Sa. athedānīṃ pañcaviṃśādhyāyārambho yantravidhānapradarśanārthaḥ| yato bastinasyāñhjanakṣārādīni yantrāśrayaṇyevetyāha-
athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. yantrasya vidhiryantravidhiḥ śeṣaṃ pūrvavat| arśobhagandarādiṣu niruje'ṅhge yamyate-niyamyate śastrakṣārāgnikarmeti yantram|
Ā. rā. yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
etadeva spaṣṭayannāha ---- nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ yacca darśane||1|| arśobhagandarādīnāṃ śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ tathā bastyādikarmaṇi||2|| ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca| ----------------------------------------------------|3|
Sa. anekaprakārāṇi yāni śalyāni-śastraveṇupāṣāṇādirūpāṇi, vividheṣu śarīrapradeśeṣu niviśante, teṣāmāharaṇe ākṛṣṭuṃ, yo'bhyupāyastadyantram| 'ucyate' iti śeṣaḥ| tathā, arśobhagandaranāḍīvraṇādīnāṃ śastrādiyojane sati śeṣasya-nirujasyāṅgasya, parirakṣāyāṃ-rakṣānimittam, svasthasyāṅgasya śastrādyābādhānivṛttyarthamityarthaḥ| tathā, bastinasyādikarmaṇi ya upāyastacca yantram| tathā ghaṭikādi ca yantraṃ pavanākarṣaṇāya raktādyākarṣaṇāya ca| jāmbavauṣṭhasandaṃśādīni ca yantrāṇi|
Ā. rā. yantralakṣaṇamāha-nānāvidhānāmiti| śalyāharaṇe ya upāyaḥ, yaścārśaḥprabhṛtidarśane, yaśca śāstrādicchedyasamīpāṅgarakṣaṇe, yaśca bastyādipraṇayane, yaśca ghāṭikādirācūṣaṇādau, tadyantram| evaṃvidha upāyaviśeśo yantramityarthaḥ|
yantrāṇāṃ kiṃ rūpaṃ kiṃ |ca] kāryaṃ syāt? ityāha- ----------------------------------------------------| anekarūpakāryāṇi yantrāṇi vividhānyataḥ||3|| vikalpya kalpayedbuddhyā yathāsthūlaṃ tu vakṣyate| ----------------------------------------------------|4|
Sa. rūpāṇi ca kāryāṇi ca rūpakāryāṇi| anekāni vicitrāṇi, rūpakāryāṇi teṣāṃ tāni yantrāṇi nānāprakārāṇi| tatra rūpaṃ-kaṅkamukhasvastikādyākāratvam| kāryaṃ-asthyādilagnaśalyaharaṇādikam| yataścaivaṃ yantrāṇāṃ nānāvidhatvam, atastāni buddhyā vikalpya kāryānurodhāt kalpayet| nanu, yantrāṇāṃ diṅmātre'pyanabhijñaḥ kathamiva kalpanāṃ kartuṃ pārayet ? ityāha- saṃ-yāni yāni sthūlāni yathāsthūlam| "yathā sādṛśye" ityavyayībhāvaḥ| yathāsthūlayantrakaraṇena vyutpannamatiḥ śeṣāṇāmapi yantrāṇāmutpādane vikalpaṃ kartuṃ samartho bhavediti bhāvaḥ|
Ā. rā. yantraviśeṣāṇāmanantatvāt buddhyā kalpyatvamāha-anekarūpakāryāṇīti| ā raṃ-nidarśanārthaṃ kāṃścidyantraviśeṣān vaktumāha-yathāsthūlamiti| svastikasandaṃśatālanāḍīśalākānuyantrabhedāt ṣoḍhā yantrāṇi|
atha yantrāṇyāha ---- ----------------------------------------------------| tulyāni kaṅkasiṃharkṣakākādimṛgapakṣiṇām||4|| mukhairmukhāni yantrāṇāṃ kuryāttatsaṃjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca bhūriśaḥ||5|| masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūle'ṅkuśanatāni ca||6|| tairdṛḍhairasthisaṃlagnaśalyāharaṇamiṣyate| ----------------------------------------------------|7|
