Sa. ato'nantaraṃ kṣārāgnikarmavidhirārabhyate| yathaiva hi śastreṇa pāṭanādīni kṛtvā tatsādhya āmaya upakramyate, tathaiva kṣārāgnibhyāmityāha-
athātaḥ kṣārāgnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. saṃ-kṣāraścāgniśca kṣārāgnī, tayoḥ karma kṣārāgnikarma, tasya vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavat| kṣārasya bāhyābhyantaropayogitvena pūrvamupanyāsaḥ| ā raṃ-kṣāragnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chhedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi||1|| duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchhreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate||2||
Sa. sa 0 -sarvāṇi ca tāni śastrāṇyanuśastrāṇi ca tānyevam, teṣāṃ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ madhye kṣāraḥ śreṣṭho jyāyān| kuto'sya śreṣṭhatā ? ityāha-yat-yasmāt, bahūni chhedyabhedyādīni karmāṇyasau karoti| ādiśabdena lekhanapāṭanādiparigrahaḥ| viṣameṣvapi-dehadeśeṣu| duḥkhāvacāryaśastreṣu-nāsārśorbudādiṣu, duḥkhenāvacārayituṃ śakyaṃ śastraṃ yeṣu teṣu| apiśabdāt sameṣvapi dehadeśeṣu yujyate| tena ca-śastreṇa ca, siddhimayātsu-asidhyatsu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu| kimbhūteṣu ? atikṛcchhreṣu-atiduḥkhasādhyeṣu duṣṭavraṇādiṣu| caśabdādanyeṣvapi rogoṣvasau kṣārau yujyate-yogyaḥ sampadyate, tato'pi hetoḥ kṣāraḥ śreṣṭhaḥ| yacceti| yasmācca kṣāraḥ pānaviṣaye'pi yujyate śarīrāntaḥsthitarogaśāntyai| apiśabdādbāhye'pi bāhyasthitarogaśāntyai lepe sa yujyate| ā raṃ-tatrādī kṣārakarmavidhiḥ| tatra kṣārapraśaṃsāmāha-sarvaśastrānuśastrāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"kṣāro hi nānauṣadhisamavāyanirvṛteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ, kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇo dahanaḥ pācano'vadāraṇo vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ kṛmyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ, chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇāt| yataḥ sambādhāvakāśajeśu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśobudādiṣu śastreṇa cāsidhyatsu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate| sa dvidhā bāhyāntaḥparimārjanabhedena|" iti|
adhunā kṣārasya peyalepaviṣayavibhāgaṃ darśayati- sa peyo'rśognisādāśmagulmodaragarādiṣu| ------------------------------------------------|3|
Sa. saḥ-kṣāraḥ, arśaḥsu viṣaye peyaḥ| tathā'gnisāde, tathāśmaryāṃ, gulmādiṣu ca| ādigrahaṇādānāhaśūlādiṣu ca|
Ā. rā. antaḥparimārjanasya viṣayamāha-sa peya iti| saṅgrahe tu (sū.a.39)-"sa yathāsvamevopadekṣyate|" iti|
------------------------------------------------| yojyaḥ sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu||3|| bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu| ------------------------------------------------|4|
Ā. rā. saṃ-sa kṣāro yojyaḥ sākṣāt-lepanena, maṣādiṣu| ādigrahaṇāt carmakīlavartmatilakādiparigrahaḥ| ā raṃ-bahiḥparimārjanasya viṣayamāha-yojya iti|
------------------------------------------------| na tūbhayo'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale'bale||4|| jvare'tisāre hanmūrdharoge pāṇḍvāmaye'rucau| timire kṛtasaṃśudddhau śvayathau sarvagātrage||5|| bhīrugarbhiṇyṛtumatīprodvṛttaphalayoniṣu| ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe dhamanīsandhimarmasu||6|| taruṇāsthisirāsnāyusevanīgalanābhiṣu| deśe'lpamāṃse vṛṣaṇameḍhrasrotonakhāntare||7|| vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine| ------------------------------------------------|8|
Ā. rā. saṃ-pānalepanabhedena dvidho'pi kṣāraḥ pittādau na yoktavyaḥ| cale-vāte| abale-prāṇāhīne| { jvare, atisāre, hṛdroge, mūrdharoge, pāṇḍvāmaye-pāṇḍuroge, arucau-arocake, kṛtasaṃśuddhau-kṛtavamanavireke, śvayathau sarvagātrage-sarvāṅge śūne, tathā bhīrau, garbhiṇyām, ṛtumatyām, } prodvṛttaphalayoniḥ-vakṣyamāṇā uttaratantre guhyarogavijñāne| prakarṣeṇodvṛttaṃ phalaṃ-rajorūpaṃ, yasyā yoneḥ sā prodvṛttaphalayoniḥ| raja eva phalaṃ garbhākhyaphalasādhanopāyatvāt| prodvṛttaphalayonerlakṣaṇamuktam, yathā (hṛ. u. a. 33|33)-"vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchhrādudāvṛttaṃ vimuñcati|| iyaṃ vyāpadudāvṛttā" ityādi| tathā śiśau-bāle, vṛddhe-gatavayasi| tathā dhamanyādiṣu śarīradeśeṣu, deśe'lpamāṃse-khalpapiśite| tathā, vṛṣaṇādiṣu śarīradeśeṣu| tathā, akṣṇoḥ-netrayoḥ vartmarogaṃ varjayitvā'nyatra kṣāro na prayojyaḥ| vartmaroge tu kṣāro yojya eva| śītavarṣoṣṇā iti hemantaśiśiraprāvṛḍgrīṣmāḥ, durdinaṃ-meghādyākuladivasam, eṣu kṣāro na yojyaḥ| ā raṃ-dvayorapi kṣārayorniṣedhamāha-na tviti| calaivāte| abale-durbale| proddṛttā-saṃsthānaviparyayaṃ prāptā, phalayoniḥ-garbhāśayo, yasyāḥ sā tathā| taruṇāsthi-nāsādyasthi|
