Sa. śirāvyadhavidheranantaraṃ śalyāharaṇavidhirārabhyate| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāye śalyarūpasya raktasya sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhopāyena nirharaṇamuktam| idānīṃ prādeśikasya lohādeḥ śalyasya pratideśasthitasya lakṣaṇaṃ nirharaṇopāyādiścāsminnadhyāye śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-
athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañcadhā gatiḥ| -------------------------------------------------|1|
Sa. vakrādibhedabhinnā śalyānāṃ pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṃ kṛtvā, tiryagvā ūrdhvaṃ vā, adho vā, gacchantiḥ kadācidṛju kṛtvā| evamubhayathā tiryagūrdhvādhobhedagamanācchalyānāṃ pañcadhā gatiḥ|
Ā. rā. saśalyaṃ kathaṃ vedyam ? ityāha-śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| śalyagatibhedānāha-vakrarjviti| saṅgrahe tu (sū.a.37)-"trividhaḥ gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā|" iti|
-------------------------------------------------| dhyāmaṃ śopharujāvantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ||1|| abhyudgataṃ budbudhavatpiṭikopacitaṃ vraṇam| mṛdumāṃsaṃ ca jānīyādantaḥśalyaṃ samāsataḥ||2||
Sa. evaṃvidhaṃ vraṇamantaḥśalyaṃ jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣepeṇa| dhyāmaṃ-śyāmavarṇam| tathā, śopharujāvantam| tathā, muhuḥ śoṇitaṃ sravantam| tathā, abhyudgataṃ-ābhimukhyenocchritamunnatam| tathā, budbudena tulyaṃ vartate budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṃ-vyāptam| tathā, mṛdumāṃsaṃ-komalamāṃsam|
Ā. rā. iti sāmānyenāntaḥsthitasya śalyasya lakṣaṇamabhidhāya, tvagādigatasya viśeṣamāha-antaḥśalyasya lakṣaṇamāha-dhyāmamiti|
viśeṣāttvaggate śalye vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śopho bhavati-----------------------------------|3|
Sa. viśeṣeṇa punastvaggate śalye śopho vivarṇastathā kaṭhino dīrghaśca syāt|
Ā. rā. tvaggataśalyasya lakṣaṇamāha-viśeṣāditi| viśeṣāditi vacanāt sāmānyalakṣaṇamapyatra jñeyam|
-------------------------------------------------| -------------māṃsasthe coṣaḥ śopho vivarddhate||3|| pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgo na rohati| -------------------------------------------------|4|
Sa. māṃsagate śalye coṣaḥ syāt| 'sarvāṅgīṇastīvro'ratimān dāhaścoṣa ucyate' ityāhuḥ| tathā śopho vivarddhate| tathā, pīḍanasyākṣamatvaṃ pākaśca, śalyamārgaśca rohaṃ na yāti|
Ā. rā. māṃsagatasya lakṣaṇamāha-māṃsastha iti| coṣaḥ-ācūṣaṇeneva vyathā|
-------------------------------------------------| peśyantaragate māṃsaprāptavacchvayathuṃ vinā||4||
Sa. peśīmadhyagate māṃsagatena tulyaṃ lakṣaṇam, śothaṃ varjayitvā| māṃsāvayavaviśeṣo dīrghatantvākṛtiḥ peśītyucyate|
Ā. rā. peśīgatasya lakṣaṇamāha-peśyantaragata iti|
ākṣepaḥ snāyujālasya saṃrambhastambhavedanāḥ| snāyuge durharaṃ caitat----------------------|5|
Sa. snāyuge śalye strāyujālasyākṣepādyāḥ syuḥ| ākṣepaḥ-ākarṣaṇam| saṃrambhaḥ-kṣobhaḥ| stambhaḥ-stabdhatā| vedanāśūlam| etacca-strāyugaṃ śalyaṃ, duḥkhena hartuṃ śakyate|
Ā. rā. snāyugatasya lakṣaṇamāha-ākṣepa iti| etat-snāyugatamanyebhyo durharaṃ ca|
-------------------------------------------------| -----------------------------sirādhmānaṃ sirāśrite||5||
Sa. sirāśrite śalye sirāṇāmānāhaḥ syāt|
Ā. rā. śirāgatasya lakṣaṇamāha-śirādhmānamiti| śirādhmānaṃ-śirāṇāṃ vāyurpūrṇatvam|
svakarmaguṇahāniḥ syātsrotasāṃ srotasi sthite| -------------------------------------------------|6|
Sa. srotogate śalye srotasāṃ svakarmaguṇayorhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrotaḥsthite śalye pānābhyavaharaṇasya nirodho jāyate guṇo'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ so'pyasya hīyata iti| evamanyeṣāṃ svakarmaguṇahānirvyākhyeyā|
Ā. rā. srotogatasya lakṣaṇamāha-svakarmaguṇahāniriti| svakarma-prāṇādīnāṃ yathāvadvahanam| svaguṇo-mārdavādiḥ|
-------------------------------------------------| dhamanīsthe'nilo raktaṃ phenayuktamudīrayet||6|| niryāti śabdavān syācca hṛllāsaḥ sāṅgavedanaḥ| -------------------------------------------------|7|
Sa. dhamanīsthe śalye vāyurlohitaṃ saphenaṃ prerayet| tathā saśabdo marunniryāti, hṛllāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|
Ā. rā. dhamanīgatasya lakṣaṇamāha-dhamanīstha iti|
-------------------------------------------------| saṅgharṣo balavānasthisandhiprāpte'sthipūrṇatā||7||
