22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. idānīṃ dhūmapānādanantaraṃ gaṇḍūṣavidhireva yuktaḥ| tadarthamāha ----
athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. gaṇḍūṣādayo vidhīyante'sminniti gaṇḍūṣādividhiḥ| ādiśabdena kavalādiparigrahaḥ|
Ā. rā. gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| gaṇḍūṣādīni-gaṇḍūṣakavalapratisāraṇamukhālepamūrddhatailakarṇapūraṇāni|
catuṣprakaro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau| ropaṇaśca----------------------------------------|1|
Sa. snigdhādibhedena catvāraḥ prakārāḥ-bhedāḥ, yasya sa catuṣprakāro gaṇḍūṣo bhavati|
Ā. rā. gaṇḍūṣabhedānāha-catuṣprakāra iti|
-----------------------------------------------------| ---------------------------trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu||1|| antyo vraṇaghnaḥ-----------------------------------------| -----------------------------------------------------|2|
Sa. tatra-teṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, yathāsaṅkhyaṃ pavanapittaśleṣmasu trayaḥ snigdhādayo gaṇḍūṣā yojyāḥ| tatra vāte snigdho gaṇḍūṣaḥ, pitte śamanaḥ, kaphe śodhana ityarthaḥ| antyo-ropaṇākhyo vraṇaghno-vraṇasādhana upayujyate|
Ā. rā. gaṇḍūṣāṇāṃ bhedena viṣayamāha-trayastatreti| antyo-ropaṇaḥ| vraṇaghno-mukharogaghnaḥ|
idānīmeṣāṃ lakṣaṇāni vaktumāha ---- ------------------------snigdho'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snehaiḥ-----------------------------------------------------|2|
Sa. atra-eṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, snigdho madhurādisādhitaiḥ snehairbhavati|
Ā. rā. snigdhasya dravyāṇyāha-snigdho'treti|
-----------------------------------------------------| -------------------saṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||
Sa. śamanastiktādibhirauṣadhaiḥ-paṭolāriṣṭajambvāmrāmadhukakvāthaśarkarodakakṣaudrādibhiḥ syāt|
Ā. rā. śamanasya dravyāṇyāha-saṃśamana iti|
śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ-----------------------| -----------------------------------------------------|3|
Sa. śodhano gaṇḍūṣastiktakaṭvamlādibhirauṣadhairbhavati|
Ā. rā. śodhanasya dravyāṇyāha-śodhana iti|
-----------------------------------------ropaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ---------------------------------------|3|
Sa. ropaṇastu gaṇḍūṣaḥ kaṣāyatiktakaiḥ syāt|
Ā. rā. ropaṇasya dravyāṇyāha-ropaṇaḥ punariti|
nanu, dravyāṇāṃ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cettatrāha ---- -----------------------------------------------------| -------------------------tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam||3|| śuktaṃ madhyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham| kalkairyuktaṃ vipakvaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet||4||
Sa. tatra-teṣu pūrvokteṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, snehādikaṃ kalkairyathāsvaṃ yuktaṃ vipakvaṃ vā, yathāsparśaṃ-śītamuṣṇaṃ vā, prayojayet|
Ā. rā. gaṇḍūṣārthaṃ dravyāṇyāha-tatreti| snehādīni nava yogyatānusāreṇa yathāsvaṃ kalkaiḥ saṃyojya vipācya vā śītānyuṣṇāni vā prayojayet| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 31)-"tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snehikaḥ| tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthasitodaka kṣaudrakṣīrekṣurasaghṛtādibhiḥ śamanaḥ| kaṭhvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanādidravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ|" iti|
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike| sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam||5|| gaṇḍūṣadhāraṇe---------------------------------| -------------------------------------------------|6|
Sa. dantaharṣādau kavoṣṇamathavā śītaṃ doṣavaśāt tilakalkodakaṃ hitam|
Ā. rā. dantaharṣādau gaṇḍūṣamāha-dantaharṣa iti|
----------------------nityaṃ tailaṃ māṃsaraso'thavā| -----------------------------------------------------|6|
