Sa. anantarātīte'dhyāye śṛṅgādīn lohitāvasecanopāyānuktvā 'pracchānenaikadeśasthaṃ' ityādivākyena teṣāṃ viṣayo darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyau yukta ityāha-
athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṃ vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. śirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāḥ| teṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu śirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva| tathā ca| śirāvyadhaśchikitsārdhaṃ sampūrṇaṃ vā cikitsitam| śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite|| yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ|| tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitaṃ raktamāhuḥ|" iti|
madhuraṃ lavaṇaṃ kiñcidaśītoṣṇamasaṃhatam| padmendragopahemāviśaśalohitalohitam||1|| lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ, tanostenaiva ca sthitiḥ| -----------------------------------------------------|2|
Sa. lohitaṃ madhuraguṇaṃ(rasaṃ) , tathā, īṣallavaṇaṃ, kiñcicchabda īṣadarthe, tathā'śītoṣṇaṃ-nañīṣadarthe, īṣacchītamīṣaduṣṇaṃ, tathā'saṃhataṃ-dravaṃ, śuddhaṃ syāt| samprati varṇataḥ śuddhalohitalakṣaṇamāha-padmetyādi| indragopaḥ-mṛganakṣatrotpannaḥ kīṭakaviśeṣaḥ| hema-kanakam| aviḥ-meṣaḥ| aviśaśayorlohitaśabdena raktavācinā sambandhaḥ| padmādīnāṃ dvandvaḥ| padmendragopahemāviśaśalohitamiva lohitaṃ-raktavarṇaṃ, yadraktaṃ tacchuddhaṃ syāt| tacca tanoḥ-śarīrasya, prabhavaḥ-utpattihetuḥ| tenaivaraktena, tanoḥ sthitiḥ-prabandhāvicchedalakṣaṇā| anekadṛṣṭāntopādānaṃ ca śuddharaktasyānekavarṇadarśanāt|
Ā. rā. śuddharaktasya lakṣaṇamāha-madhuramiti| asaṃhataṃ-dravam| hemā-mañjiṣṭhā| śuddharaktasyārogyahetutvamāha-tanoriti| saṅgrahe tu (sū.a. 36) "tathā dūṣyam| doṣamiti kecit| ubhayātmakamanye| taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ|" iti|
------------------------------------------------| tatpittaśleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate------------|2|
Sa. tacca-raktaṃ, bāhulyena pittaśleṣmalairdūṣyate| pittalaiḥ-kṣāroṣṇatīkṣṇādibhiḥ| śleṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākṛtāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyograhaṇam|
Ā. rā. raktasya duṣṭikāraṇamāha-tatpittaśleṣmalairiti|
-------------------------------------------------| ------------------------------------kurute tataḥ||2|| visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān| mukhanetraśirorogamadatṛḍlavaṇāsyatāḥ||3|| kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlodgiraṇabhramān| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca ye gadāḥ||4|| samyaksādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ| -------------------------------------------------|5|
Sa. tato-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn bhramāntān kurute| tathā, śītoṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rogā ye na sidhyanti, te ca raktaprakopajāḥ| na kevalaṃ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ| ādiśabdena stambhasvedanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. duṣṭaraktasya kāryamāha-kuruta iti| duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇamāha-śītoṣṇeti| cakāradbayakaraṇādukteṣvanukteṣu cedaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam|
-------------------------------------------------| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ vyadhayetsirām||5||
Sa. tathā, teṣu-visarpādiṣu rogeṣu, ulbaṇaṃ raktaṃ srāvayitaṃ sirāṃ vyadhayet| adantatvādatra vṛddherabhāvaḥ|
Ā. rā. duṣṭaraktakāryasya pratīkāramāha-teṣviti|
na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām| asnigdhāsveditātyarthasveditānilarogiṇām||6|| garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām| atīsārodaracchardipāṇḍusarvāṅgaśophinām||7|| snehapīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṃ sirāṃ vidhyenna tiryaṅgāpyanutthitām||8|| nātiśītoṣṇavātābhreṣvanyatrātyayikādgadāt| -------------------------------------------------|9|
Sa. ūnaṣoḍaśavarṣādīnāṃ tu sirāṃ na vyadhayet| snehapīte-pītasneha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā, pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihiteṣu satsu, sirāṃ na vyadhayet| tathā, ayantritāṃ-abaddhāṃ, sirāṃ na vyadhayet| tathā, na tiryak, na cānutthitāṃ, nātiśīte, nātyuṣṇe, nātivāte, na ca meghodaye, sirāṃ vyadhayet| ātyayikāt-rohiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayet| ātyayike tu roge śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ yathāyathaṃ pratīkāraṃ vidhāya sirāṃ mokṣayedeva|