Sa. yena pārśvena śalyamuddhriyate tadyantrāṇāṃ mukhaṃ vedyam| kaṅkādīnāṃ pakṣimṛgāṇāṃ mukhaistulyāni yantrāṇāṃ mukhāni kuryāt| ādiśabdena gṛdhrahaṃsahariṇādiparigrahaḥ| tāni tatsaṃjñakāni| ca evārthe, tāni yantrāṇi tannāmānyeva| yathā,-kaṅkumukhaṃ siṃhamukhamityādi| aṣṭādaśāṅguletyādi, svastikākhyāni yantrāṇi vidyāt| kīdṛśāni ? aṣṭādaśāṅguladairghyāṇi, bhūriśo-bāhulyena, āyasāni-śastramayāni| dantādimayānāmapi kvaciddarśanāt bhūriśa ityuktam| tathā, kaṇṭhapradeśe kīlakairbaddhāni| kīdṛśaiḥ kīlakaiḥ ? masūrākārāḥ paryantā yeṣāṃ taiḥ| yatra pradeśe yantrāṇāṃ hastagrahastatra tanmūlam| tatrāṅkuśavannatāni-pariṇatāni| taiḥ-kaṅkamukhādibhiḥ, asthisaṃlagnaśalyasya-kāṇḍaphalādeḥ, āharaṇaṃ-ākarṣaṇamiṣyate|
Ā. rā. tatra svastikānyāha-tulyānīti| tatsaṃjñakāni-kaṅkamukhasiṃhamukhādināmāni| āyāmo-dairghyam| bhūriśa iti vacanāt dārvādikṛtānyapi| kaṇṭhe-mukhākārasampādakaśakaladvayasandhānasthāne| mūle-dhāraṇasthāne| svastikānāṃ kāryamāha-tairddaḍhairiti|
----------------------------------------------------| kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau||7|| tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau| ----------------------------------------------------|8|
Sa. kīlena-masūrākāraparyantena, baddhaṃ tathā vimuktamagraṃ- mukhaṃ, yayostau kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau bhavataḥ| kīdṛśau ? ṣoḍaśāṅgulapramāṇau| kvopayoga etayoḥ syāt ? ityāha-tvagityādi| tvagādīnāṃ dvandvaḥ| tvakśirāstrāyupiśitalagnaṃ ca tacchhalyaṃ ca, tasyāpakarṣṇe-āharaṇe, tāvupayujyete|
Ā. rā. sandaṃśāścatvāraḥ| tatra krīlabaddhāgrakīlamuktāgrau sandaṃśāvāha-kīlabaddhavimuktāgrāviti|
----------------------------------------------------| ṣaḍaṅgulo'nyo haraṇe sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām||8||
Sa. ṣoḍaśāṅgulasandaṃśadvayādanyaḥ sandaṃśaḥ (ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ) sūkṣmaśalyānāṃ-nāsāromādīnāṃ, haraṇe-ākarṣaṇe, tathā, upapakṣmaṇāṃ vartmādibhavānāṃ haraṇe yujyate|
Ā. rā. ṣaḍaṅgulaṃ sandaṃśamāha-ṣaḍaṅgula iti| upapakṣmaṇāṃ-netreṣvavāntarapakṣmaṇām|
mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ śeṣitasya ca||9||
Sa. sā ca mucuṇḍīsaṃjñā| kimbhūtā mucuṇḍī? sūkṣmā dantā yasyāḥ sā sūkṣmadantā, tathā, ṛjuḥ-avakrā, na ca sandaṃśavadvakrā dvibāhurityārthaḥ| tathā, mūle-hastagrahaṇasthāne, rucakaṃ-aṅgulīyakarūpaṃ, bhūṣaṇaṃ yasyāḥ sā rucakabhūṣaṇā| rucakapīḍanena sā karma karotītyarthaḥ| gambhīraścāsau vraṇaśca gambhīravraṇastasmin māṃsāni-tasyādhimāṃsaṃ, etadviṣaya āharaṇe| armaṇaśca śeṣitasya cchhinnaśeṣasyāharaṇe mucuṇḍī|
Ā. rā. mucuṇḍyākhyaṃ sandaṃśamāha-mucuṇḍīti| sūkṣmadantā-sūkṣmāgrā| ṛjuḥ-avakrā| rucakabhūṣaṇā-mūle mudrikābaddhā| gambhīreṣu vraṇeṣu yāni māṃsāni, yāni ca netreṣu chinnaśeṣāṇyarmāṇi, teṣāṃ haraṇe|
dve dvādaśāṅgule matsyatālavat dvyekalālake| tālayantre smṛte karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||
Sa. dve tālayantre bhavataḥ| kiṃpramāṇe ? dvādaśāṅgule| saṃsthānamāha-matsyatālavat mīnagalatālavat, dvitālakaṃ-ekaṃ dvayoḥ pārśvayormatsyamukhasadṛśam, aparamekatālakaṃ-ekapārśve matsyamukhākārameva| te dve tālayantre bhavataḥ| karṇetyādi| karṇanāḍī śalyamapaharataḥ-karṇanāḍīśalyāpahāriṇī|
Ā. rā. tālayantradvayamāha-dve dvādaśāṅgula iti| matsyatālo-matsyagalatālaḥ|
nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyekānekamukhāni ca| srotogatānāṃ śalyānāmāmayānāṃ ca darśane||11|| kriyāṇāṃ sukaratvāya kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṃ srotonurodhataḥ||12||
