29. śastrakarmavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ śastrakarmavidhyadhyāyaḥ prastūyate| yato'nantarātīte'dhyāye (ślo. 25)-"śastreṇa vā viśasyādau" ityuktam| atastasyaiva śastrakarmaṇo vidhānaṃ vaktuṃ yuktamityāha-
athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. śastrasya karma śastrakarma,- śastrāvacāraṇakriyā, tasya vidhiḥ-itikartavyatā, śastrakarmavidhiḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat| nanu, yadyayaṃ śastrakarmavidhiḥ, tataḥ śastrakarmagrantha evādau nirdeṣṭuṃ yuktaḥ, (ślo. 14)- "prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam|" ityādi| na tu "vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ" ityādi| atrocyate| śastrakarmavidheḥ pūrvaṃ viṣayo nirdiṣṭuṃ yuktaḥ| yataḥ śastrakarmavidherupāyo'yam, ityasyaiva pūrvamupanyāso yukta ityāha-
Ā. rā. śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamevopacarettasmādrakṣan pākaṃ prayatnataḥ||1|| suśītalepasekāsramokṣasaṃśodhanādibhiḥ| ------------------------------------------------|2|
Sa. prāyo vraṇaḥ pākāt sañjāyate| kimbhūtāt ? śvayathuḥ pūrvo yasya pākasya sa śvayathupūrvakaḥ, tasmāt| śvayathupākamantareṇāpi śastrādyabhighātāt vraṇo jāyata iti prāyograhaṇam| yasmācchvayāthupūrvakāt pākāt vraṇaḥ sañjāyate, atastameva-śvayathuṃ, upacaret-upakramet| kiṃ kurvan ? pākaṃ prayatnena rakṣan| katham ? suśītalepasekādibhiḥ| suśītābhyāṃ-sparśato vīryataśca, lepasekābhyām| tathā, raktamokṣaṇena| tathā, saṃśodhanena-vamanena virekeṇa ca| ādigrahaṇāt kaṣāyapānaghṛtapānādīnāṃ grahaṇam| tasya ca śophasyāmapacyamānapakvākhyātistisro'vasthā bhavantītyāha-
Ā. rā. śastrakarmaviṣayasya vraṇasyotpattimāha-vraṇa iti|vraṇasyotpattipratibandhamāha-tameveti| tameva-śvayathumeva| śastrakarmaṇi bheṣajavidhānaṃ bheṣajāsādhye śastrakarma vidhātavyamiti jñāpanārtham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 38)- "dvividhe'pi hi vyādhāvupāyāpekṣe nija āgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate|" iti|
------------------------------------------------| śopho'lpo'lpoṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||
Sa. āmo yaḥ śophaḥ saḥ pramāṇato'lpaḥ| tathā, alpoṣmā| tathā, alparuk-alpaśūlaḥ| tathā, savarṇaḥ-tvaksamānavarṇaḥ| tathā, kaṭhino-na mṛduḥ, pakvavat| tathā, sthiro-na pakvavaccalaḥ| sa āmaḥ sāma iti "so'ci lope cetpādapūraṇam" iti sulopaḥ|
Ā. rā. apakvasya śvayathorlakṣaṇamāha-śofa iti| āmaḥ-apakvaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| rūk-śūlam| sthiraḥ-śanairvardhamānaḥ|
pacyamāno vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistodaḥ sāṅgamardavijṛmbhikaḥ||3|| saṃrambhārucidāhoṣātṛḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṃ viṣyandayatyājyaṃ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||
Sa. sa śophaḥ pacyamāno vivarṇo-na tvaksamānavarṇaḥ| tathā rāgī-lohitavarṇaḥ| tathā, bastirivātataḥ-stabdho vātapūrṇadṛtivat| chāgādīnāṃ tu mūtrādhāro bastirityucyate| tathā, sphuṭatīva| { tathā, } sanistodaḥ-saha nistodena vartata iti sanistodaḥ| niyataprabandhapravṛttā rūk-nistodo, vicchinnā tu śūlamityucyate| sāṅgetyādi| aṅgānāṃ mardaḥ- kṣobhaḥ, sahāṅgamardavijṛmbhikāyāṃ vartata iti sāṅgamardavijṛmbhikaḥ| tathā, saṃrambhādibhiryutaḥ| anvitaśabdena pratyekaṃ saṃrambhādīnāṃ sambandhaḥ| saṃrambho-vāgviṣayātītānāṃ svasaṃvedyānāmanekarūpāṇāṃ pīḍanavighaṭṭanacchedanabhedanadaṃśanādīnāṃ rūjāṃ prādurbhāvaḥ| sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ| aratimān dāha uṣā ucyate| tathā, sa pacyamāno ghṛtaṃ styānamupayuktaṃ vilīnayati| tathā, sparśanaṃ na sahate vraṇavat|
Ā. rā. pacyāmānasya śofasya lakṣaṇamāha-pacyamāna iti| vivarṇaḥ-tvāgviparītavarṇaḥ| rāgī-rañjanaśaktimān, lepauṣadhaṃ varṇantaraṃ nayatītyarthaḥ| sfuṭati-viṣliṣṭāvayatvaṃ vrajati| saṃrambho-jhaṭiti rujādivṛddhiḥ|
pakve'lpavegatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmo'nteṣūnnatirmadhye kaṇḍūśophādimārdavam||5|| spṛṣṭe pūyasya sañcāro bhavedbastāvivāmbhasaḥ| ------------------------------------------------|6|
Sa. pakve sati, alpavegatā bhavati, na tu saṃrambhaḥ| tathā, glāniḥ-mlānatvam| tathā, pāṇḍutvaṃ valīnāṃ codbhavaḥ| tathā, anteṣu-paryanteṣu, nāmo-nimnatvam, madhya unnatiḥ| nāmo'nteṣvityuktyaiva madhya unnatitvaṃ labdhameva, unnatigrahaṇaṃ tvatiśayārtham, tenottuṇḍitvaṃ gamyate| tathā, kaṇḍvādimṛdutvaṃ syāt| tathā, spṛṣṭe tasmin sati pūyasya sañcāro bhavati, basterantaḥsthitasya yathā'mbhasaḥ sañcāraḥ|
Ā. rā. pakvasya śofasya lakṣaṇamāha-pavka iti| alpavegatā-upadravālpatvam| kaṇḍūśofādayo lakṣaṇāni| upadravāstu-aṅgamardādayaḥ|
------------------------------------------------| śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt||6|| rogo raktācca pākaḥ syādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ| ------------------------------------------------|7|
Sa. vātaṃ vinā śūlaṃ na bhavati| pittamantareṇa dāho na syāt| kaphodayādvinā śopho na syāt| śophaḥ kaphāditi vaktavya udayagrahaṇaṃ viśeṣadyotanārtham| raktādṛte-raktaṃ vinā, rāgasya lauhityasya sambhavo na| tena kaphādhikaiḥ sarvairdoṣaiḥ śoṇitasahitaiḥ śvayathupākaḥ syāditi gamyate|
Ā. rā. raktadoṣatrayakāryatvaṃ pākasyāha-śūlamiti|
------------------------------------------------| pāke'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhakṣitaḥ||7|| valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ| ------------------------------------------------|8|
Sa. pāke cātivṛtte-atikrānte, suṣiro'ntasthaḥ śophadeśaḥ sampadyate| tathā, tanuḥ-tanvī, tvak yasmin sa tanutvak| tathā, doṣabhakṣitaḥ-pūyavān, doṣaśabdeneha pūya ucyate, tena bhakṣitatvāt suṣiratvaṃ tanutvaktvaṃ cāsya| tathā, valībhirācito-vyāptaḥ| tathā, śyāmavarṇaḥ| tathā, śīryamāṇatanūruhaḥ-patadromā|