Ā. rā. ūnaṣoḍaśābdādīnāṃ śirāvyadhaṃ niṣedhati-natūneti| pañcasu karmasu-vamanavirecananirūhānuvāsananasyeṣu| vamanādau snehapāne yāvattatkṛtadoṣakṣobha(bhā)nivṛttistāvanniṣedhaḥ| ayantritāṃ-akṛtavakṣyamāṇayantraṇām| tiryak-tiryaggatām| anutthitāṃ-aprakaṭām| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api śirā na sravantyatisravanti vā| samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante| na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu|" iti|
-------------------------------------------------| śironetravikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayetsirām||9|| āpāṅgyāmupanāsyāṃ vā------------------------------| -------------------------------------------------|10|
Sa. śironayanavikāreṣu lalāṭyāṃ sirāṃ mokṣayet| lalāṭe bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, evamagre'pi| apāṅge bhavāṃ apāṅgyāṃ, nāsikāsamīpe bhavāṃ-upanāsyāṃ, vā|
Ā. rā. śiroroge netraroge ca vedhyāḥ śirā āha-śironetravikāreṣviti| lalāṭe bhavā lalāṭyāḥ| "śarīrāvayavādyat" iti yat| evamapāṅgyā upanāsyāḥ [ca]| upanāsyāḥ-kanīnikābhavāḥ (?)|
--------------------------------karṇarogeṣu karṇajām| -------------------------------------------------|10|
Sa. karṇāmayeṣu karṇajāṃ-karṇasamīpabhavāṃ, sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. karṇarogeṣu śirā āha-karṇarogeṣviti|
-------------------------------------------------| nāsārogeṣu nāsāgre sthitām-----------------------|10|
Sa. nāsāmayeṣu nāsāgre sthitāṃ vidhyet|
Ā. rā. nāsārogeṣu śirā āha-nāsārogeṣviti|
-------------------------------------------------| ------------------------------------nāsālalāṭayoḥ||10|| pīnase------------------------------------------| -------------------------------------------------|11|
Sa. pīnase-pratiśyāye, nāsālalāṭamadhyasthāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pīnase śirā āha-nāsālalāṭayoriti|
-----------------mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| -------------------------------------------------|11|
Sa. mukharogeṣu jihvādigāḥ sirā vidhyet|
Ā. rā. mukharogeṣu śirā āha-mukharogeṣviti|
-------------------------------------------------| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||
Sa. jatrūrdhvaṃ-vakṣoṃsayoḥ sandhyūrdhvaṃ, ye granthayasteṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyet|
Ā. rā. jatrūrdhvagranthiṣu śirā āha-jatrūrdhvagranthiṣviti|
uropāṅgalalāṭasthā unmāde-------------------| -------------------------------------------------|12|
Sa. unmāde uraḥsthā apāṅgasthā lalāṭāśritāśca vidhyet|
Ā. rā. unmāde śirā āha-uropāṅgalalāṭasthā iti|
-------------------------------'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samaste vā śirāṃ bhrūmadhyagāminīm||12||
Sa. apasmāre tu hanusandhau sthitāṃ sirāṃ vidhyet| samaste-sarvasmin, vā hanau sirāṃ vidhyet| bhrūmadhyagāminīṃ- bhrūmadhyasthāṃ, sirāṃ vā'parasmṛtau vidhyediti vāśabdo'trānuvartya yojyaḥ|
Ā. rā. apasmāre śirā āha-apasmṛtāviti| ukteṣu śirorogādiṣu samānyataḥśirā āha-samaste veti|
vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntare| -------------------------------------------------|13|
Sa. vidradhau pārśvaśūle ca pārśvasthāḥ kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyet|
Ā. rā. vidradhipārśvaśūlayoḥśirā āha-vidradhāviti|
-------------------------------------------------| tṛtīyakeṃ'sayormadhye--------------------------|13|
Sa. tṛtīyake jvareṃ'sayormadhye-skandhasandhau sthitāṃ sirāṃ, vidhyet|
Ā. rā. tṛtīyakajvare śirā āha-tṛtīyaka iti|
-------------------------------------------------| ---------------------------skandhasyādhaścaturthake||13||
Sa. caturthake jvare skandhasyādhogatāṃ-anyatarapārśvāśrayāṃ, sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. caturthakajvare śirā āha-skandhasyādha iti|
pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvyaṅgule sthitāṃ| ---------------------------------------------------|14|
Sa. pravāhikāyāṃ śūlayuktāyāṃ śroṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. saśūlapravāhikāyāṃ śirā āha-pravāhikāyāmiti|