adhunā kṣārakriyāmāha---- ----------------------------------------------| kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān||8|| aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphotavṛkṣakān| indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān||9|| kākajaṅghāmapāmārgamagnimanthāgnitilvakān| sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ patikalpitān||10|| kośātakīścatasraśca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca| nivāte nicayīkṛtya pṛthak tāni śilātale||11|| prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet| tatastilānāṃ kutalairdagdhvā'gnau vigate pṛthak||12|| kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tvitarabhasmanaḥ| muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ||13|| gālayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā ca tat| yāvatpicchhilaraktācchhastīkṣṇo jātastadā ca tam||14|| gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellauhyāṃ vighaṭṭayan| pacyamāne tatastasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ||15|| śuktīḥ kṣīrapakaṃ śaṅkhānābhīścāyasabhājane| kṛtvā'gnivarṇānbahuśaḥ kṣārotthe kuḍavonmite||16|| nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet| ślakṣṇaṃ śakṛddṛkṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam||17|| catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca| paritaḥ sutarāṃ cāto darvyā tamavaghaṭṭayet||18|| sabāṣpaiśca yadottiṣṭhedbudbudairlehavaddhanaḥ| avatārya tadā śīto yavarāśāvayomaye||19|| sthāpyo'yaṃ madhyamaḥ kṣāro--------------------| ------------------------------------------------|20|
Ā. rā. saṃ-kālamuṣkako-mokṣaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphoto-girikarṇikā| vṛkṣako-nandīvṛkṣaḥ| indravṛkṣaḥ-kuṭajaḥ| pūtīkaḥ-pūtīkarañjaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| aśvamāraḥ-karavīraḥ| kālamuṣkakādīn mūlādisahitān khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kalpitān-paraśvādinā chhinnān| tathā kośātakīścatasro, yavasya ca śūkaṃ nālaṃ-yavasya śūko nālo'vayavo bhavati, tāṃśca nivāte deśe śilātale-śilāpṛṣṭhe, pṛthak muṣkakādīnnicayīkṛtya, muṣkakacaye ca sudhāśmāni-sudhāśarkarāḥ, prakṣipya dīpayet-jvālayet| kaiḥ ? tilānāṃ kutalaiḥ-kāṇḍaiḥ| sudhāśmāni ceti napuṃsakatvaṃ cintyam| pṛthagdīpane caiṣāmacintyaprabhāvaḥ| evaṃ tāni dagdhvā'nantaramagnau vigate sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ pṛthakkṛtvā-vyastaṃ saṃsthāpya, itarabhasmanaḥ-śamyākādidravyabhasmano, droṇamādāya-gṛhītvā| kimbhūtaṃ droṇam ? muṣkaka uttaraḥ-adhiko, yasya tamādāya, jalamūtrayoḥ pratyekamardhabhāreṇa tat-bhasma, gālayet| kathaṃ gālayet ? mahatā-vistīrṇena, vāsasā| kiyantaṃ kālam ? yāvat kṣāraniṣyandaḥ-kṣārasrāvaḥ, picchhilaraktācchhastathā tīkṣṇo jātaḥ-sampannaḥ, tadā-tasmimkāle, taṃ-kṣāraniṣyandaṃ, gṛhītvā lauhyāṃ snehapākavidhinā pacet| kiṃ kurvan ? darvyā-khajakasaṃjñayā, vighaṭṭayan-āloḍayan| tataḥ-anantaraṃ, tasmin-kṣāraniṣyande, pacyamāne tāḥ-prāk sthāpitāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ, { yā muṣkakamadhye prakṣipya dattāḥ,} tathā śuktīḥ-prāṇiviśeṣāsthīni, tathā kṣīrapakaṃ-pralepakaṃ (?) khaṭikāsaṃjñam, tathā śaṅkhanābhīścāgnivarṇān kṛtvā, kṣārotthe-kṣāraniṣyande, kuḍavonmite-palāṣṭakaparimāṇe kvathitakṣārotthe, āyasabhājane- tīkṣṇalohapātragate, bahuśaḥ-bahūn vārān, nirvāpya-śītīkṛtya, tenaiva-kṣāraniṣyandena, dṛṣadi piṣṭvā tasminpacyamāne kṣāraniṣyande, pratīvāpaṃ vinikṣipet| dravadravye dravyāntaraṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dīyate sa pratīvāpa ucyate| na ca kevalameṣa eva pratīvāpatvena kṣeptavyo yāvat dakṣādīnāmapi śakṛt ślakṣṇaṃ kṛtvā vinikṣipet| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| (śikhī-mayūraḥ| gṛdhraḥ-śyenaḥ| kaṅkakapotakau-pakṣiṇau| } tathā catuṣpadāṃ-gavādīnāṃ, tathā pakṣiṇāṃ pittaṃ, tathā haritālamanohvālavaṇāni ca { alaṃ-haritālam| manohvā-manaḥśilā| lavaṇaṃ-saindhavādi| etāni } ślakṣṇāni kṛtvā pratīvāpaṃ vinikṣipet| ataḥ-pratīvāpādanantaraṃ, paritaḥ-samantāt, darvyā tamavaghaṭṭayet| sabāṣpairityādi| yadā-yasmin kāle, sa kṣāraniṣyandaḥ sabāṣpaiḥ-soṣmabhiḥ, budbudairghano leha ivottiṣṭhet-udgacchhet, yadā {sāndratayā pacyamānaḥ san lehatulyo } darvīpralepī