Sa. athedānīṃ ṣaḍviṃśādhyāyarambhaḥ śastrasvarūpavijñānārthaḥ|
athātaḥ śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. śastrasya vidhiḥ śastravidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
ṣaḍviṃśatiḥ sukarmārairghaṭitāni yathāvidhi| śastrāṇi romavāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ||1|| surūpāṇi sudhārāṇi sugrahāṇi ca kārayet| akarālāni sudhmātasutīkṣṇāvartite'yasi||2|| samāhitamukhāgrāṇi nīlambhojacchavīni ca| nāmānugatarūpāṇi sadā sannihitāni ca||3|| svonmanārdhacaturthaaṃśaphalānyekaikaśo'pi ca| prāyo dvitrāṇi, yuñjīta tāni sthānaviśeṣataḥ||4|| (maṇḍalāgraṃ vṛddhipatramutpalādhyarddhadhārake| sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṃ śarāryāsyatrikūrcake||1|| kuśāsyaṃ sāṭavadanamantarvakrārdhacandrake (kam)| vrīhimukhaṃ kuṭhārī ca śalākāṅguliśastrake||2|| baḍiśaṃ karapatrākhyaṃ kartarī nakhaśastrakam| dantalekhanakaṃ sūcyaḥ kūrco nāma khrajāhvayam||3|| ārā caturvidhākārā tathā syātkarṇavedhanī(nam)||3.5||
Sa. bāhulyena śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni bhavanti| tathā ṣaḍviṃśatisaṅkhyāni, tathā sukarmāraiḥ-karmakuśalairnaraiḥ, yathāvidhi { ghaṭitāni }-samyaṅniṣpāditāni, tathā romavāhīni-lomaśātanasamarthāni, tathā surūpāṇi-śobhanākārāṇi, tathā sudhārāṇi-śobhanadhārāṇi, tathā sukhena gṛhyante-sugrahāṇi ca, kārayet| kva ? ayasi| kīdṛśe ? suṣṭhu dhmātaṃ sudhmātaṃ, tathā sutīkṣṇaṃ svāvartitaṃ ca yadayaḥ-śastraṃ, tasmin| kīdṛśāni śastrāṇi ? akarālāni-sudarśanāni| tathā, samāhitaṃ-suṣṭhukṛtaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni samāhitamukhāgrāṇi| tathā, nīlotpaladyutīni| tathā, nāmnā'nugataṃ rūpaṃ yeṣāṃ tāni-anvarthanāmānītyarthaḥ| tathā, sarvakālaṃ sannihitāni-samīpasthāni| tathā, svaṃ ca tadunmānaṃ ca svonmānaṃ-ātmīyaṃ pramāṇaṃ, tasmātsakāśādardham, tasya caturthāṃśaḥ-aṣṭabhāgaḥ, phalaṃ yeṣāṃ tānyevam| api ceti samuccaye| evaṃvidhāni śastrāṇyekaikaśaḥ sthānaviśeṣāt dvitrāṇi prayuñjīta| ekaikaśa iti "ekaṃ bahuvrīhivat " iti dvitvasublopau, tataḥ śaspratyayaḥ|
Ā. rā. śastrāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha-ṣaḍviṃśatiriti| sukarmāraiḥ-uttamalohakāraiḥ| romavāhīni-romacchedīni| akarālāni-ārjavavanti| ayasi-lohe ghaṭitāni, tṛtīyārthe saptamī| samāhitaṃ-samyagghāṭitaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni| svonmānasya-aṅgulaṣaṭkasya, ardhacaturthāṃśaḥ-adhyuṣṭo bhāgaḥ,- saptamāṃśadvayasahitaṃ yavadaśakam, tatparimāṇaṃ phalaṃ yeṣāṃ tāni| ekaikaśo dvitrāṇi-pratyekaṃ dve trīṇi vā, kārayet| ṣaḍviṃśaterupayogamāha-yuñjīteti|
maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ pothakīśuṇḍikādiṣu||5||
Sa. teṣāṃ śastrāṇāṃ madhye maṇḍalāgraṃ nāma śastram| kīdṛk ? phaloddeśe tarjanyā antarnakhastarjanyantarnakhaḥ tasyevākṛtiryasya tadevam| kvaitadyojyam ? ityāha-lekhane chedane ca pothakyādiṣu yojyam| ādiśabdena vartmarogādayo gṛhyante|
Ā. rā. maṇḍalāgraṃ śastramāha-maṇḍalāgramiti| śuṇḍikā-galaśuṇḍikā|
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śophe gambhīre ca tadanyathā||6|| natāgraṃ pṛṣṭhato dīrghahrasvavaktraṃ yathāśrayam| -----------------------------------------------------|7|
Sa. vṛddhipatraṃ nāma śastraṃ kṣurākāraṃ syāt| tacca chedanādiṣu yojyamiti prakṛtam| phalaparimāṇaṃ tūktameva| kīdṛk ? ṛju-spaṣṭamagraṃ yasya tadṛjvagram, tadunnate śophe syāt| gambhīre tu śophe tat-vṛddhipatramanyathā| kathamanyathā ? ityāha-natetyādi| pṛṣṭhataḥ-pṛṣṭhadeśe, natamagraṃ yasya tannatāgraṃ bhavatīti|
Ā. rā. vṛddhipatramāha-vṛddhipatramiti| unnate gambhīre ca śophe ṛjvagram| anyathābhūte śophe pṛṣṭhato natāgram| sthānavaśena dīrghamukhaṃ hrasvamukhaṃ ca|
-----------------------------------------------------| utpalādhyardhadhārākhye bhedane chedane tathā||7||
Sa. { yathāyathaṃ-yathāsvaṃ, dīrghavaktraṃ hrasvavaktraṃ ca yuñjyāt| } utpalaṃ cādhyardhadhāraṃ ca, te ākhye yayosta utpalādhyardhadhārākhye śastre yathākramaṃ dīrghahrasvavaktre bhavathaḥ| utpalapatraṃ dīrghamukhamadhyardhadhāraṃ tu hrasvavaktramityarthaḥ| te bhedane chedane ca yojye| tatheti samuccaye, pāṭane ca yojya ityarthaḥ|
Ā. rā. utpalapatramadhyarddhadhāraṃ ceti śastradvayamāha-utpaleti| ete svanāmānugatarūpe|
sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśaścchedane'rdhāṅgulaṃ phale| -----------------------------------------------------|8|
Sa. sarpavaktraṃ nāma śastraṃ nāmānugatākāraṃ ghrāṇārśaścchedane karṇārśaśchedane ca yojyam| tacca phale'rdhāṅgulaṃ bhavati|
Ā. rā. sarpavaktramāha-sarpāsyamiti|
-----------------------------------------------------| gateranveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī||8|| bhedanārthe'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā| -----------------------------------------------------|9|
Sa. eṣaṇī nāma śastram gatervraṇānāmanveṣaṇe yojyam| kīdṛśī ? ślakṣṇā-komalasparśā| tathā, gaṇḍūpadamukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā gaṇḍūpadamukhā| dvitīyāmeṣaṇīmāha- aparaiṣaṇī bhedanārthe sūcīmukhā syāt| tathā, mūle niviṣṭaṃ-kṛtaṃ, khaṃ-chidraṃ, yasyāḥ sā mūlaniviṣṭakhā|
Ā. rā. anveṣaṇārthameṣaṇīmāha-gateriti| gateḥ-nāḍīvraṇasya| bhedanārthameṣaṇīmāha-bhedanārtha iti| bhedanatvaṃ kṣārāktasūtrapraveśanena|
-----------------------------------------------------| vetasaṃ vyaghane------------------------------------|9|
Sa. vetasaṃ- vetasapatrākāraṃ śastram, ṣaḍaṅgulaṃ pūrvoktaphalam| tacca vyadhane yojyam|
Ā. rā. vetasaśastramāha-vetasamiti|
-----------------------------------------------------| ---------------------------srāvye śarāryāsyatrikūrcake||9||
Sa. śarāriḥ-āṭhyākhyaḥ pakṣiviśeṣaḥ| śarāryāsyaṃ nāma śastraṃ trikūrcake ca srāvye yojyam|
Ā. rā. śarārimukhaṃ trikūrcakaṃ ceti śastradvayamāhasrāvya iti| srāvye-pracchānena raktasrutau| bhāve kṛtyapratyayaḥ| śarāriḥ-pakṣiviśeṣaḥ|
kuśāṭāvadane srāvye hyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam| -----------------------------------------------------|10|
Sa. kuśāṭā nāma śastraṃ vadane srāvye yojyam| tayoḥ-śarārikuśāṭayoḥ, phalaṃ dvyaṅgulapramāṇaṃ syāt|
Ā. rā. kuśapatramāṭāmukhaṃ ceti śastradvayamāha-kuśāṭeti| āṭā-pakṣiviśeṣaḥ|
-----------------------------------------------------| tadvadantarmukhaṃ tasya phalamadhyardhamaṅgulam||10|| ardhacandrānanaṃ caitat----------------------------| -----------------------------------------------------|11|
Sa. antarmukhaṃ nāma śastraṃ tadvat-kuśāṭātulyam| tasya-antarmukhasya, phalaṃ sārdhamaṅgulaṃ syāt| tathā-kuśāṭātulyametadapi, ardhacandrāsyasaṃjñaṃ śastram| caḥ samuccaye bhinnakrame|
Ā. rā. antarmukhamāha-tadvaditi| tadvat-srāvye|
----------------------tathādhyardhāṅgulaṃ phale| vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca tacchirodarayorvyadhe||11||
Sa. vrīhivaktramapyadhyardhāṅgulaṃ phale syāt| tacca śirāvyadha udaravyadhe ca yojyam|
Ā. rā. vrīhimukhamāha-tatheti|
pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśārdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthāṃ sthitāṃ śirām||12||
Sa. kuṭhārī nāma śastraṃ pṛthuḥ-vistīrṇasaṃsthānadaṇḍā| tathā, godantasadṛśamardhāṅgulamānanaṃ yasyāḥ saivam| tayā-kuṭhārikayā, ūrdhvadaṇḍayā satyā śirāmasthnāmupari sthitāṃ vidhyet|
Ā. rā. kuṭhārīmāha-pṛthuriti| kuṭhāryāḥ kāryamāha-tayeti|
tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kurubakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet------------------|13|
Sa. tāmramayī śalākā dvimukhī syāt| sā ca mukhe kurubakākṛtiḥ-raktasahacarapuṣpamukulākārā syāt| tayā śalākayā, liṅganāśaṃ-kaphotthapaṭalasaṃjñaṃ, vidhyet| raṃ0-śalākāmāha-tāmrīti| kurubakaṃ-kuraṇṭakamukulam|
----------------------------------------------| --------------------kuryādaṅguliśastrakam||13|| mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam||14|| tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane||15||
Sa. aṅguliśastrakaṃ kuryāt| kīdṛśam ? mudrikayā-ūrmikayā, nirgataṃ-niṣkrāntaṃ, mukhaṃ yasya tanmudrikānirgatamukham| phale tu-tasminmukhe, ardhāṅguladīrgham| yogataḥ-saṃsthānena, vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā tulyam| kiyatpramāṇā'sya mudrikā kāryā ? ityāha-tatpradeśinyagretyādi| tasya-vaidyasya, yā pradeśinī tasyā yadagraparva tasya yatpramāṇaṃ tenārpyata iti tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇī-bhiṣaktarjanyagraparvapraveśāgracchhidrā, mudrikā yasmin tat tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| tathā, sūtreṇa baddhaṃ-sūtrabaddham, sūtreṇa baddhvā maṇibandhe yojyamityarthaḥ| galasrotorogāṇāṃ chedane bhedane ca tadyojyam|
