujyate| eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśa eva bhavati na śamaḥ|
Ā. rā. duṣṭapīnasādau pratimarśaṃ niṣedhati-na tviṣṭa iti| abalaśrotre-śabdaśravaṇāsamarthe| utkṛṣṭadoṣe utkliṣṭadoṣe ca , hi-yasmāt, hīnamānatayā yuktaḥ sa doṣanirharaṇā samarthatvādeteṣu na yojya ityarthaḥ|
niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramaretasām| śirobhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28|| dantakāṣṭhasya hāsasya yojyo'nte'sau dvibindukaḥ| --------------------------------------------------|29|
Sa. asau-pratimarśau, dvibinduko niśādīnāṃ pañcadaśānāṃ kālānāmante prayojyaḥ|
Ā. rā. pratimarśasya pañcadaśa kālānāha-niśāhariti| ahaḥsvapno-divāsvapnaḥ| śramo-vyāyāmaḥ| prasrāvo-mūtram| dvibinduko-bindudvayamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate| niṣṭhyate yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate||" iti|
--------------------------------------------------| pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ, klamanāśastriṣu kramāt||29|| dṛgbalaṃ pañcasu, tato dantadārḍhyaṃ marucchamaḥ| --------------------------------------------------|30|
Sa. tatra niśāharbhuktavāntāhaḥsvapnākhyeṣu pañcasu kāleṣu pratimarśe prayukte srotasāṃ śuddhirbhavati| kramāt-krameṇaiva paṭhiteṣu| adhvaśramamaithunānāṃ trayāṇāmante pratimarśe datte sati klamasya nāśaḥ syāt| upalakṣaṇaṃ cedam| manaḥprasādaśirolāghave'pi bhavataḥ| evaṃ śirobhyañjanādiṣu pañcasvante pratimarśe yojite sati dṛṣṭerbalaṃ syāt| tataḥ-anantaraṃ, dantakāṣṭhahāsayorante yathāsaṅkhyena dvijadṛḍhatvaṃ pavanaśamaśca syāt|
Ā. rā. uktakālānāṃ phalamāha-pañcasviti| pañcasuniśāntādiṣu, srotaḥśuddhiḥ| triṣu-adhvaśramarotonteṣu, klamanāśaḥ| pañcasu-śirobhyañjanādiṣu, dṛgbalam| dantadhāvanānte dantadārḍhyam| hāsyānte vātopaśamaḥ|
adhunā nasyasya dhūmādīnāṃ ca puruṣaviśeṣe niyamaṃ kurvannāha - - - - --------------------------------------------------| na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare||30|| na conāṣṭādaśe dhūmaḥ, kavalo nonapañcame| na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau||31||
Sa. ūnasaptavarṣe nasyaṃ na yojyam| tathā, atikrāntāśītivarṣe ca nasyaṃ prayojanam| apūrṇāṣṭādaśavarśe dhūmo na prayojyaḥ| kavalo'pūrṇapañcavatsare na prayojyaḥ| ūnadaśamavarṣe śuddhiḥ-vamanavirekādikā, na prayojyā| tathā, atītasaptativarṣe ca śuddhirna yojyā|
Ā. rā. vayoviśeṣeṇa nasyadhūmakavalaśodhanāni niṣedhati-na nasyamiti|
ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat| marśavacca guṇān kuryātsa hi nityopasevanāt||32|| na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam| --------------------------------------------------|33|
Sa. pratimarśaḥ punarbastiriva śasto-hitaḥ| katham ? ājanmamaraṇaṃ,-janmamaraṇe avadhiṃ kṛtvā, pratimarśo hita ityarthaḥ| sa ca-pratimarśo, nityopasevanāt-santatamabhyasyamāno, marśa iva guṇān-sukhocchvāsādīn kuryāt| atra ca-pratimarśe, yantraṇā-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikā, nāsti| na ca vyāpabhdyaḥ-"akṣistabdhatā śoṣaḥ" ityādibhyo, bhayaṃ marśa iva-marśavat nāstīti| marśa iva marśavat, saptamyantādvatiḥ|
Ā. rā. pratimarśasya sukhasevyatvamāha-ājanmeti|
--------------------------------------------------| tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate||33|| śirasaḥ śleṣmadhāmatvātsnehāḥ svasthasya netare| --------------------------------------------------|34|
Sa. tailameva nityābhyāsena pratimarśanyāyena nasyārthe śreṣṭhaṃ bhavati| kuto hetoḥ ? mūrdhnaḥ kaphasthānatvāt| na tvapare snehāḥ| teṣāṃ śleṣmalatvāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. nityanasye tailamevocitamityāha-tailameveti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭatā| marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi|| komarśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ| acchapānavicārākhyaukuṭīvātātapasthitī|| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet|" iti|
--------------------------------------------------| āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭatā||34|| marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi| ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ||35|| acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet||36||