syādityarthaḥ| tadā-tasmin kāle ayomaye-lohabhāṇḍe, sthito yavarāśau sthāpyaḥ| kiṃ kṛtvā ? avatārya cullītaḥ, tathā śītaḥ san| ayaṃ madhyamaḥ kṣāraḥ| ā raṃ-bahiḥparimārjanasya dahanavidhimāha-kālamuṣkaketi| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"atha bahiḥparimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ| śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste'hani praśastapradeśajātaṃ madhyavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumanokṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ dattvā pradakṣiṇaṃ cāmyarcyainamadhivāsayet| daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ| gantumarhantyasaṃkruddhāstyaktvemaṃ vā samarpayan|| bheṣajārthe grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimama| vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ|| iti| athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyet tato yugamātramāruḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet| evaṃ ca pāribhadrakādiṣu|" iti| kālamuṣkakaḥ-kṛṣṇo mokṣakaḥ| mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphotaḥ-kovidāraḥ| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ| indravṛkṣaḥ-arjunaḥ| parikalpitān-chinnān| catasraḥ kośātakīḥ-kṣveḍo dhāmārgavaḥ paṭolī devadālī ca| nicayīkṛtya-puñjīkṛtya| pṛthak-pratyekam| teṣu puñjeṣu madhye yaḥ kālamuṣkakapuñjastatra sudhāśmāni prakṣipet| sudhā-prāsādādidhabalīkaraṇaṃ dravyam, tat yebhyo dagdhebhyo jāyate tāni sudhāśmāni| tataḥsarvān puñjān tilānāṃ kutalairdīpayet| samūlanālaḥ śuṣkatilaḥ-kutalam| dīpanaṃ-vahninā prajvālanam| gālanavidhimāha-dagdhveti| dagdhvā-bhasmīkṛtya| agnau vigate-śānte sati| sudhāśmanāṃ bhasma pṛthakkṛtvā, itaradravyabhasmāna uttaraṃ-sapādatāṃ nītam,- śamyākādīnāṃ samānāṃ catvāra āḍhakāḥ, muṣkakasyaika āḍhaka ityarthaḥ| jalasyārdhabhāro mutrasyārdhabhāra ityubhayorbhāreṇāloḍya mahatā vastreṇa gālayet| punaḥpunastenaiva parisrāveṇāloḍya yāvatpicchilo rako'cchastīkṣṇaśca parisrāvo bhavati| pākavidhimāha-tadā ceti| tadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā, kṣāraṃ paktvā(?) lauhyāṃ-lohapātre, pacet| tāḥ-yā muṣkakabhasmanaḥ pṛthak kṛtāḥ| kṣīrapakaṃ-khaṭikā| śaṅkhanābhiḥ-śaṅkhasyāvartaḥ| bahuśaḥ-bahūn vārān, trīṇi tāpanāni trīṇī nirvāpaṇānītyarthaḥ| peṣaṇasya kṣarodakasya mānoktyā peṣyamānamanuktamapi kalpyam| dakṣādīnāṃ pakṣiṇāṃ śakṛt-purīṣam| catuṣpadāṃ pakṣiṇāṃ ca pittam| alaṃ-haritālam| dakṣādiviṣṭhādikaṃ ślakṣṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet| ataḥ-āvāpānantaraṃ, sutarāṃ parito darvyā'vaghaṭṭayet| lehavaddhanaḥ-leha iva sāndraḥ| ayomaye-lohapātre, vinikṣipya yavarāśimadhye sthāpyaḥ| ayaṃ madhyamaḥ kṣāraḥ, mrudutīkṣṇayorvakṣyamāṇatvāt|
-------------------na tu piṣṭvā kṣipenmṛdau| nirvāpyāpanayettīkṣṇe pūrvavat prativāpanam||20|| tathā lāṅgalikādanticitrakātiviṣāvacāḥ| svarjikākanakakṣīrihiṅgupūtīkapallavāḥ||21|| tālapatrī biḍaṃ ceti, saptarātrātparaṃ tu saḥ| yojyaḥ-----------------------------------|22|
Sa. mṛdau kṣāre sudhādīni nirvāpya-tasminniṣyande prakṣipyaiva, apanayet-visarjayet, na tu piṣṭvā vinikṣipet| tīkṣṇe kṣāre pūrvavat-madhyamakṣāratulyaṃ, prativāpanaṃ-nirvāpya piṣṭvā vinikṣipediti| na caitāvadevātra prativāpanamityāha-tathetyādi| lāṅgalikādīni biḍaparyantāni ca tatra prativāpaṃ vinikṣipet| saptarātrāt paraṃ-anantaraṃ, saḥ-kṣāro, yojyaḥ| ā
Ā. rā. mṛdutīkṣṇakṣārayorviśeṣamāha-na tviti| mṛdau kṣāre madhyamavatsarvam| āvāpe tu viśeṣaḥ| nirvāpyāpanayet, na tu piṣṭvā kṣipet| nirvāpaṇadravameva kṣipedityarthaḥ| dakṣaviṣṭhādikaṃ ca kṣipet| tīkṣṇe'pi sarvaṃ madhyamavat| lāṅgalikādyāvāpo'dhikaḥ| pūtīkapallavāḥ-karañjapatrāṇi| tālapatrī-muśalī| saḥ-trividho'pi-kṣāraḥ, saptarātrātparaṃ yojyaḥ| saptarātraṃ yavarāśau sthapya ityarthaḥ|
iti kṣāratraividhyamuktvā tadviṣayaṃ nirdidikṣurāha- --------------------------------------------------------| tīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu||22|| madhyeṣveṣveva madhyo'nyaḥ pittāsragudajanmasu| balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet||23||