Sa. asthisandhiprāpte śalye balavān saṅgharṣaḥ-kṣobhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyate|
Ā. rā. asthisandhigatasya lakṣaṇamāha-saṅgarṣa iti| balavān saṅgharṣaḥ-duḥsahasaṅghaṭṭanam|
naikarūpā rujo'sthisthe śophaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|8|
Sa. asthisthe śalye, anekākārāḥ (naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujo- bhagnarūgṇamṛditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ, śophaśca|
Ā. rā. asthigatasya lakṣaṇamāha-naikarūpā iti|
-------------------------------tadvacca sandhige| caiṣṭānivṛttiśca bhavet-----------------------|8|
Sa. sandhigate śalye tadvadeva-asthisthaśalyena tulyaṃ lakṣaṇam| tathā, sandhisthaśalyākrāntāvayavasya ceṣṭānivṛttiḥ-vyāpāroparamaśca bhavati| pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyo hi śarīrasandhiḥ| tathā ca rājayakṣmanidāne vakṣyati (hṛ. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|
Ā. rā. sandhigatasya lakṣaṇamāha-tadvaditi|
-------------------------------------------------| -------------------------āṭopaḥ koṣṭhasaṃśrite||8|| ānāho'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca vraṇānane| -------------------------------------------------|9|
Sa. koṣṭhasaṃśrite-udarāśrite śalye, āṭopaḥ-kṣobhaḥ tathā''nāho-jaṭharādhmānam, tathā vraṇamukhe'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca syāt|
Ā. rā. koṣṭhagatasya lakṣaṇamāha-āṭopa iti|
-------------------------------------------------| vidyānmarmagataṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇaiḥ||9||
Sa. marmasthaṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṃ saṅgrahe kathitam| yathā (śā. a. 7) "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo mūrcchhā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|
Ā. rā. marmagatasya lakṣaṇamāha-vidyāditi| upalakṣaṇaṃ lakṣaṇam| tacca "viddhe'jasramasṛksrāvo" ityādinā śārīrake (hṛ.śā. a. 4/47) vakṣyate|
yathāsvaṃ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayet| -------------------------------------------------|10|
Sa. na kevalaṃ sāmānyalakṣaṇena-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśeṣalakṣaṇena, tvagādisthaṃ śalyaṃ lakṣayet| yāvat yathāsvaṃ parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayet|
Ā. rā. tvaggatādīnāṃ srāvato lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| yathāsvamiti yatra yadāśrittaṃ dravaṃ tatra tatsravati| yathā,- tvaggate lasīkā, śirādigate raktam, asthigate majjā ityādi|
-------------------------------------------------| ruhyate śuddhadehānāmanulomasthitaṃ tu tat||10||
Sa. tat-prāṅnirdiṣṭaṃ śalyaṃ, ruhyate-rohaṃ yāti| kimbhūtānāṃ puṃsām ? vamanavirecanādibhiḥ śuddhadehānām| ruhyata iti karmakartarīti kecit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṃ karmasthakriyāṇāṃ ca kartā karmavadbhavati| na kartṛsthabhāvakānāṃ na ca kartṛsthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartṛsthakriyaḥ| tasmāt rohatīti ruṭ| ruḍivācaratīti kyaṅanto'yam| rūḍhābhāso hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca vakṣyati-"doṣakopa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādeṣaiva vyutpattiryuktā|
Ā. rā. antaḥśalyo'pi svaguṇenaiva rūḍho vraṇo bhavatītyāha-ruhyata iti| ruhyate svayameva| karmakartaryātmanepadam| tat-śalyam| śalyena śalyakṣataṃ lakṣyate, tasyaivaropaṇārhatvāt|
doṣakopābhighātādikṣobhādbhūyo'pi bādhate| -------------------------------------------------|11|
Sa. yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt bhūyo'pi bādhate| prākkṛtabādhamapi punarapi pīḍāṃ janayati| kuto hetoḥ ? ityāha-doṣakopaścābhighātaśca, tāvādī yeṣāṃ dhāvanalaṅghanādīnāṃ te evaṃ, taiḥ kṣobhaḥ-saṃrambhaḥ, tasmāt| doṣakopakṣobhāt abhighātādikṣobhāt bādhate|
Ā. rā. tvagādinaṣṭe śalye mithyārūḍhatvādadṛśyatāṃ prāpte sati śalyaparijñānārthamidamāha-antaḥśalyaṃ rūḍhamapi punarbādhata ityāha doṣakopeti|
-------------------------------------------------| tvaṅnaṣṭe yatra tatra syurabhyaṅgasvedamardanaiḥ||11|| rāgarugdāhasaṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate| āśu śuṣyati lepo vā tatsthānaṃ śalyavadvadet||12||