Sa. gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso vā hitaḥ|
Ā. rā. svasthe gaṇḍūṣamāha-nityamiti|
-----------------------------------------------------| ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave||6|| viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā| -----------------------------------------------------|7|
Sa. ūṣādiyukte pāke kṣate cāgantuje, tathā viṣe kṣārāgnibhyāṃ dagdhe ca, sarpirgaṇḍūṣe hitaṃ kṣīraṃ vā|
Ā. rā. ūṣādāhamukhapākādau gaṇḍūṣamāha-ūṣādāhānvita iti| ūṣā-kṣāreṇeva| dāhaḥ-agnineva| pākādayo mukha eva|
-----------------------------------------------------| vaiśadyaṃ janayatyāśu sandadhāti mukhe vraṇān||7|| dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| -----------------------------------------------------|8|
Sa. mākṣikagaṇḍūṣadhāraṇaṃ mukhe vaiśadyaṃ-apaicchhityaṃ, janayati, mukhavraṇāṃśca sandadhāti| tathā, dāhaṃ tṛṣṇāṃ ca praśamayati|
Ā. rā. mukhapaicchityādau gaṇḍūṣamāha-vaiśadyamiti|
-----------------------------------------------------| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||
Sa. dhānyāmlaṃ gaṇḍūṣa upayuktaṃ vadanavairasyaṃ tathā malaṃ daurgandhyaṃ cāpanayati|
Ā. rā. mukhavairasyādau gaṇḍūṣamāha-dhānyāmlamiti|
tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param| -----------------------------------------------------|9|
Sa. tadeva-kāñjikaṃ, alavaṇaṃ śītaṃ paraṃ-atiśayena, āsyaśoṣaharam|
Ā. rā. mukhaśoṣe gaṇḍūṣamāha-tadeveti| tat-dhānyāmlam| arthāt pūrvaṃ ca lavaṇoṣṇam|
-----------------------------------------------------| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam||9||
Sa. kṣāreṇa-svarjikādinā, yuktaṃ jalaṃ kaphasya cayamāśu bhinatti|
Ā. rā. śleṣmasañcaye gaṇḍūṣamāha-āśviti| kṣārāmbu-kṣāragālanodakam|
sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam| -----------------------------------------------------|10|
Sa. koṣṇapānīyagaṇḍūṣairvadanalāghavaṃ sampadyate|
Ā. rā. mukhagaurave gaṇḍūṣamāha-sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairiti|
---------------------------------------------------| nivāte sātape swinnamṛditaskandhakandharaḥ||10|| gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyo vidhārayet| ---------------------------------------------------|11|
Sa. vātarahite ravikarāloke sthāne| skandhau ca kandharā ca skandhakandharam| pūrvaṃ khinnaṃ paścānmṛditaṃ skandhakandharaṃ yasya sa evam| tathā gaṇḍūṣamapiban, tathā kiñcidunnataṃ mukhaṃ yasya sa evaṃvidhaḥ san, gaṇḍūṣaṃ dhārayet|
Ā. rā. gaṇḍūṣavidhimāha-nivāta iti| saṅgrahe tu (sū.a.31)-"sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhabhāgatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇam| kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet| ayameva kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ| punaścāsya svedamardanānyācaret| evamutkliṣṭakapho vaktraṃ pratipadyate|" iti|
kiyantaṃ kālaṃ ? ityāha ---- ---------------------------------------------------| kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||
Sa. kaphena pūrṇaṃ kaphapūrṇamāsyaṃ yasya sa kaphapūrṇāsyaḥ, tasya bhāvaḥ kaphapūrṇāsyatā,-kaphapūrṇamukhatā, yāvadbhavet| athavā sravadghrāṇākṣi yasya sa sravadghrāṇākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| tasya bhāvaḥ sravadghrāṇākṣatā yāvatsyāt, tāvadgaṇḍūṣān dhārayet| evaṃ gaṇḍūṣāḥ pañca sapta vā dhārayitavyāḥ, yāvatsvāsthyaṃ syāt|
Ā. rā. gaṇḍūṣadhāraṇāvadhimāha-kaphapūrṇāsyateti| saṅgrahe tu (sū. a. 31)-"bheṣajasyānupahatiḥ kaphena| evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet| yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ| tasya svāsthyena yogaṃ, jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ, mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet| teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta|" iti|
asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ, kavalo'nyathā| ---------------------------------------------------|12|