Sa. nāḍīyantrāṇi bastinetrādivat suṣirāṇi syuḥ| ekaṃ cānekaṃ caikānekaṃ mukhaṃ yeṣām| tani ca kānicidekamukhāni ekadvārāṇi, kānicidanekamukhāni-anekadvārāṇi| etatkarmācaṣṭe-srota ityādi| tāni ca karṇādisrotogatānāṃ śalyānāṃ darśananimittaṃ vidadhīta| tathā, kaṇṭhādisrotogatānāṃ rogāṇāṃ darśane-darśananimittaṃ, vidadhīta| tathā, kriyāṇāṃ-śastrakṣārāgniprakṣālanauṣadhapraṇidhānādīnāṃ, sukaratvārtham| tathā, viṣidigdhāṅgādīnāmācūṣaṇāya vidadhīta| tadvistāretyādi| teṣāṃ-nāḍīyantrāṇāṃ, vistāraśca parīṇāhaśca dairghyaṃ ca, tāni srotovaśāt bhavanti| yathā,-anuvāsanottarabastinasyanāḍikādiṣu nirdiṣṭam|
Ā. rā. nāḍīyantrāṇyāha-nāḍīyantrāṇīti| vistāro-vivarasya| parīṇāhaḥ-sthaulyaṃ yantrasya|
daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalokinī| nāḍī----------------------------------------|13|
Sa. kaṇṭhe śalyaṃ kaṇṭhaśalyam| kaṇṭhābhyantaraśalyāvalokanārthaṃ daśāṅgulā nāḍī| ardhanāhā-pañcāṅgulapariṇāhā|
Ā. rā. kaṇṭhāntaḥśalyāvalokinīṃ nāḍīmāha-daśāṅguleti| ardhanāhā-pañcāṅgulasthaulyā|
----------------------------------------------------| --------pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahe||13|| vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ| ----------------------------------------------------|14|
Sa. pañcamukhāni chhidrāṇi yasyāḥ sā| catuṣkarṇasya vāraṅgasya saṅgrahe-saṅgrahaṇanimittamidaṃ yantram| catvāraḥ karṇā yasya vāraṅgasyeti samāsaḥ| tatra śarādidaṇḍapraveśaḥ śikhākāraḥ kīlako vāraṅga ucyate| dvikarṇasya vāraṅgasya tricchhidrā nāḍī syāt| trīṇi chhidrāṇi yasyāḥ sā tricchhidrā| chhidraśabdasyopalakṣaṇarthatvāt trimukhetyetadapi draṣṭavyam| tasya vāraṅgasya pramāṇaṃ tatpramāṇaṃ tasmādvāraṅgapramāṇataḥ-tadanusāreṇa nāḍīpramāṇaṃ jñeyam|
Ā. rā. catuṣkarṇavāraṅgasaṅgrahaṇīṃ nāḍīmāha-nāḍīti| pañcamukhacchidrā-mukhe chidrapañcakayutā| dvikarṇasaṅgrahaṇīṃ nāḍīmāha-dvikarṇasyeti| tatpramāṇataḥ-saṅgrahyapramāṇena| etacca nāḍīdvaye chidramānam|
----------------------------------------------------| vāraṅgakarṇasaṃsthānānāhadairghyānurodhataḥ||14|| nāḍīrevaṃvidhāścānyā draṣṭuṃ śalyāni kārayet| ----------------------------------------------------|15|
Sa. tathā, karṇaśca saṃsthānaṃ cānāhaśca dairghyaṃ ca tānyevam| vāraṅgasya karṇasaṃsthānānāhadairghyāṇi, teṣāmanurodhastasmāt, evaṃprakārā anyā api nāḍīḥ śalyāni śarīrāntargatāni draṣṭuṃ kārayet|
Ā. rā. anyāni nāḍīyantrāṇyāha-vāraṅgakarṇeti| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| ānāhaḥ-sthaulyam|
----------------------------------------------------| padmakarṇikayā mūrdhni sadṛśī dvādaśāṅgulā||15|| caturthasuṣirā nāḍī śalyanirghātinī matā| ----------------------------------------------------|16|
Sa. mūrdhni-mūrddhabhāge, padmakarṇikayā-jalajakarṇikayā, sadṛśī| kiyatpramāṇā ? dvādaśāṅgulā| tathā, caturthaḥ-caturbhāgaḥ, suṣiro yasyāḥ sā, tryaṅhgulasuṣireti yāvat| sā nāḍī śalyanirghātinī matā| munīnāmiti śeṣaḥ| arśoyantraṃ lakṣayitumāha-
Ā. rā. śalyanirghātinīṃ nāḍīmāha-padmakarṇikayeti| caturthasuṣirā-tryaṅguladīrghavivarā|
----------------------------------------------------| arśasāṃ gostanākāraṃ yantrakaṃ caturaṅgulam||16|| nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṃ darśane vyādherekacchhidraṃ tu karmaṇi||17|| madhye'sya tryaṅgulaṃ chhidramaṅguṣṭhodaravistṛtam| ardhāṅgulocchhritodvṛttakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ||18||