Sa. tatra-teṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyeṣu madhye, tvaṅnaṣṭaṃ yatra pradeśe syāt tatra-tasthāne, abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣobhāḥ syuḥ| yatra vā sthāne ghṛtaṃ styānaṃ yojitaṃ vilīyate tatsthānaṃ śalyavat-saśalyaṃ vadet| yadvā lepaḥ-candanādinā datto, yatrāśveva śuṣyati, tatsthānaṃ-tvagdeśaṃ, śalyavajjānīyāt|
Ā. rā. atha naṣṭaśalyajñānopāyaḥ| tatra tvaṅnaṣṭasyopāyamāha-tvaṅnaṣṭa iti|
māṃsapraṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣobhādrāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet--------------------|13|
Sa. māṃsapraṇaṣṭaṃ-māṃsenādṛśyatāṃ prāptaṃ, saṃśuddhyā-vamanavirecanādikayā, yatkarśanaṃ-kṛśatvaṃ kṛtaṃ, tasmāt ślathatāṃ śithilatvaṃ prāptaṃ, kṣobhāt- anekaprakārādvedanārūpāt, tathā rāgādibhirlakṣayet|
Ā. rā. māṃsanaṣṭasyopāyamāha śalyasya kṣobhādyatra rāgādayastatra śalyam|
-------------------------------------------------| ------------------------------------tadvadeva ca||13|| peśyasthisandhikoṣṭheṣu naṣṭam----------------| -------------------------------------------------|14|
Sa. tadvaditi tena-māṃsapraṇaṣṭena, tulyaṃ vartate| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṃ gataṃ kṣobhādrāgādibhirlakṣayediti|
Ā. rā. peśyādiṣu triṣu naṣṭasyopāyamāha-tadvadeveti|
-------------------------------asthiṣu lakṣayet| asthnāmabhyañjanasvedabandhapīḍanamardanaiḥ||14||
Sa. asthiṣu naṣṭaṃ śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayet|
Ā. rā. asthinaṣṭasyopāyamāha-asthiṣviti| 'kṣobhādrāgādibhiḥ' ityanuvartate|
prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṃ tathā'sthivat| naṣṭe snāyuśirāsrotodhamanīṣvasame pathi||15|| aśvayuktaṃ rathaṃ khaṇḍacakramāropya rogiṇam| śīghraṃ nayettatastasya saṃrambhācchalyamādiśet||16||
Sa. sandhinaṣṭaṃ śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayet saṃ-snāyuśirāsrotodhamanīṣu naṣṭe śalye, asame pathi-viṣame mārge, rathamāropya rogiṇaṃ-śalyavantaṃ, śīghraṃ nayet-āśveva deśāntaraṃ prāpayet| kimbhūtaṃ ratham ? khaṇḍaṃ cakram yasya sa khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṃrambhāt-kṣobhāt, śalyamādiśet-lakṣayet|
Ā. rā. sandhinaṣṭasyopāyamāha-prasāraṇākuñcanata iti| asthivat-abhyañjanādibhiśca| ā snāyvādiṣu caturṣunaṣṭasyopāyamāha-naṣṭa iti| asame pathi-uccanīce mārge|
marmanaṣṭaṃ pṛthaṅnoktaṃ teṣāṃ māṃsādisaṃśrayāt| -------------------------------------------------|17|
Sa. marmanaṣṭaṃ śalyaṃ pṛthak nābhihitam| kutaḥ ? teṣāṃ-marmaṇāṃ, māṃsādireva prāṅnirdiṣṭo yataḥ saṃśrayo, na tu pṛthaṅmarmāṇi vidyante| { tathā ca saṅgrahe(sū. a. 37)-"marmapraṇaṣṭe'pyananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati|" iti|
Ā. rā. evaṃ viśeṣeṇa naṣṭaśalyalakṣaṇamuktvā sāmānyena naṣṭaśalyadiśaṃ lakṣayitumāha-marmanaṣṭasyopāyānuktau hetumāha-marmanaṣṭamiti| teṣāṃ-marmaṇāṃ, māṃsādigatatvāt-māṃsādinaṣṭakathanenaivoktatvāt|
-------------------------------------------------| sāmānyena saśalyaṃ tu kṣobhiṇya kriyayā saruk||17||
Sa. sāmānyena-sāmānyalakṣṇena, kśebhiṇyā kriyayā-saṃrambhotpādakena karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikena, yat saruk sthānaṃ tat saśalyaṃ jānīyāt|
Ā. rā. naṣṭasya sāmānyalakṣaṇamāha-sāmanyeneti|
vṛttaṃ pṛthu catuṣkoṇaṃ tripuṭaṃ ca samāsataḥ| adṛśyaśalyasaṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet||18||
Sa. vṛttaṃ-vartulam| pṛthu-pārśvāparapārśvābhyāṃ yatparicchidyate| catuṣkoṇaṃ-caturasram| tripuṭaṃ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣepeṇa|| adṛśyasya-anupalabdhasya, śalyasya saṃsthānaṃ-ākṛtiṃ, vraṇākṛtyā-vraṇasaṃsthānena, vibhāvayet-vidyāt|
Ā. rā. adhunaiṣāmākarṣaṇopāyaṃ nirupayannāha-adṛśyasya śalyasyākṛtirvraṇākṛtyā jñeyātyāha-vṛttimiti| vṛttaṃ-koṇarahitam| pṛthu-dvikoṇam| tripuṭaṃ-trikoṇam| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ|
teṣāmāharaṇopāyau pratilomānulomakau| -----------------------------------------|19|
Sa. teṣāṃ-adṛśyānāṃ śalyānām| ākarṣaṇopāyau dau pratilomānulomakau| pratilomaḥ-śarīrāntaḥpraveśaviparyayaḥ| anulomaḥ-śarīrāntaḥpraveśānugataḥ| pratilomānulomayornirharaṇaviṣayamāha-
Ā. rā. śalyāharaṇopāyabhedānā(vā)ha-teṣāmiti| yatra pratikūlamāharaṇaṃ sa pratilomaḥ, yatrānukūlaṃ so'nulomaḥ|
-------------------------------------------------| arvācīnaparācīne nirharettādviparyayāt||19||
Sa. tayoḥ-pratilomānulomayorviparyayaḥ, tasmādviparyayāt, anulomaṃ parācīnamānayedityarthaḥ|
