23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. trayoviṃśādhyāyārambho jatrūrdhvarogaprastāvāllocanarogapratiṣedhārthamāha ----
athāta āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. āścotanaṃ cāñjanaṃ ca, tayorvidhiryasminnadhyāye sa evam| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścotanaṃ hitam| ruktodakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||
Sa. sakalānāmapi nayanāmayānāṃ prathamamāścotanaṃ-pariṣeko, hitam| yatastadāścotanamupayuktaṃ rujādighnaṃ syāt| saṅgrahe coktam (sū.a.32)-"avyakteṣveva rujādiṣu tulyaguṇaṃ pakṣmaparihāreṇāścotanenaivākṣikośālepanam| tacca biḍālakasaṃjñam|" iti|
Ā. rā. āścotanasya viṣayamāha-sarveṣāmiti| saṅgrahetu (sū.a.32)-"nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam| avyakteṣvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikośālepanam| tacca punarbiḍālasaṃjñam| tayorakālo rātriḥ| kālastu sarvamaharvedanotpattirvā|" iti|
uṣṇaṃ bāte, kaphe koṣṇaṃ, tacchhītaṃ raktapittayoḥ| ----------------------------------------------------|2|
Sa. tat-āścotanaṃ, marutyuṣṇaṃ, kaphe kiñciduṣṇaṃ, rakte pitte ca śītaṃ, hitam|
Ā. rā. āścotanasya doṣabhedenoṣnatvādi vidhatte| uṣṇamiti|
sampratyāścotanasya vidhimaaha ---- ----------------------------------------------------| nivātasthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam||2|| śuktau pralambayā'nyena picuvartyā kanīnike| daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulādavasecayet||3|| tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena, kaphavātayoḥ| anyena koṣṇapānīyaplutena svedayenmṛdu||4||
Sa. nivātasthānasthitasyāturasya vaidyo vāmena pāṇinonmīlya locanamapāṅgadeśe bhājanaṃ nidhaya, anyena-dakṣiṇakareṇa, picuvartyā śuktyāṃ pralambayā daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulāt-nātinikaṭānnātidūrāt, kanīnike'vasecayet| tata iti anantaraṃ, komalena vastrakhaṇḍena pramṛjya-śodhayitvā, anyena-śodhanāt, cailena koṣṇajalaplutenākṣi mṛdu svedayet-nātiśayena| kayordoṣayoḥ? vātakaphayoḥ,-na tu pittaraktayorityarthaḥ|
Ā. rā. āścotanavidhimāha-nivātasthasyeti| anyena-dakṣiṇena hastena| śuktau pralambayā-śuktisthadravanimagnārddhayā| kanīnake-nāsāsaṃlagnanetrānte| vdyaṅgulāt-netravartyagrayorvdyaṅgulamantaraṃ kṛtvā| saṅgrahe tu (sū.a.32)-"evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante|" iti| āścotanāntaraṃ kṛtyamāha-tataḥ pramṛjyeti| pramārjanaṃ sarvatra| kaphavātayostvanyena cailena svedanaṃ ca|
atyuṣṇatīkṣṇaṃ rūgrāgadṛṅnāśāyākṣisecanam| atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ||5|| kāṣāyavartmatāṃ gharṣaṃ kṛcchhrādunmeṣaṇaṃ bahu| vikāravṛddhimatyalpaṃ saṃrambhamaparisrutam||6||