-------------------------------------------------| śukrameḍhrāmaye meḍhre---------------------------|14|
Sa. śukraroge meḍhraroge ca meḍrasthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. śukraroge meḍhraroge ca śirā āha-śukrameḍhrāmaya iti|
-------------------------------------------------| ----------------------------------ūrugāṃ galagaṇḍayoḥ||14||
Sa. galagaṇḍayoścobhayorūrusthāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. galagaṇḍamālayoḥ śirā āha-ūrugāmiti| dvivacanasāmarthyāt gaṇḍamālāgrahaṇam|
gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastādūrdhvaṃ vā caturaṅgule| -------------------------------------------------|15|
Sa. gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṃ vā jānunaścaturaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. gṛdhrasyāṃ śirā āha-gṛdhrasyāmiti|
-------------------------------------------------| indrabasteradho'pacyāṃ dvyaṅgule-------------|15|
Sa. apacīsaṃjñe roge indrabasteradho dvyaṅgule sirāṃ vidhyet| indrabastiḥ-jaṅghāntare vakṣyamāṇaḥ (hṛ. śā. a. 4|5)
Ā. rā. apacyāṃ śirā āha-indrabasteriti| indrabastiḥ-jaṅghāmadhye marma|
-------------------------------------------------| ------------------------------------------caturaṅgule||15|| ūrdhvaṃ gulphasya sakthyartau, tathā kroṣṭukaśīrṣake| -------------------------------------------------|16|
Sa. sakthipīḍāyāṃ gulphasyordhvaṃ caturaṅgule sirāṃ vidhyet| kroṣṭukaśīrṣākhye vātarogaviśeṣe gulphasyordhvaṃ caturaṅgule vidhyet|
Ā. rā. sakthiśūle kroṣṭukaśīrṣake ca śirā āha-caturaṅgula iti|
-------------------------------------------------| pādadāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vātakaṇṭake||16|| cippe ca dvyaṅgule vidhyedupari kṣipramarmaṇaḥ| -------------------------------------------------|17|
Sa. pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari dvyaṅgule vidhyet| khuḍaṃ-vātaraktam|
Ā. rā. pādadāhādiṣu ṣaṭsu śirā āha-pādadāha iti| harṣe-pādaharṣe| cippe-nakharoge| kṣipraṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhye marma| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau| viśeṣatastu vāmabāhāvabhyantarato bāhumadhye plīhodare| evameva ca dakṣiṇabāhau yakṛdākhye| tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti|" iti|
-------------------------------------------------| gṛdhrasyāmiva viśvācyām------------------------|17|
Sa. viśvācyāṃ gṛdhrasīproktāṃ sirāṃ vidhyet| "gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastāt " iti|
Ā. rā. viśvācyāṃ śirā āha-gṛdhrasyāmiveti| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke|" iti|
-------------------------------------------------| -----------------------------yathoktānāmadarśane||17|| marmahīne yathāsanne deśe'nyāṃ vyadhayet sirām| -------------------------------------------------|18|
Sa. yathoktānāṃ sirāṇāmadarśane sati marmavarjite yathāsanne sthāne vyādhivaśādaparāṃ vyadhayet|
Ā. rā. yathoktaśirāṇāmadarśane tadāsannā śirā vedhyā ityāha-yathoktānāmiti|
-------------------------------------------------| atha snigdhatanuḥ sajjasarvopakaraṇo balī||18|| kṛtasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhojitaḥ| agnitāpātapasvinno jānūccāsanasaṃsthitaḥ||19|| mṛdupaṭṭāttakeśānto jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet||20|| dantaprapīḍanotkāsagaṇḍādhmānāni cācaret| pṛṣṭhato yantrayeccainaṃ vastramāveṣṭayannaraḥ||21|| kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| eṣo'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ||22||
Sa. athetyānantarye| snigdhā tanuryasya sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi } upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭodakasnehagairikādīni, yasya sa sajjasarvopakaraṇaḥ| tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kṛtaṃ svastyayanaṃ-balimaṅgalahomādikaṃ, yasya sa kṛtasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktenānnena pratibhojitaḥ| tathā, agnitāpaścātapaśca, tābhyāṃ svinnaḥ| tathā, jānutulye uccāsane, saṃsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mṛdunā-sūkṣmeṇa, vastrapaṭṭenātto-gṛhīto baddhaḥ keśānto yasya sa evam| tathā, jānunoḥ sthāpitau kūrparau yena sa evam| tathā, muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye'tiśayena pīḍayet| tathā, dantaprapīḍanādīnyācaret| enaṃ cāturaṃ pṛṣṭhadeśe vasanamāveṣṭayannaro yantrayet| katham ? grīvāyāṃ vastraṃ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhye, vāmatarjanīṃ nyasya| sirāṇāṃ yantraṇa eṣa vidhiḥ-etadvidhānam| kimbhūtānām ? antarmukhavarjyānām|