Ā. rā. tayorviṣayamāha-arvācīnaparācīna iti| arvācīnaṃ-adhogatam, tadviparyayādūrdhvaṃ nirharet| parācīnaṃ-ūrdhvagatam, tadviparyayādadho nirharet| ūrdhvaṃ nirharaṇaṃ-pratilomam, adhaḥ-anulomam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.37)-"pratilomamarvācīnamānayet, anulomaṃ parācīnam|" iti|
sukhāhāryaṃ yataśchittvā tatastiryaggataṃ haret| -------------------------------------------------|20|
Sa. tiryaggataṃ śalyaṃ yato-yasmāddehadeśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṃ sampadyate-sukhenāhartuṃ śakyate, tataḥ-tasmāddehadeśāt, chittvoddharet| chittvetyatra yadyapi karma kiñcinna nirdiṣṭaṃ, tathā'pi tvaṅmāṃsādīnāṃ yogyatvātteṣāmeva karmatvaṃ bodhyam| māṃsādīni chhittvoddharedityarthaḥ|
Ā. rā. tiryaggataṃ tvavasthābhedenobhayorviṣaya ityāha-sukhāhāryamiti| tiryaggataṃ yenopāyena sukhāhāryaṃ tena haret| praveśapārśvādanyena pārśvena yadā sukhāhāryaṃ tadā chittvā-śastreṇa dvāraṃ kṛttvā, haret|
-------------------------------------------------| śalyaṃ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20|| pratilomamanuttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthumukhaṃ ca yat| -------------------------------------------------|21|
Sa. śalyamurogatamuraḥsthaṃ kakṣāsthaṃ vaṅkṣaṇasthaṃ pārśvasthaṃ ca na nirghātyaṃ-na nirghātanīyam| tathā pratilomaṃ-nānulomagataṃ, tathā'nuttuṇḍaṃ vāribudbudavannonnataṃ, tathā chedyaṃ śalyaṃ, tathā pṛthumukhaṃ-vistīrṇānanaṃ, ca na nirghātyam|
Ā. rā. na ca sarvameva śalyamāharaṇīyamityāha-urogatādiṣu śalyeṣu nirghātanaṃ niṣedhati-śalyamiti| pratilomaṃ-ūrdhvagatam| anuttuṇḍaṃ-adṛśyamukham| chedyaṃ-chedanārham|
-------------------------------------------------| naivāharedviśalyaghnaṃ naṣṭaṃ vā nirupadravam||21||
Sa. viśalyaṃ hantīti viśalyaghnam| tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāye tu mriyate tannāharedeva| viśalyasya tasya prāṇaharaṇatvāt| etatsvarūpaṃ marmavibhāge spaṣṭaṃ kṛtvā vakṣyate| naṣṭaṃ veti vāśabdaścārthe| naṣṭaṃ-adṛśyatāṃ prāptaṃ ca, yannirupadravaṃ-tannimittarogarahitaṃ, nāharet, pratyavāyabhayāt|
Ā. rā. anāharaṇīyaṃ śalyamāha-naivāharediti| viśalyaghnaṃ-"utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni tatra hi|" (hṛ.śā.a. 4/55) ityukteṣu marmasu sthitam|
athāharetkaraprāpyaṃ kareṇaiva------------------| -------------------------------------------------|22|
Sa. karaprāpyaṃ-hastagrāhyaṃ śalyaṃ, karaṇaivāharet-nāpareṇa kaṅkamukhādinā|
Ā. rā. hastāhāryaṃ śalyamāha-atheti|
-----------------------------------itaratpunaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||
Sa. itarat-akaraprāpyaṃ tu śalyaṃ, dṛśyaṃ siṃhamukhādibhiryantrairāharet|
Ā. rā. siṃhamukhādisvastikayantrāhāryaṃ śalyamāha-itaraditi| itarat-kareṇāprāpyam|
adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||
Sa. adṛśyaṃ punaḥ śalyaṃ vraṇasaṃsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṃ śakyate yatastatastairharet| yattadornityābhisambandhāttadopalambhaḥ|
Ā. rā. kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṃ śalyamāha-adṛśyamiti| 'itarat' ityanuvartate|
sandaṃśābhyāṃ tvagādistham----------------------| -------------------------------------------------|24|
Sa. tvagādisthaṃ śalyaṃ sandaṃśābhyāṃ nirharet| ādigrahaṇānmāṃsādīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. sandaṃśāhāryaṃ śalyamāha-sandaṃśābhyāmiti| tvagādīni-tvakśirāsnāyupiśitāni|
---------------------tālābhyāṃ suṣiraṃ haret| -------------------------------------------------|24|
Sa. suṣiraṃ yacchalyaṃ tvagādisthaṃ tattālayantrābhyāṃ haret,-na saṃdaśābhyām|
Ā. rā. tālayantrāhāryaṃ śalyamāha-tālābhyāmiti| suṣiraṃ-sarandhram|
-------------------------------------------------| suṣirasthaṃ tu nalakaiḥ--------------------------|24|
Sa. suṣirasthaṃ punaḥ śalyaṃ nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣet|
Ā. rā. nāḍīyantrāhāryaṃ śalyamāha-suṣirasthaṃ tviti|
-----------------------------------------------| ------------------------śeṣaṃ śeṣairyathāyatham||24||
Sa. śeṣaṃ śalyaṃ śeṣairyantrairyathāyogamāharet|
Ā. rā. śeṣayantrāhāryaṃ śalyamāha-śeṣaṃ śeṣairiti|
śastreṇa vā viśasyādau tato nirlohitaṃ vraṇam| kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhā''cārikamādiśet||25||
Sa. śastreṇa vā pūrvaṃ viśasya-māṃsādīn chittvā, tataḥ- anantaraṃ, apanītaraktaṃ vraṇaṃ vidhāya, sarpiṣā svedayitvā, vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṃ-snehavidhyuktaṃ "uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaṃ, ādiśet-kathayet|