Sa. tīkṣṇaḥ kṣāro vātaśleṣmamedaḥsamuttheṣvarbudādiṣu yojyaḥ| mahatsveva yojyaḥ, madhyeṣu, kṣārāntaravidhānāt| ādigrahaṇādanyeṣvapi tatsādhyeṣu rogeṣvayaṃ kṣāro yojyaḥ| madhyeṣveṣveveti| eṣveva-anilakaphamedojeṣu vikāreṣvarbudādiṣu, madhyeṣu-notkṛṣṭeṣu nāpi hīneṣu, madhyaḥ kṣāro yojyaḥ| anya iti| anyo- mṛdaḥ kṣāraḥ, pittaraktasamuttheṣvarśaḥsu yojyo, na tīkṣṇamadhyau kṣārau| balārthamityādi| kṣīṇapānīye-ghanībhūte kṣāre, balārthaṃ-balādhānārthaṃ, punaḥ-bhūyaḥ, kṣārāmbu-kṣāravidhisrutaṃ jalam , āvapet-dadyāt| ā ra 0 -kṣāratraye viṣayatrayamāha-tīkṣṇa iti| tatra kaphavātamedojeśu kṣārasādheyṣu tīkṣṇeṣu tīkṣṇl yojyaḥ| te(e)ṣveva madhyeṣu madhyamaḥ| pittāsrajanmasu kṣārasādhyeṣu anyo-mṛduḥ| tathā, gudajanmasu-arśaḥsu, kaphavātajeṣvapi| kṣīṇapānīye kṣāre'nyat kṣārāmbu nikṣipet|
adhunā kṣāraguṇānāha---- nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchhilaḥ śīghragaḥ sitaḥ| śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk||24|| kṣāro daśaguṇaḥ śastratejasorapi karmakṛt| ācūṣanniva saṃrambhādgātramāpīḍayanniva||25|| sarvato'nusaran doṣānunmūlayati mūlataḥ| karma kṛtvā gatarujaḥ svayamevopaśāmyati||26||
Sa. [ kṣāre nātitīkṣṇādayo daśa guṇā bhavanti|] śīghraṃ gacchati-āśu vyāpnotīti śīghragaḥ| śikharī-upariṣṭātpiṭikāvān| mukhena-kāñjikādinā, nirvāpyate-śītīkriyate, iti sukhanirvāpyaḥ| viṣyando'syāstīti viṣyandī-srutimān, na viṣyandī-na srutimān| na cātiruk-na cārtimān| nātitīkṣṇādayo daśa guṇā yasya sa daśaguṇaḥ kṣāraḥ| saṅgrahe cāsya daśaiva doṣā gaditāḥ| tadyathā (sū. a. 39)- "atyuṣṇo'tiśīto'titīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchhilo'tivasarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti|" iti| śastrasya yatkarma-chhedanapāṭanalekhanādikaṃ, tathā tejaso-vahnerapi, yatkarma-vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ, tatkaroti| adhunā tvantarānubhavadvāreṇa kṣārasya guṇānnirdiśati-ācūṣannivetyādi| saṃrambhāt-kṣobhāt, gātramācūṣanniva, tathā''pīḍayanniva, tathā sarvataḥ-sarvasmin, anusaran-gacchhan, doṣān-tatsādhyān, mūlata unmūlayati-uddharati| tathā, karma-svīyaṃ dāhādikaṃ, kṛtvā gatarujaḥ-puruṣasya, svayameva-yatnaṃ vinaiva, upaśāmyati| ā
Ā. rā. kṣāraguṇānāha-nātitīkṣṇamṛduriti| śīghragaḥ-śīghravyāpī| sitaḥ-śvetaḥ| śikharaṃ-cirasaṃsthasya dravyasyoparipiṇḍikā, tadvān-śikharī| sukhena nirvāpyaḥ-śītatāṃ neyaḥ| na viṣyandī-kledaṃ notpādayati| yacchastreṇāgninā ca kāryaṃ tat kṣāraḥ karoti| ācūṣan-antargataṃ samākarṣan| āpīḍayan-saṅkocayan| saṃrambhāt-vegena| saṅgrahe tu (sū. a.39)-"daśa kṣāraguṇā daśaiva ca doṣāḥ| tadyathā,- atyuṣṇo'tiśīto'tīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchilo'tivisarpī hīnauṣadhau hīnapākaśceti|" iti|
kṣārasādhye gade chhinne likhite srāvite'thavā| kṣāraṃ śalākayā dattvā plotaprāvṛtadehayā||27|| mātrāśatamupekṣeta------------------------| --------------------------------------------------------|28|
Ā. rā. sa 0 -kṣarasādhye vyādhāvarśorbudādau chhedādau [ chhinne-dvidhākṛte, likhite-śastreṇa vighṛṣṭe, srāvite-pracchhādya nirhṛtaśoṇite, ] karmaṇi kṛte kṣāro yojyo, nākṛte chhedādau, iti kṣārasya viṣayo darśitaḥ| kṣāraṃ śalākayā dattvā mātrāśatamupekṣeta, na kāñjikādinā nirvāpaṇaṃ kāryamityarthaḥ| kimbhūtayā śalākayā ? plotena-cailakhaṇḍena, prāvṛtaḥ-sthagito, dehaḥ vigraho yasyāḥ| ā ra 0 -atha kṣāraprayogavidhiḥ| tatra saṅgrahe (sū. a.39)-"tatra kṣārakarmaṇyupaharet picuvartiśalākādarvyañjalikaghṛtamadhuśuktatuṣodakamustukṣārodakaśītapradehaśayanāsanādīni| atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā paricārakopagṛhītasya" iti| kṣāraprayogamāha-kṣārasādhya iti|
--------------------------tatrārśaḥsvāvṛtānanam| hastena yantraṃ kurvīta--------------------------|28|
Sa. tatra kṣārasādhyeṣvarśaḥsu kṣārapātanaṃ kṛtvā mātrāśataṃ yāvattāvaddhastena yantramāvṛtānanaṃ-chhāditamukhaṃ, kuryāt| ā
Ā. rā. arśaḥsu viśeṣamāha-tatrārśaḥsviti| hastenāvṛtānanaṃ-pāṇinā mukhaṃ pihitam|
--------------------------------------------------------| --------------------------------vartmarogeṣu vartmanī||28|| nirbhujya picunā''cchhādya kṛṣṇabhāgaṃ vinikṣipet| padmapatratanuḥ kṣāralepo, ghrāṇārbudeṣu ca||29||
Sa. kṣārasādhyeṣu vartmarogeṣu vartmanī nirbhujya-kuṭilīkṛtya, tataḥ kṣārasparśaparihārāya picunā-kārpāsādimayena, kṛṣṇabhāgaṃ-tārakapradeśaṃ, ācchhādya kṣāraṃ vinikṣipet| tatra ca padmapatratanuḥ kṣāralepo deyaḥ, na gudārśaḥsviva ghanaḥ| padmapatramiva tanuriti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" iti samāsaḥ| ghrāṇārbudeṣu ca padmapatratanuḥ kṣāralopo yojyaḥ| kathaṃ tatra lepo deyaḥ ? ityāha- ā
Ā. rā. vartmarogeṣu viśeṣamāha-vartmarogeṣviti| vartmanī nirbhujya-uddṛttatāṃ nītvā, picunā kṛṣṇabhāgamācchādya vartmarogeṣu kṣāraṃ vinikṣipet|
pratyādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām| mātrā vidhāryaḥ pañcāśat----------------------|30|
