Sa. ūrdhvāṅgacikitsāprasaṅgāddhūmapānavidhiṃ jigadiṣurāha-
athāto dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| jatrūrdhvakaphavātotthavikārāṇāmajanmane| ucchedāya ca jātānāṃ pibeddhūmaṃ sadā''tmavān||1||
Sa. ātmavān-sumatirhitāhāravihāro, jatruṇa ūrdhvaṃ śleṣmavātodbhavānāṃ vikārāṇaṃ-rogāṇāṃ, ajanmane-anutpattyai, tathotpannānāmucchedāya-vināśāya, sadā dhūmaṃ pibet|
Ā. rā. dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti|
snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vāte vātakaphe kaphe| yojyaḥ---------------------------------------------|2|
Sa. sa ca dhūmaḥ snigdhamadhyatīkṣṇabhedena tridhā| yathākramaṃ vāte snigdho, vātakaphe madhyaḥ, kaphe tīkṣṇo, yojyaḥ|
Ā. rā. dhūmabhedānāha-snigdha iti| saṅgrahe tu (sū. a. 30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ, bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti, śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam|
snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ| --------------------------------------------------------------| -------------------na raktapittārtiviriktodaramehiṣu||2|| timirordhvānilādhmānarohiṇīdattabastiṣu| matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnehaviṣāśiṣu||3|| śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi| ----------------------------------------------------------|4|
Sa. raktapittārtyādiṣu dhūmo nāvachāraṇīyaḥ| nanu, vāte vātakaphe kaphe ca dhūmasyānujñātatvāt pittārtau prāptireva nāsti| tatkiṃ pratiṣedhena? brūmaḥ| vātaprakṛtervātapittārtau satyāṃ kaścidbhiṣakpāśo bhrāntyā prakṛtyanurūpopakramacikīrṣayā dhūmaṃ yojayet, tanniṣedhārthamidamuktam| athavā vātaśleṣmaprakṛteḥ pittārtau pittaprakṛtervā vātaśleṣmārtau dhūmo na yojya iti pratipādanaarthamidaṃ gaditam| aśiśabdo matsyādiṣu viṣānteṣu pratyekaṃ yojyaḥ| atra ca yathāsambhavaṃ pānaṃ madyādeḥ, bhojanaṃ cha matsyādeḥ aśanaśabdenocyate| caturvidhe'pyāhāre aśanaśabdenāstyeva vyavahāraḥ| yathā (hṛ.sū.a. 8|1)-"mātrāśī sarvakālaṃ syāt" iti kecicca yavāgūpāyinyapi dhūmapānaṃ necchanti|
Ā. rā. pittārtādīnāṃ dhūmaṃ niṣedhati-na pittaraktārteti|
----------------------------------------------------------| raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamohakṛt||4|| dhūmo'kāle'tipīto vā------------------------------| ----------------------------------------------------------|5|
Sa. mūrcchā-saṃjñānāśaḥ| mohāḥ-cittanāśaḥ,'muhū vaicitye' iti pāṭhāt| āndhyabādhiryagrahaṇamuttamāṅgarogopalakṣṇārtham| tena saṅgrahoktamarditamapi gṛhyate| dhūmo'kāle-pūrvokte raktapittārtyādau, pīto raktapittādīn kuryāt| apratiṣiddhe'pi kāle- kṣutādau, atiśayena pīto vā raktādikṛt|
Ā. rā. dhūmasyākālapāne'tipāne ca doṣamāha-raktapittāndhyeti|
------------------------------------tatra śīto vidhirhitaḥ| ---------------|5|
Sa. tatra-raktapittādyārtau, vidhiḥ-upakramo yathāsvaṃ sarpiḥ pānanasyālepapariṣekādiḥ, śīto hitaḥ|
