24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ caturviṃśādhyāyārambhaḥ| āścotanāñjanābhyāṃ hi prāyo nayanasya daurbalyam| atastarpaṇāderupayogo yukta ityāha ----
athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasutre|2|
Sa. tarpaṇaṃ ca puṭapākaśca tarpaṇapuṭapākau, tayorvidhiḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. tarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe'bhighātite| vātapittāture jihme śīrṇapakṣmāvilekṣaṇe||1|| kṛcchronmīlaśirāharṣaśirotpātatamorjunaiḥ| syandamanthānyatovātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2|| āture śāntarāgāśruśūlasaṃrambhadūṣike| nivāte tarpaṇaṃ yojyaṃ śuddhayormūrddhakāyayoḥ||3|| kāle sādhāraṇe prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ| ----------------------------------------------------|4|
Sa. cakṣuṣi mlāyati sati, tathā stabdhādiguṇe tarpaṇaṃ kāryam| tathā, śīrṇe pakṣmaṇī yasya tadevam| āvilaṃ-aspaṣṭaṃ, īkṣaṇaṃ-darśanaṃ, yasya tadevam| śīrṇapakṣma ca tadāvilekṣaṇaṃ ca, tattasmin| tathā kṛcchronmīlādayaḥ-akṣirogeṣu vakṣyante| kṛcchronmīlaśca śirāharṣaśca śirotpātaśca tamaścārjunaśca, tairāture| tathā syandaśca manthaścānyatovātaśca vātaparyāyaśca śukrakaṃ ca, tairāture| { tathā, nasyānarhe| yato vakṣyati (ślo-21)-"tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet|" iti| tathā, śāntāḥ śamaṃ gatāḥ, rāgāśruśūlasaṃrambhadūṣikā yasminnayane tasmin| kīdṛśi sthāne ? nivāte,-vigatānile| upalakṣaṇaṃ cedam| vigatātaparajodhūmādika ityapi draṣṭavyam| kīdṛśayormastakadehayoḥ ? śuddhayoḥ,-yathāyogaṃ vamanavirecananasyaiḥ kṛtaśuddhyorityarthaḥ| kīdṛśi kāle ? sādhāraṇe,-vasantādike| kadā ? sāyaṃ prātarvā, doṣadūśyādyapekṣayā| kīdṛśasyāturasya ? uttānaśāyina iti śayanasthasyottānasyetyarthaḥ|
Ā. rā. tarpaṇasya viṣayaṃ deśaṃ kālaṃ cāha-nayana iti| tāmyati-avalokanāsamarthe| jihye-vakre| āvilekṣaṇe-aspṛṣṭadarśane| kṛcchronmīlādibhirdaśabhirvyādhibhirāture nivṛttarāgādipañcake netre tarpaṇaṃ yojyam| tacca nivāte deśe nasyādau kṛte prātaḥ sāyaṃ vā yojyam|
----------------------------------------------------| yavamāṣamayīṃ pālīṃ netrakośādbahiḥ samām||4|| dvyaṅguloccāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet| sarpirnimīlite netre taptāmbupravilāyitam||5|| naktāndhyavātatimirakṛcchhrabodhādike vasām| āpakṣmāgrāt---------------------------------|6|
Sa. yavairmiśrā māṣā yavamāṣāḥ, taiḥ kṛtā yā sā yavamāṣamayī, tām| tādṛśīṃ pālīṃ netrakośādbāhyata ubhayapārśvayoḥ samāṃ-animnonnatāṃ kṛtvā, yathāyogaṃ doṣadūṣyādyanurodhāt pakvaṃ ghṛtaṃ nimīlite-anunmiṣite locane kṣipet| atha pālyā ucchhrāyamāha-dvyaṅguloccāṃ,-dvyaṅgulocchhrāyavatīm| tathā dṛḍhāṃ nibiḍhāṃ, yathā sneho na sravet| kīdṛśaṃ sarpiḥ ? taptena jalena prakarṣeṇa vilāyitaṃ-dravīkṛtam| naktāndhyetyādi| rātryandhyādiṣu vasāṃ yathāsvauṣadhasiddhāṃ tathaiva vilāyitāmāvapet| katham ? āpakṣmāgrāt,-pakṣmāgrāṇi yāvannimagnāni tāvatsarṣirādimāvapediti|
Ā. rā. tapraṇavidhimāha-uttānaśāyina iti| taptāmbupravilāyitaṃ-uṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa dravīkṛtam| naktāndhyādiṣu tu sarpiḥsthāne vasāmāvapet| āpakṣmāgrāt-pakṣmāgramajjanaṃ yāvat| saṅgrahe tu (sū.a. 33)-"atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā nirvātātaparajodhūme kṛtanīlapītānyatarajavanikek veśmani jīrṇabhuktasya sukhaśayanagatasyottānasya sumṛditamāśapiṣṭakalkena netrakośādbahirvdyaṅgulocchrāyāvādhārau parimaṇḍalāvasambādhau samāvaparisrāviṇau kṛtvā, tatroṣṇodakapravilīnaṃ nimīlite netre yathārhauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpirmaṇḍaṃ vā secayet| yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca|" iti|