Sa. pratyādityaṃ-ravisammukhaṃ, niṣaṇṇasya-saṃsthitasya| tathā, agre nāsikā-agranāsikā, tāmunnamya-utkṣipya| kiyantaṃ kālaṃ lepo dhāryaḥ ? ityāha| mātrāḥ pañcāśadvidhāryaḥ| vartmasu cālpatarā mātrāḥ sthānasya sukumāratvāt| ā
Ā. rā. ghrāṇārbudeṣu viśeṣamāha-ghrāṇārbudeṣviti| agranāsikāṃ-nāsāgram|
--------------------------------------------------| -----------------------------tadvadarśasi karṇaje||30||
Sa. karṇaje'rśasi tadvat-tena ghrāṇārbudena tulyam, sa eva padmapatratanuḥ kṣāralepastā eva pañcāśanmātrā dhāryaḥ| ā
Ā. rā. karṇārśaḥsu viśeṣamāha-tadvadarśasīti| tadvat-nāsārbudavat|
kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca| sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ tatpayomastukāñjikaiḥ||31|| nirvāpayettataḥ sājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet| abhiṣyandīni bhojyāni kledanāya ca||32||
Sa. anu-paścāt kṣāralepadānaniyamitātkālādanantaraṃ, kṣāraṃ pramārjanena-cailādinā, parimṛjya-śodhayitvā, sudagdhaṃ kṣārasthānamarśorbudādyadhiṣṭhānamavagamya-samyagdāhalakṣaṇena jñātvā, tat-kṣāradagdhaṃ sthānaṃ, ghṛtamadhulepitaṃ kṛtvā payaḥprabhṛtibhirnivāpayet-śītīkuryāt| tataḥ-anantaraṃ, svāduśītairdravyaiḥ-madhuyaṣṭikādibhiḥ, sājyaiḥ-saghṛtaiḥ, lepayet| abhiṣyandīni-srutirūpaśleṣmakārīṇi, bhojyāni-annapānāni māṣadadhyādīni, bhojyāni-bhakṣayitavyāni| kimartham ? kledanāya-kṣāradagdhasthānaviśaraṇāya| yataḥ kṣāradagdhaṃ klinnaṃ sacchhīryate| ā
Ā. rā. kṣāraprayogānantaraṃ kṛtyamāha-kṣāramiti| sudagdhamavagamya-samyagdagdhaṃ jñātvā, payomastvādibhiḥ siñcet| payomastukāñjikānāṃ vikalpaḥ|
yadi ca sthiramūlatvātkṣāradagdhaṃ na śīryate| dhānyāmlabījayaṣṭyāhvatilairālepayettataḥ||33|| tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ| --------------------------------------------------|34|
Sa. yadi ca kṣāradagdhamibhiṣyandibhirapi bhojyairupayuktaiḥ sthiramūlatvāt-dṛḍhamūlatvāt, tadrogādhiṣṭhānaṃ na śīryate, tato dhānyāmlasya bījaṃ-avayavaviśeṣaḥ, tena tathā madhukatilābhyāṃ cālepayet| tilakalko madhuyaṣṭiyukto ghṛtānvito vraṇasya ropaṇaḥ| ā
Ā. rā. udagdhe'pyaśīrṇe kṛtyamāha-yadi ceti| dhānyāmlabījaṃ-dhānyāmlatalasthaṃ dravyam| saṅgrahe tu (sū. a. 39)- "suvarṇakṣīriyuktairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā tilairālepayet| mālatīvṛṣāṅkoṭanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvātho vā vraṇaprakṣalanam| eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇavadupakramet|" iti|
--------------------------------------------------| pakvajambvasitaṃ sannaṃ samyagdagdham----------|34|
Sa. pakvajambūphalavadasitaṃ-kṛṣṇaṃ, tathā sannaṃ-nimraṃ, samyagdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā. sudagdhalakṣaṇamāha-pakvajambvasitamiti| pakvajambūphalavadasitaṃ-śyāmam| sannaṃ-nimnam|
--------------------------------------------------| -------------------------------------viparyaye||34|| tāmratātodakaṇḍvādyairdurdagdham--------------| --------------------------------------------------|35|
Sa. viparyaye-pakvajambvasitādilakṣaṇaviparyaye, tathā tāmratātodakaṇḍvādyaiḥ, ādigrahaṇāt śophavisphoṭādibhiḥ, durdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā. durdagdhalakṣaṇamāha-viparyaya iti| viparyaye-tāmrādivarṇatva utsannatve ca, tāmratādyaiśca|
------------------------------------taṃ punardahet| --------------------------------------------------|35|
Sa. taṃ-tathābhūtaṃ jñātvā, punardahet-bhūyastatra kṣāraṃ pātayet, dāhāya| ā
Ā. rā. durdagdhe punardāhamāha-taṃ punariti|
--------------------------------------------------| atidagdhe sravedraktaṃ mūrcchhādāhajvarādayaḥ||35||
Sa. atidagdhe sati raktaṃ sravet| tathā, mūrcchhādayo jāyante| ādigrahaṇādvisarpaśophauṣavisphoṭādayo'pi| ā
Ā. rā. atidagdhalakṣaṇamāha-atidagdha iti|
gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam| puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya śātanāddhruvam||36||
Sa. gude'tidagdhe viśeṣeṇa viṇmūtrayoḥ saṃrodhaḥ, tathā tayorevātipravartanaṃ kadācidbhavati| viśeṣagrahaṇāt pūrvoktā raktasrāvādayo'pi| tathā, puṃstvopaghātaḥ-śukrakṣayātkāntāgamanāsāmarthyam| athavā, gudasya śātanāt-vidāraṇāt, niścayena mṛtyurbhavet ā ra 0 -gudātidagdhalakṣaṇamāha-guda iti|
nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhāvaḥ| bhavecca viṣayājñānam--------------------|37|
Sa. nāsāyāṃ kṣārātidagdhāyāṃ nāsikāvaṃśasya daraṇākuñcane udbhavataḥ| tathā, viṣayājñānaṃ-gandhasyāvedanaṃ ca bhavet| ā