Ā. rā. aṅguliśastrakamāha-kuryāditi| mudrikānirgatamukhaṃ-kaṇṭhasthamudrikam| yogataḥ-sthānarogayogyatānusāreṇa vikalpya|
grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḍiśaṃ sunatānanam| ----------------------------------------------|16|
Sa. baḍiśaṃ nāma śastraṃ śuṇḍikārmādergrahaṇe yojyam| ādiśabdena pratijihvikādergrahaṇam| kīdṛśaṃ tat ? sunataṃ-aṅkuśavadānataṃ, ānanaṃ-mukhaṃ, yasya tadevam|
Ā. rā. baḍiśamāha-grahaṇa iti|
----------------------------------------------| chede'stthnāṃ karapatraṃ tu kharadhāraṃ daśāṅgulam||16|| vistāre dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam| ----------------------------------------------|17|
Sa. karapatraṃ nāma śastraṃ kharadhāraṃ, tathā daśāṅgulaṃ dairghyeṇa, dvyaṅgulaṃ vistāreṇa, sūkṣmā dantā yasya tatsūkṣmadantam| tathā, tsaruḥ-muṣṭiḥ, bandhanaṃ-grahaṇam, śobhane tsarubandhane yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakośe yadyapi 'tsaruḥ-asimuṣṭiḥ' ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyehopalakṣaṇārthatvāt muṣṭāvapyupapannameva|
Ā. rā. karapatramāha-chede'sthnāmiti| suṣṭhu tsarubandhanaṃ grahaṇārthaṃ yasya|
----------------------------------------------| snāyusūtrakacacchede kartarī kartarīnibhā||17||
Sa. kartarī nāma śastraṃ kartarīsadṛśaṃ snāyvādicchede yojyam|
Ā. rā. kartarīmāha-srāyusūtrakacaccheda iti|
vaktrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅulam| sūkṣmaśalyoddhṛticchedamedapracchānalekhane||18||
Sa. nakhaśastraṃ-nakhacchedakaṃ, prasiddham| tacca vaktrā ṛjuśca dhārā yasya tadevam| tasyaikaṃ mukhaṃ vaktramanyadṛju-spaṣṭam| tathā, navāṅgulaṃ-navāṅulapramāṇam, na tu ṣaḍaṅgulam| etacca sūkṣmaśalyasya-kaṇṭakāderuddharaṇadau nakhacchedane bhedane { pracchaane lekhane } ca yojyam|
Ā. rā. nakhaśastramāha-vakrarjudhāramiti| navāṅgulaṃ na tu ṣaḍaṅgulam| nakhacchedanakaṃ-prasiddham| vakrarjudhāraṃ ekasminmukhe vakrā dhārā, anyasmin ṛjuḥ|
adhunā dantalekhanaśastramāha ---- ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayedvantaśarkarām||19||
Sa. ekadhāraṃ-ekasmin pradeśe { dhārā yasya tadevam| } tathā, catuṣkoṇam| tathā, ekataḥ-ekasmindeśe prabaddhā ākṛtiryasya tat| taddantalekhanakaṃ nāma śastram| tena dantaśarkarāṃ śodhayet|
Ā. rā. adhunā sūcīśastramāha-dantalekhanamāha-ekadhāramiti| prabaddhavat-veṣṭitavat, ākṛtiryasya tat prabaddhākṛti|
adhunā sūcīśastramāha ---- vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane| māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā||20|| alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā| vrīhivaktrā dhanurvaktrā pakvāmāśayamarmasu||21|| sā sārdhadvyaṅgulā-------------------------| ----------------------------------------------|22|
Sa. atra-eṣu śastreṣu madhye, sīvane-sīvanaviṣaye, tisraḥ sūcyaḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? vṛttāḥ-vartulāḥ, pāśe gūḍhāstathā dṛḍhāḥ sāratvāt| āsāṃ ca pratyekaṃ saṃsthānaviśeṣeṇa viśeṣopayogamāha- māṃsalānāṃ-bahumāṃsānāṃ, śarīradeśānāṃ tryasrā mukhe sūcī syāt| saṅgrahe'pyavocat (sū.a.34)-"tryasrāgrā" iti| tryasreti cintyam| tathā, tryaṅgulamāyatā-tryaṅguladīrghā| vṛttatvaṃ dṛḍhapāśatvaṃ coktameva sāmānyalakṣaṇena| alpamāṃsānāṃ vraṇānāṃ sandhyasthisaṃśritānāṃ ca dvyaṅgulamāyatā-dīrghā| vṛttamukhatvaṃ cāsyāḥ sāmānyenoktam| tṛtīyāmāha- vrīhimukhā, cāpavat kuṭilā, dairghyeṇa dve'ṅgule sārdhe syāt| sā ca pakvāśaya āmāśaye marmasu ca vraṇānāṃ sīvane yojyā|
Ā. rā. sūcītrayamāha-vṛttā iti| pāśe-chidrasthāne, gūḍhā dṛḍhāśca| tatra tryaṅgulāṃ sūcīmāha-māṃsalānāmiti| dvyaṅgulāṃ sūcīmāha-alpamāṃseti| sārddhyaṅgulāṃ sūcīmāha-vrīhivakreti|
adhunā kūrcaṃ lilakṣayiṣurāha ---- ------------------------sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ||22|| sa yojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane| ----------------------------------------------|23|
Sa. tāḥ-sūcyaḥ, sarvato vartulā dairghyeṇa caturaṅgulāḥ kūrca ityucyate| kimbhūtāḥ ? vṛtta ekasmin pīṭhe saṃsthitāḥ| tathā, saptasaṅkhyā aṣṭau vā| tathā, śobhanaṃ bandhanaṃ yāsāṃ tāḥ subandhanāḥ| ata evedaṃ śastraṃ sūcīkūrcasaṃjñaṃ śaṃsanti| tathā cārśaścikitsite jagāda (hṛ. ci. a. 8|29)- "arśobhyo jalajaśśastrasūcīkūrcaiḥ" ityādi| sa ca-subaddhasaptāṣṭasūcīkaḥ kūrco, nīlikādiṣu ca kuṭṭanaviṣaye yojyaḥ| upalakṣaṇārthatvāccāsya(sau) śvitrendraluptādiṣvapi yojyaḥ|