Sa. atyarthamuṣṇamatitīkṣṇaṃ vā''ścotanaṃ ruje-rogāya, rāgāya-lohitimre, dṛgvināśāya ca syāt| atiśītaṃ tvakṣisecanaṃ nistodādīn vidhatte| nistodaḥ-sūcyava vyadhaḥ| stambhaḥ akṣṇaḥ stambhanamiva| vedanā-śūlam| kaṣāyavartmatvaṃ kurute| gharṣo-vartmanoḥ parasparaṃ saṃśleṣaḥ| bahu-atimātraṃ, āścotanaṃ kṛcchhreṇonmeṣaṇaṃ vidhatte| atyalpamakṣisecanaṃ vikāravṛddhiṃ kurute| aparisrutamakṣisecanaṃ saṃrambhaṃ-vetrakṣobhaṃ, vidhatte|
Ā. rā. atyuṣṇatīkṣṇasyāścotanasya doṣamāha-atyuṣṇatīkṣṇamiti| atiśītasya doṣamāha-atiśītaṃ tviti| atimātrasya doṣamāha-kaṣāyavartmatāmiti| kaṣāyavartmatāṃ rūkṣavartmatvam| atyalpasya doṣamāha-vikāravṛddhimiti| netrādaparisrutasya doṣamāha-saṃrambhamiti| saṃrambhaṃ-śophādiprādurbhāvam|
kayā yuktyā netre prayuktamauṣadhaṃ doṣānapayati ? ityāha ---- gatvā sandhiśitoghrāṇamukhasrotāṃsi bheṣajam| ūrdhvagānnayane nyastamapavartayate malān||7||
Sa. sandhyādīnāṃ dvandvaḥ| tataḥ srotaḥśabdena ṣaṣṭhīsamāsaḥ| sandhiśabdenehākṣikośasambandhinaḥ sandhayo gṛhyante| tena-akṣikośasandhisrotāṃsi śirāsrotāṃsi mukhasrotāṃsi gatvā nayane kṣiptabhauṣadhamūrdhvagān malānapavartayate|
Ā. rā. āścotanasya phalamāha-gatveti| netre nyastamauṣadhaṃ sandhyādīn gatvā jatrūrdhvagān rogān hanti|
athāñjanaṃ śuddhatanornetramātrāśraye male| pakvaliṅge'lpaśophātikaṇḍūpaicchhilyalakṣite||8|| mandagharṣāśrurāge'kṣiṇa prayojyaṃ ghanadūṣike| ārti pittakaphāsṛgbhirmārutena viśeṣataḥ||9||
Sa. atha-āścotanādanantaraṃ, añjanaṃ prayoktavyam| kīdṛśasyāturasya? śuddhā tanuryasya saḥ, tasya| male netramātrāśraye-na tvadhikaśarīravyāpini| tathā, pakvaliṅge| pakvaliṅgatā kathaṃ vedyā? iti viśeṣaṇadvāreṇāha-alpaśophenātikaṇḍvā paicchhilyena ca lakṣite-avagate, 'pakvaliṅge sati| kīdṛśe'kṣiṇa? mandāḥ-alpāḥ, gharṣāśrurāgā yasya tasmin| tathā, ghanā dūṣikā-netramalo, yasminnayane tasmin| etadapi pakvaliṅgameva| pittena kaphena raktena cāture, mārutena cāture viśeṣeṇāñjanaṃ prayojyam|
Ā. rā. añjanasya viṣayamāha-athāñjanamiti| śophālpatvādyupalakṣīte pakalakṣaṇe sati, tathā gharṣādyalpatve dūṣikāghanatve ca|
lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭiprasādanamiti tridhā| añhjanam-------------------------------------|10|
Sa. añjanaṃ ca lekhanādibhedena tridhā| likhyate-śastreṇeva, śukrārmādīnīti lekhanam| ropyate-saṃrohyate, abhiṣyandādīnīti ropaṇam| prasādyate-nirmalīkriyate, aneneti prasādanam| dṛṣṭeḥ prasādanaṃ dṛṣṭiprasādanam| saṅgrahe yat snehanamañjanaṃ kathitaṃ tadiha ropaṇadṛṣṭiprasādanayorevāntarbhūtatvāt pṛthaṅnoktam|
Ā. rā. añjanasya bhedānāha-lekhanamiti| saṅgrahe tu (sū.a.a 32)-"na doṣavegodaye, na cānirhṛtadoṣe| tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ śukrapākatimirotpattiśca|" iti|
----------------------------------------------------| ----------------------lekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||
Sa. tatra-teṣu triṣvañjaneṣu madhyāt, lekhanamañjanaṃ kaṣāyādibhirdravyaiḥ śukrārmādiṣu prayojyam|
Ā. rā. lekhanasya dravyāṇyāha-lekhanamiti|
ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ----------------------------| -----------------------------------------------------|11|