Ā. rā. yantreṇāhartumaśakyasya śalyasyopāyamāha-śastreṇa veti| viśasya-vidārya| nirlohitaṃ-srutaraktam| ācārikaṃ-āhārādiniyamam| ["bhojanaṃ tu yathāsātmyaṃ" (hṛ.sū.a. 29/34) ityādivakṣyamāṇoktam|]
sirāsnāyuvilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā| -----------------------------------------------|26|
Sa. sirāsnāyuvilagnaṃ punaḥ śalyaṃ śalākayā cālayitvā śithilīkṛtya, āharet|
Ā. rā. śirāsnāyuvilagnasyopāyamāha-śirāsnāyuvilagnamiti|
-----------------------------------------------| hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā||26|| tataḥ sthānāntaraṃ prāptamāharettadyathāyatham| yathāmārgaṃ durākarṣam------------------------|27|
Sa. hṛdaye yadāśritaṃ śalyaṃ tacchītajalena trāsitasya sthānāntaragataṃ jñātvā, yathāyathaṃ-yathāsvaṃ viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṃ nirharet|
Ā. rā. hṛdayalagnasya śalyasyopāyamāha-hṛdaya iti| yathāyathaṃ-sthānānurūpeṇa yantreṇa| yathāmārgaṃ-mārgānurūpeṇa śodhanena| durākarṣaṃ-hṛdayādākraṣṭumaśakyam|
-----------------------------------------------| -----------------------------anyato'pyevamāharet||27||
Sa. anyato'pi-anyadeśasthamapi śalyaṃ, durākarṣaṃ-duḥkhenākraṣṭuṃ śakyate, tat svamārgaṃ nayet tadevamevāharet, yathā hṛtsthaṃ śalyam sthānāntaraṃ prāptaṃ nirhāryam| tathā, yathāmārgaṃ-mārgānatikrameṇa, anyadeśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|
Ā. rā. hṛdayopāyamanyatrātidiśati-anyato'pīti|
asthidaṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet| -----------------------------------------------|28|
Sa. asthidaṣṭe-asthni vidaṣṭe spṛṣṭe sati śalye, naraṃ balavantaṃ padbhyāṃ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṃ vinirharet| 'asthinaṣṭe' iti vā pāṭhaḥ|
Ā. rā. asthilagnasyopāyamāha-asthidaṣṭa iti|
-----------------------------------------------| ityaśakye subalibhiḥ sugṛhītasya kiṅkaraiḥ||28||
Sa. ityaśakye-anenāpi prakāreṇakraṣṭumaśakye śalye, kiṅkaraiḥ-bhṛtyaiḥ, mahābalaiḥ sugṛhītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṃ kaṅkamukhādinā nirharet|
Ā. rā. pūrvopāyāśakyasyopāyāntaramāha-ityaśakya iti| sugṛhītasya-saśalye'ṅge samyagghṛtasya|
tathā'pyaśakye vāraṅgaṃ vakrīkṛtya dhanurjyayā| subaddhaṃ vaktrakaṭake badhnīyātsusamāhitaḥ||29|| susaṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayediti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā||30|| uddharecchalyam-----------------------------| -----------------------------------------------|31|
Sa. tathāpyaśakye-evamapi śalya āhartumaśakye, vāraṅgaṃ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ, vakrīkṛtya-kuṭilatāṃ prāpayya, tato dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṃ kṛtvā, anantaraṃ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭake badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṃyatasya,-suṣṭhu-śobhanaṃ kṛtvā, baddhasya| kathaṃ susaṃyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṃ-caturṇāṃ pādānāṃ mukhasahitānāṃ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā, baddhasya| anantaraṃ vājinaṃ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-evaṃ, tāḍayet, yathā sa vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vegena-balenā''krāntyā, śalyamuddharet|
Ā. rā. evamapyaśakyasyopāyamāha-tathā'pyaśakya iti| vāraṅgaṃ-śastra(lya)mastake śikhākāro'vayavaḥ| pañcāṅgī-caturṣu caraṇeṣu mukhe ca bandhaviśeṣaḥ| taṃ-vājinam| iti śabdastathārthe| śira utkṣipya vegena yathā śalyamuddharet tathā tāḍayet|
-------------------evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayettaroḥ| -----------------------------------------------|31|
Sa. athavā evaṃ-anena prakāreṇa, vāraṅgaṃ vakratāṃ nītvā dhanurjyayā subaddhaṃ sampādya susamāhito bhiṣak, vṛkṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṃ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham| atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivordhvamunnamyamānā śalyamuddharati tādṛśī kalpanīyā|
Ā. rā. pūrvopāyāsambhave upāyāntaramāha-evaṃ veti|
-----------------------------------------------| baddhā durbalavāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyamāharet||31||
Sa. durbalaṃ-tanu, vāraṅgaṃ yasya śalyasya tacchalyaṃ kuśābhiḥ-vaṃśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣet|