Ā. rā. śirāvyadhavidhimāha-atheti| alpaṃ snigdhaṃ rasānnaṃ-snigdharasānnaprati| "suppratinā mātrārthe" ityvyayībhāvaḥ| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"vyādhibalasātmyādyapekṣya snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe'parāhṇe vā|" iti|
tato madhyamayā'ṅgulyā vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā| tāḍayet--------------------------------------------|23|
Sa. tato-yantraṇādanantaraṃ, vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayet|
Ā. rā. śirotthāpanavidhimāha-tata iti|
-------------------------------------------------| -----------utthitāṃ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23|| kuṭhāryā lakṣayenmadhye vāmahastagṛhītayā| phaloddeśe suniṣkampaṃ sirāṃ, tadvacca mokṣayet||24|| tāḍayan pīḍayaṃścaināṃ-----------------------------| -------------------------------------------------|25|
Sa. sparśena tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvotthitāṃ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhye nyasya phaloddeśe suniṣkampaṃ vāmahastagṛhītayā kuṭhāryā sirāṃ lakṣayet| tadvacca mokṣayet| yathaiva lakṣayettathaivetyarthaḥ| vrīhimukhena punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, enāṃ-kuṭhārikāviṣayajāṃ sirāṃ, vidhyet| nanu, kuṭhārikāviṣaye kathaṃ vrīhivaktrasya prayogaḥ ? yataḥ 'apavādaviṣayaṃ parihṛtyotsargaḥ pravartate' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva sāmānyena prayogo'nujñātaḥ| tathā cāha (hṛ. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca tatsirodarayorvyadhe|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśeṣo'bhihitaḥ (hṛ. sū. a. 26|12)-"tayordhvadaṇḍayāvidhyeduparyasthnāṃ sthitāṃ śirām|" iti| tasmādayuktametat| atrocyate jñāpakam| kuṭhārikāviṣaye vrīhivaktrasya prayogo nyāyya eva| yadayamācāryo vakṣyati (ślo.33)-"māṃsale nikṣipeddeśe vrīhāsyaṃ vrīhimātrakam|" iti| anena hi vacanena granthakāra idaṃ pratyapādayat,- bahumāṃse śarīrāvayave vrīhimukhaṃ vrīhimātraṃ nikṣepyam, anyatra tvāśayānurodhena vrīhivaktrasya prayogaḥ kārya iti| anenaivābhiprāyeṇa śāstrakṛtā "pramāṇaparimāṇābhyāṃ saṅkhyāyāścāpi saṃśaye mātrac vaktavyaḥ ityanena mātrac kṛtaḥ| anyathā tu spaṣṭaṃ kṛtvā "vrīhipramāṇaṃ vrīhyāsyaṃ māṃsale nikṣipedvyadhe|" iti pāṭhaṃ kuryāt| tasmādyukto vrīhimukhasya kuṭhārikāviṣaye prayoga iti|
Ā. rā. śirālakṣīkaraṇavidhimāha-utthitāmiti| utthitāṃ-spandamānāṃ, sparśena jñātvā| gambhīrāṃ tvaṅguṣṭhapīḍanena jñātvā| phaloddeśe vāmena hastena suniṣkampaṃ gṛhītayā kuṭhāryā madhye lakṣayet| śirāmokṣaṇavidhimāha-tadvaditi| enāṃ-kuṭhārikāṃ, aṅguṣṭagṛhītayā madhyamāṅgulyā tāḍayan, aṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayan, śirāṃ mokṣayet|
---------------------------------vidhyedvrīhimukhena tu| aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikāmupanāsikām||25||
Sa. agre-agradeśe, nāsikāmaṅguṣṭhenonnamayya, upanāsikāṃ- nāsikāsannadeśasthāṃ sirāṃ, vidhyet|
Ā. rā. upanāsikāyā vyadhanamāha-vidhyediti|
abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām| -------------------------------------------------|26|
Sa. ābhimukhyenonnatā-upari tāludeśe nītā, tathā viśeṣeṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agre jihvā-agrajihvā, yenāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakṛtatvājjihvāyā evādhastāt, tadāśrayāṃ-jihvādhaḥsthāṃ sirāṃ vidhyet| tadityanena jihvādhaḥ parāmṛśyate| jihvādha āśrayo yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|
Ā. rā. jihvādhaḥ śirāvyadhanamāha-abhyunnateti|
-------------------------------------------------| yantrayetstanayorūrdhvaṃ grīvāśritasirāvyadhe||26||
Sa. grīvāśritānāṃ sirāṇāṃ vyadho-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayorūrdhvaṃ yantrayet-vāsasā veṣṭayet|
Ā. rā. grīvāśirāṇāṃ yantraṇamāha-yantrayediti|
paṣāṇagarbhahastasya jānusthe prasṛte bhuje| kukṣerārabhya mṛdite vidhyedbaddhordhvapaṭṭake||27||
Sa. pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya narasya bhuje jānusthe-jānupṛṣṭhasthite, prasṛte-prasārite| 'bhuje' ityekavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gṛhyete| kukṣerārabhya yāvadgrīvaṃ tāvanmṛdite- malite| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhe'ṅge| tathā baddha ūrdhvaṃ paṭṭako yasmiṃstasmin vidhyet| prakṛtatvāt sirām|