Ā. rā. atipavkasya śofasya lakṣaṇamāha-pāka iti| ativṛtte-pramāṇamatikrante| suṣiraḥ-śūnyodaraḥ| tanutvak-viralatvak| doṣabhakṣitaḥ-pūyabhakṣitamāṃsādiḥ| tanūruhaṃ-roma|
------------------------------------------------| kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk||8|| pakvaliṅgaṃ tato'spaṣṭaṃ yatra syācchhītaśophatā| tvaksāvarṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat||9|| raktapākamiti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ| ------------------------------------------------|10|
Sa. yadyapi tribhireva doṣaiḥ śoṇitānvitaiḥ pāko jāyate, tathā'pi kaphajeṣvityukteradhikatarakapheṣviti gamyate| kaphajeṣviti bahuvacananirdeśāt dehadeśabahutvādyeṣu dehadeśeṣvasau kapho jāyate, teṣu kaphajeṣu śopheṣu gambhīraṃ-durlakṣyamatiśayenāntarnigūḍhatvāt, asṛk pākameti| ata eva pakvaliṅgaṃ-pakvalakṣaṇaṃ, aspaṣṭaṃ durlakṣyaṃ, syāt| tathā, yatra śītaguṇayogāt, śītaścāsau śophaśca śītaśophaḥ, tasya bhāvaḥ śītaśophatā| tathā, tvaksamānavarṇatvam| tathā, rujaḥ stokatvam| tathā, ghanasparśatvaṃ-nibiḍasparśatā syāt, aśmavat-hastādinā spṛṣṭe pāṣāṇatulyaḥ sparśa upalabhyate| taṃ-tathābhūtaṃ śvayathupākaṃ, raktapākamityevaṃ prājño-dhīmān, brūyāt-na tu śophaṃ pakvamiti kathayet| katham ? muktasaṃśayaḥ,- śoṇitaṃ pakvaṃ nātra śopha ityevaṃ vadedityarthaḥ|
Ā. rā. raktapākasya lakṣaṇamāha-kafajeṣviti| gambhīraṃ yadasṛk tat pākameti, na māṃsam| tataḥ-tasmāt, uktaṃ pakvaliṅgaṃ spaṣṭaṃ notpadyate| tena yatra śītaśofatvādi, taṃ raktapākaṃ brūyāt|
------------------------------------------------| alpasattve'bale bāle pākādvā'tyarthamuddhate||10|| dāraṇaṃ marmasandhyādisthite cānyatra pāṭanam| ------------------------------------------------|11|
Sa. stoke sattve sati, tathā durbale, tathā bāle, eteṣu jāte śvayathau, tathā pākādvā'tyarthamuddhate-atikrānte ca śvayathau, dāraṇaṃ kāryam; vraṇapratiṣedhoddiṣṭairdāraṇadravyaiḥ (hṛ. u. a. 25|37)| yathā-"guggulvatasigendatasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣārauṣadhāni kṣārāśca pakvaśophavidāraṇam||" iti| na kevalamalpasattva ityādike śvathau dāraṇaṃ kāryam, yāvat caśabdāt marmasandhyādisthite ca śvayathau dāraṇaṃ kāryam, na pāṭanaṃ śastreṇa| anyatreti dāraṇaviṣayānirdiṣṭe sthāne śastreṇa pāṭanaṃ kāryam|
Ā. rā. atha pāṭanam| tatra dāraṇapāṭanayorviṣayabhedamāha-alpasatva iti| satvaṃ-mānasaṃ balam| pāke cātyarthamuddhate-atipakve, śophe marmasandhyādiṣvanavacāryaśastreṣvaṅgeṣu sthite ca, dāraṇam| anyatra pāṭanam| dāraṇaṃ kṣārādinā dvārakaraṇam| pāṭanaṃ-śastreṇa|
------------------------------------------------| āmacchede sirāsnāyuvyāpado'sṛgatisrutiḥ||11|| rūjo'tivṛddhirdaraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ| ------------------------------------------------|12|
Sa. āmasya śophasya śastreṇa chede sati sirāsnāyuvyāpado bhavanti| tathā, asṛjo'tisrāvaḥ syāt| tathā, rujāyā vivṛddhiḥ| tathā, daraṇaṃ visarpo vā kṣatotthaḥ syāt|
Ā. rā. apakvasya dāraṇapāṭane niṣedhai-āmaccheda iti| śirānāśādidoṣādāmo na chedya ityarthaḥ|
------------------------------------------------| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛgāmiṣam||12|| vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ| ------------------------------------------------|13|
Sa. antaḥ-antare, tu pūyastiṣṭhan san sirādīni dahati| kaḥ kamiva ? analastṛṇolapamiva|
Ā. rā. pakvasyācchedane dośamāha-tiṣṭhanniti| tṛṇolapaṃ-tṛṇagulmam|
------------------------------------------------| yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate||13|| śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau| ------------------------------------------------|14|
Sa. yaḥ-puruṣaḥ (vaidyaḥ), ajñānāt-mohāt, āmaṃ- apakvaṃ, chhinatti| yaśca pakvamupekṣate-na pāṭayati| tau-narau, śvapacatulyau vedyau, āturavyāpādanāt| tadvayāpādanaṃ tu kuto vidhattaḥ ? ityāha-aniścitakāriṇau,-asamīkṣyavidhāyinau yataḥ|
Ā. rā. āmapakvalakṣaṇānabhijñaṇ nindati-yaścchinattīti|
------------------------------------------------| prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam||14|| pānapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate||15||
Sa. śastrakarmaṇaḥ prāk-pūrvaṃ, āturamiṣṭamannaṃ-yadvraṇe'pathyamapi, tadvalādhānārthaṃ bhojayet| tathā, yo vedanākṣamaḥ-śastravyathāmasahiṣṇuḥ, tamāturaṃ madyocitaṃ tīkṣṇaṃ-tīvramadaṃ, madyaṃ pāyayet| evaṃ sati yatsyāttadāha-na mūrcchatyannasaṃyogādityādi| yato'nnopayogānna muhyati| paraṃ tīkṣṇamadyapānānmattaḥ san śastraṃ-nyastamaṅge, na budhyate-na cetayate, tatkadarthanayā kliśyata ityarthaḥ|
Ā. rā. śastrakarmaṇaḥ pūrvaṃ bhojanamāha-prākśastrakarmaṇa iti| tīkṣṇamadyapānamāha-pānapamiti| yo vedanākṣamaḥ-śastravyathāṃ soḍhumaśakto madyapaḥ, tasya madyapānam| itarasya bhojanameva|
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt| ------------------------------------------------|16|
Sa. aśmaśabdenāśmarī gṛhyate| mūḍhagarbhādibhirya āturastaṃ varjayitveṣṭabhojanaṃ madyapānaṃ ca kārayitavyam|
Ā. rā. mūḍhagarbhādau bhojanamadyapāne niṣedhatianatreti|
------------------------------------------------| athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16|| sammukho yantrayitvā''śu nyasyenmarmādi varjayan| anulomaṃ suniśitaṃ śastramāpūyadarśanāt||17|| sakṛdevāharettacca------------------------------| ------------------------------------------------|18|