Sa. mukhe pūrṇe sati yaḥ sañcārayitumaśakyaḥ syāt sa gaṇḍūṣa ucyate| anyathā-mukhe'pūrṇe sati yaḥ sañcārayituṃ śakyate, sa kavala ucyate|
Ā. rā. gaṇḍūṣakavalayorbhedamāha-asañcārya iti| apūrṇe-kiñcidūne, saṅgrahe tathaivoktatvāt| kavalo'nyathā-kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcāryaḥ|
manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ| hṛllāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśeṣātkavalagraheṇa||12||
Sa. manyādīnāṃ rogeṇa sambandhaḥ| prasekādīnāṃ dvandvaḥ| āmayaśabdasya kaṇṭhena sambandho vividhakaṇṭharogasūcanārthaḥ| manyārogādayo viśeṣeṇa kavaladhāraṇena sādhyāḥ-cikitsyāḥ|
Ā. rā. kavalasya viṣayamāha-manyāśira iti|
---------------------------------------------------| kalko rasakriyā cūrṇastrividhaṃ pratisāraṇam||13||
Sa. kalkādibhedena pratisāraṇaṃ tridhā syāt| kalko-jaladipiṣṭaḥ| mākṣikādinā yadravīkriyate dravyaṃ sā rasakriyā| cūrṇaṃ tu-prathitameva|
Ā. rā. pratisāraṇamāha-kalka iti| rasakriyāavalehaḥ|
yuñjyāttat kapharogeṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ---------------------------------------------------||1||
Sa. tat-pratisāraṇaṃ, śleṣmarogeṣu gaṇḍūṣoktairauṣadhairyojyam| sāmānyoktāvapi kaphayogaviṣayatvāt śodhanagaṇḍūṣoktairauṣadhairiti vedyam|
Ā. rā. pratisāraṇasya viṣayaṃ dravyāṇi cāha-yuñjyāditi| gaṇḍūṣavihitaiḥ-śodhanagaṇḍūṣoktaiḥ| pratisāraṇaṃ-aṅgulyā gharṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam| atiprasāraṇādūṣāśoṣadāhakledaśophādayo bhavanti|" iti|
---------------------------------------------------| mukhālepastridhā doṣaviṣahā varṇakṛcca------------|14|
Sa. mukhālepastriprakāraḥ, doṣaghno viṣaghno varṇakaraśca|
Ā. rā. mukhālepabhedānāha-mukhālepa iti| doṣaghno viṣaghno varṇyaśceti tridhā|
---------------------------------------------------| ---------------------------------------------------saḥ||14|| uṣṇo vātakaphe śastaḥ, śeṣeṣvanyarthaśītalaḥ| ---------------------------------------------------|15|
Sa. sa ca-mukhālepo, vātaśleṣmaṇyuṣṇo hitaḥ| śeṣeṣu pitte viṣe (varṇe) ca, atiśayena śiśiro hitaḥ|
Ā. rā. vātaghnakaphaghnāvuṣṇau kāryāvityāha-sa iti| pittaghnaviṣaghnavarṇyāḥ śītāḥ kāryā ityāha-śeṣeṣviti|
---------------------------------------------------| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ||15||
Sa. caturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ| unnatiḥ-utsedhaḥ|
Ā. rā. hīnamadhyottamabhedena mukhālepapramāṇamāha tripramāṇa iti|
aśuṣkasya sthitistasya, śuṣko dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayettadante'bhyaṅgamācaret||16||
Sa. tasya-mukhālepasya, aśuṣkasya sthitiḥ| śuṣkastu mukhālepaśchaviṃ-tvacaṃ, dūṣayati| taṃ-mukhālepaṃ, ārdrayitvā-tīmayitvā, apasārayet| tasyānte-tasminnapanīte, abhyaṅgaṃ kuryāt|
Ā. rā. mukhālepāvadhimāha-aśuṣkasyeti| mukhālepāpanayamāha-tamārdrayitveti|
vivarjayeddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| ---------------------------------------------------|17|
Sa. mukhālepī ca divāsvapnādi varjayet| ahaḥsvapnādisevanāt kaṇḍūtvakūśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātādibhayaṃ syāt|
Ā. rā. mukhālepavarjyānyāha-vivarjayediti| śuk-śokaḥ|
---------------------------------------------------| na yojyaḥ pīnase'jīrṇe dattanasye hanugrahe||17|| arocake jāgarite-------------------------------| ---------------------------------------------------|18|
Sa. pīnasādau mukhalepo na yojyāḥ|
Ā. rā. pīnasādau mukhālepaṃ niṣedhati-na yojya iti|
-------------------------sa tu hanti suyojitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||
Sa. sa ca-mukhālepaḥ, suyojito-vidhinā sevitaḥ, akālapalitādīn parākaroti|
Ā. rā. mukhālepasya phalamāha-sa tviti| nīlikāliṅganāśopadravaḥ|
kolamajjā vṛṣānmūlaṃ śābaraṃ gaurasarṣapāḥ| siṃhīmūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19|| darbhamūlahimośīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudotpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20|| kālīyakatilośīramāṃsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21|| ityārddhārddhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ| ---------------------------------------------------|22|