Ā. rā. bhujaśirāṇāṃ yantraṇamāha-pāṣāṇagarbhahastasyeti|
vidhyeddhastaśirāṃ bāhāvanākuñcitakūrpare| baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28|| ūrdhvaṃ vedhyapradeśācca paṭṭikāṃ caturaṅgule| -------------------------------------------------|29|
Sa. hastasirāṃ vidhyet| katham ? bāhāvanākuñcitakūrpare,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparo yasya bāhostasmin| tathā, sukhopaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṃ baddhvā| kimbhūtam ? aṅguṣṭhena garbhiṇaṃ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṃ muṣṭiṃ baddhvetyarthaḥ| tathā, vedhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇe sthāne paṭṭikāṃ baddhvā vidhyet|
Ā. rā. hastaśirāṇāṃ yantraṇavidhimāha-vidhyediti|
-------------------------------------------------| vidhyedālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām||29||
Sa. bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṃ vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayoḥ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pārśvaśirāṇāṃ yantraṇamāha-vidhyediti|
prahṛṣṭe mehane----------------------------| ------------------------------------------------|30|
Sa. prahṛṣṭe-stabdhe, meḍhre tadāśritāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. meḍhraśirāṇāṃ yantraṇamāha-prahṛṣṭa iti|
-------------------jaṅghāsirāṃ jānunyakuñcite| -------------------------------------------------|30|
Sa. jānunyakuñcite spaṣṭe sthite sati, jaṅghāyāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. jaṅghāśirāṇāṃ yantraṇamāha-jaṅghāśirāmiti|
-------------------------------------------------| pāde tu susthite'dhastājjānusandhernipīḍite||30|| gāḍhaṃ karābhyāmāgulphaṃ caraṇe tasya copari| dvitīye kuñcite kiñcidārūḍhe hastavattataḥ||31|| baddhvā vidhyetsirām----------------------------| -------------------------------------------------|32|
Sa. sukhaṃ kṛtvā bhūmyādideśe sthite pāde sati pādasirāṃ vidhyet| tathā jānusandheradhastādāgulphaṃ-gulphaṃ yāvat, karābhyāṃ gāḍhaṃ kṛtvā pīḍite sati, tasya caraṇasyopari-upariṣṭāt dvitīye caraṇa īṣatsaṅkucite, tathā ārūḍhe-tatkalite sati, tato hastavat-vedhyasthānādupari caturaṅgule paṭṭikāṃ, baddhvā sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pādaśirāṇāṃ yantraṇamāha-pāde tviti| hastavadvedhyapradeśādūrdhvaṃ caturaṅgule paṭṭikāṃ baddhvā|
--------------------itthamanukteṣvapi kalpayet| teṣu teṣu pradeśeṣu tattadyantramupāyavit||32||
Sa. itthaṃ-anena prakāreṇa yantralakṣaṇoddeśena, anuktamapi yantraṃ tattaddeśamāhātmyāt kriyāsaukaryārthaṃ teṣu teṣu śarīrāvayaveṣu svabuddhyā tattadyantraṃ yathāyogaṃ kalpayet, upāyajño vaidyaḥ|
Ā. rā. anuktaśirāṇāṃ yantraṇamāha-itthamiti|
māṃsale nikṣipeddeśe vrīhyāsyaṃ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṃ vidhyan kuṭhārikām||33||
Sa. māṃsale śarīrāvayave vrīhimukhaṃ śastraṃ vrīhipramāṇaṃ nikṣipet| asthnāmupari kuṭhārikāṃ yavārdhamātrāṃ nikṣipet| kiṃ kurvan ? sirāṃ vidhyan|
Ā. rā. vrīhimukhasya nikhananamāha-māṃsala iti| kuṭhārikāyā nikhananamāha-yavārdhamiti|
samyagviddhā sraveddhārāṃ yantre mukte tu na sravet| -------------------------------------------------|34|
Sa. samyagviddhe sati(dvā satī) dhārāṃ sravet| yantre ca mukte sati na sravet|
Ā. rā. samyagviddhālakṣaṇamāha-samyagviddha iti|
-------------------------------------------------| alpakālaṃ vahatyalpaṃ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34|| saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate| -------------------------------------------------|35|
Sa. alpaṃ viddhā satī sirā stokaṃ kālaṃ vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravet| atividdhā tu sirā saśabdaṃ sravet| duḥkhena-kṛcchreṇa dhāryate|
Ā. rā. durviddhālakṣaṇamāha-alpakālamiti| tailacūrṇenaiḥ-tailakṣārasecanaiḥ| atividdhālakṣaṇamāha-saśabdamiti|
-------------------------------------------------| bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitṛptayaḥ||35|| kṣāmatvavegitāsvedā raktasyāsrutihetavaḥ| -------------------------------------------------|36|