Sa. ropaṇamañjanaṃ tiktakairdravyaiḥ syāt| tiktagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena-kaṣāyadravyaiḥ saṃsnehaiḥ ropaṇamañjanaṃ vedyam|
Ā. rā. ropaṇasya dravyāṇyāha-ropaṇamiti|
--------------------------svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantapte nayane tatprasādanam||11|| prayujyamānaṃ labhate pratyañjanasamāhvayam| ----------------------------------------------------|12|
Sa. svāduśītairdravyaiḥ prasādanamañjanaṃ bhavati| prasādanameva svāduśītadravyaiśrūrṇaṃ tīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaṃ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate|
Ā. rā. dṛṣṭiprasādanasya dravyāṇyāha-svāduśītairiti|
----------------------------------------------------| daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukulānanā||12|| praśastā, lekhane tāmrī, ropaṇe kālalohajā| aṅgulī ca, suvarṇotthā rūpyajā ca prasādane||13||
Sa. daśāṅgulā rājamāṣasthūlā śalākā praśastā| madhye tanuḥ| tathā, mukulākāre ānane-mukhe dve'pi, yasyāḥ sā mukulānanā| lekhanāñjane tāmrī śalākā praśastā| ropaṇe ca kālalohotthā(lohajā)-kṛṣṇaśastrodbhavā| aṅgulī ca-hastāvayavaviśeṣo, ropaṇa eva śastaḥ| evaṃ prasādane'ñjane suvarṇotthā kanakodbhavā, rajatodbhavā ca śalākā praśastā|
Ā. rā. śalākāmāha-daśāṅguleti| lekhane śalākāmāha-lekhane tāmrīti| ropaṇe śalākāmāha-ropaṇa iti| prasādane śalākāmāha-suvarṇottheti|
añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha---- piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet||14||
Sa. piṇḍādibhedena triprakārā'ñjanakalpanā syāt| piṇḍādayo bahudoṣādiṣu krameṇa prayojyāḥ| gurau doṣe piṇḍaḥ prayojyo, madhye doṣe rasakriyā, laghau doṣe cūrṇa ityarthaḥ|
Ā. rā. añjanakalpanābhedānāha-piṇḍaiti| piṇḍoguṭikā| rasakriyā-avalehaḥ| kalpanātrayasya viṣayatrayamāha-gurāviti|
hareṇumātrā piṇḍasya vellamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṃ tasya mṛdunaḥ-------------|15|
Sa. tīkṣṇadravyakṛtasya piṇḍasya hareṇumātraṃ pramāṇaṃ kathayanti| mṛdudravyakṛtasya piṇḍasya tat dviguṇaṃ pramāṇaṃ-dvihareṇumātraṃ, vadanti| rasakriyāyā viḍaṅgapramāṇamāhuḥ| [mṛdudravyakṛtāyā rasakriyāyā dvivellamātram|]
Ā. rā. tīkṣṇayoḥ piṇḍarasakriyayormātrāmāha-hareṇumātreti| hareṇuḥ-reṇukā| vellaṃ-viḍaṅgam| mṛdyoḥ piṇḍarasakriyayormātrāmāha-dviguṇamiti| mṛdunaḥ-mṛdudravyakṛtasya| tasya-piṇḍarasakriyārūpasyāñjanasya| dviguṇaṃ pramāṇaṃ-piṇḍasya hareṇudvayaṃ, rasakriyāyā velladvayam|
----------------------------------------------------| ---------------------------------------cūrṇitasya ca||15|| dve śalāke tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca| ----------------------------------------------------|16|