Sa. athaśabdena maṅgalavācinā saṅgrahoktamarthaṃ sūcayati| yathā (sū. a. 38)- "sumuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ" ityādi| āhṛtaṃ-ḍhaukitaṃ samīpānītaṃ, upakaraṇaṃ-tatkālayogyaṃ yantraśastrāgnijāmbavauṣṭhapicuplotasnehamadhukalkādikaṃ, yasya tam, āturaṃ prāṅmukhaṃ-pūrvābhimukhaṃ, vaidyaḥ sammukhaḥ-pratyaṅmukho, yantrayitvā śastramāśu-na vilambitaṃ, nyasyet-nikṣipet| marmādi varjayan-marmasirāsandhyādīn pariharan| tathā, anulomaṃ kṛtvā-na prātilomyena| kimbhūtaṃ śastram ? suniśitaṃ-atitīkṣṇam| tacca śastramāpūyadarśanāt nyaset,-na tvadhikam| tat kiṃ tatraiva sthāpyam ? tacca sakṛdeva-na bahūn vārān, āharet-ākarṣet|
Ā. rā. śastrakarmavidhimāha-atheti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- " athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyalepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāstṛtaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe'hani muhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅgnukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyuṅgukho vaidyo marmaśirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyāt|" iti| nikhātaśastrasyāharaṇavidhimāha-sakṛdeveti| sakṛt-ekavāramāharet, nāntarā'ntarā muñcedityarthaḥ|
---------------------------------pāke tu sumahatyapi| pāṭayet dvyaṅgulaṃ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18|| eṣitvā samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādeśaṃ yathāśayam||19|| yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam||20|| āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati| ------------------------------------------------|21|
Sa. pāke tu sumahatyapi pāṭayet| dvyaṅgulaṃ-dvyaṅgulaparimāṇaṃ vraṇaṃ, samyak kuryāt,-nādhikam| dvyaṅguletyādi| aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyaṃ vraṇaṃ kuryāt,-na tvāsannam| tathā, eṣiṇyā samyageṣitvā-gaveśayitvā, paritaḥ-samantāt, sunirūpitaṃ-suparyālocitam| na kevalameṣiṇyā, yāvadaṅgulyā, nālena-padmotpalādijena, vālairvā-varāhādisambandhibhiḥ, anveṣya yathādeśaṃ yathāśayaṃ vraṇaṃ kuryāt| taṃ ca pradeśaṃ darśayitumāha-yata ityādi| yato yasmin pradeśe gatāṃ-dūrayātāṃ, gatiṃ-nāḍīṃ, jānīyāt tasmin pradeśe vraṇaṃ kuryāt| yatra yatra śvayathupradeśe, utsaṅgaṃ-unnatiṃ, vidyāt tatra tatra pradeśe vraṇaṃ kuryāt| kiṃbhūtaṃ vraṇam ? suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṃ tathāvidham| tathā, nirāśayam,-na vidyata āśayaḥ-pūyāderdoṣasya sthānaṃ, yasya tathābhūtaṃ nirāśayaṃ kuryāt| tathā, āyataṃ-dīrgham, tathā viśālaṃ-vistirṇaṃ, kuryāt| evaṃ kṛte sati doṣaḥ-pūyākhyo, na tiṣṭhati-na sthitiṃ labhate|
Ā. rā. pāṭanapramāṇamāha-pāke tviti| bahuṣu pāṭaneṣu vdyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā'ntaraṃ kāryam| pāṭanasthānamāha-eṣitveti| eṣiṇyādivibhāgauktaḥ saṅgrahe (sū. a. 38)- " vivṛte pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛte gambhīre māṃsale caiṣiṇyā| viārīte karīrādinālena| atisaṃvṛte śūkaravālena|" deśaḥ-śarīrāvayavaḥ| āśayo-vraṇāṃsthānam| gatiḥ-nāḍīvraṇaḥ| utsaṅgaḥ-pūyaskhalanasthānam| vibhakto-māṃsādileśarahitaḥ| āśayaḥ-utsaṅgaḥ|
------------------------------------------------| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū||21|| asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate| ------------------------------------------------|22|
Sa. vaidyasya śastrakarmaṇi śauryaṃ-pāṭanādau vīryaṃ, śasyate| tathā, āśukriyā-caturahastatā| tathā, tīkṣṇaśastratā| tathā, svedaśca vepathuśca, na vidyamānau tau yasya sa evam, svedābhāvaḥ kampābhāvaścetyarthaḥ| tathā, asammohaḥ-tatkālocitakāryakaraṇe samyakpravṛttiḥ| nanu, "śauryaṃ vaidyasya śasyate" ityuktyaiva svedakampābhāvaḥ pratyapādi| tathā ca svedavepathū bhīroreva sambhavataḥ, na śūrasya| ityanarthakaṃ "asvedavepathū" iti| atrācakṣmahe satyamevaitau bīruguṇau, kintūṣṇakālavaśāt prakṛtivaśādvā yasya svedavepathū bhavataḥ, tatparihārārthametaduktam| sasvedasya hi vaidyasya śastrakarmakartumudyatasya śastragrahaṇameva na tathā sampadyate, tadvatsakampasyāpi| tasmāttatparihāro yuktaḥ|
Ā. rā. pāṭane vaidyagatasāmagrīmāha-śauryamiti|
------------------------------------------------| tiryakchindyāllalāṭābhrūdantaveṣṭakajatruṇi||22|| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe| ------------------------------------------------|23|
Sa. lalāṭādideśeṣu tiryak chhedaḥ kāryaḥ| dantaveṣṭako dantapiṇḍikā dantādhāra ucyate|
Ā. rā. lalāṭādau tiryakpāṭanamāha-tiryagiti|
------------------------------------------------| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||
Sa. anyatra pradeśe tiryak chhedanāt sirāṇāṃ snāyūnāṃ ca vyāpattiḥ syāt|
Ā. rā. pradeśāntar tiryakpāṭanaṃ niṣedhati-anyatreti|
śastre'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiśca rogiṇam| āśvāsya parito'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ||24|| kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca| guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25|| dhūpayetpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghṛtaplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca||26|| digdhāṃ vartiṃ tato dadyāttairevācchhādayecca tāṃ| ghṛtāktaiḥ saktubhiścordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ||27|| nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭena susamāhitam| pārśve savye'pasavye vā nādhastānnaiva copari||28||