Sa. bhīmūrchādayo raktasyāsravaṇahetavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mohastamasīva praveśaḥ| yantraśaithilyam-agāḍhaṃ kṛtvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṃ-bhagnaṃ śastram| tathā, atitṛptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṃ-nirbalatā| vegitā-sañjātavegatvam| asvedaḥ-svedāyogaḥ| yataścaite rudhirasyāsrutihetavastato raktasrutāvete parihāryāḥ|
Ā. rā. raktāvarodhakāraṇānyāha-bhīmūrccheti| vegitā-mūtritatvādiḥ| asvedo-asamyaksvedaḥ|
-------------------------------------------------| asamyagastre sravati vellavyoṣaniṣānataiḥ||36|| sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham| -------------------------------------------------|37|
Sa. asamyagastre sravati vellādibhiḥ sirāvadanaṃ dihyāt pralepayet|
Ā. rā. samyaksrāvārthamauṣadhamāha-asamyagasra iti|
-------------------------------------------------| samyakpravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca||37||
Sa. samyakpravṛtte rakte sirāmukhaṃ koṣṇābhyāṃ tailalavaṇābhyāṃ dihyāt|
Ā. rā. samyaksrāvanirvāhārthamauṣadhamāha-samyakpravṛtta iti| dihyādityanuṣajyate|
agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā| -------------------------------------------------|38|
Sa. yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt kusumbhādagre-pūrvaṃ, pītikā sravati, evaṃ duṣṭāduṣṭaraktādekalolībhūtāt pūrvaṃ duṣṭamasraṃ sravati|
Ā. rā. agragrahaṇāt paścādaduṣṭamapi raktamavaśyaṃ sravatītyāśaṅkyedamāha-svabhāvādduṣṭāsramevāgre śirāḥ sravantītyāha agra iti|
-------------------------------------------------| samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet||38||
Sa. yathāvatprasrutya svayaṃ-yatnena vinā, yat tiṣṭhet-na sravet, śuddhaṃ taditi nāharet-na srāvayet, jīvitahetutvāt|
Ā. rā. samyaksrutvā yatsvayaṃ sthitaṃ raktaṃ tacchuddhatvānnāharedityāha-samyaksrutveti|
yantraṃ vimucya mūrcchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ| srāvayenmūrcchati punastvaparedyustryahe'pi vā||39||
Sa. mūrcchāyāṃ satyāṃ yantraṃ vimucya vyajanairvījite-samāśvastenare sati, punarasraṃ srāvayet| punarmūrcchati tvāture'śuddhamapi raktaṃ tasminnahani na srāvayet| kadā tarhi srāvayet ? ityāha-aparedyuḥ,-anyasmin dine, tryahe'pi vā-tṛtīye vā'hni, srāvayet|
Ā. rā. mūrcchāyāṃ pratīkāramāha-yantramiti| punarmūrcchāyāmaparadinādau srāvayedityāha-srāvayediti|
vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vegasrāvyacchaphenilam| -------------------------------------------------|40|
Sa. vātāt śyāvādilakṣaṇaṃ raktaṃ syāt|
Ā. rā. vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-vātāditi|
-------------------------------------------------| pittāt pītāsitaṃ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||
Sa. pittāt pītādilakṣaṇamasraṃ syāt| askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṃ ca|
Ā. rā. pittaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-pittāditi| auṣṇyādaskandi-ghanībhāvarahitam|
kaphāt snigdhamasṛkpāṇḍu tantumatpicchhilaṃ ghanam| -------------------------------------------------|41|
Sa. kaphāt snigdhādilakṣaṇamasṛk syāt|
Ā. rā. kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-kaphāditi| ghanaṃsrāvarahitam|
-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāt-----------------------|41|
Sa. saṃsargāddoṣāṇāṃ saṃsṛṣṭaliṅgaṃ raktaṃ syāt|
Ā. rā. dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-saṃsṛṣṭaliṅgamiti|
-------------------------------------------------| -----------------------------tridoṣaṃ malināvilam||41||
Sa. tridoṣaraktaṃ malinaṃ-kaluṣaṃ, āvilaṃ-ghanaṃ ca| etacca doṣatrayasaṃsargalakṣaṇādadhikaṃ lakṣaṇaṃ mantavyam| na caitāvadeva tridoṣalakṣaṇaṃ mantavyam|
Ā. rā. tridoṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-tridoṣamiti| malinaṃ-nīlam| āvilaṃ-kaluṣam| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"kaṣāyarasaṃ lohagandhi śītaṃ ca raktaṃ vātāt| gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ haritaṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭhaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt| kovidārapuṣpagairikodakapāṇḍu śītaṃ skandi vraṇadvārā vasādilavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt| kāṃsyanīlaṃ durgandhi ca sannipātāt|" iti|
aśuddhau balino'pyasraṃ na prasthātsrāvayetparam| atisrutau hi mṛtyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||
Sa. aśuddhamasraṃ balino'pi-kiṃ punarabalinaḥ, prasthāt paraṃ-adhikaṃ, na srāvayet| { kasmāt ? ityāha- } atisrāve hi raktasya, mṛtyurbhavet| athavā vātarogāśca kṛcchrāḥ syuḥ|