Sa. kolamajjādayo'rddhaślokoktāḥ ṣaṭ mukhālepāḥ ṣaṭsu hemāntādiṣu ṝtuṣu smṛtāḥ| munīndrairiti śeṣaḥ| tatra badaramajjādayo hemante, vyāghryādayaḥ śiśire, darbhamūlādayo vasante, kumudādayo grīṣme, kālīyakādayaḥ prāvṛṣi, tālīsādayaḥ śaradi, iti|
Ā. rā. varṇyasya mukhālepasya tu bhedena dravyāṇyāha-kolamajjeti| śābaraṃ-lodhram| tandulāḥ-śālīnām| kālīyakaṃ-pītacandanam|
---------------------------------------------------| mukhālepanaśīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam||22|| vadanaṃ cāparimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam| ---------------------------------------------------|23|
Sa. mukhālepābhyāsavatāṃ narāṇāṃ darśanaṃ-dṛṣṭiḥ, dṛḍhaṃ syāt| mukhaṃ ca vikasitamiva tathā komalaṃ padmatulyaṃ bhavati-jāyate|
Ā. rā. varṇyamukhālepaśīlanasya phalamāha-mukhālepanaśīlānāmiti|
---------------------------------------------------| abhyaṅgasekapicavo bastiśceti caturvidham||23|| mūrddhatailam-----------------------------------| ---------------------------------------------------|24|
Sa. abhyaṅgādibhedāt caturdhā śirasi tailaṃ syāt|
Ā. rā. mūrddhatailabhedānāha-abhyaṅgeti|
----------------bahuguṇaṃ tadvidyāduttarottaram| ---------------------------------------------------|24|
Sa. taccottarottaraṃ bahuguṇaṃ vidyāt| abhyaṅghāt seko bahuguṇāḥ, tato'pi picuḥ, tasmādapi bastiḥ, iti krameṇa|
Ā. rā. abhyaṅgādīnāṃ tāratamyamāha-bahuguṇamiti|
---------------------------------------------------| tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||
Sa. tatra-teṣu madhye, raukṣyādīṣvabhyaṅgaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā. abhyaṅgasya viṣayamāha-tatrābhyaṅga iti|
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu| pariṣekaḥ-----------------------------|25|
Sa. arūṃṣikādiṣu pariṣekaḥ|
Ā. rā. sekasya viṣayamāha-aruṃpiketi|
---------------------------------------------------| -----------------------picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane||25|| netrastambhe ca--------------------------------------| ---------------------------------------------------|26|
Sa. keśaśātādiṣu picuḥ prayoktavyaḥ|
Ā. rā. picorviṣayamāha-picuriti| śātaḥ-sadanam| dhūpanaṃ-dhūmodgama iva| picuḥ-snehārdrapicudhāraṇam|
-----------------bastistu prasuptyarditajāgaje| nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe||26||
Sa. bastiḥ punaḥ prasuptyādau yojyaḥ|
Ā. rā. basterviṣayamāha-bastiriti| prasuptiḥ-sparśājñānam| jāgaro-nidrānāśaḥ| dāruṇe-tīvre|
vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānusame mṛdau| śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam||27|| dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite||28|| cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhi śrutaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet||29|| ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulam------------------------| ---------------------------------------------------|30|
Sa. tasya-śirobastervidhānamucyate| niṣaṇṇasya-upaviṣṭasya narasya| kva ? pīṭhe jānutulye, tathā mṛdau-akaṭhine| kimbhūtasya narasya ? śuddho-vamanādinā, aktaḥ-tailādinā, khinnaḥ-khedena, deho yasya tasya śuddhāktakhinnadehasya| kadā ? dinānte,-aparāhne vibhāvaryāṃ vā| carmapaṭṭaṃ-gavyaṃ māhiṣaṃ vā, tathā dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ, tathā śirastulyaṃ, tathā''karṇaṃ-yāvat, bandhanasthānaṃ yasya, tadevaṃvidhaṃ carmapaṭṭaṃ cailaveṇikayā saṃyamya māṣakalkena lepayet| kadā ? lalāṭe vastraveṣṭite| saṅgrahe tūktam (sū.a.31)-"atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā nivātasthasya svabhyaktakhinnasya sopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ māṣapiṣṭena susūkṣmeṇa sadyaḥ sukhāmbunā mṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt| tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samaṃ cailaveṇikayā baddhvā punarmāṣapiṣṭenāparistrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ sukhoṣṇamāsecayet|" iti| tata evaṃ kṛte sati vyādhivaśena pakvaṃ snehaṃ koṣṇamupariccidreṇāvasecayet| keśabhūmerupariṣṭādaṅgulaṃ yāvat|