Ā. rā. kūrcamāha-sarvavṛttā iti| sarvavṛttāḥ-pāśarahitāḥ, tāḥ-sūcyaḥ, vṛttaekasmin pīṭhe nikhātāḥ|
----------------------------------------------| ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ||23|| pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk| ----------------------------------------------|24|
Sa. aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khaja ucyate| kīdṛśaiḥ ? ardhāṅgulapramāṇaṃ mukhaṃ yeṣāṃ taiḥ, tathā vartulaiḥ| tena-khajena, hastābhyāṃ viloḍyamānena, nāsikāto'straṃ haret|
Ā. rā. khajamāha-arddhāṅgulamukhairiti|
----------------------------------------------| vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam||24||
Sa. karṇapālīnāṃ vyadhane yūthikā nāma śastraṃ syāt| kīdṛśī ? mukulānanā|
Ā. rā. karṇavyadhanamāha-vyadhanamiti|
ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā, tayā vidhyecchhophaṃ pakvāmasaṃśaye||25|| karṇapālīṃ ca bahalāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------|26|
Sa. ardhāṅgulapramāṇaṃ vṛttaṃ āsyaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ sā'rdhāṅgulavṛttāsyā| tathā, sa eva-ardhāṅgulapramāṇaḥ praveśo yasyāḥ sā tatpraveśā| tathordhvata iti vṛttārdhāṅgulādupariṣṭāt tathaiva-ardhāṅgulapramāṇaiva caturasrā syāt| sā ārānāma śastram| tayā ārayā, śophaṃ vidhyet| kadā ? pakvāmasaṃśaye,-kimayaṃ pakvaḥ śopha utāma iti sandehe| bahalāṃ ca karṇapalīṃ tayā vidhyet|
Ā. rā. ārāmāha-āreti| tatpraveśā-arddhāṅgulapraveśā| ūrdhvataḥ-vṛttānmukhādūrdhvaṃ, caturasrā| pakvāmasaṃśayepakvatvāmatvasandehe| bahalāṃ-ghanām|
-----------------------bahalāyaaśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī||26||
Sa. bahalāyāḥ-atimāṃsalāyāḥ karṇapālyāśca, sūcī śasyate,-na kevalamārā| kīdṛśī sūcī ? tribhāgaḥ-prāntabhāgāt suṣiro yasyāḥ saivam| tathā, tryaṅgulā-dairghyeṇa| sā ca karṇavedhanī syāt|
Ā. rā. bahalakarṇapālīvyadhanārthaṃ sūcīmāha-bahalāyāśceti|
jalaukaḥkṣāradahanakācopalanakhādayaḥ| alauhānyanuśastrāṇi, tānyevaṃ ca vikalpayet||27|| aparāṇyapi yantrādīnvupayogaṃ ca yaugikam| ----------------------------------------------|28|
Sa. jalaukaḥprabhṛtayo'nuśastrāṇi raktasrāvakāryakāraṇāt| tāni cālauhāni-lohavarjitāni| ādiśabdenāyaskāntaśākaśophālikādikharapatrādīnāṃ grahaṇam| evaṃ coktena nyāyenānyānyapi yantrādīni vikalpayet| ādiśabdena śastrāṇāṃ grahaṇam| upayogaṃ ca yaugikaṃ-sādhutaraṃ, buddhyā nirūpayet|
Ā. rā. anuśastrāṇyāha-jalauka iti| uktebhyaḥ śastrayantrebhyo'nyānyapi svabuddhyā kalpyānītyāha-tānyevamiti| tāni-śastrānuśastrāṇi, yantrādīniyantrānuyantrāṇi, teśāṃ yogyamupayogaṃ ca, vikalpayet|
----------------------------------------------| utpāṭyapāṭyasīvyaiṣyalekhyapracchhānakuṭṭanam||28|| chhedyaṃ bhedyaṃ vyadho mantho graho dāhaśca tatkriyāḥ| ----------------------------------------------|29|
Sa. utpāṭyādīni tatkriyāḥ,-teṣāṃ-ṣaḍviṃśatiśastrāṇāṃ, kriyāḥ-karmāṇi, tatkriyāḥ| { tāni ṣaḍviṃśatiśastrāṇi saṅgrahoktāni (sū. a. 34)- "tadyathā-dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhā-ntarmukhaśarārimukhatrikūrcakūṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkurcakhajaiṣaṇī-baḍiśanakhaśastrāṇi|" iti| } utpāṭyaṃ-uddhāryam, tatra nakhaśastraṃ prayojyam| pāṭane vṛddhipatrādi| sīvane sūcyaḥ| lekhane maṇḍalāgrādiḥ| pracchāne nakhaśastrādi| kuṭṭane kūrcaḥ| chedane utpalapatrādi| bhedane eṣaṇī sūcīmukhā| vyadhane vetasādi| manthane khajaḥ| grahe sandaṃśaḥ| dāhe śalākādiriti|
Ā. rā. śastradoṣānāha-śastrakāryāṇi gaṇayati-utpāṭyeti| utpāṭhyaṃ-utpāṭanam, bhāve yatpratyayaḥ| evaṃ pāṭhyādiṣu| sīvyaṃ-sīvanam|
śastradośānaha ---- ----------------------------------------------| kuṇṭhakhaṇḍatanusthūlahrasvadīrghatvavakratāḥ||29|| śastrāṇāṃ kharadhāratvamaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ| ----------------------------------------------|30|
Sa. spaṣṭam
Ā. rā. śastradoṣānāha-kuṇṭhakhaṇḍeti| te ca doṣā anyatra karapatrāt|