Sa. arśasāṃ sambandhi yantrakaṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ mānato dairghyeṇa syāt| yantrakamityākarṣakaṃ syāt| nāhe-pariṇāhe, pañcāṅgulam| yatpañcāṅguladīrgheṇa sūtreṇa veṣṭyate, tatpramāṇaṃ sthaulyamityarthaḥ| etat puṃsāmeva pañcāṅgulaṃ nāhe syāt| strīṇāṃ tu pariṇāhe ṣaḍaṅgulaṃ yantrakaṃ syāt, svabhāvata eva tāsāṃ gudasya mahattvāt| vyādherdarśane dvicchhidraṃ-ubhayapārśvacchhidraṃ yantram| karmaṇi-śastrakṣārādyavacāraṇe, ekacchhidraṃ yantram| asya yantrasya madhye tryaṅgulaṃ chhidram| aṅhguṣṭhamadhyatulyavistāraṃ, tathā tadūrdhvato'rdhāṅgulocchhritā uddṛttā karṇikā yasya tadevam|
Ā. rā. arśoyantrākhyāṃ nāḍīmāha-arśasāmiti| caturaṅgulaṃ dairghye| pariṇāhe tu puṃsāṃ pañcāṅgulaṃ, strīṇāṃ ṣaḍaṅgulam| vyādherdarśane dvicchidram, kṣārādiyojane tu śeṣāṅgaparirakṣāyāmekacchidram| dvicchidrasya tu dvayoḥ pārśvayoścchidram, ekacchidrasyaikasmin pārśve| tacca tryaṅguladairghyamaṅguṣṭhodaravistāraṃ madhye kāryam| chidrādurdhvabhage mūle'rdhāṅgulocchrāyā bahiḥkuñcitāgrā karṇikā kāryā|
śamyākhyaṃ tādṛgacchhidraṃ yantramarśaḥprapīḍanam| ----------------------------------------------------|19|
Sa. śamyākhyaṃ-śamīsaṃjñaṃ, tṛtīyaṃ yantrakaṃ tādṛg-gostanākāramityādilakṣaṇalakṣitayantrasadṛśaṃ syāt| atra viśeṣamāha-acchhidramityādi| acchhidraṃ-chhidrarahitam, yantre chhidraṃ na vidheyamityarthaḥ| idaṃ ca yantramarśaḥprapīḍanaṃ syāt|
Ā. rā. tṝtīyamarśaḥpīḍanaṃ śamyākhyaṃ yantramāha-śamyākhyamiti| tādṛk-gostanākārādilakṣaṇam| acchidraṃ-pārśvacchidrarahitam|
----------------------------------------------------| sarvathā'panayedoṣṭhaṃ chhidrādūrdhvaṃ bhagandare||19||
Sa. sarvathā bhagandare-bhagandarayantre, oṣṭhamapanayet| kutaḥ prabhṛti ? chhidrādūrdhvam,-upariṣṭādardhāṅgulamapakarṣayedityarthaḥ| karṇikā tu kāryaiva (?)|
Ā. rā. bhagandarayantrākhyāṃ nāḍīmāha-sarvatheti| arśoyantramevāpanītauṣṭhaṃ bhagandarayantram| mukhacchidrasya pārśvabhāga oṣṭhaḥ|
ghrāṇārbudārśasāmekacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradeśinīparīṇāhā syādbhagandarayantravat||20||
Sa. ghrāṇārbude ghrāṇārśasi caikacchhidrā nāḍī dairghyeṇāṅguladvayapramāṇā| tathā, pradeśinītulyaḥ parīṇāho yasyāḥ saivam| sā ca bhagandarayantratulyā syāt, apanītauṣṭhetyarthaḥ|
Ā. rā. ghrāṇārśorbudayantrākhyāṃ nāḍīmāha-ghrāṇārbudeti|
aṅhgulitrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṃ gostanākāraṃ tadvaktravivṛtau sukham||21||
Sa. aṅgulitrāṇakākhyaṃ yantraṃ dantamayaṃ kāṣṭhamayaṃ vā caturaṅgulapramāṇamarśasāṃ yantrasadṛśaṃ dvicchhidraṃ gostanākṛti syāt| tacca vaktrasya vivṛtau-prasāraṇe, sukham| yato vaktraprasāraṇe aṅgulerdantebhyo rakṣaṇādanvarthamaṅgulitrāṇakamiti nāma|
Ā. rā. aṅgulitrāṇākhyaṃ nāḍīyantramāha-aṅgulitrāṇakamiti| vaktravivṛtau-vaktravikāśanārthaṃ, praveśitāmaṅgulīṃ rakṣatītyaṅgulitrāṇakam|
yonivraṇekṣaṇaṃ madhye suṣiraṃ ṣoḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṃ caturbhittamambhojamukulānanam||22|| catuḥśalākamākrāntaṃ mūle tadvikasenmukhe| ----------------------------------------------------|23|