Ā. rā. uktadoṣasya pratīkāramāha-tatra śīta iti| saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"eṣāṃ hi bhramajvaraśirobhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimurcchāraktapittārditāni mṛtyuṃ vā dhūmo janayet, atimātraścānyeṣāmapi| tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ pittamupalakṣya yathāsvaṃ sarpiṣkaṣāyapānanasyāsyalepāñjanapariṣekān snigdharūkṣaśītān prayuñjīta| etena sarvadhūmopaghātapratīkārā vyākhyātāḥ| viśeṣastu sarvasrotobhigate dhūme tīvratarā vedanā bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ| tatra ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam| kaṭutiktairapi ca nasyagaṇḍūṣāḥ|" iti|
idānīṃ trayāṇāṃ dhūmānāṃ kālaṃ pṛthak darśayannāha ---- --------------------------------------------------| kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām||5|| hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdum| kāleṣveṣu niśāhāranāvanānte ca madhyamam||6|| nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam| --------------------------------------------------|7|
Sa. kṣutādīnāmaṣṭānāmante mṛduṃ-snehanākhyaṃ, dhūmaṃ pibet| eṣu-kṣutādiṣu kāleṣu, niśāhāranāvanānteṣu ca madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| madhya eva madhyamaḥ, "madhyānmaḥ" iti mapratyayaḥ| virechanākhyaṃ dhūmaṃ nidrādīnāmante pibet| nāvananasyaśabdayorekārthayorihopādānānnasyakrameṇa dhūmaṃ pibediti granthakṛtā pratipāditam| tena snigdhanasyānte snigdhaṃ-mṛdvaparaparyāyaṃ, dhūmaṃ pibet| ācāryopadeśācca kṣutādyanteṣu ca snigdhaṃ dhūmaṃ pibet| madhyanasyānte madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| kāleṣviti vacanācca kṣutāntādiṣu ca madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| evaṃ tīkṣṇanasyānte virecanaṃ dhūmaṃ pibet| iti triṣu sambandhaḥ| tīkṣṇaśabdo'tra virecanaparyāyaḥ|
Ā. rā. snigdhadhūmasyāṣṭau kālānāha-kṣutajṛmbhiteti| madhyadhūmasyaikādaśa kālānāha-kāleṣviti| tīkṣṇadhūmasya pañca kālānāha-nidreti|
sāmpratamatra netrasvarūpamaaha---- --------------------------------------------------| bastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayedṛju||7|| mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam| --------------------------------------------------|8|
Sa. bastau netraṃ bastinetram, bastinetreṇa samaṃ-tulyaṃ, dravyaṃ-dhātudārvasthiveṇujaṃ, yasya-dhūmanetrasya, tadbastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ śilpinā kārayedbhiṣak| kimbhūtaṃ netram ? trayaḥ kośāḥ parvāṇi, yasya tat trikośam| tathā, ṛju-avakam| tathā, mūlaṃ cāgraṃ ca tasmin yathāsaṅkhyamaṅguṣṭhabadarāsthipraveśam| mūle'ṅguṣṭhapraveśamagre kolāsthipraveśamityarthaḥ| aṅguṣṭhaśca kolāsthi ceti samāhāradvandvaḥ| tatpraviśatyasminniti "padarujaviśanti" iti ghañ|
Ā. rā. dhūmanetramāha-bastinetreti| bastinetrasamadravyaṃ-hemādighaṭitam| trikośaṃ-yathāpūrvyā'nupravibhajya trikāṇḍam|
idānīṃ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyeṇa netra pramāṇamāha---- --------------------------------------------------| tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāti pañca ca||8|| aṅgulānāṃ kramātpātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat| --------------------------------------------------|9|
Sa. yathāsaṅkhyaṃ dairghyeṇa tīkṣṇasya trīṇyaṣṭakāni-caturviṃśatiraṅgulāni, syuḥ| snehane ca dhūme catvāryaṣṭakāni-dvātriṃśadaṅgulāni, syuḥ| madhyame ca dhūme pañcāṣṭakāni-catvāriṃśadaṅgulāni, syuḥ| parvānekatvaṃ sūkṣmatvaṃ dairghyaṃ ca netrasyeha kṛtam| evaṃ hi nayanakarṇādīnāṃ na bādhako dhūmaḥ syāditi| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.5|48)-"dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ| nendriyaṃ bādhate dhūmaḥ" iti|