adhunā śastrāṇāṃ grahaṇavidhiṃ darśayati ---- ----------------------------------------------| chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare||30|| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyātsusamāhitaḥ| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca||31|| talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param||32||
Sa. chedabhedanalekhyārthaṃ tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairmilitaiḥ śastraṃ vṛntaphalāntare-vṛntaphalamadhyabhāge, gṛhṇīyāt| kīdṛk ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| visrāvaṇakāryāṇi śarāryāsyādīni śastrāṇi vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ gṛhṇīyāt| gṛhṇīyādityanuvartate| talaśabdena pāṇitalamucyate, ādilopākhyayā tantrayuktyā| talena pracchhannaṃ vṛntāgraṃ yasya tat vrīhimukhaṃ mukhe gṛhṇīyāt| śeṣaṃ śastraṃ kriyāsaukaryato gṛhṇīyāt| sukarasya bhāvaḥ saukaryam| yathā sukarā pāṭanādikā kriyā syāttathā''dadītetyarthaḥ|
Ā. rā. śastrakośamācaṣṭe-śastradhāraṇavidhimāha-chedabhedaneti| chedanādikarmaṇi vṛntaphalayormadhye tarjanyādibhirmilitaiḥ śastraṃ gṛhṇīyāt| visrāvaṇe tu tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ vṛntāgre gṛhṇīyāt| vrīhimukhaṃ tu pāṇitalena vṛntāgraṃ pracchādya mukhe grāhyam| āhāraṇe tu śastraṃ mūle grāhyam| pāśasyopari madhye laghusandaṃśaḥ kartarī ca| śeṣeṣu tu karmasu yatra gṛhīte kriyāsaukaryaṃ tatra grāhyam|
śastrakośamācaṣṭate ---- syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣau mapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ||33|| vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇārsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ||34||
Sa. navāṅgulavistāraḥ śastrakośaḥ syāt| tathā, suṣṭhu ghanonibiḍaḥ| tathā, dvādaśāṅgulapramāṇo dairdhyeṇa| tathā, kṣau mādijaḥ| tathā, vinyastaḥ-kṛtaḥ, pāśo yasya sa vinyastapāśaḥ| tathā, suṣṭhu syūtaḥ| tathā, sāntarāṇi-savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| tathā, śalākayā pihitaṃ-sthagitaṃ, āsyaṃ yasya sa evam| tathā, śobhanaḥ sañcayo yasya sa susañcayaḥ, nāpitabhāṇḍikāvat| tantrāntare coktam "niśānī tu śastrāṇāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā" ityādi|
Ā. rā. sukumārabālānāmastravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso nirdidikṣurāha-śastrasthāpanārthaṃ śastrakośamāha-syāditi| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām| tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakena māṃsacchedane, tailena pāṭanabhedanaśirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta| dhārā punarbhedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānāmardhakaiśikī| niśānī tu teṣāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā| dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam| atha yogyā| na cādhikṛtaśāstre'pyakṛtayogyaḥ, yogyā-abhyāsaḥ, subahuśo vā'pyadṛṣṭakarmā śastrakarmaṇi pravarteta, śirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya| tasmāt saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivadhramāṃsapeśikotpalanālādiṣu yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt| tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ paripūrṇena netreṇa bastipīḍanayogyām| mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām| pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām| api ca| yuktakārī bhiṣagbubhūṣuḥ puruṣaṃ sampūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ niṣkṛṣṭāntramavahantyāmāpagāyāṃ muñjabalvajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet| taṃ samyakprakuthitaṃ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiḥśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva vāhyābhyantarānaṅgasirāsrāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca lakṣayet| iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat| samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet||" iti|
sukumārabālānāmasravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet ---- jalaukasastu sukhināṃ raktasrāvāya yojayet| ----------------------------------------------|35|
Sa. sukhināṃ-sukhocitānāṃ, raktasrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet| tāśca dviprakāraaḥ,-saviṣānirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati-
Ā. rā. jalaukasāṃ viṣayamāha-jalaukasastviti|