Sa. yonivraṇamīkṣate'neneti tat yonivraṇekṣaṇaṃ yantrakam| madhye-madhyabhāge, suṣiram| tathā, dairdhyeṇa ṣoḍaśāṅgulam| tathā mudrikayā-ūrmikayā'sañcāriṇyā, baddhaṃ-yuktam| tathā, catvāro (ri) bhittāḥ(ttāni)-patrāṇi, yasya taccaturbhittam| tathā, jalajamukulasadṛśamukham| tathā, catasraḥ śalākā yatra tat catuḥśalākam| tathā, tat-yantraṃ, mūla ākrāntaṃ-mūlaśalākākramaṇāt mukhe vikaset-prasaret|
Ā. rā. yonivraṇekṣaṇākhyāṃ nāḍīmāha-yonivraṇekṣaṇamiti| caturbhittaṃ-catuḥśakalam|
----------------------------------------------------| yantre nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule||23|| bastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe| agrato'karṇike mūle nibaddhamṛducarmaṇī||24||
Sa. yantre dve ṣaḍaṅgule bhavataḥ| kimartham ? nāḍīvrāṇābhyaṅgakṣālanāya,-abhyaṅgaśca kṣālanaṃ cābhyaṅgakṣālane tadarthaṃ, upayujyete| ākaraṇaṃ-ākṛt, sampadāditvāt kvip| pūrvavihitasya bastiyantrasyeva ākṛt-ākāro, yayoste bastiyantrākṛtī,-vṛtte gopucchhākāre| tathā, yathāsaṅkhyaṃ mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe-mūle'ṅguṣṭhatulyacchhidre, mukhe kalāyatulyacchhidre| agrato'karṇike- karṇikārahite, iti bastiyantrādviśeṣaḥ| mūle tu karṇike dve'pi puṭakayojanārthaṃ kārya evetyagragrahaṇam| mūle-mūladeśe, nibaddhaṃ- yojitaṃ, mṛdu carma-bastipuṭakākāraṃ, yayoste nibaddhamṛducarmaṇī|
Ā. rā. nāḍīvraṇābhyañjananāḍīvraṇakṣālanākhyaṃ nāḍīdvayamāha-yantra iti| mūle'ṅguṣṭhapraveśacchidre, agre kalāyapraveśacchidre| agrato'karṇike-agre karṇikārahite| bastiyantrākṛtīni nāḍīviśeṣaṇam, yantraviśeṣaṇatve tu numprasaṅgaḥ|
dvidārā nalikā picchhanalikā vodakodare| ----------------------------------------------------|25|
Sa. udakodare jalasrāvaṇārthaṃ nalikā dvidvārā-ubhayamukhī, syāt| athavā, picchanalikā-mayūrapicchhajetyarthaḥ|
Ā. rā. jalodarayantrākhyāṃ nāḍīmāha-dvidvāreti| nalikā-veṇvādināḍī| picchanalikā-pakṣipicchanāḍī|
----------------------------------------------------| dhūmabastyādiyantrāṇi nirdiṣṭāni yathāyatham||25||
Sa. dhūmādiyantrāṇi yathāsvaṃ dhūmapānādyadhyāyeṣūktāni|
Ā. rā. dhūmayantrādyā nāḍya uktā ityāha-dhūmabastyādīti|
tryaṅgulāsyaṃ bhavecchhṛṅgaṃ cūṣaṇe'ṣṭādaśāṅgulam| agre siddhārthakacchhidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti||26||
Sa. śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ, aṣṭādaśāṅgulaṃ syāt| aṣṭādaśeti ""hyaṣṭana" ityādinā''kārādeśaḥ| tathā, agre-prānte, sarṣapapramāṇacchhidram| yaḥ pradeśaścūṣaṇāya śarīre yojyate tadagram| tathā, suṣṭhu naddhaṃ-samyagbaddham| cūcukasya-strīkucāgrasyeva, ākṛtiḥ-ākāro, yasya tadevam|
Ā. rā. śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ, aṣṭādaśāṅgulaṃ-aṣṭāṅgulaṃ daśāṅgulaṃ vā| saṅgrahe tu dvādaśāṅgulamapyuktam (sū.a.34)- "śṛṅgaṃ tu hRasvamadhyadīrghamaśṭādaśadvādaśāṅgulāyatam" iti|
syādvādaśāṅgulo'lāburnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥ śleṣmaraktahṛt||27||
Sa. alābuḥ-tumbaḥ, dvādaśāṅgulo dairghyeṇa syāt| pariṇāhe'ṣṭādaśāṅgulaḥ| catvāri vā trīṇi vā'ṅhgulāni yasya taccatustryaṅgulam, tattādṛśaṃ vṛtaṃ-vartulaṃ, āsyaṃ-mukhaṃ, yasya sa evam| tathā, antaḥ-madhye, dīpto-jvalitaḥ, picurbhūrjādi garbha ityarthaḥ| sa īdṛśo duṣṭakapharaktaharaḥ syāt|