Ā. rā. srāvapramāṇamāha-aśuddhāviti| aśuddhau-kiṃ punaḥ śuddhau| balino'pi-kiṃ punarabalasya| prastho'tra sārddhatrayodaśapalaḥ|
tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bheṣajam| -------------------------------------------------|43|
Sa. tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni bheṣajam|
Ā. rā. atisrāve bheṣajamāha-tatreti|
-------------------------------------------------| srute rakte śanairyantramapanīya himāmbunā||43|| prakṣālya tailaplotāktaṃ bandhanīyaṃ sirāmukham| -------------------------------------------------|44|
Sa. srute rakte sati yantraṃ śanairvimurcya-mandaṃ mandamapanīya, sirāmukhaṃ śītodakena prakṣālya, tailaplotenāktaṃ sadbandhanīyam|
Ā. rā. srutaraktasthānantaraṃ kṛtyamāha-sruta iti| plotaṃ-vastrakhaṇḍam|
-------------------------------------------------| aśuddhaṃ srāvayedbhūyaḥ sāyamahnyapare'pi vā||44|| snehopaskṛtadehasya pakṣādvā bhṛśadūṣitam| -------------------------------------------------|45|
Sa. aśuddhaṃ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇena duṣṭaṃ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayet| kadā ? sāyaṃ-aparāhne, tasminneva dine| athavā, apare'hni-dvitīye dine| athavā snehenopaskṛtobhāvito, deho yasya tathāvidhasya bhṛśadūṣitaṃ-atiśayena duṣṭaṃ raktaṃ, pakṣādūrdhvaṃ punaḥ srāvayet| evamaśuddhaṃ raktaṃ yathāyogaṃ sāyamahnyapare pakṣādūrdhvaṃ vā prasthaparimāṇameva srāvayenna tato'dhikamiti raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṃ ca tantrāntare gaditam "vamane ca vireke ca raktātīsārayorapi| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|
Ā. rā. kiñcicchheṣaṃ duṣṭaraktaṃ sthāpayeduta sarvaṃ srāvayet ? iti saṃśayāpanodārthamidamāha-[prathamasrāveṇāsamyak śuddhau] punaḥ srāvakālamāha-aśuddhamiti| bhṛśadūṣitaṃ tu punaḥ snehayitvā pakṣāt srāvayet|
-------------------------------------------------| kiñciddhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo'tivartate||45|| saśeṣamapyato dhāryaṃ na cātisrutimācaret| -------------------------------------------------|46|
Sa. yasmāt kiñciccheṣe duṣṭarakte naiva rogo-duṣṭaraktodbhavo vyādhiḥ, ativartate-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau nāsādayati| ato duṣṭamapi raktaṃ saśeṣaṃ dhāryam| nāsya duṣṭaraktasyātisrutimācaret, prāṇāyatanatvāt| suśruto'pyadhyagīṣṭa (?) "saśeṣaṃ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṃ kuryāccheṣaṃ saṃśamanairjayet||" iti|
Ā. rā. atha kiñciccheṣaṃ raktamupekṣaṇīyamuta pratikriyā kācittatra kāryāḥ ? ityāha-duṣṭe'pyanenaiva krameṇa srutiḥ kāryā| na tvatisrutirityāha-kiñciddhīti| ativartate-bādhate|
-------------------------------------------------| harecchṛṅgādibhiḥ śeṣam------------------------|46|
Sa. srutaśeṣaṃ duṣṭaraktaṃ śṛṅgatumbaghaṭikādibhirharet, na tu sirayā|
Ā. rā. śirāvyadhe'tisrutiśaṅkāyāṃ śṛṅgādibhirharedityāha-harediti|
-------------------------------------------------| -----------------------------prasādamathavā nayet||46|| śītopacārapittāsrakriyāśuddhiviśoṣaṇaiḥ| duṣṭaṃ raktamanudriktamevameva prasādayet||47||
Sa. athavā śītopacāreṇa, pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirecanādirūpayā, viśoṣaṇena-laṅghanarūpeṇa, tadduṣṭaṃ raktaṃ prasādayet-kaluṣatāṃ parityajya tasya prasannatvamupapādayet| na tu kevalaṃ srutaśeṣaṃ rudhiraṃ śītopacāreṇa (cārādinā) prasādayet| yāvadanudrikta-apravṛddhaṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ, evameva-anenaiva śītopacārādinā, prasādaṃ nayet| na tu tannirharaṇe sirāvyadhādinā yatanīyam, anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|
Ā. rā. śṛṅgādibhirapyatisrutiśaṅkāyāṃ śamayedityāha-prasādamiti| pittāsrakriyā-raktapittacikitsā| akṛtaśirāvyadhasyāpyetadeva raktaprasādanamityāha-duṣṭaṃ raktamiti| anudriktaṃ-udrekābhāvāt srāvāyogyam|
rakte tvatiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīmācaretkriyām| -------------------------------------------------|48|
Sa. rakte tvatiṣṭhati-sthitimalabhamāne, tvaritameva stambhanīṃ kriyāṃ-vakṣyamāṇāṃ, kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|
Ā. rā. tadeva stambhanamāha-atisrāve stambhanamāha-rakte tviti|