Sa. cūrṇe tīkṣṇe dviguṇāṃ śalākaṃ, mṛdau triguṇāṃ śalākāmabhidadhuḥ| tantrāntare coktam-"lekhanamañjanaṃ tāmrarajatakāṃsyādyanyatameṣu dhāryam| ropaṇaṃ suvarṇavaṭaśaṅkhānyatameṣu| prasādanaṃ sphaṭikaplakṣacandanānyatameṣu dhāryam| evaṃ hyañjanamavyāpannaguṇaṃ bhavati| vartergharṣaṇārthaṃ śilā nimramadhyā'nudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistārā|" iti|
Ā. rā. tīkṣṇasya cūrṇasya mātrāmāha-cūrṇitasyeti| mṛdoścūrṇasya mātrāmāha-timra iti|
----------------------------------------------------| niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇagabhastibhiḥ||16|| akṣirogāya doṣāḥ syurvardhitotpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṃ ca tacchhāntyai vyābhrerke'to'ñjayetsadā||17||
Sa. niśi-rātrau, añjanaṃ na prayojyam| tathā svapne-svapnakāle, añjanaṃ na prayojyam| tathā, madhyaṃdine'ñjanaṃ na prayojyam| na ca mlāne locane'ñjanaṃ prayojyam| kena (kābhiḥ) mlāne ? uṣṇābhirdīdhitibhiḥ| yasmādeṣu kāleṣvañjanena prayuktena doṣā vṛddhiṃ nītāḥ, tathā'nyasthānagattvādutpīḍitāḥ, tathā drutāḥ- kālasyoṣṇatvādvilayaṃ gatāḥ, akṣirogāya syuḥ| tasmādeṣu kāleṣvañjanaṃ na prayojyam| prātarityādi| yataḥ pūrvokteṣu kāleṣu pūrvoktā doṣāḥ| tasmāt pūrvāhṇe'parāhṇe ca tacchhāntyai-tasyākṣirogasyopaśamāya, vitagābhre ravau sadaiva netre'ñjayet|
Ā. rā. añjanasya kāladvayamāha-niśīti| rātrau nidrayā varddhitā doṣā akṣirogāya syuḥ, ataḥ prātarañjaeyt| amdhyāhne pānānnābhyāmutpīḍitāḥ sūryaśmibhirdravīkṛtā akṣirogāya syuḥ, ataḥ sāyamañjayet|
vadantyanye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇamañjanam| virekadurbalaṃ cakṣurādityaṃ prāpya sīdati||18||
Sa. anye tvācāryā evaṃ vadanti| yat tīkṣṇamañjanaṃ divā na prayojyam| kutaḥ ? yasmāccakṣurādityaṃ prāpya sīdati| kimbhūtaṃ ? virekadurbalam, tīkṣṇāñjanena virecitatvāt| tasmāddivase tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam|
Ā. rā. tīkṣṇāñjanasya divā-niṣedhamāha-vadantīti| niṣedhe yuktimāha-virekadurbalamiti|
ata evāha ---- svapnena ratrau kālasya sau myatvena ca tarpitā| śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ||19||
Sa. yasmātsvapnena rātrau tarpitā, tathā kālasya-rātryākhyasya, sau myatvena tarpitā dṛṣṭiḥ punah sthairyaṃ prāpnoti, tīkṣṇāñjanakṣobhitā'pi| kīdṛgdṛṣṭiḥ ? āgneyī,- agnyutkaṭabhūtasambhavā, tathā śītasātmyā| tasmādrātrāvañjanaṃ prayojyam| āgneyīti "sarvatrāgnikalibhyāṃ ḍhagvaktavyaḥ" iti ḍhak| śītaṃ sātmyaṃ yasyāḥ, paittikajvarasyeva|
Ā. rā. tīkṣṇasya rātriprayoge yuktimāha-svapneneti| dṛṣṭistāvadāgneyatvātsantāpapīḍitā| ata eva śītasātmyā| sā ca tīkṣṇāñjanenātisantaptā rātrau svapnena saumyena kālena ca gatasantāpā punaḥ sthiratāṃ labhate|
tadetadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha ---- atyudrikte balāse tu lekhanīye'thavā gade| kāmamahynapi nātyuṣṇe tīkṣṇamakṣṇi prayojayet||20||
Sa. atyutkṛṣṭe kaphe, athavā lekhanārhe-śukrārmādau, roge dine'pi nātyuṣṇe tīkṣṇamañjanaṃ prayojayet| kāmaṃ-anumatametat| kālasyātyauṣṇyādañjanasya taikṣṇyāccātiyogena dṛṣṭyupaghātaḥ syāt|