Ā. rā. tumbākhyāṃ nāḍīmāha-syādvādaśeti| caturaṅgulāsyastryaṅgulāsyo vā| antardīptaḥ-pradīptatṛṇasṛṣṭapicunā|
tadvadghaṭī hitā gulmavilayonnamane ca sā| ----------------------------------------------------|28|
Sa. tadvat-tenālābunā tulyadairghyānāhādiḥ, tulyakāryākārā ca, ghaṭī syāt| sā ca gulmasya vilaya unnamane ca hitā, na kevalaṃ kapharaktahṛditi cārthaḥ|
Ā. rā. ghatikākhyāṃ nāḍīmāha-tadva-ṭīti| tadvat-alābusadṛśī| gulmavilayane gulmonnamane ca| cakārāt śleṣmaraktāvacūṣaṇe ca|
----------------------------------------------------| śalākākhyāni yantrāṇi nānākarmākṛtīni ca||28|| yathāyogapramāṇāni-------------------------| ----------------------------------------------------|29|
Sa. śalākāsaṃjñāni yantrāṇi vividhakarmāṇi vividhākārāṇi yathāyogapramāṇāni syuḥ|
Ā. rā. śalākāyantrāṇyāha-śalākākhyānīti|
----------------------------teṣāmeṣaṇakarmaṇī| ubhe gaṇḍūpadamukhe-------------------------------|29|
Sa. teṣāṃ madhya ubhe gaṇḍūpadatulyāsya eṣaṇakarmaṇī|
Ā. rā. eṣiṇyau śalāke āha-teṣāmiti| eṣaṇaṃ avalokanam|
----------------------------------------------------| ------------------------------srotobhyaḥ śalyahāriṇī||29|| masūradalavaktre dve syātāmaṣṭanavāṅgule| ----------------------------------------------------|30|
Sa. tathā srotobhyaḥ śalyahāriṇī śalākāyantre bhavataḥ| kimbhūte ? masūretyādi| masūradalamiva vaktraṃ yayoste, masūradalamukhe dve śalāke'ṣṭāṅgule navāṅgule vā syātām|
Ā. rā. śalyahāriṇyau śalāke āha-srotobhya iti|
----------------------------------------------------| śaṅkavaḥ ṣaṭ-------------------------------------|30|
Sa. śaṅkavaḥ ṣaṭ syuḥ|
Ā. rā. śaṅkvākhyāḥ śalākā gaṇayati-śaṅkava iti|
----------------------------------------------------| ------------ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgulau||30|| vyūhane'hiphāṇāvaktrau-----------------------------| ----------------------------------------------------|31|
Sa. teṣāṃ madhye dvau ṣoḍaśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| vyūhane-nyūhanakarmaṇi, sarpaphaṇāmukhau|
Ā. rā. vyūhanau śaṅkū āha-ubhāviti| vyūhanaṃ-prasṛtamāṃsādīnām yathāsthānaṃ vinyāsaḥ|
------------------------dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau-----------------------------|31|
Sa. dvau śaṅkū daśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| cālane kāṇḍavāja iva mukhaṃ yayostau śarapuṅkhāsyau bhavataḥ|
Ā. rā. cālanau śaṅkū āha-dvāviti| śarapuṅkaṃ-śarakartarī|
----------------------------------------------------| ----------------------------------āhārye baḍiśākṛtī||31||
Sa. āhārye-ākarṣaṇe, baḍiśākārau| ṣaṭśaṅhkūnākhyāya garbhaśaṅkumāha-
Ā. rā. āharaṇau śaṅkū āha-āhārye baḍiśākṛtīti| baḍiśaṃ-matsyavedhanam|
nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| āṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ||32||
Sa. nato'gre-agrabhāge, tathā śaṅkunā samaḥ-kīlakākāraḥ, aṣṭāṅguladīrghaḥ sa garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ, 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ| tena-garbhaśaṅkunā, mūḍhagarbha-aniḥsarantaṃ, haret|
Ā. rā. saptamaṃ garbhaśaṅkumāha-nato'gra iti| nato-vakraḥ| śaṅkunā tulyaḥ-kīlakākāraḥ|
aśmaryāharaṇaṃ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ| ----------------------------------------------------|33|