Sa. śastre'vacārite-nyaste sati, vāgbhiḥ-tatkālocitārbhirmadhurābhiḥ 'svastho jāto'si' ityevaṃprāyābhiḥ, tathā śītāmbhobhiḥ-pariṣekādibhiḥ, āturamāśvāsya, anantaraṃ vraṇaṃ paritaḥ-samantāt, aṅgulyā paripīḍya-pūyādidoṣaṃ nirhārya, anantaraṃ kaṣāyeṇa-madhuyaṣṭyādisādhitena, kṣālayitvā, tataḥ plotenakārpāsādijavastrakhaṇḍena, jalamapanīya-pānīyārdratāṃ nirhṛtya, anantaraṃ vraṇaṃ guggulvādibhirnimbapatrāntairdhūpayet| kimbhūtaiḥ ? ghṛtaplutaiḥ|- plutagrahaṇādbahughṛtairiti dyotayati| saṅgrahe coktam (sū. a. 38)- "guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet|" iti| tataḥ-anantaraṃ, vartiṃ-kārpāsādimayīṃ, vraṇāntardadyāt-praveśayet, vaidyaḥ| kimbhūtām ? digdhām| kaiḥ ? tilakalkājyamadhubhiḥ,-vātavraṇe tilapiṣṭadigdhāṃ, pittavraṇe ghṛtadigdhāṃ, kaphavraṇe madhudigdhām| kecittu sarvaireva tairyugapaddigdhāmityāhuḥ| na ca kevalaṃ tilādibhiḥ, yāvat yathāsvaṃ-yat yasya doṣasya svaṃ bheṣajaṃ, tena ca digdhām| taireva-tilakalkādibhiḥ, vraṇāntaḥpraviṣṭāṃ tāṃ-vartiṃ, ācchhādayet-sthagayet| ūrdhvaṃ-tadupariṣṭāt, ghṛtayuktaiḥ saktubhirācchhādayet| saṅgrahe coktam (sū. a. 38)-"nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditairavacchhādya" iti| tato- vraṇāntaḥpraviṣṭavarticchhādanādanantaraṃ, kavalikāṃ-bahuvastrakhaṇḍapuṭanirvartitāṃ, nidhāya-saṃsthāpya, paṭṭena-nibiḍavastrakhaṇḍena, prakṛtatvāt vraṇaṃ badhnīyāt| katham ? yuktyā-doṣakālānuguṇayā| ata eva saṅgrahe jagāda (sū.a.38)-"vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayedvraṇān| sakṛdeva parikṣapya pittaraktābhighātajān|| śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet| udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parita upacaret|" iti| kathaṃ badhnīyāt ? susamāhitaṃ kṛtvā-nāvahelayā, vāmapārśve dakṣiṇapārśve vā| adhastāt na badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ, badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ, badhnīyāt|
Ā. rā. pāṭanānantaraṃ kartavyamāha-śastra iti| sarjaraso-rālaḥ| ṣaṅgranthā-vacā| yathāsvaṃ [bheṣajena ]-yasmin vraṇe yadbheṣajamuktaṃ tena| cahabdaḥ samuccaye| digdhāṃlitpām| taiḥ-vartilepauṣadhaiḥ| taṃ-vraṇam| ūrdhvaṃ-pūrvalepasya, ghṛtāktasaktulepaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28)- " nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditaiḥ" iti| kavalikāṃ-vastrakhaṇḍamayīṃ pālīm| paṭṭena-ghanavasnakhaṇḍena| susamāhitaṃ-suṣṭu sanniviṣṭaṃ yathā bhavati tathā| pārśve bandhīyāt-granthiṃ dadyāt| saṅgahe tu (sū. a. 38)- "vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvisnirvā veṣṭayehraṇān| sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān|| sastrakṣatarujāyāṃ u pratatāyāṃ yaṣṭimadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet|" iti|
śucisūkṣmadṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikeśikāḥ| dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇe hitāḥ||29||
Sa. tathā śucayaḥ sūkṣmasūtrā dṛḍhāśca paṭṭāḥ, tathā kavalikāḥ savikeśikāśca vraṇe hitāḥ| kimbhūtāḥ ? dhūpitāḥ, tathā mṛdavaḥ, tathā ślakṣṇāḥ, tathā valīrahitāḥ|
Ā. rā. paṭṭakavalikāvikeśikānāṃ viśeṣamāha-śucisūkṣmaddaḍhā iti| vikeśikā-sūtravartiḥ|
kurvītānantaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣoniṣiddhaye| baliṃ copaharettebhyaḥ---------------------------|30|
Sa. anantaraṃ [ tasya-] rogiṇaḥ kṛtaśastrakarmaṇo, vraṇe rakṣāṃ kuryāt| kimartham ? rakṣoniṣiddhaye-piśitāśanarākṣasādiniṣedhāya| tebhyaśca-rakṣobhyo, balimupaharet-dadyāt|
Ā. rā. rakṣāmāha-kurvīteti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- " udakumbhāccapo gṛhītvā prokṣayet| parito yāvakārthaparṇasaparyādibhirasya rakṣāṃ kuryāt|" iti| balimāha- baliṃ ceti|
------------------------------------------------| ------------------------sadā mūrdhnā ca dhārayet||30|| lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chhatrāmaticchhatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi||31||
Sa. sarvakālaṃ cauṣadhīrmūrdhnā dhārayet| tā evāha-lakṣmīmityādi| lakṣmīṃ-padmacāriṇīm| guhāṃ-pṛśniparṇīm| atiguhāṃ-śāliparṇām| jaṭilāṃ-māṃsīm| brahmacariṇīṃ-brahmayaṣṭikām| vacāṃ-ugragandhām| chhatrāṃ-śatapuṣpām| aticchatrāṃ-viṣāṇikām|
Ā. rā. auṣadhīvidhāraṇamāha-sadeti| lakṣmīṃ-śamīm| guhātiguhe-śāliparṇīpṛśniparṇyau| jaṭilāṃ-māṃsīm| brahyacāriṇīṃ-brāhmīm| chatrāticchtre-śatapuṣpādvayam|
tataḥ snehadinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet| ------------------------------------------------|32|
Sa. tataḥ-anantaraṃ, tasya vraṇinaḥ, ācāramādiśet| kathamam ? snehadinehoktam,-snehasya dinaṃ snehadinaṃ, snehapānopalakṣitamahaḥ, tatrehā-ceṣṭā, tasyāmuktaṃ-snehapānavidhyupadiṣṭaṃ "uṣṇodakopacārī syāt" ityādikam|
Ā. rā. āhāravihāraniyamamāha-tata iti| snehadinehoktaṃ-snehavidhidinacaryoktam|
------------------------------------------------| divāsvapno vraṇe kaṇḍūrāgarukśophapūyakṛt||32||
Sa. divāsvapno vraṇe kaṇḍvādikṛt| tasmāt vraṇinā'haḥ svapno na sevyaḥ|
Ā. rā. divāsvapnaṃ viśeṣato niṣedhati-divāsvapna iti|
strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalitasrute| śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt||33|| (vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt)||1||
Sa. strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiḥ pūrvaṃ svasthānaccalitaṃ paścātsrutaṃ tasmiṃścalitasrute śukre satyasaṃsarge'pi-tāsāmasambandhe'pi maithunamantareṇāpi, vyavāyajān-maithunotthān, doṣānavāpnuyāt| tasmāt strīsmaraṇasaṃsparśadarśanāni varjyānītyarthaḥ|
Ā. rā. strīsaṅgaṃ viśeṣato niṣedhati-strīṇāmiti|
bhojanaṃ ca yathāsātmyaṃ yavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34|| bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam| kāravellakakarkoṭapaṭolakaṭukāphalam||35|| saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam| jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram||36|| bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|37|
Sa. bhojanaṃ yathāsātmyaṃ-yadyasya sātmyaṃ yavādi, tathā jīvantyādiśākaṃ ca, tathā saindhavādikaṃ, purāṇaśālibhaktaṃ snigdhaṃ-snehaṃ, tathā'lpaṃ, jāṅgalairmāṃsaiḥ saha bhuñjāna uṣṇodakottaraṃ yathābhavati, evaṃ vraṇī śīghraṃ vraṇamapohati|
Ā. rā. bhojanamāha-bhojanamiti| kaṭukāphalaṃ-kaṭurohiṇīphalam| bhojanaviśeṣamāha-jīrṇaśālyodanamiti|