Ā. rā. durbalavāraṅgasyopāyamāha-baddhveti| kuśābhiḥ-kambikābhiḥ|
śvayathugrastavāraṅgaṃ śophamutpīḍya yuktitaḥ| -----------------------------------------------|32|
Sa. śvayathunā grastaṃ-ācchāditaṃ, vāraṅgaṃ yasya śalyasya tacchalyamāharet| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyate tathā, śophamutpīḍya-ūrdhvaṃ pīḍayitvā|
Ā. rā. śophagrastavāraṅgasyopāyamāha-śvayathugrastavāraṅgamiti| śophotpīḍanena vāraṅgamuddhāṭhya|
----------------------------------------------------| mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret||32||
Sa. uttuṇḍitaṃ śalyaṃ-budbudavadabhimukhībhūtaṃ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, haret| kimbhūtayā? mudgareṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham, pāṣāṇādibhirapyāhatayottuṇḍitaṃ harediti vedyam|
Ā. rā. uttuṇḍitasyopāyamāha-mudgarāhatayeti| tenaina vā-nāḍīṃ vinā mudgareṇaiva, nirghātya|
taireva cānayenmārgamamārgottuṇḍitaṃ tu yat| ----------------------------------------------------|33|
Sa. taireva ca-mudgarādibhirāhataiḥ, amārgairuttuṇḍitaṃ-amārgottuṇḍitaṃ, mārgamānayet-mārgaṃ prāpayet|
Ā. rā. amārgottuṇḍitasyopāyamāha-nayediti| tattu śalyaṃ mārgaṃ nayet-mārganayanapūrvakamāharet, nirghātanenaiva|
----------------------------------------------------| mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍyāsyena nigṛhya vā||33||
Sa. karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyante yeṣāṃ te karṇinaḥ,-bhallādayaḥ teṣāṃ karṇaṃ mṛditvā-bhaṅktvā, śalyaṃ nirharet| athavā nāḍyāsyena-nāḍīmukhena, nigṛhya nirharet| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hṛ. sū. a. 24|13) ityevamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharedityarthaḥ|
Ā. rā. karṇayuktasyopāyamāha-mṛditveti| nirgamapratibandhakaḥ śalyāvayavaḥ karṇākāratvāt-karṇaḥ, taṃ mṛditvā saṅkṣodanena śithilīkṛtya, athavā nāḍyāsyena-nāḍīyantramukhena, nigṛhya-niṣpīḍanenaikīkṛtya|
ayaskāntena niṣkarṇaṃ vivṛtāsyamṛjusthitam| ----------------------------------------------------|34|
Sa. ayaskāntena-lohākarṣakamaṇiviśeṣeṇa, niṣkarṇaṃ śalyaṃ tathā vivṛtamukhaṃ ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā'vasthitam nirharet|
Ā. rā. niṣkarṇasyopāyamāha-ayaskānteneti| ayaskānto-lohākarṣakaḥ pāṣāṇaḥ| vivṛtāsyamṛjusthitamiti niṣkarṇasya viśeṣaṇam|
----------------------------------------------------| pakvāśayagataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet||34||
Sa. pakvāśayasthitaṃ śalyaṃ virecanena viśeṣeṇa nirharet|
Ā. rā. pakvāśayagatasyopāyamāha-pakvāśayagatamiti|
duṣṭavātaviṣastanyaraktatoyādi cūṣaṇaiḥ| ----------------------------------------------------|35|
Sa. duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharet| cūṣaṇairiti bahuvacananirdeśācchṛṅgādibhiriti bodhyam|
Ā. rā. duṣṭavātādīnāmupāyamāha-duṣṭavāteti| cūṣaṇaiḥ-śṛṅgādibhiḥ||
----------------------------------------------------| kaṇṭhasrotogate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet||35|| bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret| ----------------------------------------------------|36|
Sa. kaṇṭhasrotaḥsthe śalye sūtraṃ-kārpāsādijaṃ, bisena kaṇṭhe praveśayet- bisasaṃlagnaṃ sūtraṃ kṛtvā śalyanirharaṇāya praveśayedityarthaḥ| ātte-gṛhīte, śalye bisasaṃlagne, anantaraṃ śalyaṃ bisasūtraṃ samaṃ-tulyakālaṃ, āharet|
Ā. rā. kaṇṭhagatasyopāyamāha-kaṇṭhasrotogata iti| bisena-mṛṇālena, ātte-gṛhīte|
---------------------------------------------------| nāḍyā'gnitāpitāṃ kṣiptvā śalākāmapsthirīkṛtām||36|| ānayejjātuṣaṃ kaṇṭhāt----------------------------| ---------------------------------------------------|37|
Sa. jātuṣe śalye kaṇṭhasrotaḥpraviṣṭe tat jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet| katham ? ityāha-śalākāṃ kaṇṭhe kṣiptvā| katham ? nāḍyā-nāḍīyantreṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdṛśīṃ śalākām ? adbhiḥ sthirīkṛtāṃ, nirvāpaṇadvāreṇa| tāṃ tathāvidhām śalākāṃ kṛtvā nāḍyaiva jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet-ākarṣayet| jātuṣamityatra"trapujatunoḥṣuk" ityaṇ ṣugāgamaśca|
Ā. rā. jātuṣasyopāyamāha-nāḍyā'gnitāpitāmiti| agnitāpitāṃ śalākāṃ nāḍyā kaṇṭhe kṣiptvā tato'psthirīkṛtāṃ-apāṃ pānena sthirīkṛtāṃ, śalyasaṃlagnāṃ kṛtvā jātuṣaṃlākṣāmayaṃ śalyaṃ, kaṇṭhādānayet|