Ā. rā. nāsātidagdhalakṣaṇamāha-nāsāyāmiti|
----------------------------------------------| --------------------tadvacchrotrādikeṣvapi||37||
Sa. tadvat-tena kṣārātidagdhanāsikāviṣayājñānena tulyaṃ, kṣārātidagdheṣu śrotrādikeṣu-śrotracakṣūrasaneṣu sthāneṣu, viṣayājñānaṃ syāt| ā
Ā. rā. śrotrādyatidagdhalakṣaṇamāha-tadvaditi| tadvat-nāsāvat| vaṃśasthāne tattadavayavo jñeyaḥ|
viśeṣādatra seko'mlairlepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ| vātapittaharā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā||38|| amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām||39|| (viṣagniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavedalpamatiprayuktaḥ| sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādicireṇa ghorān)||1||
Sa. tasminnatikṣāradagdhe viśeṣeṇāmlaiḥ-kāñcikādibhiḥ, seko hitaḥ| madhughṛtatilāśca lepa iṣṭaḥ| tathā sarvaiva ca śiśirā kriyā vātapittaharā ceṣṭā| saṅgrahe coktam (sū. a.39)- "pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam||" iti| amla ityādi| tasmāddhetoḥ kṣāradagdhamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, nirvāpayettarām| yasmādamlaḥ śītaḥ sparśena| tena ca-amlena, kṣāra upasaṃhito-yuktaḥ, āśveva kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhatām tyaktvā svādutāṃ yāti| tarāṃgrahaṇamatiśayenāmlairnirvāpayet deśasātymānurodhāt kadācit kṣīrādibhirapīti gamayati| iti kṣāravidhiḥ| agnikarmavidhimāha- ā raṃ-atidagdhe pratīkāramāha-viśeṣāditi| viśeṣagrahaṇāt pūrvoktavannirvāpaṇam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 39)-"tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet| ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti|" iti| tathā (saṃ.sū.a. 39)-"jvarātisāratṛṇmohamūrcchāhṛdrodanārtibhiḥ| kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ|| pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sāsitopalam|| dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam| dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātiruggharam|| dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakāt| āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet|| tato'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam| kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchāti|| śoṇitātipravṛttau ca bāhyāntaḥśiśiro vidhiḥ|" iti| iti kṣāravidhiḥ|
agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt| bheṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṃ prasādhanāt||40||
Sa. kṣārādapyagneḥ praśasyataratvam| kutaḥ ? tena-agninā, dagdhānāṃ rogāṇāmarśaḥprabhṛtināmasambhavāt| bhūyo'gnidagdho rogaḥ prarohaṃ na yāti, mūlādunmūlanādityarthaḥ| bheṣajakṣāraśastraiśca ye rogā na śāntāsteṣāṃ vahninā sādhanāt jvalano jyāyān| ā
Ā. rā. athāgnikarmavidhiḥ| tatrāgnipraśaṃsāmāha-agniriti|
tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu sa yujyate| ----------------------------------------------|41|
Sa. saḥ-agnidāhaḥ tvagādiṣu yujyate| ā
Ā. rā. agnibhedyā(dāhyā)nyaṅgānyāha-tvacīti|
----------------------------------------------| maṣāṅgaglānimūrdhārtimanthakīlatilādiṣu||41|| tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ| ----------------------------------------------|42|
Sa. tatra maṣādiṣu rogeṣu tvagdāhaḥ kāryo vartyādibhiḥ| vartiḥ-picuvartiḥ| ādigrahaṇādanyeṣvapi kṣudrogādhyāyokteṣu tvagdāho yojyaḥ| śarādibhirityādigrahaṇādanyairapi deśāntaraprasiddhaistvagdāhaḥ kāryaḥ| ā
Ā. rā. tvagdāhaviṣayamāha-maṣeti| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"sarukstabdhapramlāyadaṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu|" iti| tvagdāhasādhanānyāha-vartigodanteti| vartiḥ-guggulvādikṛtā| godanto-gavāṃ dantaḥ| sūryakāntaḥ-sphaṭikaḥ| ādiśabdāt pippalyajāśakṛcchalākādayaḥ|
----------------------------------------------| arśobhagandaragranthināḍīduṣṭavraṇādiṣu||42|| māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḍādibhiḥ| ----------------------------------------------|43|
Sa. arśaḥprabhṛtiṣu rogeṣu madhusnehādibhirmāṃsadāhaḥ kāryaḥ| ādigrahaṇenārbudagaṇḍamālādayo gṛhyante| tatra kadācinmadhunā, kadācitpṛthaksnehaiḥ, kadācijjāmbavauṣṭhena, jāmbavauṣṭhaḥ-śalākāviśeṣo yantravidhāvuktaḥ (hṛ. sū. a. 25|26) yena kṣāro dīyate, kadācidguḍena, kadācidevaṃprāyeṇānyenāpi deśaviśeṣaprasiddhena| ā
Ā. rā. māṃsadāhaviṣayamāha-arśa iti| ādiśabdādabudagaṇḍamālāślīpadāntravṛddhyavagāḍhapūyalasīkavraṇādayaḥ| māṃsadāhasādhanānyāha-madhusneheti| ādiśabdāt sūcīśalākāmadhūcchiṣṭatāmrāyorūpyakāṃsyādayaḥ|