------------------------------------------------| aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ yāti jarāṃ sukham||37|| ajīrṇāttvanilādīnāṃ vibhramo balavān bhavet| tataḥ śopharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||
Sa. mātrayā kāle bhuktaṃ pathyaṃ sukhena jarāṃ yāti| tasmāt pathyaṃ mātrayā kāle bhoktavyam| ajīrṇaṃ tu na kathañcit kāryam| yato'jīrṇāt vātādīnāṃ balavān vibhramaḥ-kṣobhaḥ, syāt| { tataḥ- } tasmātkṣobhāt, śophādīn prāpnuyāt|
Ā. rā. viṣamāśanaṃ samaśanaṃ ca niṣedhati-aśitamiti| adhyaśanaṃ niṣedhati-ajīrṇa iti|
navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsamajāṅgalam| kṣīrekṣuvikṛtīramlaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ tyajet||39|| yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam| vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt||40||
Sa. navadhānyādi tyajet| yato'yaṃ navadhānyādivargo vraṇinaḥ sarvān doṣān karoti| saṅgrahe coktam (sū.a.38)-"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣirapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitamँkāmlalavaṇakaṭukakṣārānpāmiṣāṇi varjayet|" iti| śītalaṃ-śītāmbvādi|
Ā. rā. navadhanyādivargamāha-navaṃ dhānyamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitakāmlalavaṇakaṭukakśārānūpāmiṣāṇi varjayet|" iti| navadhānyāderatyapathyatvamāha- varga iti|
madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayedvraṇam| ------------------------------------------------|41|
Sa. madyaṃ tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ drāk vraṇaṃ vyāpādayet| tasmāt madyamīdṛśaṃ varjyam, nāparam| tathā ca tantrāntare-"sasnehaṃ madhuraprāyaṃ nātitīkṣṇamakarkaśam| tanu yatsukhapeyaṃ ca mārdvīkeṣu taduttamam||" ityuktam| tasmāt mārdvīkādiprāyaṃ rodhrāsavādikaṃ vā yanmadyaṃ tassātmyatvātkiñcit peyameva|
Ā. rā. madyasya tato'pathyatvamāha-madyamiti|
------------------------------------------------| vālośīraiśca vījyeta na cainaṃ parighaṭṭayet||41|| na tudenna ca kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet| snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42|| āśāvān vyādhimokṣāyā kṣipraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|43|
Sa. vālośīraiścainaṃ vraṇaṃ vījayet| na cainaṃ parighaṭṭayet| tathā na vyathayet| nāpi kaṇḍūyet| {ceṣṭamānaḥ-kriyāsu} vyāpāraṃ kurvan, vraṇaṃ pālayet-rakṣet| tathā snigdhādīnāṃ kathāścittapriyā ākarṇayan rogamuktaye vihitāśo'hnāya vraṇamapohati|
Ā. rā. vraṇaśuśrūṣaṇamāha-vālośīraiśceti| vālaiḥ-cāmaraiḥ| uśīraiḥ-vīraṇavyajanaiḥ|
------------------------------------------------| tṛtīye'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43|| prakṣālanādi, divase dvitīye nācarettathā| tīvravyatho vigrathitaścirātsaṃrohati vraṇaḥ||44||
Sa. tṛtīye ca divase punarapi prakṣālanādi karma pūrvavatpūrveṇa vraṇakarmaṇā tulyaṃ, kuryāt| dvitīye tu divase prakṣālanādi nācaret| kimityāha-tathetyādi| tathā-tena prakāreṇa, vraṇastīvravyathaḥ sampadyate| tathā, vigrathitaḥ-sa pradeśo bahubhirgranthibhiryuktaḥ syāt| tathā, vraṇāścirāt-cireṇa kālena, saṃrohati-saṃrohaṃ yāti rūḍhaḥ sampadyate|
Ā. rā. tṛtīye divase prakṣālanādikamāha-tṛtīye'hnīti| dvitīye divase prakṣālanādikaṃ niṣedhati-divasa iti| niṣedhātikrame doṣamāha-tatheti| vigrathito-viṣamasaṃsthānaḥ|
snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ durnyastāṃ ca vikeśikām| vraṇe na dadyātkalkaṃ vā----------------------------------|45|
Sa. vraṇe-vraṇākhye ādhāre, snigdhādiguṇayuktaṃ vikeśikāṃvraṇāntaḥpraveśayogyāṃ vartiṃ, na dadyāt| ślathāṃ-śithilām, gāḍhāṃ-nibiḍām, durnyastāṃ-viṣamanyastāṃ| atra cātiśabdo'rthavaśādgamyamāno bodhyaḥ| ata eva saṅgrahe spaṣṭaṃ kṛtvovāca (sū.a. 38)- {"atisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍham| } atisnehātkledaḥ|" iti| kalkaṃ vā-kalkamapyatisnigdhādiguṇayuktaṃ vraṇe na yojayet| piṣṭamauṣadhaṃ dravāplutaṃ kalka ityucyate (hṛ.ka.a.6|10)| kimiti snigdhādiguṇayuktāṃ viveśikāṃ kalkaṃ vā na dadyāt ? ityāha-
Ā. rā. snigdhādivikeśikāṃ kalkaṃ ca niṣedhatisnigdhāmiti|
------------------------------------------------| ------------------------snehātkledo vivarddhate||45|| māṃsacchhedo'tirugraukṣyādvaraṇaṃ śoṇitāgamaḥ| ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46|| gh|47|
Sa. yato'tisnehāt kledavṛddhiḥ| atarūkṣatvācca māṃsacchhedo'tivyathā ca, tathā vidāraṇaṃ raktasrāvaśca| ślathādiguṇayuktena ca vraṇamārgasyāvagharṣaṇaṃ syāt| vikeśikā vraṇe kasmāddhīyate ? ityāha-
Ā. rā. niṣedhātikrame doṣamāha-snehāditi| raukṣyāccatvāro doṣāḥ|
sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā||47||
Sa. vikeśikā vraṇāntare sthitā pūtyādiyuktaṃ vraṇaṃ viśodhayet| ato'sau yojyā| kīdṛgvraṇaṃ ? pūtiyuktamāṃsam, sotsaṅgaṃ-unnatam, pūyādibhakṣitamāṃsādipradeśaḥ śūnyo dehasya gatirucyate, {sagatiṃ-} gatiyuktam, pūyaścāsau garbhaśca, sa vidyate yasya sa pūyagarbhī taṃ ca|
Ā. rā. vikeśikāyā guṇamāha-sapūtimāṃsamiti|
vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ||48||
Sa. vyamlaṃ-vidagdhaṃ pakvāpakvaṃ vraṇaṃ, pakvamityajñānāt pāṭitam| tathāvidhiṃ śvayathuṃ pācanairannapānaistathāvidhaiścopanāhaiḥ-sātvaṇakiṇvādikalpitaiḥ, upācaret| na ca sarvairevāviśeṣeṇa pācanairupācaredityāha-nātītyādi| vraṇātivirodhīni yāni śvayathupācanāni-amlakaṭukatīkṣṇoṣṇalavaṇaprāyāṇi dravyāṇi tathaivaṃprāyāṇi bhojanāni, na tairupācaret| api tu kiñcideva vraṇavirodhīni yāni tairucitairupakramediti bodhyam, nātiśabdaprayogāt|
Ā. rā. apakvapāṭane cikitsāmāha-vyamlaṃ tviti| vyamlaṃ-vidagdham, tatra hiraktaṃ vigatāmlarasaṃ bhavati| iti pāṭanavidhiḥ|
sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān| medojāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayoḥ||49|| śirokṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇorubāhuṣu| grīvālalāṭamuṣkasphiṅmeḍhrapāyūdarādiṣu||50|| gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣvacaleṣu ca| ------------------------------------------------|51|