-----------------------------jatudigdhāmajātuṣam| ---------------------------------------------------|37|
Sa. ajātuṣaṃ-dāruveṇvādimayaṃ śalyaṃ, kaṇṭhasrotaḥsthitaṃ jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ, śalākāmagnitāpitāṃ nāḍyā kṣiptvā pūrvavacchalyamāharet| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi| yathā śalākayā hartuṃ yujyate tathā kṛtveti bodhyam|
Ā. rā. ajātuṣasyopāyamāha-jatudigdhāmiti| jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ śalakāṃ, pūrvavacchalyasaṃlagnāṃ kṛtvā jātuṣādanyacchalyamāharet|
---------------------------------------------------| keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakamākṣipet||37|| sahasā sūtrabaddhena vamataḥ---------------------| ---------------------------------------------------|38|
Sa. kaṇṭakaṃ-matsyādijaṃ, māṃsasaṅgena bhuktaṃ kaṇṭhasrotasi sthitaṃ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītena keśondukenākṣipet| keśānāṃ samūhaḥ-keśondukam, tena| kimbhūtena keśondukena ? sūtrabaddhena,-dīrghasūtragrathitena| vamataḥ-vamanamācarataḥ, kaṇṭakamekadeśasaktasūtraṃ sahasaivākṣipet| evaṃ ca vamanadravyasaṃskṛtairdravaiḥ keśondukaṃ pātavyamityavatiṣṭhate|
Ā. rā. matsyādikaṇṭakasyopāyamāha-keśondukeneti| sūtrabaddhena keśondukena-keśapuñjena, dravaiḥ saha pītena vamataḥ sahasā kaṇṭakamāharet|
---------------------------------------tena cetarat| ---------------------------------------------------|38|
Sa. tena-kaṇṭhakena, itarat-keśondukaṃ, pramādapītamāharet| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṃ madhughṛtasitopetāmanukaṇṭhaṃ lihyāt| suśrute coktam (sū. a. 27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśondukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet| vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet| mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ|" iti|
Ā. rā. keśondukasyopāyamāha-teneti| tena-kaṇṭakena dravaiḥ saha pītena, itarat-keśondukam, āharet|
---------------------------------------------------| aśakyaṃ mukhanāsābhyāmāhartuṃ parato nudet||38||
Sa. mukhanāsāgataṃ śalyaṃ mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṃ-ākraṣṭuṃ yanna śakyate, tatparato nudet| prakṛtatvānmukhāt parato nāsāyāśca parataḥ| tasmādyena kenacidupāyena koṣṭhaṃ nayediti gamyate|
Ā. rā. ūrdhvamāhartumaśakyasyopāyamāha-aśakyamiti| parato nudet-koṣṭhaṃ nayet|
appānaskandhaghātābhyāṃ grāsaśalyaṃ praveśayet| ---------------------------------------------------|39|
Sa. grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṃ kaṇṭhāsaktamantaḥkoṣṭhākhyaṃ nayet| katham ? apāṃ pānaṃ-appānaṃ, tena| tathā skandhaghātena, skandhasya muṣṭyādinā hananaṃ-skandhaghātaḥ|
Ā. rā. grāsaśalyasyopāyamāha-appānaskandhaghātābhyāmiti| appānaṃ-udakapānam|
---------------------------------------------------| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharet||39||
Sa. akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharet| yogyatāvaśāt kadācit kṣau mena-kauśeyena, kadācidvālena, kadācijjalena ca, nirharet|
Ā. rā. nadītaḍāgādipatitasyākasmāt yasya narasya jalamantare praviśet| tacca toyaṃ śalyavadantaḥsthitaṃ nirhāryamiti tadupāyaṃ darśayitumāha-sūkṣmāṇāmakṣigatānāṃ vraṇagatānāṃ copāyamāha-sūkṣmākṣivraṇaśalyānīti|
apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayeccāmukhaṃ bhasmarāśau vā nikhanennaram||40||
Sa. apāṃ pūrṇaṃ naraṃ vidhunuyāt| kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śiro-mūrdhā, yasya tam| tathā āyataṃ-dīrghaṃ kṛtvā, tathā taṃ naraṃ vāmayedvaidyaḥ| athavā, āmukhaṃ-mukhaṃ yāvat, bhasmarāśau nikhanet-nyaset| tathoktam-"udakapūrṇasya cakrādyāropaṇenodakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|
Ā. rā. sarvāṅgagatasyodakaśalyasyopāyamāha-apāṃ pūrṇamiti| vidhunuyāt-kampayet, vāmayecca vamanadravyaiḥ| athavā mukhaparyantaṃ bhasmarāśau nikhanet|
karṇe'mbupūrṇe hastena mathitvā tailavāriṇī| kṣipedadhomukhaṃ karṇaṃ hanyādvā''cūṣayeta vā||41||
Sa. karṇe'mbunā pūrṇe sati tailavāriṇī kṣipet| kiṃ kṛtvā ? hastena mathitvā-kareṇa viloḍya| tathā'dhomukhaṃ karṇaṃ hanyāt| vā-athavā, cūṣayet nāḍyā vā śṛṅgādibhiḥ|
Ā. rā. karṇagatasyodakaśalyasyopāyamāha-karṇe'mbupūrṇa iti| ācūṣayet-śṛṅgādibhiḥ|
kīṭe srotogate karṇaṃ pūrayellavaṇāmbunā| suktena vā sukhoṣṇena mṛte kledaharo vidhiḥ||42||