-------------------------------------------------| rodhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48|| mṛtkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayedvraṇamukhaṃ padmakādihimaṃ pibet||49|| tāmeva vā sirāṃ vidhyedvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṃ vā tvaritaṃ dahettaptaśalākayā||50||
Sa. rodhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṃ vicūrṇayet| padmakādihimaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| tāmeva-prāgviddhāṃ, sirāṃ tasmātprāgvyadhādanantaraṃ, avyavahitaṃ vidhyet| athavā sirādvāraṃ kṣipraṃ kṛtvā'gninopataptayā śalākayā dahet|
Ā. rā. raktasya srāvaṇādanantaraṃ yadvidheyaṃ tadāha-stambhanaviśeṣamāha-rodhrapriyaṅgviti| mṛtkapālaṃ-kharparam| kṣaumamaṣī-vastrabhasma| vicūrṇayet-cūrṇaṃ vikiret| padmakādihimaṃ-padmakādigaṇasya śītakaṣāyam| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"atiṣṭhati tu rakte śirāmukhaṃ saṃdhātuṃ cūrṇairavacurṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet| śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe dattvā gāḍhaṃ badhnīyāt| madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭakam| śītāmbunā vā siñcet| śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret| padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya vā sirāṃ viddhvā rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt| tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet| snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet| sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt| na ca kṣaṇamapyupekṣeta| kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya mūrcchāsaṃjñānāśaśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn karoti, maraṇaṃ vā| prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayātkṣīyate'nalaḥ| varddhate cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret|| durvyadhātivyadhakuṭṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣāvdyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ sādhayediti|" iti|
unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat| doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||
Sa. yantranipīḍanenonmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇenotpathaṃ pratipannāḥ| kiṃbhūtā doṣāḥ? pradṛṣṭāḥ, tathāvidhaṃ raktaṃ prāptā |te punaryāvatsvāśrayaṃ na pratipadyante tāvaddhitāhāravihārabhāk syāt-hitāvāhāravihārau bhajet| "bhajo ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvṛttam|
Ā. rā. srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhimāha-unmārgagā iti|
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛ gagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ||52||
Sa. rakte srāvite'nnapānaṃ nātyuṣṇaśītaṃ hitam| atyuṣṇaṃ hyannapānaṃ raktaṃ pradūṣayet| atiśītaṃ tvagniṃ sādayet| tathā, laghu-svabhāvato mātrāsaṃskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta evamannapānaṃ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kāle śarīramanavasthitaṃ-calitavṛtti, raktaṃ yasya śarīrasya tadevaṃbhūtaṃ bhavati| taccāsṛk śarīrasyādhāro, raktasya ca pittaṃ, pittaṃ ca vahniḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. śā. a. 3|90)- "pittaṃ vahniḥ" iti| tasmādviśeṣāt-mahatā yatnena, vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihāreṇa rakṣitavyaḥ|
Ā. rā. kṛtasirāvyadhasya puruṣasya lakṣaṇamantareṇonmārgagāmināṃ doṣāṇāṃ svasthānapratipattau kālo nāvagamyate, na ca nirhṛtaduṣṭaraktaḥ puruṣo lakṣaṇaṃ vinā jñāyate, iti dvayasyāpi parijñānārthamāha-pathyamāha-nātyuṣṇaśītamiti| ukte pathye yuktimāha-tadā śarīramiti| iti-ato hetoḥ|
prasannavarṇendriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ|27|
Sa. varṇaścendriyāṇi ca varṇendriyāṇi, prasannāni varṇendriyāṇi yasya taṃ prasannavarṇendriyam| tathā, indriyārthān śabdādīn svabhāvābhipretān, icchantaṃ-abhilaṣantam| tathā, pakturvegaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktṛvego yasya tamavyāhatapaktṛvegam| tathā, sukhānvitaṃ-ārogyayuktaṃ prakṛtimāpannam| tathā puṣṭibalābhyāṃ yuktam| evaṃvidhaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti, iti śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṃ lavaṇaṃ" ityādinā tu raktasyaiva viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||
Ā. rā. viśuddharaktasya lakṣaṇamāha-prasannavarṇeti| paktāagniḥ| vego-viṇmūtrādipravṛttiḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śirāvyadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 27||