tāśca dwiprakārāḥ,- saviṣā nirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati ---- ----------------------------------------------| duṣṭāmbumatsyabhekāhiśavakothamalodbhavāḥ||35|| raktāḥ śvetā bhṛśaṃ kṛṣṇāścapalāḥ sthūlapicchhilāḥ| indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca tāḥ||36|| saviṣā varjayet------------------------------| ----------------------------------------------|37|
Sa. duṣṭāmbūdbhavāśca jalaukasaḥ saviṣā iti varjayet| tathā matsyabhekasarpādiśavakothodbhavāḥ, tathā teṣāmeva matsyādīnāṃ ye malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ, tadudbhavāśca saviṣā iti varjayet| saviṣāṇāṃ lakṣaṇamāha-raktā ityādi| yāvallomaśā yāstāḥ saviṣā yataḥ, tato varjayet-tā na yojayet|
Ā. rā. varjyāṃ jalaukasa āha-duṣṭāmtrviti| duṣṭāmbuni matsyādiśavakothamaleṣu ca jātāḥ|
-------------------------tābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramāḥ| viṣapittāsranutkāryaṃ tatra----------------------|37|
Sa. tābhirhi yojitābhiḥ kaṇḍvādayaḥ syuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| dāhaśoṣamūrcchhādayo'pi syuḥ| { tatra- } tāsu mohādyojitāsu, viṣādijit kāryam|
Ā. rā. varjyāprayoge doṣamāha-tābhiriti| varjyādoṣe cikitsāmāha-viṣapittāsranuditi|
----------------------------------------------| ----------------------------śuddhāmbujāḥ punaḥ||37|| nirviṣāḥ śaivalaśyāvā vṛttā nīlordhvarājayaḥ| kaṣāyapṛṣṭhāstanvaṅgyaḥ kiñcitpītodarāśca yāḥ||38||
Sa. jalaukasa ityanuvartate| śuddhajalodbhavāḥ (śuddhāmbujāḥ)-saugandhikotpalakamalavipulasalilaśaivālajā jalaukaso, nirviṣāḥ syuḥ| āsāṃ ca lakṣaṇamāha-śaivaletyādi| śaivalamiva śyāvāḥ, tathā vṛttāḥ, tathā nīlordhvarājayaḥ, tathā kaṣāyaṃ-nyagrodhādivalkalasadṛśavarṇaṃ, pṛṣṭhaṃ yāsāṃ tā evam, tathā tanuśarīrāḥ kiñcitpītavarṇajaṭharāśca nirviṣā vedyāḥ|
Ā. rā. grāhyā jalaukasa āha-śuddhāmbusambhavā iti|
tā apyasamyagvamanāt pratataṃ ca nipātanāt| sīdantīḥ salilaṃ prāpya raktamattā iti tyajet||39||
Sa. nirviṣā api jalaukaso raktamattā iti tyajet| na kevalaṃ saviṣā iti pratipādanārtho'piśabdaḥ| raktamattatve hetudvayamāha-asamyagvamanāt, duṣṭaraktasyeti śeṣaḥ| pratataṃ ca lāganāt, duṣṭaraktavāsitvena raktamattā ityuktāḥ| tāśca kathaṃ lakṣyante ? ityāha-sīdantīrityādi| jalaṃ (salilaṃ) prāpyatoyapūrṇabhāṇḍamāsādya, sīdantīḥ-na tathā ceṣṭamānāḥ, iti jñātvā tyajet|
Ā. rā. grāhyāsvapi mattā varjyā ityāha-tā iti| pratataṃ nipātanāt-aviśramayya prayogāt| sīdantīḥ-śramamatyajantīḥ| raktamattā iti- raktamattatvāddhetoḥ|
athetarā niśākalkayukte'mbhasi pariplutāḥ| avantisome takre vā punaścāśvāsitā jale||40|| lāgayeddṛtamṛtstanyaraktaśastranipātanaiḥ| pibantīrunnataskandhāśchādayenmṛduvāsasā||41||
Sa. atha-parikṣāto'nantaraṃ, itarā lāgayet| kimbhūtāḥ ? haridrākalkayuktajale pariplutāḥ, kāñjike kālaśeye vā pariplutāḥ, punaśca jale samāśvāsitāḥ-sātmyabhūte jale plavanārhāḥ sotsāhāḥ satīḥ, yojayet| alagantīḥ kathaṃ lāgayet ? ityāha-ghṛtetyādi| ghṛtādipātanaistā yojayet| pātanaśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ| śastreṇāṅge raktaṃ mokṣayitvā vā ta yojayet| tāśca pibantīḥ sūkṣmavāsasā''cchhādayet| evaṃ hi tāsāṃ makṣikādyanupadravāt samyagyojanā syāt| atha kimetāḥ pibantyuta neti kathaṃ jñāyate ? ityatra viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-unnataskandhā iti| unnataḥ skandho yāsāṃ tā evam| unnataskandhatvena tāsāṃ pānaṃ jñāyata ityarthaḥ|
Ā. rā. nanu, śuddharaktaduṣṭaraktayorekalkībhūtatvāt śuddharaktākarṣaṇājjālaukā doṣāya syaadityāha-jalaukasāṃ prayogamāha-athetarā iti| itarāḥ-avarjyāḥ| avantisome-kāñjike| ghṛtādyanyatamena pradeśamabhyajya śastreṇa vā pracchāya lāgayet|
sampṛktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśoṇitam| ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ kṣīrodakādiva||42|| (gulmārśovidradhīn kuṣṭhavātaraktagalāmayān| netrarugviṣavīsarpān śamayanti jalaukasaḥ| )||1||
Sa. duṣṭaśuddhāsrānmilitādapi jalaukā duṣṭaraktameva pūrvamādatte, na śuddhaṃ dehadhātustham, iti dṛṣṭāntena darśayati-haṃsa ityādi| haṃso yathā kṣīrajalānmiśritāt prāgdugdhamādatte na tu jalam, tathā jalaukāḥ prāgśuddhaṃ raktamādatte paścāditaraditi nyāyyametat|
Ā. rā. duṣṭaśuddhasamparke jalaukāḥ prathamaṃ duṣṭaṃ pibatītyāha sampṛktāditi|