Ā. rā. tīkṣṇādibhedena dhūmanetrasya pramāṇamāha-tīkṣṇasnehanamadhyeṣviti| dhūmapāṅgulāni caturviṃśatistīkṣṇanetram, dvātriṃśatsnigdhanetram, catvāriṃśanmadhyanetram| saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"evaṃ hi dhūmo dūrātpravṛtto netrasya parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ śliṣyannabādhako bhavati|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 30)-"kāsaghne vāmane ca daśāṅgulam| vraṇadhūpanārthamaṣṭāṅgulam| kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti| kāsaghnādiṣu tu netrābhāve nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamāṃ nāḍīṃ yojayet|" iti|
kīdṛśaḥ san dhūmaṃ pīvet? ityāha ---- --------------------------------------------------| ṛjūpaviṣṭastaccetā vivṛtāsyastriparyayam||9|| pidhāya cchidramekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet| --------------------------------------------------|10|
Sa. ṛju-spaṣṭaṃ, upaviṣṭaḥ-āsīnaḥ| tathā, taccetāḥ-dhūmapānagatacittaḥ| tathā, prasāritamukhaḥ| tathā, netragatadṛṣṭirityapi draṣṭavyam| kathaṃ pibet ? triparyayam| ākṣepavisargā-āpānaḥ, tribhirāpānaiḥ-paryayaḥ| tathā, chidramekaikaṃ pidhāya, prakṛtatvānnāsikāyā eva| tadevaṃvidhaḥ san nāsikayā pibet| ekaikamiti "ekaṃ bahuvrīhivat" iti dvitvasublopau| tenāyamarthaḥ,- ekaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyāpareṇa nāsāpuṭenākṛṣya dhūmaṃ pibet| aparaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāya tadapareṇākṛṣya tathaiva pibedityarthaḥ|
Ā. rā. dhūmapānavidhimāha-ṛjūpaviṣṭa iti| triparyaṃ-triparivartam| vāmaṃ pidhāya dakṣiṇena pibet dakṣiṇaṃ pidhāya vāmena pibedityekaḥ parivartaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.30)-"prākṛtocchvāsaniḥśvāso netrāgraniviṣṭadṛṣṭiḥ|" iti|
---------------------------------------------------| prāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate||10|| utkleśanārthaṃ vaktreṇa, viparītaṃ tu kaṇṭhage| ---------------------------------------------------|11|
Sa. nāsāgate śirogate vā doṣa utkliṣṭe-svasthānāccālite sati, prāk-pūrvaṃ, nāsikayā pibet| anutkliṣṭe doṣa utkleśanārthaṃ vaktreṇa prāk pibet, paścānnasikayā| kaṇṭhage tu doṣa utkleśanārthaṃ prāṅnāsikayā pibet paścādvaktreṇeti viparītatvam|
Ā. rā. doṣasthānāvasthābhedena dhūmapāne viśeṣamāha-prāk pibediti| ghrāṇaśirogate doṣe svayamutkliṣṭe śodhanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ nāsikayā pibet, paścādvakreṇa| tasminnevānutkliṣṭe utkleṣanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ vaktreṇa pibet, paścānnāsikayā| anutkliṣṭe prāṅnāsikayā, paścādvakreṇa|
-------------------------------------------------| mukhenaivodvameddhūmaṃ--------------------------|11|
Sa. nāsayā''syena vā pītaṃ dhūmaṃ vaktreṇaivotsṛjet|
Ā. rā. dhūmodvamane niyamamāha-mukhenaiveti|
nanu ghrāṇenaiva kasmānna mucyate? ityāha ---- -------------------------------------------------| ---------------------------nāsayā dṛgvighātakṛt||11||
Sa. ghrāṇenotsṛjyamāno dhūmo dṛṣṭivighātaṃ timirādinā karoti| tasmānmukhenaivotsṛjet|