----------------------------------------------------| -----------------athonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ||6|| mātrā vigaṇayettatra vartmasandhisitāsate| dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca||7|| śatāni sapta cāṣṭau ca, daśa manthe, daśānile| pitte ṣaṭ, svasthavṛtte ca balāse pañca dhārayet||8||
Sa. atha-ghṛtādyāvapanādanantaraṃ, śanaiḥśanairunmīlanaṃ vidadhatastasya-āturasya, mātrāḥ-pūrvoktāḥ, vigaṇayet| tatra-tasmin vartmādike vyādhau sarpiṣi kṣipte, śatasaṅkhyādīrmātrā vigaṇayet krameṇa| tatra vartmaroge mātrāśatam, sandhiroge trīṇi śatani, sitaroge pañca śatāni, asitaroge sapta śatāni, dṛṣṭiroge'ṣṭau śatāni, dhārayediti kramārthaḥ| yathāsaṅkhyena manthākhye roge daśa śatāni, vātaroge daśaiva śatāni, pittaroge ṣaṭ śatāni, svasthavṛtte ca ṣaṭ śatāni, kaphe pañca śatāni,dhārayet|
Ā. rā. tarpaṇadhāraṇāvadhimāha-atheti| vartmaroge ekaśatam, sandhiroge trīṇi śatāni, sitaroge pañca, astiroge sapta, dṛṣṭiroge'ṣṭau, tathā manthe daśa, vāte daśa, pitte svasthavṛtte ca ṣaṭ, balāse pañca, dhārayet|
kṛtvā'pāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet| pibecca dhūmaṃ, nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsvaram||9||
Sa. { tataḥ-} yathoktamātrādhāraṇādanantaraṃ, apāṅgadeśe pālyā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane nikṣipet| tataḥ saktupiṇḍyā'kṣikośaṃ pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye dhūmaṃ ca pibet, na kevalaṃ tarpaṇaṃ kuryāt| prakṣālitanetraṃ cainaṃ mātrayā''mayādivaśena bhojayet| tathā, nabho na paśyedbhāsvaraṃ rūpaṃ ca| upalakṣaṇaṃ cedam| ātapādyapi bhāsvaraṃ na paśyet|
Ā. rā. tarpaṇānantaraṃ kṛtyamāha-kṛtvā'pāṅga iti|
itthaṃ pratidinaṃ vāyau, pitte tvekāntaraṃ, kaphe| svasthe ca hyantaraṃ dadyādātṛpteriti yojayet||10||
Sa. itthaṃ-anena krameṇa, pavane pratyahaṃ tarpaṇaṃ dadyāt| pitte punarekāntaraṃ tarpaṇaṃ dadyāt| kaphe svasthe ca dvidināntaraṃ yojayet| iti-evaṃ, yāvannayanasya tṛptiḥ syāttāvattarpaṇaṃ yojyam|
Ā. rā. vātādibhedena tarpaṇāvṛttimāha-itthamiti| āvṛttyavadhimāha-ātṛpteriti|
tṛptasya kiṃ lakṣaṇaṃ ? ityāha ---- prakāśakṣamatā svāsthyaṃ viśadaṃ laghu locanam| tṛpte, viparyayo'tṛpte'titṛpte śleṣmajā rūjaḥ||11||
Sa. prakāśakṣamatvādikaṃ samyaktṛptasya lakṣaṇam| prakāśakṣamatā-prabhābhāsvarādirūpasahatvam| atṛpte-ajātāyāṃ tṛptau, piparyayaḥ-prakāśākṣamatādikaḥ| atitṛpte sati kaphodbhavāḥ kaṇḍūpaicchhilyādikā rujaḥ syuḥ|
Ā. rā. tṛptalakṣaṇamāha-prakāśakṣamateti| atṛptalakṣaṇamāha-viparyaya iti| atitṛpalakṣaṇamāha-tṛpte'tīti|
snehapītā tanuriva klāntā dṛṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṃ tasmādṛgbalādhānakāriṇam||12|| puṭapākaṃ prayuñjīta pūrvokteṣveva yakṣmasu| ----------------------------------------------------|13|
Sa. snehapītā dṛṣṭiḥ klāntā tanuriva yato'vasīdati, tasmātkāraṇāt tarpaṇādanantaraṃ puṭapākaṃ prayuñjīta| kīdṛśam ? dṛśorbalaṃ dṛgbalaṃ, tasyādhānaṃ-prabandhena vṛttiḥ, tatkarotīti dṛgbalādhānakāriṇam| hetau dvitīyā, dṛgbalādhānakāritvāt prayuñjītetyarthaḥ| pūrvokteṣveva-tarpaṇokteṣvāmayeṣu|