----------------------------------------------| śliṣṭavartmanyasṛksrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu||43|| sirādidāhastaireva------------------------------| ----------------------------------------------|44|
Sa. śliṣṭavartmādiṣu sirādidāhaḥ kāryaḥ| taireva-madhusnehādibhiḥ| ā
Ā. rā. śirādidāhaviṣayamāha-śliṣṭavartmanīti| ādiśabdācchirāsnāyusandhyasthicchedadantanāḍayupapakṣmakalagaṇādayaḥ|0
--------------------------na dahetkṣāravāritān| antaḥśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān bhūrivraṇāturān||44||
Sa. kṣāravāritān na dahet| na kevalaṃ yeṣu kṣāro vāritastān na dahet, yāvadantaḥśalyaṃ tathā'ntarlohitaṃ yeṣāṃ tān, tathā bhinnaḥ-śastrādinā, koṣṭhaḥ-śarīramadhyo, yeṣāṃ tān, tathā bhūribhirvraṇairārtān [ ca na dahet ]|0 ā
Ā. rā. agnidāhaṃ niṣedhati-na dahediti| antaḥśalyān antarasṛjaśca| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"uṣṇe ca kāle ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato'gnikarma kuryāt|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 40)-"atha dāhārhamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmavṛhatsthiradīptakhādirabādarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamāna bhāsurāgnivraṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśāt valayārdhacandrasvastikāṣṭhāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpairmuhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedāsamyagdāhaliṅgopatteḥ| ucchūnasuṣipralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet|" iti|
sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet| ----------------------------------------------|45|
Sa. sudagdhaṃ-agninā rogādhiṣṭhānaṃ jñātvā, ghṛtamadhubhyāmabhyaktaṃ kṛtvā, snigdhaśītaiḥ- madhuyaṣṭiśālimūlādibhiḥ, pralepayet| ā
Ā. rā. dāhānantaraṃ kṛtyamāha-sudagdhamiti|
----------------------------------------------| tasya liṅgaṃ sthite rakte śabdavallasikānvitam||45|| pakvatālakapotābhaṃ surohaṃ nātivedanam| ----------------------------------------------|46|
Sa. tasyetyanena sudagdhaṃ sthānaṃ parāmṛśyate| tasya-sudagdhasya sthānasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, sthite rakte-dahyamānāvasthāpravṛttāsṛji nivṛtte sati, śabdavat-budbudaśabdavat, tatsthānaṃ bhavet| tathā, lasikānvitam| lasikā-kuśaśastrādivikṣate prathamaṃ yā dṛśyate jalalavākṛtiḥ| tathā, pakvatālaphalasadṛśam, kadācitkapotasadṛśam| sukhena rohati-suroham| tathā, nātivedanaṃ-na tīvraruk| ā
Ā. rā. sudagdhalakṣaṇamāha-tasyeti| tālaṃ-tālaphalakam| kapotaḥ-pakṣī| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"saśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ tvakasaṅkocaśca tvagdagdhe| kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe| kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ śirādagdhe| kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snādhvādidagdhe ca|" iti|
----------------------------------------------| pramādadagdhavatsarvaṃ durdagdhātyarthadagdhayoḥ||46||
Sa. durdagdhātyarthadagdhayoḥ pramādadagdhena tulyaṃ sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam| na ca lakṣaṇamantareṇaitatsamyagjñāyata iti tallakṣaṇārthaṃ bhedāntaradarśanārthaṃ vā''ha- ā
Ā. rā. durdagdhātidagdhayorlakṣaṇamāha-pramādadagdhavaditi|
caturdhā tattu tucchhena saha-----------------| ----------------------------------------------|47|
Sa. tat-pramādadagdhaṃ, catuṣprakāram| katham ? tucchhena-tucchhadagdhalakṣaṇena, saha| avimṛśyadagdhaṃ hi kadācit samyagdagdhalakṣaṇaṃ, kadāciddurdagdhalakṣaṇam, kadācidatidagdhalakṣaṇam, kadācicca tucchhadagdhalakṣaṇaṃ syāt| ā
Ā. rā. pramādadagdhabhedānāha-caturdheti| tucchaṃ durdagdhamatidagdhaṃ sudagdhaṃ ceti caturdhā|
--------------------------------tuchhasya lakṣaṇam| tvagvivarṇāṣyate'tyarthaṃ na ca sphoṭasamudbhavaḥ||47||
Sa. tucchhasya-tucchhadagdhasya lakṣaṇamiti kārye kāraṇopacārādevamuktam| tvagityādi| tvagvivarṇā| satyatyarthamuṣyate-rujyate, na ca sphoṭānāṃ samudbhūtiriti tucchhadagdhasthānasya lakṣaṇam| yatkiñcinmātramevāgninā spṛṣṭaṃ tattucchhadagdhamityucyate| ā
Ā. rā. tucchalakṣaṇamāha-tucchasyeti|
sasphoṭadāhatīvroṣaṃ durdagdham-----------------| ----------------------------------------------|48|
Sa. yatra pradeśe sphoṭānāmudbhavo dāhayuktā tīvrā ūṣārujā, jāyate, taddurdagdhaṃ rogādhiṣṭhānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā. durdagdhalakṣaṇamāha-sasphoṭadāhatīvroṣamiti| ūṣā-sarṣapaliptasyeva vyathā|