Ā. rā. nāsodvamane doṣamāha-nāsayeti|
ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmastu tristribhistribhiḥ| -------------------------------------------------|12|
Sa. ākṣepamokṣaiḥ-ādānavisargaiḥ, tribhistribhistrīn vārān dhūmaḥ pātavyaḥ| tririti "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| ā raṃ-dhūmapānāvadhimāha-okṣepamokṣairiti| tribhistribhiriti triṣu pāneṣu pratyekaṃ traya ākṣepamokṣāḥ|
-------------------------------------------------| ahnaḥ pibetsakṛt snigdhaṃ, dvirmadhyaṃ, śodhanaṃ param||12|| triścaturvā---------------------------------------------| -------------------------------------------------|13|
Sa. ahnaḥ sakṛt-ekavāraṃ, snigdhaṃ dhūmaṃ pibet| madhyamaṃ dhūmaṃ dvau vārau pibet| ahna ityatrāpyanuvartate| tīkṣṇaṃ dhūmaṃ trīn vārāṃścaturo vā divasasya pibet| ahna iti "kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" iti ṣaṣṭhī|
Ā. rā. snigdhādibhedenāvṛttimāha-ahna iti| ahnaḥ sakṛt-ahorātramadhye ekavāraṃ, snigdhaṃ pibet| dvivāraṃ madhyam| trivāraṃ caturvāraṃ vā tīkṣṇam|
---------------mṛdau tatra dravyāṇyaguruguggulu| mustasthauṇeyaśaileyanaladośīravālakam||13|| varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam||14|| śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukastilāḥ| snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam||15||
Sa. tatra-teṣu triṣu dhūmeṣu madhyāt, mṛdau-prāyogikākhye dhūme, dravyāṇyaguruprabhṛtīni| plavo-gopālamadanakaḥ| sneha iti| phalānāṃ-ākṣoḍanārikelādīnāṃ snehaḥ, tathā sārāṇāṃ-khadirāsanādīnāṃ ca snehaḥ| madhumadanayorekayonitvāduktasyopayogo madanasyātra viruddha iti kecit| taccāyuktam| dravyāntaratvānmadanasya| piṇyākadivattilādeḥ| ghṛtaṃ cātra gavyameva grāhyam, mukhyatvāt| uktaṃ hi (hṛ.sū.a.5|42)-"gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe" iti|
Ā. rā. snigdhadhūmasya dravyāṇyāha-mṛdāviti| naladaṃmāṃsī| varāṅgaṃ-tvacam| dhyāmakaṃ-kaṭtṛṇam| madanaṃ-madhūcchiṣṭam| kundurukaḥ-śallakīniryāsaḥ| phalānāṃ snehaḥ-eraṇḍatailādiḥ| sārāṇāṃ snehaḥ-devadārutailādiḥ|
śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣarodhratvacaḥ sitā||16|| yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā| gandhāścākuṣṭhatagarāḥ------------------------|17|
Sa. śamane dhūme śallakyādīni gandhadravyāṇi kuṣṭhatagaravarjyāni|
Ā. rā. madhyamadhūmasya dravyāṇyāha-śamana iti| sitā-śarkarā| suvarṇatvak-āragvadhaḥ| raktayaṣṭikā-mañjiṣṭhā|
-------------------------------------------------| --------------------------tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā||17|| daśamūlamanohvālaṃ lākṣā śvetā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrddhavirecanaḥ||18||
Sa. tīkṣṇe-virecanākhye dhūme, jyotiṣmatyādīni, gandhadravyāṇi, tīkṣṇāni-kuṣṭhatagarādīni, gaṇaśca-śodhanādigaṇasaṅgrahokto "vellāpāmārga" (hṛ.sū.a.15|4) ityādiko, mūrdhavirecanaḥ|
Ā. rā. tīkṣṇadhūmasya dravyāṇyāha-tīkṣṇa iti| alaṃ harītālam| śvetā-kiṇihī| tīkṣṇāni gandhadravyāṇī-kaṅkolādīni| mūrddhavirecano gaṇaḥ-"vellāpāmārga" ityādiḥ|