Ā. rā. puṭapākasya viṣayamāha-snehapīteti| snehapītā-pītasnehā| pūrvokteṣu yakṣamasu-rogeṣu|
----------------------------------------------------| sa vāte snehanaḥ śleṣmasahite lekhano hitaḥ||13|| dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ| ----------------------------------------------------|14|
Sa. sa ca-puṭapāko, vāte snehano hitaḥ| kaphasahite mārute lekhano hitaḥ| dṛṣṭidaurbalyādiṣu prasādano hitaḥ|
Ā. rā. puṭapākasya traividhyaṃ saviṣayamāha-sa vāta iti|
idānīmeṣāṃ puṭapākānāṃ kalpanāmāha ---- ----------------------------------------------------| bhūśayaprasahānūpamedomajjavasāmiṣaiḥ||14|| snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayet| ----------------------------------------------------|15|
Sa. bhūśayāḥ- bileśayā bhekagodhādyāḥ, prasahāḥ-gokharādayaḥ, ānūpāḥ-mahāmṛgavāricaravāriśayāḥ, teṣāṃ medomajjavasāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, jīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiśca, kṣīrapiṣṭaiḥ snehanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ|
Ā. rā. snehanasya dravyāṇyāha-bhūśayeti| bhūśayāḥ bileśayāḥ|
----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmāṃsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15|| srotojaśaṅkhaphenālairlekhanaṃ mastukalkitaiḥ| ----------------------------------------------------|16|
Sa. mṛgāḥ-hariṇādyāḥ, pakṣiṇo-lāvādyāḥ, teṣāṃ yakṛnmāṃsāni, taiḥ| tathā, muktādibhirmastukalkitairlekhanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ| prasahānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ snehane puṭapāka upayuktatvāt jāṅgalā eva mṛgapakṣiṇo'tra grāhyāḥ|
Ā. rā. lekhanasya dravyāṇyāha-mṛgapakṣīti| pakṣiṇoviṣkirapratudāḥ|
----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmajjavasāntrahṛdayāmiṣaiḥ||16|| madhuraiḥ saghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam| ----------------------------------------------------|17|
Sa. mṛgapakṣyādīnāṃ yakṛnmajjavasāhṛdayāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, madhuraiḥ-madhuravargoktaiḥ, ghṛtānvitaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ| atra stanyaṃ striyā eva|
Ā. rā. prasādanasya dravyāṇyāha-mṛgapakṣiyakṛditi| madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ|
adhunā puṭapākasya kalpanāmāha ---- bilvamātraṃ pṛthak piṇḍaṃ māṃsabheṣajakalkayoḥ||17|| urubūkavaṭāmbhojapatraiḥ snehādiṣu kramāt| veṣṭayitvā mṛdā liptaṃ dhavadhanvanagomayaiḥ||18|| pacetpradīptairagnyābhaṃ pakvaṃ niṣpīḍya tadrasam| netre tarpaṇavadyuñjyāt-----------------------|19|
Sa. māṃsaṃ ca bheṣajakalkaśca tayoḥ pṛthak palamātraṃ piṇḍameraṇḍādipatrairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛttikayā liptaṃ vṛddhavaidyavyavahārāt dvyaṅhgulotsedhaṃ mṛttikālepaṃ kṛtvā krameṇa dhavādīndhanaiḥ pradīptaiḥ pacet| tatra snehane puṭapāka eraṇḍapatrairveṣṭanaṃ dhavakāṣṭhaiḥ pradīpanam, lekhane vaṭapatrairveṣṭanaṃ dhanvanendhanena pradīpanam, prasādane jalajapatrairveṣṭanaṃ gomayendhanena pradīpanam, iti kramārthaḥ| agnyābhaṃ-agnivarṇaṃ sat, pakvaṃ jñātvā, apanītapatraṃ vidhāya, vāsasā niṣpīḍya, tadrasaṃ nayane tarpaṇamiva yuñjyāt|