Sa. āśukāriguṇayukto marśaḥ, cirakārī tu pratimarśaḥ| guṇotkarṣatvayukto marśo guṇāpakṛṣṭatānvitastu pratimarśa ityanayorbhedaḥ| yadi ca marśe pratimarśe ca viśeṣaguṇo na syāt, tato marśaṃ saparihāraṃ savyāpadaṃ ca ko bhajet ? na kaścidbhajedityarthaḥ| marśapratimarśaviśeṣavadacchapānavicārākhyau snehau śīghrakāritvādinā viśeṣeṇa nirdiśet| tathā, kuṭīpraveśasthityā yadrarasāyanamupayujyate, yacca vātātapādyaparihārasthityā rasāyanaṃ kriyate, te ca dve api tathaiva saviśeṣe nirdiśet| tathā, anvāsaḥ-anuvāsanaṃ, tathā mātrābastiśca, tāvapyevaṃ śīghrakāricirakāritvādiguṇairvinirdiśet| 00000
idānīṃ nasyamaṇutailaṃ nirdidikṣurāha - - - - jīvantījaladevadārujaladatvak''sevyagopīhimaṃ dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvotpalam| dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasikvāthayet||37|| tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān| pāke kṣipecca daśame samamājadugdhaṃ nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat||38||
Sa. jīvantyādīni dravyāṇi divye jale kvāthayet| gopī-sārivā| plavaṃ-gopāladamanākhyam| puṇḍrāhvaṃ-prapauṇḍarīkam| dhāvanyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye| surabhiḥ-sallakī| sthire-śālīparṇīpṛśniparṇyau| kṛmiharaṃ-viḍaṅgam| atra tailasamāni dravyāṇi grāhyāṇīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ| ākāśādeva paṭādibhirgṛhītaṃ jalaṃ divyamucyate| tacca tailācchataguṇaṃ gṛhītvā tāvatkvāthayet, yāvaddaśaguṇo rasastailātsyāt| tena ca kvāthena tailaṃ daśaiva vārān pacet| daśame ca pāke tailasamamajākṣīraṃ kṣipet| tataḥ punaḥ pacet| ityetattailaṃ mahāguṇaṃ-sarvottamaguṇaṃ, aṇutailasaṃjñaṃ kathayanti| aṇuṣu tailamaṇutailam| aṇūnīndriyasrotāṃsi praviśatītyarthaḥ|
Ā. rā. nasyataileṣu śreṣṭhatvādaṇutailamāha-jīvantīti| jīvantyādīni śataguṇe jale niṣkāthya, jīvantyādyapekṣayaiva daśaguṇaṃ rasaṃ pariśeṣya, tailāddaśaguṇena salilena-kvāthena, daśavāraṃ tailaṃ pacet| arthātprativāraṃ tailasamaḥ kvāthaḥ| daśame tu pāke tailasamamājadugdhaṃ kvāthaṃ cāvaśiṣṭaṃ kṣipet| sevyaṃuśīram| plavaṃ-kṣudramustam| dhāvanyau-bṛhatīdvayam| surabhiṃrāsnām| sthire-śāliparṇīpṛśniparṇyau| kamalātkiñjalkaṃpadmakesaram| atra jīvantyādīnāmeva kalkaḥ, "yataḥ kvāthastataḥ kalkaḥ kevalakvāthabhāṣite|" iti vacanāt| kalkaṃ binaiva pāka ityapare| saṅgrahe tu (sū.a.29)-"aṇutailavidhānaṃ tu mañjiṣṭāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarśabhakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaiḥ supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ paḍguṇena payasā tailaṃ vipacet| ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu| athavā candanāgurupatradārvlītvaṅmadhukabalailādvayapadmotpalapadmakeśarapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahnīberavanyatvaṅmustāsārivābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ śataguṇe divye'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet| tatastasya kvāthasya daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet| daśame cātra pāke tailatulyamājamapi payo dadyāt| etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ balyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ dopatrayaghnaṃ ca|" iti| tantrāntarāt-"nasyaṃ vidadhyādguḍanāgaraṃ vā sasaindhavāṃ māgadhikāmatho vā| ghrāṇāsyamanyāhanubāhupṛṣṭaśirokṣikaṇṭhaśravaṇāmayeṣu||" iti|
ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| dṛḍhendriyāstapalitā bhaveyurnasyaśīlinaḥ||39|| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhārnāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
Sa. nasyaśīlino nibiḍoccatararamaṇīyatvagādayaḥ syuḥ| tvak ca skandhaśca grīvā cāsyaṃ ca vakṣaśca eteṣāṃ samāhāraḥ tvak''skandhagrīvāsyavakṣaḥ| ghanonnataprasannaṃ tvak''skandhagrīvāsyavakṣo yeṣāṃ te ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| tathā, puṣṭendriyāḥ palitavarjitāśca bhaveyuḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||
Ā. rā. nasyaśīlanasya phalamāha-ghanonnateti| ghanatvacaḥ, unnataskandhagrīvāvakṣasaḥ, prasannāsyāḥ, iti yathāyogaṃ sambandhaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nasyakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 20|| ā raṃ-dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti| tatra dhūmasya sāmānyato viṣayamāha-jatrūrdhveti| ā raṃ-dhūmabhedānāha-snigdha iti| saṅgrahe tu (sū. a. 30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ, bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti, śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam| snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ| ā raṃ-pittārtādīnāṃ dhūmaṃ niṣedhati-na pittaraktārteti| ā raṃ-dhūmasyākālapāne'tipāne ca doṣamāha-raktapittāndhyeti|