Sa. kīṭe-pipīlikāśatapadyādau, srotaḥsthite (srotogate)-todagauravamedādibhiranumite, karṇaṃ lavaṇāmbunā pūrayet| athavā suktena pūrayet| kimbhūtena? sukhoṣṇena| mṛte punastasmin kīṭe kledaharo vidhiḥ kāryaḥ|
Ā. rā. karṇagatasya kīṭaśalyasyopāyamāha-kīṭe srotogata iti| lavaṇāmbunā-lavaṇayuktenāmbunā|
jātuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate||43||
Sa. jātuṣādiśalyaṃ dehajenoṣmaṇā cirasthitaṃ prāyaśo vilīyate|
Ā. rā. jātuṣādiśalyaṃ dehoṣmaṇaiva vilīyata ityāha-jātuṣamiti| vilīyate-vinaśyati|
mṛdveṇudāruśṛṅgāsthidantavālopalāni na| viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi||44|| pRayo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī| ---------------------------------------------------|45|
Sa. mṛdveṇudārvādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na vilīyate| upalaśabsya napuṃsakatvaṃ cintyam| viṣāṇādiśalyaṃ prāyo dehajenoṣmaṇā cirādapi na vilīyate| api tu nirbhujyate-pṛthagbhavati| cirādapi na pacyate kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṃ, śīghrameva palāsṛjī pacati| ato māṃsaraktapākāddehajena coṣmaṇā prāyo nirbhujyate|
Ā. rā. mṛdādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na vilīyata ityāha-mṛdveṇviti| viṣāṇādiśalyaṃ cirādapi na vilīyata ityāha-viṣāṇeti| etena mṛdādiśalyaṃ cirādvilīyata ityuktaṃ bhavati| viṣāṇaveṇvorubhayatropādānaṃ vilayanāvilayanadarśanārtham| vilayanābhāve hetumāha-prāya iti| nirbhujyate-vakrībhavati| tat-avilayanaṃ śalyam, kuṭilībhāvakṛtena kṣobheṇa yo māṃsaraktapākastena bahireva niryāti, na tu vilīyata ityarthaḥ| prāyograhaṇāt sūcitaṃ hetuṃ vinā'pyavilayanaṃ darśayati|
---------------------------------------------------| śalye māṃsāvagāḍhe cetsa deśo na vidahyate||45|| tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarṣaṇabṛṃhaṇaiḥ| tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46|| pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇamedanaiḥ| ---------------------------------------------------|47|
Sa. māṃsāvagāḍhe-māṃsāntarnigūḍhe śalye sati, yadi sa deśo na vidahyate-na pacyate, yatra tat tiṣṭhati śalyam| tatastaṃ mardanena svedanena vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā, kadācitkarṣaṇena, kadācidbṛṃhaṇena, kadācittīkṣṇopanāhena, kadācittīkṣṇānnapānena, tīkṣṇaśabdasya hi pratyekaṃ sambandhaḥ, kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni saṃhitani, ca tāni śastrapadāni ca, teṣāmaṅkanaṃ-lakṣaṇaṃ, taiḥ| mardanādibhirekena dvābhyāṃ sarvairvā yathākramaṃ pūrvaṃ śalyaṃ pācayitvā tataḥ pāṭanaiṣaṇabhedanairharet|
Ā. rā. vidāhopāyamāha-śalye māṃsāvagāḍha iti|
---------------------------------------------------| śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām||47|| taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathā''haret| 47 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||
Sa. śalyāni-dhātuviṣāṇaveṇvādijāni, pradeśāḥ-tvaṅmāṃsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, teṣāṃ bahurūpatāmavekṣya- nānākāratāṃ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ, matimān-bhiṣak, śalyaṃ jānīyāt tathā''karṣediti| saṅgrahe coktam (sū. a. 37)-"vraṇe prasanne prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet|" iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||
Ā. rā. anuktaśalyasaṅgrahārthamupāyamāha-śalyapradeśayantrāṇāmiti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śalyāhṛtiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 28|| bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrhe tu (sū. a. 38)- "tatra kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt| bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeśu ca||" iti| pradeśaviśeṣeṇa bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya kratuviśeṣe'pavādaḥ bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati|" iti| bandhakaraṇe guṇamāha-baddhastvati| udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya| samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ| viṣamaḥ-vkaciduccaḥ vkavinnīcaḥ| satrividho'pi samo bhavati| tattaddoṣatyāgāt kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho rohati| vraṇaviśeṣe lepasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ| vraṇe kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt peśīpraviṣṭān kṛmīn| ā raṃ- aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na cainamiti|