Ā. rā. kaphodrake lekhanasādhye ca roge divā'pi tīkṣṇaṃ yojyamityāha-atyudrikta iti|
ata evāha ---- aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā| upaghāto'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ||21||
Sa. aśmanaḥ-pāṣāṇāt, śastrasyotpattiḥ| tasmādeva cāśmanaḥ ślakṣṇatādiyogāttīkṣṇatā| upaghāto'pi-kuṇṭhatvādikaḥ, tenaiva-pāṣāṇena, na kevalaṃ taikṣṇyam| tathā-tenaivāśmaśastranyāyena, netrasya tejasaḥ-agneraśmasthānīyājjanma| ravisaṃjñāttejasaḥ sakāśāttīkṣṇatā-darśanapaṭutvam| atyuṣṇena tu tena tasyopaghātaḥ| tasmāt yadanye vadanti sāmānyenaiva divā'ñjanaṃ na prayojyamiti, tadasadeva|
Ā. rā. taijasasya tejaḥsahakṛtasya ca netrasya kathaṃ tejasopaghātaḥ ? ityata āha-aśmana iti|
api ca ---- na rātrāvapi śīte'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam| doṣamasrāvayetstabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||
Sa. rātrāvapi netre kaphādhikyenātiśīte-kaṇḍūpaicchhityādyanumite, tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam| yato niśi tīkṣṇamañjanamupayuktaṃ kālasya sau myatvāt doṣaṃ-srāvaṇyogyaṃ, asrāvayet| añjanaṃ stabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikṛt syāt, na tu śamakāri| tasmāt "śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ|" ityetadapyasat| tasmāt pūrvoktamevānavadyamiti|
Ā. rā. rātrāvapyatiśīte tīkṣṇāñjanaṃ niṣedhati-na rātrāviti|
nāñjayedbhītavamitaviriktāśitavegite| kruddhajvatitatāntākṣiśirorukśokajāgare||23|| adṛṣṭe'rke śiraḥsnāte pītayordhūmamadyayoḥ| ajīrṇe'gnyarkasantapte divāsupte pipāsite||24||
Sa. bhītādīnāmakṣiṇī vaidyo nāñjayet| aśito'tra sadyobhukto vedyaḥ| sadyobhuktasya narasya nayane nāñjayedityarthaḥ| tānte-sūkṣmabhāsurādidarśanādabhighātādvā glāne, akṣiṇī yasya saḥ, tasmin| adṛṣṭe'rke, jaladacchhannatvāt| tathā, śiraḥsnātādiṣu|
Ā. rā. bhītādīnāmañjanaṃ niṣedhati-nāñjayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 32)-"eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛcchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayet|" iti| tāntaṃ-uṣṇādinā glānamakṣi|
sāmprataṃ yādṛśamañjanaṃ na prayojyaṃ tādṛśaṃ darśayati ---- atitīkṣṇamṛdustokabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṃ taptamañjanaṃ nāvacārayet||25||
Sa. atiśabdasya tīkṣṇādibhirghanāntaiḥ sambandhaḥ| atyarthaśītalamityetasmādatyarthaśabdastaptamityatrānuvṛttikṛtena sambandhena yojyaḥ| atitīkṣṇādiguṇamañjanaṃ na prayojayet| tantrāntate cāñjanavidhiruktaḥ-"sukhopaviṣṭasyāturasya sukhopaviṣṭo vaidyo vāmāṅguṣṭhenottaraṃ vartmotkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥ kanīnikādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ nayet|" iti|
Ā. rā. atitīkṣṇādi navavidhamañjanaṃ niṣedhati-atitīkṣṇeti|
athānunmīlayan dṛṣṭimantaḥ sañcārayecchhanaiḥ| añjite vartmanī kiñciccālayeccaivamañjanam||26|| tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā, na conmeṣanimeṣaṇam| niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret||27||