daṃśasya tode kaṇḍvāṃ vā mokṣayet------------------| -----------------------------------------------------|43|
Sa. daṃśasya tode sati kaṇḍvāṃ satyāṃ vā mokṣayet, śuddharaktarakṣārthamatiyogabhayācca| tāmityekavacananirdeśādekaikāṃ mokṣayet, na tu sarvāḥ sakṛdeveti gamayati| atha pānalaulyalyādṛśaṃ, - na tyajettato haridrācūrṇaṃ vā vadane dattvā mokṣayet|
Ā. rā. jalaukasāṃ mokṣaṇakālamāha-daṃśasyeti|
----------------------------------vāmayecca tām| paṭutailāktavadanāṃ ślakṣṇakaṇḍanarūṣitām||43||
Sa. mokṣitāṃ ca jalaukasaṃ vāmayet| vamanavidhānamāha paṭvityādi| saindhavayutena tailena rūṣitāsyāṃ tathā sūkṣmeṇa taṇḍulakaṇḍanena rūṣitāṃ-avakīrṇāṃ, vāmayet| taṇḍulaśabdasyātra lopo jñeyastantrayuktyā|
Ā. rā. mokṣitānāṃ kṛtyamāha-vāmayediti| kaṇḍanaṃ tuṣaḥ|
rakṣan raktamadādbhūyaḥ saptāhaṃ tā na pātayet| ----------------------------------------------|44|
Sa. tāḥ-kṛtavamanā jalaukaso, raktamadādrakṣan punaḥ saptāhaṃ na yojayet|
Ā. rā. saptāhādarvāk jalaukasāṃ punaḥprayogaṃ niṣedhati-rakṣanniti|
----------------------------------------------| pūrvavat paṭutā dārḍhyaṃ samyagvānte jalaukasām||44||
Sa. jalaukasāṃ samyagvānte sati pūrvavat-alāgitānāmiva, paṭutādi bhavati|
Ā. rā. jalaukasāṃ samyagvamanalakṣaṇamāha-pūrvavaditi|
klamo'tiyogānmṛtyurvā------------------------------| ------------------------------------------------------|45|
Sa. atiyogādvamanasya klamo mṛtyurvā syāt|
Ā. rā. ativānte lakṣaṇamāha-klama iti|
-----------------------------durvānte stabdhatā madaḥ| ------------------------------------------------------|45|
Sa. durvānte sati stabdhatā madaśca syāt|
Ā. rā. durvānte lakṣaṇamāha-durvānta iti|
------------------------------------------------------| anyatrānyatra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbugarbhiṇi||45|| lālādikothanāśārthaṃ, saviṣāḥ syustadanvayāt| ------------------------------------------------------|46|
Sa. tāścānyasminnanyasmin ghaṭe tryahāt pañcāhādvā sthāpyāḥ| kimbhūte ? mṛtsnāpṛktena jalena garbhiṇi, tadyukta ityarthaḥ| praśastā mṛt-mṛtsnā, "sasnau praśaṃsāyām" iti snapratyayaḥ| anekabhājanasthāpane ko'rthaḥ ? ityāha-lālādikothanāśārtham| ādiśabdena mūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| lālādīnāṃ_jalaukaḥsambandhināṃ, kothaḥ-kuthitatvaṃ klinnatā, tannāśāya| tadanvayāt-lālādiyogāt, tāḥ saviṣāḥ syuḥ|
Ā. rā. jalaukasāṃ pālanavidhimāha-anyatrānyatreti|
------------------------------------------------------| aśuddhau srāvayeddaṃśān haridrāguḍamākṣikaiḥ||46||
Sa. aśuddhau-aśuddhaliṅgānumite rakte sati, daṃśān haridrādibhiḥ srāvayet|
Ā. rā. daṃśāparisrāve srāvaṇauṣadhamāha-aśuddhāviti|
śatadhautājyapicavastato lepāśca śītalāḥ| ------------------------------------------------------|47|
Sa. anantaraṃ śatadhautaghṛtasampṛktāḥ picavo 'yojyāḥ' iti śeṣaḥ| śataśabdo'nekaparyāyaḥ, bahukṛtvo dhautamityarthaḥ| tathā, śītalā lepāḥ-yaṣṭīcandanośīrādijāḥ, yojyāḥ| daṃśasthitacalitaraktaprasādanāyeti bhāvaḥ|
Ā. rā. daṃśastrāvānantaraṃ kṛtyamāha-śatadhauteti|
------------------------------------------------------| duṣṭaraktāpagamanātsadyo rāgarujāṃ śamaḥ||47||
Sa. duṣṭaraktasyāpagamanāt-niḥsaraṇāt, sadyo-drāgeva, rāgapīḍāśāntirbhavati| upalakṣaṇaṃ cedam| śvayathuśaithilyadāhaśamo'pi hi bhavatyeva|
Ā. rā. srāvaphalamāha-duṣṭaraktāpagamanāditi|
aśuddhaṃ calitaṃ sthānātsthitaṃ raktaṃ vraṇāśaye| vyamlībhavetparyuṣitaṃ tasmāttatsrāvayetpunaḥ||48||
Sa. aśuddhaṃ raktaṃ svāśayaaccalitaṃ vraṇasthāne sthitaṃ paryuṣitaṃ sat vyamlībhavedyataḥ, tasmāt tat-raktaṃ, bhūyaḥ srāvayet|
Ā. rā. dvitīye'hni punaḥ srāvamāha-aśuddhamiti| amlībhavet-pākonmukhaṃ bhavet|
yuñjyānnālābughaṭikā rakte pittena dūṣite| tāsāmanalasaṃyogāt--------------------------|49|
Sa. rakte pittena dūṣite sati, alābughaṭikā na lāgayet| tāsāṃ-alābūnāṃ ghaṭikānāṃ ca, agnisaṃyogāt pittaraktakopopapatteriti bhāvaḥ|
Ā. rā. alābudhaghaṭikayoraviṣayamāha-yuñjyānneti|
------------------------------------------------------| ----------------------------yuñjyāttu kaphavāyunā||49||
Sa. tāstu kaphavātena duṣṭe'sṛji yuñjyāt|
Ā. rā. alābughaṭikayorviṣayamāha-yuñjyāttviti|
kaphena duṣṭaṃ rudhiraṃ na śṛṅgeṇa vinirharet| skannatvāt--------------------------------------|50|