-------------------------------------atidāhataḥ| māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ||48|| sirādināśastṛṇmūrcchhāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ| ----------------------------------------------|49|
Sa. atidāhādrogādhiṣṭhānasya māṃsalambanādayaḥ syuḥ| [ saṅkocaḥ-sirādīnām| dhūpanaṃ-dhūmāyanam| vedanā-rujā| sirādīnāṃ nāśo-vyāpat| vraṇagāmbhīryaṃ-gambhīravraṇatā| mṛtyuḥ-maraṇaṃ ca| ]samyagdagdhaliṅgaṃ tūktameva "tasya liṅgaṃ sthite rakte" (ślo.45) ityādinā| tasmāttatpunarna nirdiṣṭam| adhunā caturvidhasyāsya cikitsitamāha- ā
Ā. rā. atidagdhalakṣaṇamāha-atidāhata iti| dhūpanaṃ-dhūmāyanam| sudagdhasya lakṣaṇamuktaṃ prāk (ślo.45)| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"snehadāhastu kaṣṭataro bhavati| sahi snehasya sūkṣmamārgānusāritvāddūramanupraviśatīti|" iti|
----------------------------------------------| tucchhasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam||49|| styāne'stre vedanā'tyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ| ----------------------------------------------|50|
Sa. tucchhadagdhasyāgninā pratapanaṃ kāryam| tathā, uṣṇam bheṣajaṃ-auṣadham| raktasya vilayanārthametat| yatastucchhadagdhe'vaśyaṃ styānamasṛgbhavatīti yuktyā pratipādayannāha-styāne'stra ityādi| lohite styāne satyatiśayena rugbhavati| vilīne rakte pīḍāyā mandatā-mandatvaṃ bhavati| atastucchhadagdhe'gni pratapanaṃ yojyam| ā
Ā. rā. tucchasyauṣadhamāha-tucchasyeti| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmatiyato bahiḥ| vedanā varddhate tena rudhiraṃ ca vidahyate|| uṣṇaṃniṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ|" iti|
----------------------------------------------| durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca yuñjyādādau tato himam||50||
Sa. durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca paryāyeṇauṣadham| tatrādau-prathamaṃ, himaṃ bheṣajaṃ yuñjyāt| ā
Ā. rā. durdagdhasyauṣadhamāha-durdagdha iti|
samyagdagdhe tavakṣīriplakṣacandanagairikaiḥ| limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ pittavidradhivatkriyā||51||
Sa. samyagdagdhe tavakṣīryādibhilepayat| kimbhūtaiḥ ? sājyāmṛtaiḥ-ghṛtaguḍūcīyuktaiḥ| ādāvityatrāpi yojyam| ādau tairlepayet, ūrdhvaṃ-anantaraṃ, pittavidradhivat kriyā kāryeti śeṣaḥ| ā
Ā. rā. samyagdagdhauṣadhamāha-samyagdagdha iti| ājyenāmṛtayā ca saha vartanta iti sājyāmṛtānyauṣadhāni|
atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat| ----------------------------------------------|52|
Sa. atidagdhe drutaṃ-śīghrameva, sarvaṃ-bahirantaśca bheṣajaṃ, pittavisarpa iva kuryāt| ā
Ā. rā. atidagdhasyauṣadhamāha-atidagdha iti| drutaṃ-śīghram|
----------------------------------------------| snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet||52|| (śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet)||1||
Sa. snehadagdhe'titarāṃ rūkṣaṃ yojayet| [bhṛśataraṃ rūkṣaṃ cātra bheṣajaṃ tatra tu yojayet| tuśabdānna kevalaṃ ] bhṛśataragrahaṇācca bāhulyena rūkṣaṃ [ pralepādi tatra yojayet kintu ] dehadeśādisātmyavaśātsnigdhamapi yathāvasthaṃ yathāyogaṃ yojayet| ā
Ā. rā. snehadagdhasyauṣadhamāha-snehadagdha iti| bhṛśataraṃ-atyartham| tuśabdānna kevalaṃ bhṛśataraṃ rūkṣaṃ pralepādi, kintu pūrvoktamapi yathāvasthaṃ yojayet|
samāpyate sthānamidaṃ hṛdayasya rahasyavat| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarma- vidhirnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ|30|
Sa. vaktavyaṃ yadvastu tasya sarvasyaivoktatvādidaṃ sthānaṃ samāpyate-niṣpādyate| kimbhūtaṃ sthānam ? rahasyavat, rahasyaṃ-atyarthaṃ guhyarūpaṃ, tadyasyāsti tadrahasyavat| kasya sthānam ? hṛdayasya| hṛdayaśabdenāṣṭāṅgahṛdayamupalakṣyate, yathā-satyabhāmā bhāmeti| kuta etatsthānaṃ rahasyavat ? ityāha- saṃ-yasmādatra-sthāne, arthāḥ sūtritāḥ-sūcitāḥ| kimbhūtāḥ ? sūkṣmāḥ,-tīkṣṇataramatisamadhigamyāḥ| yataste evārthāḥ sarvasmiṃstantre pratanyante-vistāryante| tasmādidaṃ sthānaṃ tantrasambandhināmanyasthānānāṃ rahasyavadityuktamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarmavidhi- rnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30|| ā
Ā. rā. sūtrasthānamupasaṃharati-samāpyata iti| ā [kasmādetadrahasyavadityata āha-atrārthā iti|] iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| kṣārāgnikarmajādhyāyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 30||