Sa. atha-evamañjanasvarūpamavetya, netre'ñjite sati dṛṣṭigolakamanunmīlayan madhye śanaiḥ śanaiḥ sañcārayet| kiñcit vartmanī cālayet| evaṃ tīkṣṇāñjanaṃ netraṃ vyāpnoti-anupraviśati| na ca sahasā-vidhyatikrameṇa, unmeṣanimeṣaṇaṃ kuryāt| caśabdo'vadhāraṇe, naiva samācaredityarthaḥ| vartmabhyāṃ ca niṣpīḍanaṃ na samācaret| vāśabdo'vadhāraṇe, kṣālanaṃ ca naiva kuryāt|
Ā. rā. āñjanānantaraṃ kṛtyamāha-atheti| añjite netre dṛṣṭimanunmīlayan antareva samantataḥ sañcārayet| vartmanī ca kiñciccālayet| uktakṛtyasya phalamāha-evamañjanamiti| mṛdu śanirvyāpnotītyarthalabhyam| añjitanetrasyonmeṣādi niṣedhati-na ceti|
apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā| vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā||28||
Sa. apetaḥ-apagataḥ auṣadhasaṃrambho-bheṣajakṣobho, yasmānnetrāttadevam| yato'petauṣadhasaṃrambhamata eva nirvṛtaṃ-apetaduḥkhānubandhi, yadā locanaṃ syāt, tadā vyādhyādiyogyairjalaiḥ prakṣālayet| tatra vyādhiḥ-abhiṣyandādiḥ, doṣo-vātādiḥ, ṛtuḥ-vasantādiḥ|
Ā. rā. kṣālanakālamāha-apetauṣadhasaṃrambhamiti|
dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat||29||
Sa. tato-nayanaprakṣālanādanantaraṃ, dakṣiṇāṅguṣṭhena savasreṇa vāmaṃ nayanamūrdhvavartmani samyagādāya śodhanīyam| vāmenāṅguṣṭhena savāsasā, itarat-dakṣiṇaṃ, ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyam|
Ā. rā. kṣālanānantaraṃ śodhanamāha-dakṣiṇāṅguṣṭhakeneti| savastreṇa dakṣiṇāṅguṣṭhena vāmaṃ saṃśodhyam, vāmena dakṣiṇam|
kimiti śodhyam ? ityāha ---- vartmaprāpto'ñjāddoṣo rogān kuryādato'nyathā| ---------------------------------------------------|30|
Sa. ato'nyathā-aśodhyamāne, vartmani prāptaṃ ca tadañjanaṃ ca vartmaprāptāñjanaṃ, tasmāt doṣo rogān kuryāt| tasmāttacchhodhyaṃ nayanam|
Ā. rā. kṣālanaśodhanākaraṇe doṣamāha-vartmaprāpta iti|
----------------------------------------------------| kaṇḍujāḍye'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ||30||
Sa. kaṇḍūśca jāḍyaṃ ceti samāhāradvandvaḥ| tasmin sati tīkṣṇāñjanaṃ yojayet| athavā tīkṣṇaṃ dhūmaṃ yojayet|
Ā. rā. añjanāsamyagyogajayoḥ kaṇḍūjāḍyayoḥ pratīkāramāha-kaṇḍūjāḍya iti|
tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṃ pratyañjanaṃ himam|30.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāna āścotanā ñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|
Sa. punastīkṣṇenāñjanenābhitapte locane cūrṇaṃ pratyañjanaṃ pūrvoktaṃ, hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne āścotanāñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23||
Ā. rā. tīkṣṇāñjanātiyoge pratīkāramāha-tīkṣṇāñjanābhitapte tviti| pratyañjanamityasyāñjanasya saṃjñā| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| sekāñjanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 23||