Ā. rā. śirobastividhimāha-vidhistasyeti| lalāṭaśabdena keśarahitaḥ pradeśaḥ, tasmin vastraveṣṭite| ākarṇaṃ-karṇādadho na veṣṭayedityarthaḥ, ābandhanasthānaṃ-yāvati pradeśe basterbandhanaṃ tāvantaṃ pradeśaṃ veṣṭayet| śiraḥsamaṃ-śiraḥparidhimityarthaḥ| veṣṭanavastramapyubhayato māṣakalkena lepayet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 31)-"keśānteślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ supūkṣmeṇa māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt|" iti|
sa ca snehaḥ kiyatkālaṃ dhāryaḥ ? ityāha ---- ----------------------------------dhārayecca tam| āvaktranāsikotkledāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30|| mātrāsahasrāṇyaruje tvekaṃ---------------------| ---------------------------------------------------|31|
Sa. taṃ ca-sneha, yāvadvaktranāsikāsrutiḥ syāttāvaddhārayet| cala ādiryeṣāṃ te calādayaḥ, teṣu yathāsaṅhkhyaṃ daśāṣṭau ṣaṭ mātrāsahasrāṇi yāvatsnehaṃ dhārayet| vāte daśa mātrāsahasrāṇi, pitte'ṣṭau mātrāsahasrāṇi, kaphe ṣaṇmātrāsahasrāṇītyarthaḥ| aruje tu-svasthavṛte, ekaṃ mātrāsahasraṃ dhārayet|
Ā. rā. bastidhāraṇāvadhimāha-dhārayediti| arujetvekaṃ mātrāsahasram| mātrāmānaṃ kledāsambhave| klede tvarvāgapi nivartate|
-----------------------------skandhādi mardayet| muktasnehasya----------------------------------|31|
Sa. muktasnehasya-apanītaśirobasteḥ, skandhaśirogrīvādi mardayet| snehabastirhi snehaśabdenātra gṛhyate| tataḥ "uṣṇodakopacārī syāt " ityādikamācaret| tatra hyavocat (hṛ.sū.a.16|28)-"sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ|" iti|
Ā. rā. bastyante kṛtyamāha-skandhādīti|
---------------------------------------------------| ---------------------paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam||31||
Sa. tasya ca-snehabasteḥ, paramaḥ sekaḥ sapta dināni| tasmāttrīṇi pañca sapta vā'hāni kāryaḥ śirobastirityavatiṣṭhate|
Ā. rā. bastyāvṛttyavadhimāha-paramamiti| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"uṣṇāmbunā snātaṃ ca yathārhaṃ bhojayet| snehoktaṃ cāsyācāramādiśet| evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti|" tathā (saṃ.sū.a. 31)-"sāpāśrayaṃ pīṭhaṃ, sāyaṃ rātrirvā kālaḥ, vedanopaśamo vā'vadhiḥ|" iti|
dhārayetpūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane||32||
Sa. karṇe pūraṇaṃ dhārayet| kiṃ kurvan ? karṇamūlaṃ vimardayan| kiyantaṃ kālam ? yāvatpīḍāyā mārdavaṃ bhavet| svasthavṛte tu mātrāśataṃ yāvadbibhṛyāt|
Ā. rā. karṇapūraṇe vidhiṃ mānaṃ cāha-dhārayediti|
atha mātrāyāḥ kiṃ pramāṇaṃ ? ityāha ---- yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā||33||
Sa. dakṣiṇaṃ hastāgraṃ kartṛ yāvat dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ paryeti-parivartate| dakṣiṇaśabdo'tra kākākṣigolakanyāyena dvayorapi yujyate| kiyatkālena ? ityāha-nimeṣonmeṣamātreṇa samaṃ,-na tu viśramya| sā mātrā smṛteti| munibhiriti śeṣaḥ|
Ā. rā. mātrālakṣaṇamāha-yāvaditi|
kacasadanasitatvapiñjaratvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān| jayati, janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrddhabalaṃ ca mūrddhatailam|34| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. kacānāṃ sadanādibhiḥ sambandhaḥ| pariphuṭanaṃ-kacānāmeva, prakṛtatvāt| śiraso marudāmayāṃśca hanti| indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādaṃ janayati| tathā, svarādibalaṃ ca mūrddhatailaṃ janayati| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviraciṭayāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||
Ā. rā. mūrddhatailaśīlanasya phalamāha-kacasadaneti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| gaṇḍūṣādiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 22||