Sa. sadyovraṇānabhighātajān vivṛtān-vistīrṇamukhān, sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, sīvyet| saṅkucitavadanāstu te na sīvyāḥ| abhighātājjanma yeṣāṃ tānevam| sadyovraṇāniti sadyograhaṇamabhighātajeṣvapi cirakālasthiteṣu nāyaṃ vidhiriti dyotayati| medojān granthīn likhitān-śastralikhitān, sūcyā sīvyet| karṇayośca hrakhāḥ pālīrlikhitāḥ sīvyet| śirokṣiprabhṛtiṣu pradeśeṣu prabhūtamāṃseṣvacaleṣu ca sthitān vraṇān sīvyet|
Ā. rā. atha sīvanavidhiḥ| tatra sīvanasya viṣayamāha-sadya iti| sadyaḥ-vraṇotpattidine| sadyovraṇān-śofapākādipūrvarūparahitān| teṣāmabhidhātajatvāt vyabhicāre'pi tadupādānaṃ doṣasaṃsargavyudāsārtham| likhitānlikhanoddhṛtamedasaḥ| karṇapālīśca likhitāḥ-likhanoddhṛtahasvatvahetuduṣṭāvayavāḥ| śiraḥprabhṛtau ye gambhīrā māṃsalā acalāśca pradeśāsteṣu sthitān vraṇān|
------------------------------------------------| na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṃse cale vraṇān||51|| vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān| ------------------------------------------------|52|
Sa. vaṅkṣaṇādisthitānāṃ vraṇānāṃ gambhīrādipradeśatvātsīvanaṃ prāptaṃ tanniṣidhyate| māṃsaleṣu sthireṣu ca vraṇān sīvyedityuktyaivālpamāṃse cale sthāne vraṇānna sīvyedityarthe labdhe, alpamāṃsāṃścalāṃśca vraṇān na sīvyediti vacanamatiśayārtham| jātucidabhighātajān vivṛtānapyevaṃvidhān vraṇān na sīvyediti gamayati| tathā, vāyuṃ nirvahanti-niḥśvasanti, tān vāyunirvāhiṇo na sīvyet| tathā śalyaṃ garbhe yeṣāṃ tān śalyagarbhān, tathā kṣāraviṣāgnibhyo jātān vraṇān na sīvyet| sīvanātpūrvaṃ yatkriyate taddarśayati-
Ā. rā. sīvanāviṣayamāha-na tviti| vāyunirvāhiṇaḥ=vāyunirgamadvārabhūtān|
------------------------------------------------| sīvyeccalāsthiśuṣkāsratṛṇaromāpanīya tu||52|| pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya svaniveśane| sandhyasthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ||53|| sīvyenna dūre nāsanne gṛhṇannālpaṃ na vā bahu| ------------------------------------------------|54|
Sa. sthānāccalitamasthyapanīya-nirasya, tathā śuṣkaraktaṃ tṛṇāni romāṇi cāpāsya, tathā śastrādinā prakarṣeṇa lambi vraṇe yadvidyate māṃsaṃ tat svaniveśane-ātmīye sthāne, niveśya-saṃsthāpya, tathā sandhyasthi sve sthāne saṃsthāpya, sthite rakte astravadrūpatvaṃ prāpte sati, vraṇaṃ sīvyet| kena ? snāyvādinā, tathā valkalaiḥ| valkalāni-śaṇāśmantakāditvagudbhavāni, taiḥ| kathaṃ sīvyet ? na dūre-na viprakṛṣṭe, na cāsanne-nātinikaṭe nālpaṃ vraṇāṃśaṃ na ca bahu gṛhṇan|
Ā. rā. sīvanasya vidhimāha-sīvyediti| calaṃ yadasthi śuṣkaṃ ca yadasṛk tadapanīya, tṛṇāni romāṇi ca sandhigatamasthi ca svaniveśane niveśya| sthite-strāvānnivRtte| valkale viśeṣa uktaḥ saṅgrahe (sū.a. 38)- "śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 38)- " sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ| goṣphaṇikā tunnasevanī vellitakaṃ rājagranthibandhanamiti| teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ, prahāravaśāccopayogaḥ|" iti|
------------------------------------------------| sāntvayitvā tataścārtaṃ vraṇe madhughṛtadrutaiḥ||54|| añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarodhramadhukairdigdhe yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||
Sa. tataḥ-tasmātsīvanādanantaraṃ, āturaṃ sāntvayitvā- samāśvāsya śītāmbusparśavyajanādibhiḥ, anantaramuktairlipte vraṇe sati| kaiḥ ? añjanādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? madhughṛtābhyāṃ drutaiḥ-āloḍitaiḥ| pūrvavadbandhādi yuñjyāt,- tṛtīyāntādvatiḥ, pūrvoddiṣṭena karmaṇā tulyaṃ kaṣāyakṣālanādi kavalikādikaṃ ca yojyamityarthaḥ|
Ā. rā. sīvanānantaraṃ kartavyamāha-sāntvayitveti| añjanaṃ-strotoñjanam| phalinī-priyaṅguḥ pūrvavat-pāṭanavat|
vraṇe niḥśoṇitauṣṭho yaḥ kiñcidevāvalikhya tam| sañjātarudhiraṃ sīvyetsandhānaṃ hyasya śoṇitam||56||
Sa. avidyamānaśoṇitau oṣṭau-pārśvau, yasya tamevaṃbhūtaṃ vraṇaṃ kiñcideva-īṣanmātrameva śastreṇāvalikhya, taṃ sañjātarudhiraṃ santaṃ sīvyet, na tvevameva| yasmādasya-vraṇasya, sandhānaṃ śoṇitameva|
Ā. rā. śuṣkaṃ vraṇamārdraṃ kṛtvā sīvyedityāha-vraṇa iti| niḥśoṇita oṣṭho-vyadhaniyapradeśo, yasya sa tathā| iti sīvanavidhiḥ|
bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca| āvikājinakauśeyamuṣṇam, kṣau maṃ tu śītalam||57|| śītoṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇe medaḥkaphādhike||58|| bhaṅge ca yuñjyātphalakaṃ carmavalkakuśādi ca| ------------------------------------------------|59|
Sa. badhyate vraṇa ebhiriti bandhanāni,- āvikājinādīni, teṣu-vraṇeṣu, deśakālasātmyādīn vīkṣya-nirūpya, yathāyogamāvikādyanyatamaṃ yuñjyāt| teṣāṃ ca bandhanānāṃ svarūpamāha-āviketyādi| avirevāvikaḥ, tasyedamāvikam| "aveḥ kaḥ" iti kaḥ, "tasyedam" ityaṇ| ajinaṃ-carma| kośātsambhūtaṃ-kauśeyam| "koṣāḍhḍhañ" iti ḍhañ| āvikādikaṃ bandhanatrayamuṣṇaṃ-uṣṇavīryam| kṣau maṃ tu bandhanaṃ śītalaṃ-śītavīryam| tūlasantānādijaṃ śītoṣṇaṃ-ubhayasvabhāvam| tūlaṃ śālmalyādijaṃ tasya santānaḥ-santatiḥ sūtrarūpatā, tena niṣpāditam| medaḥkaphādhike vraṇe tāmrādīni bandhanārthaṃ yuñjyāt| bhaṅge-asthibhaṅge| na kevalaṃ tāmrādīni medaḥkaphādhike vraṇe yuñjayāt, yāvaccaśabdāttāni bhaṅge'pi yuñjyāt| na ca kevalaṃ bhaṅge tāmrādīni yuñjyāt, yāvatphalakādi ca yuñjyāt| kuśāśabdena vaṃśādikambikocyate| adhunā bandhaprakārānnirdiśati-
Ā. rā. atha bandhanavidhiḥ| tatra bandhanasya sādhanānyāha-bandhanānīti| santānaṃ-nantuḥ| phalakaṃ-kāṣṭhapaṭṭikā| kuśā-veṇudalam|
svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59|| kośasvastikamuttolīcīnadāmānuvellitam| khaṭvāvibandhasthagikāvitānotsaṅgatoṣphaṇāḥ||60|| yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet| (vidadhyātteṣu teṣveva kośamaṅguliparvasu| svastikaṃ karṇakakṣādistaneṣūktaṃ ca sandhiṣu||1|| muttolīṃ meḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayoḥ| sambādhe'ṅe tathā dāma, śākhāsvevānuvellitam||2|| khaṭṭāṃ gaṇḍe hanau śaṅkhe, vibandhaṃ pṛṣṭhakodare| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikāmantravṛddhiṣu||3|| vitānaṃ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet| vilambini tathotsaṅgaṃ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4|| goṣphaṇaṃ sandhiṣu tathā, yamakaṃ yamike vraṇe| vṛtte'ṅghe maṇḍalākhyaṃ, ca pañcāṅgī cordhvajatruṣu||5|| ) yo yatra suniviṣṭaḥ syāttaṃ teṣāṃ tatre buddhimān||61||
Sa. svaṃ ca tannāma ca svanāma, tenānugataḥ-anubaddhaḥ, ākāraḥ-saṃsthānaviśeṣo, yeṣāṃ te pañcadaśa bandhā vakṣyamāṇāḥ| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| arthāt pañcadaśaiveti, na nyūnāḥ| kośādayaḥ pañcāṅgyantāḥ| teṣāṃ-bandhānāṃ madhye, yo-bandhaviśeṣo, yatra-yasmindehadeśe, suniviṣṭo bhavet, taṃ-bandhaṃ kośādikaṃ, tatra-tasmindeśe, yojayet| tatra kośo'ṅgulīparvasu carmādikṛtaḥ| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakṣākṣikapolakarṇeṣu| muttolī grīvāmeḍhrayoḥ| cīnamapāṅgayoḥ| dāma sambādhe'ṅge vaṅkṣaṇādau| anuvellitaṃ śākhāsu| khaṭvā hanusandhigaṇḍeṣu| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| sthagikā'ṅguṣṭhāṅgulīmaḍhrāntramūtravṛddhiṣu| vitānaṃ mūrddhādau pṛthule'ṅge| utsaṅgamaṅgaviśeṣe lambini bāhvādau| goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| pañcāṅgī jatrūrdhvamiti yojanā kāryā| sampratyeṣāṃ bandhānāṃ gāḍhaśithilādibandhatvaṃ deśādyanurodhānnirūpayati-
Ā. rā. bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "tatra kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt| bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeśu ca||" iti|
badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu| śākhāvadanakarṇāraḥpṛṣṭhapārśvagalodare||62|| samaṃ mehanamuṣke ca, netre sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthāne vātaśleṣmodbhave samam||63|| gāḍhameva samasthāne, bhṛśaṃ gāḍhaṃ tadāśaye| śīte vasante'pi ca tau mokṣaṇīyau tryahātryahāt||64|| pittaraktotthayorbandho gāḍhasthāne samo mataḥ| samasthāne ślatho, naiva śithilasyāśaye tathā||65|| sāyaṃprātastayormokṣo grīṣme śaradi ceṣyate| ------------------------------------------------|66|
Sa. ūrusphigādiṣu deśeṣu gāḍhaṃ bandhaṃ badhnīyāt, na tu ślatham| śākhāvadanādiṣu samaṃ bandhaṃ badhnīyāt| caśabdānmehane muṣkayośca samameva| netre-nayane, tathā'sthisandhiṣu śithilaṃ bandhaṃ badhnīyāt| śithilasthāne śithilo bandha upadiṣṭaḥ tatra sthāne yau vraṇau vātaśleṣmodbhavau tau samaṃ kṛtvā badhnīyāt, na gāḍhaṃ na śithilam| samasthāne samo bandha upadiṣṭaḥ, tatra sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau gāḍhameva badhnīyāt| bhṛśamityādi| tadityanena gāḍhāśayaḥ parāmṛśyate| gāḍhabandhoddiṣṭe sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau bhṛśaṃ-sutarāṃ, gāḍhaṃ badhnīyāt| tau-vātaśleṣmodbhavau vraṇau, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, vasante ca tryahāttryahāt-tridinaṃ tridinamantarīkṛtya, mokṣaṇiyau-mokṣaṇārhau bhavataḥ| pittaraktotthayorvraṇayorgāḍhabandhasthāne samo bandho mataḥ, na śithilaḥ| samasthāne yatra samo bandhaḥ upadiṣṭaḥ śākhāvadanādau, tatrasthayoḥ pittaraktotthayorvraṇayoḥ śithilo bandhaḥ kāryaḥ| śithilasya bandhasyāśaye yatra śithilo bandhaḥ kārya ityuktaṃ, tatra naiva bandhaḥ kārya iti| evakāro'vadhāraṇārthaḥ kṛtaḥ| tayoḥ-pittaraktotthayoḥ, sāyaṃprātardvau kālau mokṣa iṣyate| grīṣme śaradi cānyadoṣotthavraṇasyāpi sāyaṃprātarmokṣa iṣyate| na tu bandhena vinā vraṇo dhārya ityāha-
Ā. rā. pradeśaviśeṣeṇa bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya kratuviśeṣe'pavādaḥ|
------------------------------------------------| abaddho daṃśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66|| duṣṭibhavecciraṃ cātra na tiṣṭhetsnehabheṣajam| kṛcchhreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā yāti rūḍho vivarṇatām||67||
Sa. abaddho vraṇo daṃśādibhiḥ pīḍito-vyathitaḥ, tathā''diśabdāt rajodhūmādibhiśca vyathitaḥ, aduṣṭo'pi duṣṭībhavati| atra ca-vraṇe, bandhamantareṇa vraṇaghnaḥ sneha upayojito bheṣajaṃ copayojitaṃ ciraṃ na tiṣṭhet| bandhaṃ ca vinā samyagupacaryamāṇo'pi vraṇaḥ kaṣṭena śuddhiṃ yāti| rūḍhiṃ ca kṛcchhreṇa yāti| rūḍho'pi san vivarṇatāṃ yāti, na śarīravarṇatām| ityabandhanāddoṣāḥ| idānīṃ bandhanādguṇānāha-
Ā. rā. bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati|" iti|
baddhastu cūrṇito bhagno viślaṣṭaḥ pāṭito'pi vā| chhinnasnāyusiro'pyāśu sukhaṃ saṃrohati vraṇaḥ||68|| utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk||69|| samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati| ------------------------------------------------|70|
Sa. turavadhāraṇe| baddha eva vraṇo bandhamāhātmyāt, cūrṇitaḥ-asthisamāśrito vraṇaḥ, tathā bhagnaḥ-asthisamāśrita eva vraṇaḥ, tathā viślaṣṭaḥ-sandhisthānādanyasthānagato vraṇo netrādisthaḥ, tathā pāṭitaḥ-sarvadeśasthito'pi, tathā chhinnasnāyusiro'pyāśu vraṇaḥ sukhaṃ samyagrohati| tathotthānaśayanādyāsu sarvāsvīhāsu-ceṣṭāsu, na pīḍyate-na vyathate| ūrdhvaṃ vṛttau-vartulau, oṣṭhau yasya sa udvṛttauṣṭhaḥ, na samaḥ| tathā, samutsannaḥ-samāntāducchhūnarūpo yo vraṇo na samaḥ| tathā, viṣamaḥ udvṛttauṣṭhasamutsannābhyāṃ vyatirikto viṣamasaṃsthānaḥ| tathā, kaṭhino-yo vraṇo na mṛduḥ| tathā, atiruk ca yo vraṇaḥ| sa sarva udvṛttauṣṭhādiḥ pañcaprakāro'pi bandhamāhātmyāt aśubharūpatāṃ hitvā vraṇaḥ { samo mṛduraruk ca bhavati, tathā } śīghraṃ śuddhiṃ yāti rohati| nanu, udvṛttauṣṭhasamutsannāvapi viṣamakaṭhinaśabdenaiva (bdābhyāmeva) grahīṣyete, kimetābhyāmupāttābhyāṃ ? astyevaitat| kintvanayoḥ pṛthaṅnirdeśenātiduścikitsyataratvaṃ gamayati|