Sa. aśmaryākarṣaṇe sarpaphaṇāvadagre vaktraṃ syāt| sarpaphaṇākhyameva caitadyantram|
Ā. rā. aśmaryāharaṇaṃ śalākāyantramāha-aśmaryāharaṇamiti|
----------------------------------------------------| śarapuṅkhamukhaṃ dantapātanaṃ caturaṅgulam||33|| kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| ----------------------------------------------------|34|
Sa. śarapuṅkhamukhākhyaṃ yantraṃ caturaṅgulaṃ dantapātanaṃ syāt| anena hi dantāścalantaḥ pātyante kṛmyādibhakṣitā vā| saṃ-pramārjane-kṣālane kṣārakledādeḥ, ṣaṭ śalākāḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? kārpāsena vihitamuṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanamiva, yāsāṃ tāstathoktāḥ|
Ā. rā. dantapātanaṃ śalākāyantramāha-śarapuṅkhamukhamiti| ā raṃ-pramārjanīḥ śalākā gaṇayati-kārpāsavihitoṣṇīṣā iti| uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam|
----------------------------------------------------| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule||34||
Sa. pāyāvāsannadūrārthe daśadvādaśāṅgule dve bhavataḥ| āsannārthe daśāṅgulā, dūrārthe dvādaśāṅguletyarthaḥ|
Ā. rā. pāyupramārjanyau śalāke āha-pāyāviti|
dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅule| ----------------------------------------------------|35|
Sa. ghrāṇe ṣaṭsaptāṅgule dve bhavataḥ| 'āsannadūrārthe' ityatrāpyanuvartate| tathaiva karṇe'ṣṭanavāṅgule bhavataḥ|
Ā. rā. ghrāṇapramārjanyau śalāke āha-dve ṣaḍiti| karṇapramārjanyau śalāke āha-dve karṇa iti|
----------------------------------------------------| karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam||35||
Sa. karṇaśodhanākhyaṃ yantram| aśvatthapatrasyeva prānto yasya tattathā| tathā, sruvasyevānanaṃ yasya tadevam|
Ā. rā. karṇaśodhanaṃ śalākāyantramāha-karṇaśodhanamiti| dravasya malasyāpanayanaṃ-mārjanam, kaṭhinasya-śodhanam|
śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam| yuñjyāt sthūlāṇudīrghāṇāṃ-----------------------------------|36|
Sa. śalākāśca jāmbavauṣṭhāni ca teṣāṃ pṛthak trayaṃ kṣāre kṣārapātane, [ āgnau-] āgnidāhakaraṇe ca yuñjyāt| kimbhūtānāṃ śalākājāmbavauṣṭhānām ? sthūlāṇudīrghāṇāṃ,-sthūlāścāṇavaśca dīrghāśca, teṣām| tatra śalākāstistro jāmbavauṣṭhāni ca trīṇi, kṣāre tathā dāhane, evaṃ dvādaśaitāni śalākākhyāni yantrāṇīti|
Ā. rā. kṣārāgniprayogārthaṃ tisraḥ śalākāstrīṇi ca jāmbavauṣṭhānyāha-śalākājāmbavauṣṭhānāmiti| sthūlaṃ ca sthūlāṃ ca aṇuśca aṇu ca dīrghā ca dīrghaṃ ca tāni sthūlāṇudīrghāṇītyekaśeṣeṇa nirdeśaḥ| aṇu-sūkṣmaṃ hrasvaṃ ca| tena sthūladīrghaṃ sūkṣmahasvaṃ madhyaṃ ceti trividhaṃ śalākāyantraṃ jāmbavauṣṭhaṃ ca| jambūphalavadoṣṭho yasya tajjāmbavauṣṭham, śalākāviśeṣa eva| saṅgrahe'pyuktam (sū.a. 34)-"kṣārāgnikarmārthaṃ jāmbavauṣṭhāni dvādaśadaśāṣṭāṅgulāni kramāt vdyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni| śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ|" iti|
-----------------------------------------------------| ---------------------------------śalākāmantravardhmani||36|| madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām| -----------------------------------------------------|37|