samprati dhūmavartividhānamāha---- jale sthitāmahorātramiṣīkāṃ dvādaśāṅgulām| piṣṭairdhūmauṣadhairevaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet||19|| vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet| chhāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathāyatham||20|| dhūmanetrārpitāṃ pātumagnipluṣṭāṃ prayojayet| -------------------------------------------------|21|
Sa. rātriṃdivaṃ salile uṣitāṃ dairghyeṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāṃ-darbhatūlīṃ, pañcakṛtvaḥ-paścavārān, dhūmoktairauṣadhaiḥ piṣṭaiḥ prakarṣeṇa lepayet| yathā'ṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā vartiḥ syāt| etadākṛtividhānaṃ ca trividhe'pi netrake varteḥ sukhapraveśārtham| tāmiṣīkāṃ (tāṃ varti) chāyāyāṃ viśuṣkāṃ vigatagarbhāṃ (vigarbhāṃ)-apanīteṣīkāṃ, tathā snehena-ghṛtādinā yathāsvamabhyaktāṃ, tathā, dhūmanetrasya yadaṅguṣṭhapramāṇaṃ chidraṃ tatrārpitāṃ, tathā'gnipluṣṭāṃ aṅgārapradīptāṃ, pātuṃ-pānārthaṃ, prayojayet|
Ā. rā. dhūmapānārthaṃ dhūmavarttimāha-jale sthitāmiti| haṣīkāṃ-kāśaśalākām| dhūmauṣadhaiḥ-yathoktairagurvādibhiḥ, pañcabhirlepairaṅguṣṭhasthūlā yavamadhyā yathā bhavettathā viśoṣya viśoṣya pralepayet| dhūmavartyā dhūmapānaprakāramāha-chāyāśuṣkāmiti| vigarbhāṃ-apanīteṣīkām| yathāyathaṃ-mṛdumadhyatīkṣṇaiḥ snehairabhyaktām| saṅgrahe tu (sū.a.30)-"iṣīkāmadhyaṃ navāṅgulaṃ lepayet| pratilepaṃ cākṣamātraṃ lepadravyam|" ityuktam|
adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha ---- śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇā kāsavān dhūmamāpibet| 21 1/2||23||
Sa. śarāvayoḥ sampuṭo-yugmaṃ, tasya chidre nāḍīṃ daśāṅgulāmaṣṭāṅgulapramāṇāṃ vā nikṣipya kāsī dhūmamāpibet| tadayamatrārthaḥ,-apagatadhūmakhadirabadarādidārusthirāṅgāraprakarapūrṇaśarāve kāsaharacūrṇaṃ sasnehaṃ gulikāṃ vā nyasya madhyavṛttacchhidraśarāveṇa pidhāya nāḍīmaṣṭāṅgulāṃ daśāṅgulāṃ va niveśya kāsavān-kāsī, vaktreṇa-mukhena, dhūmaṃ saṃpibediti|
Ā. rā. kāsināṃ dhūmapāne viśeṣamāha-śarāvasampuṭeti| śarāvasampuṭaḥ-saṅgrahoktaḥ (sū.a. 30)-"kāsaghnaṃ tu cūrṇaṃ gulikāṃ vā nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susaṃsthite śarāve prakṣipyāntena budhnavṛttacchidreṇa śarāveṇa pidhāya" iti|
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ| karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti| 22 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|21|
Sa. kāsādayo dhūmapaṃ na spṛśanti| dhūmapāturete na sambhavantīti bhāvaḥ| tatra pūtirgandhaḥ-āsyanāsayoḥ| pāṇḍutāmukhasya| keśadoṣāḥ-sitapiñjaratvādayaḥ| karṇau cāsyaṃ cākṣiṇī ca karṇāsyākṣi, srāvaśca kaṇḍūścārtiśca jāḍyaṃ ca srāvakaṇḍvartijāḍyam, karṇādiṣu pratyekaṃ srāvādicatuṣṭayaṃ yojyamiti| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||
Ā. rā. dhūmaśīlanasya phalamāha-kāsa iti| saṅgrahe tu (sū.a.- 30)-"dhūmo hi śirokṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārddhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasya- prasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgraha- kṛmipakṣavadhakṣavathunāśabāhulyātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakapha- vyādhiṣu praśamanāya prayujyate| tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya ca| śītadravyanirvṛtto'pi tvagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dhūmapānaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 21||