Ā. rā. bandhakaraṇe guṇamāha-baddhastvati| udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya| samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ| viṣamaḥ-kvaciduccaḥ kvavinnīcaḥ| satrividho'pi samo bhavati| tattaddoṣatyāgāt kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho rohati|
------------------------------------------------| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām||70|| pracchhādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsuniveśitaiḥ||71|| dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ| ------------------------------------------------|72|
Sa. sthirāṇāṃ vraṇānāṃ dīrghakālānuṣaṅgiṇāṃ, tathā'lpamāṃsānāṃ-anupacitapalalānāṃ, ata eva hetoḥ, tathā raukṣyādanuparohatāṃ-rūḍhimagacchatāṃ, auṣadhaṃ-kalkasnehādikaṃ yadupayujyate, tat patraiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ pracchhadyaṃ-sthagitavyam| yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa, yathartu-ṛtvanatikrameṇa ca, tadvaśādyathāyogam| yathā-vātavraṇe śītatā snigdhoṣṇaiḥ patraiḥ, pittavraṇe gharmakāle śītasvabhāvaiḥ, kaphavraṇe uṣṇakāle rūkṣoṣṇaprāyaiḥ evaṃ ca prāvṛṣi kāle miśradoṣe ca kalpanīyam| kimbhūtaiḥ patraiḥ ? ajīrṇāni-ajarjarāṇi, taruṇāni-pratyagrāṇi, acchhidrāṇi-chhidrarahitāni, tairajīrṇataruṇācchhidraiḥ| tathā, samantāt-sarvataḥ suṣṭhu niveśitaiḥ| tathā, dhautaiḥ-jalādinā nirmalīkṛtaiḥ| tathā, akarkaśaiḥ-akaṭhinaiḥ|
Ā. rā. vraṇaviśeṣe lepasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ|
------------------------------------------------| kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭikāmadhumehinām||72|| karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṃspāke gudapāke ca dāruṇe||73|| śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ| ------------------------------------------------|74|
Sa. kuṣṭhyādīnāṃ ye vraṇāste na bandhanīyāḥ| tathā, unduruviṣe yāḥ karṇikāḥ koṭharūpāḥ, tāśca na bandhanīyāḥ| tathā, kṣāradagdhā ye vraṇāstathā viṣadagdhā ye vraṇāste ca na bandhanīyāḥ| tathā, māṃspāke vraṇāstathā dāruṇe ca gudapāke-na gudapākamātre, vraṇāste ca na bandhanīyāḥ| māṃspāka iti "māṃsasya paciyuḍghañoḥ" ityalopaḥ| tathā, śīryamāṇāḥ-śadanāvasthāṃ bhajamānāḥ, tathā sarugdāhāḥ tathā śophāvasthāḥ-anekāvasthā bhajanto'pi ye śophāvasthāvasthitāḥ, tathā visarpiṇo-visarpāvasthāsthitāḥ te ca na bandhanīyāḥ| idānīṃ sakṛmīṇāṃ vraṇānāṃ cikitsāmāha-
Ā. rā. vraṇaviśeṣe bandhanaṃ niṣedhati-kuṣṭhināmiti| te ca kuṣṭhādivraṇāstrayodaśa| tatra madhumehināṃ piṭikāḥ| unduruviṣe karṇikāḥ- mūṣakaviṣotthapadmakarṇikākāramāṃsavṛddhayaḥ visarpiṇaḥ-itastato vraṇāḥ|
------------------------------------------------| arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipetkṛmīn||74|| te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān| surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe||75|| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76|| pracchhādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet| ------------------------------------------------|77|
Sa. arakṣayā-apālanena. yasmin vraṇe makṣikā kṛmīnnikṣipet| te-tatrasthāḥ kṛmayo, vraṇaṃ bhakṣayanto rujādīn kurvanti| tatra-sakṛmau vraṇe, surasādigaṇaṃ dhāvanapūraṇe-tannimittaṃ, prayuñjīta| dhāvanaṃ ca pūraṇaṃ ca tasmin| tathā tasminvraṇe saptaparṇādīnāṃ tvaco gomūtrakalkitāḥ-piṣṭāḥ, lepo hitaḥ| tathā, kṣārāmbunā seko hitaḥ| athavā māṃsapeśyā vraṇaṃ pracchhadya, tān-kṛmīn, āśu nirharet|
Ā. rā. vraṇe kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt peśīpraviṣṭān kṛmīn|
------------------------------------------------| na cainaṃ tvaramāṇo'ntaḥ sadoṣamuparohayet||77|| so'lpenāpyapacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ| ------------------------------------------------|78|
Sa. na cainaṃ-vraṇamantaḥ sadoṣaṃ tvaramāṇo vaidya uparohayet| kasmāt ? ityāha-sa ityāti| yato-yasmāt, saḥ-antaḥ sthitadoṣo vraṇo, rūḍho'pi bhūyaḥ-punaḥ, stokenāpyapacāreṇa vikṛtiṃ yāti|
Ā. rā. aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na cainamiti|
------------------------------------------------| rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet||78|| harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādareṇānuvartyo'yaṃ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||
Sa. rūḍhe'pi satyajīrṇādīn vivarjayet| { sthairyaṃ yāvat harṣādīn varjayet| } ayaṃ-ajīrṇavyāyāmavyavāyādiparivarjanalakṣaṇo, vidhiḥ ṣaṭ sapta vā māsān ādareṇa-yatnavatā, anuvartyaḥ-anuṣṭhātavyaḥ|
Ā. rā. rūḍhavraṇasya satpamāsāvādhiṃ niyamamāha-rūḍha iti| ādiśabdāt krodhaśikabhayādayaḥ|
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ prayataścikitse dālocayan vistaramuttaroktam|80| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|
Sa. yathā,- makṣikābhiḥ kṛminikṣepāt kṛmiprābalye jāte cikitsā vihitā| tathā, anyāsvapi tāsu tāsu vārtāsu avasthāsvanirdiṣṭasvarūpābhidhānāsu, utpadyamānāsu, taistaiḥ- uktānuktaiḥ, upāyaiḥ- sādhanaiḥ, cikitsedvaidyaḥ| kimbhūto vaidyaḥ ? doṣādibalānusārī,-doṣādīnāṃ balaṃ doṣādibalam, ādiśabdāddeśakālādayo gṛhyante, tadanusaratyevaṃvido yo vaidyaḥ saḥ| tathā, prayati-yatnaparaḥ| tathā, uttare- uttaratantre vraṇabhaṅgavidhāne, uktaṃ-nirdiṣṭaṃ, vistaramālocayan-nirūpayan, na tu yadṛcchayeti bhāvaḥ| indravajrāvṛttam| iti śrīmṛkāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||
Ā. rā. nuktaṃ svayamūhanīyamityāha-utpadyamānāsviti| vārtāsu-avasthāsu| uttaroktaṃ-uttarasthānoktam| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śastrakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||