Sa. antravardhmani-antravṛddhau, śalākāṃ yuñjyāt| kīdṛśīm ? madhyādūrdhvaṃ vṛtto daṇḍo yasyāstām| tathā, mūle-mūlabhāge, ardhendusannibhāṃ-ardhacandrākārām|
Ā. rā. antravṛddhau dāhārthaṃ śalākāmāha-śalākāmiti| mūle-grahaṇasthāne| madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ-ardhacandrākṛtiṃ śalākāṃ vidhāya tanmadhye ūrdhvo vṛtto daṇḍaḥ kāryaḥ|
-----------------------------------------------------| kolāsthidalatulyāsyā nāsārśorbudadāhakṛt||37||
Sa. badarāsthikhaṇḍasamaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā kolāsthidalatulyāsyā| sā nāsārśaḥsu nāsārbudeṣu ca dāhaṃ karoti|
Ā. rā. nāsārśorbudadāhārthaṃ śalākāmāha-kolāsthidaleti|
aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||
Sa. kṣārauṣadhakrame tisraḥ śalākā nimnamukhā aṣṭāṅgulāḥ syuḥ| kīdṛśyaḥ ? kanīnī ca madhyamā cānāmī ca, tāsāṃ nakhāḥ, teṣāṃ mānaṃ-pramāṇaṃ, tena samaiḥ-tulyaiḥ, mukhairupalakṣitāḥ syuḥ|
Ā. rā. darvyākhyāstisraḥ śalākā āha-aṣṭāṅgulā iti|
svaṃsvamuktāni yantrāṇi meḍhraśuddhyañjanādiṣu| -----------------------------------------------------|39|
Sa. meḍhrādiṣu viṣayeṣu-uttarabastyādiṣu, svaṃsvaṃ-yathāsvaṃ, yantrāṇi gaditāni| ādiśabdena nāvanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. meḍhraśodhanādyāḥ śalākāstatra tatroktā ityāhasvaṃsvamuktānīti|
-----------------------------------------------------| anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39|| vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṃ harṣaśca, tatkriyāḥ||40|| upāyavitpravibhajedālocya nipuṇaṃ dhiyā||40.5||
Sa. ayaskāntādīnyaṇuyantrāṇi, svalpayantrakāryakaraṇāt| teṣāṃ kriyāstatkriyāḥ-nirghātanādikāḥ, buddhyā nipuṇamālocya pravibhajet,-nirghātanādikarmāṇi pravibhajya yuñjyādityarthaḥ|
Ā. rā. anuyantrāṇyāha-anuyantrāṇīti| ayaskāntādīnyekonaviṃśatiranuyantrāṇi| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave'pi vā| sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet||" iti| anuyantrakarmāṇi svayamūhyānītyata āha tatkriyā iti|
tānyeva yantrāṇāṃ karmāṇyāha ---- nirghātanonmathanapūraṇamārgaśuddhi- saṃvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇonnamananāmanacālabhaṅga- vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||
Sa. nirghātanādi yantrasya karma| nirghātanaṃ-tāḍanaṃ paripātanam, unmathanaṃ-āloḍanaṃ unmūlanam, evamanyadapi cintyam| caḥ samuccaye, tena prakṣālanādīni samuccīyante|
Ā. rā. yantrakarmāṇyāha-nirghātaneti| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"vivaraṇavikarṣaṇavyathanaiṣaṇadāraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni" iti navādhikānīti caturviṃśatiḥ|
vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt| yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|25|
Sa. vivartanādibhiścaturbhiḥ kāraṇairyantreṣu madhye kaṅkamukhaṃ śreṣṭhamiti| yasmācca sarveṣu pradeśeṣvadhikāri-adhikriyate iti| vasantatilakopajātī vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||
Ā. rā. yantreṣu kaṅkamukhasya prādhānyamāha-vivartata iti| saṅgrahe tu (sū.a.34)-"hrasvadīrghasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatetyaṣṭau yantradoṣāḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| yantrakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 25||