Ā. rā. puṭapākasya sādhanamāha-bilvamātramiti| māṃsapīṇḍamauṣadhapiṇḍaṃ ca pṛthak bilvamātramekīkṛtaṃ snehanādiṣveraṇḍādipatraiḥ kramādveṣṭitaṃ kuśamuñjasūtrānyatamena baddhaṃ tato vdyaṅgulotsedhena mṛlliptaṃ dhavādīndhanaiḥ pacet| saṅgrahe tu (sū.a.33)-"dhavadhanvanamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnāmanyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet|" iti| puṭapākavidhimāha-agnyābhamiti| taṃ piṇḍamagnivarṇatvena pakvaṃ jñātvā niṣpīḍya rasaṃ tarpaṇavadyuñjyāt|
----------------------------------------------------| --------------------------śataṃ dve trīṇi dhārayet||19|| lekhanasnehanāntyeṣu---------------------------------| ----------------------------------------------------|20|
Sa. lekhanādiṣu śatādīni dhārayet| tatra lekhane śataṃ mātrāṇāṃ dhārayet| snehane dve śate| antye-prasādane, trīṇi śatāni dhārayet|
Ā. rā. puṭapākadhāraṇāvadhimāha-śatamiti| antyaḥ-prasādanaḥ|
------------------------koṣṇau pūrvau, himo'paraḥ| ----------------------------------------------------|20|
Sa. pūrvo-snehanalekhanau, koṣṇau yojyau| himo'paraḥ-prasādanākhyaḥ|
Ā. rā. puṭapākānāmuṣṇaśītabhedamāha-koṣṇāviti|
----------------------------------------------------| dhūmapo'nte tayoreva-------------------------------|20|
Sa. tayoḥ-ādyayoḥ puṭapākayoḥ, ante dhūmapaḥ syāt| sneheritakaphopaśāntyai, na tu prasādanānte, ityevaśabdārthaḥ|
Ā. rā. lekhanasnehanayoranantarakṛtyamāha-dhūmapa iti|
----------------------------------------------------| -----------------------------yogāstatra ca tṛptivat||20||
Sa. tatra ca-teṣu puṭapākeṣu, yogāstarpaṇa iva syuḥ| tṛptivaditi saptamyantādvatiḥ| yogā iti bahuvacananirdeśāt samyagyogāyogātiyogā gṛhyante|
Ā. rā. puṭapākasya samyagyogādilakṣaṇamāha-yogā iti|
tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet| ----------------------------------------------------|21|
Sa. tarpaṇapuṭapākau nasyāyogye na yojayet| nasyānarhāḥ-"yojyenna tu nāvanam|" ityādyuktāḥ|
Ā. rā. niṣiddhanasyānāṃ tarpaṇapuṭapākau niṣedhatitarpaṇamiti|
yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet||21|| mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣo nivasenniśām||21.5||
Sa. yāvantyahāni-yāvanmātrāṇi dināni, tarpaṇapuṭapākau kurvīta tato dviguṇāni dināni hitasevī syāt| kṛtatarpaṇa puṭapāko mālatyādipuṣpairbaddhākṣaḥ san vibhāvarīṃ vaset| mālatī-sumanāḥ| mallikā-gandhavārṣikā|
Ā. rā. tarpaṇapuṭapākayorācāramāha-yāvantīti| saṅgrahe tu (sū.a. 33)-"tathā pakvātisāre'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti| bhavati cātra| seke'ñjane tarpaṇe ca puṭapāke ca ye gadāḥ| jāyante vidhividbhraṃśādyathāsvaṃ tān prasādhayet||" iti|
sarvātmanā netrabalāya yatnaṃ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dṛṣṭiśca naṣṭā vividhaṃ jagacca tamomayaṃ jāyata ekarūpam|22.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|
Sa. sarveṇa prakāreṇa netrabalāya-cakṣuḥsāmarthyāya, nasyādibhiryatnaṃ kuryāt| dṛṣṭiśceti ca hetau| yato dṛṣṭiryadi na syāttato jagadvividhamapi tamomayaṃ-andhakārarūpaṃ, ekarūpaṃ-ekalakṣaṇaṃ, sampadyata iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24||
Ā. rā. netrarakṣaṇe yatnaḥ kārya ityāha-sarvātmaneti| dṛṣṭiśceti caśabdaścedarthe| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dṛktarpaṇaprakaraṇam sāmastyena nirūpitam|| 24||