Sa. kaphena duṣṭaṃ raktaṃ sat śṛṅgeṇa nākarṣet| skannatvātstyānatvāddhetoḥ| śṛṅgasya cāgnisaṃyogābhāvena kaphavilayane sāmarthyābhāvāt|
Ā. rā. śṛṅgasyāviṣayamāha-kaphena duṣṭamiti|
------------------------------------------------------| --------------vātapittābhyāṃ duṣṭam śṛṅgeṇa nirharet||50||
Sa. vātapittābhyāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ śṛṅgeṇa nirharet|
Ā. rā. śṛṅgasya viṣayamāha-vātapittābhyāmiti|
gātraṃ baddhopari dṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajan pracchhānamācaret||51|| adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācaran||52|| pracchaanenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi śirāvyadhaiḥ||53||
Sa. gātraṃ rajjvā paṭṭena vā dṛḍhaṃ samaṃ baddhopari pracchanīyapradeśasya, tathā snāyvādi pariharan, pracchānaṃ kuryāt| katham ? adhodeśātpravisṛtaiḥ-pravṛttaiḥ, padairuparigāmibhiḥ-ūrdhvaprasāribhiḥ| kimbhūtaiḥ padaiḥ ? na gāḍhaiḥ-na kharaiḥ, na ghanaiḥ-na nirantaraiḥ, na ca tiryagbhiḥ-tiraścīnaiḥ| tathā, pade padaṃ nācaran-padasyopari padamakurvannityarthaḥ| ekadeśasthitaṃ raktaṃ pracchānenākarṣet| grathitaṃ granthyarbudādiṣu raktaṃ jalaukābhirapaharet| suptaṃ-niścetanaṃ sat sthāne prasuptyādivikāri, śṛṅgādibhirharet| vyāpi-sarvaśarīrasya, lohitaṃ śirāvyadhairākarṣet|
Ā. rā. pracchānavidhimāha-gātramiti| padaiḥ-śastrakṛtaiḥ| adhodeśapravisṛtaiḥ-adhastādākṛṣṭaśastrairadhodeśamārabhyordhvamūrdhvaṃ kriyamāṇaiḥ| pracchānasya viṣayamāha-pracchāneneti| jalaukasāṃ viṣayamāha-grathitamiti| grathitaṃ-granthībhūtam| śṛṅgālābughaṭikānāṃ viṣayamāha-śṛṅgādibhiriti| suptaṃ ajñātasparśam| śirāvyadhasya viṣayamāha-vyāpīti| vyāpi-sarvadehastham|
pracchhānaṃ piṇḍite vā syāt-----------------------------| ------------------------------------------------------|54|
Sa. piṇḍite rakte pracchhānaṃ vā syāt|
Ā. rā. pracchānasya viṣayāntaramāha-pracchānamiti| piṇḍite-ghane|
-------------------------------avagāḍhe jalaukasaḥ| ------------------------------------------------------|54|
Sa. avagāḍhe rakte jalaukasaḥ syuḥ|
Ā. rā. jalaukasāṃ viṣayāntaramāha-avagāḍha iti| avagāḍhe-gambhīre|
------------------------------------------------------| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgam----------------------------|54|
Sa. tvaksthe-uttāne rakte, alābughaṭīśṛṅgāṇi syuḥ|
Ā. rā. alābvādīnāṃ viṣayāntaramāha-tvakstha iti|
------------------------------------------------------| --------------------------------śiraiva vyāpake'sṛji||54||
Sa. sarvaśarīravyāpake rakte śiraiva bhavati| śirāyāṃ matavikalpo nāstyevetyevaśabdārthaḥ|
Ā. rā. śirāvyadhasya niyatatvamāha-śiraiveti|
vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt| ------------------------------------------------------|55|
Sa. athavā vātādisthānasthitaṃ raktaṃ yathākramaṃ śṛṅgādibhirharet|
Ā. rā. śṛṅgādīnāṃ viṣayāntarāṇyāha-vātādidhāmeti|
stratāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ|55| satodakaṇḍūḥ śophastaṃ sarpiṣoṣṇena secayet| 55 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastravi- dhirnāma ṣaṅviṃśo'dhyāyaḥ|26|
Sa. srutaraktasya narasya śītalaiḥ pralepādibhisthodakaṇḍūyutaḥ śopho vātakopāt syāt| taṃ-tādṛśaṃ śophaṃ, ghṛtenoṣṇena secayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkā- yāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastravidhirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||
Ā. rā. srutaraktasya śītopacārātiśaye doṣamāhasrutāsṛja iti| uktadoṣe pratīkāramāha-tamiti| saṅgrahe tu (sū.a. 35)-"sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet| gajavājiṣvaparāḥ| tāsu sukumārāstanutvaco'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṃso'rddhacandrākṛtipurovṛttāśca| tatra bahudoṣeṣu cirotthiteśu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ| striyo viparīteṣu| jalaukasastvārdracarmādyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe sthāpayet| śṛṅgāṭakakaserukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsrāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt| lālādikothaparihārarthameva ca tryahāntryahāt purvamannapānamapanīyānyaddadyāt| pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śastraprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam|| 26||