Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ| anantaramuttarasthānārambhaḥ| yataḥ kāyākhyamādyamaṅgam| tacca pūrvaiḥ sthānaiḥ sarvamuktam| adhunā bālādīnāmuttareṣāmaṅgānāmavasara ityuttarākhyaṃ sthānamucyate| tatrāpi yathoddeśastathā nirdeśa iti bālākhyamaṅgaṃ vivakṣurāha-
athāto bālopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. bālasya-śiśoḥ, upacaraṇaṃ bālopacaraṇam, tasmai hitaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| itītyādinā svamanīṣikāparikalpitatvamasya tantrasya nirākaroti|
jātamātraṃ viśodhyolbādbālaṃ saindhavasarpiṣā| prasūtikleśitaṃ cānu balātailena secayet||1|| aśmanorvādanaṃ cāsya karṇamūle samācaret| athāsya dakṣiṇe karṇe mantramuccārayedimam||2||
Sa. jātamātraṃ-sadya evodbhūtaṃ, bālamulbāt-aparāparaparyāyāt, saindhavayuktena ghṛtena vividhaiḥ prakāraiḥ śodhayitvā paścāt prasūtyā-prasavena, kleśitaṃ bālaṃ balātailena secayet| paścāt pāṣāṇayorvādanamasya karṇamūle kārayedvaidyaḥ| anantaramasya dakṣiṇe karṇe imaṃ-vakṣyamāṇaṃ, mantramuccārayet| tameva mantramāha-
tameva mantramāha ---- "aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai putranāmāsi sañjīva śaradāṃ śatam||3|| śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvā'bhirakṣatu"||4||
Sa. aṅgādityādi|
svasthībhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa caturaṅgulāt| badhdvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyāmavasañjayet||5|| nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayetsnāpayedanu| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā||6|| koṣṇena taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ| -------------------------------------------------|7|
Sa. samāśvastasya ca bālasya nābhiṃ caturaṅgulādūrdhvaṃ sūtreṇa badhdvā'nantaraṃ chedayitvā grīvāyāṃ yojayet| nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayet| anu-paścāt, kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa snāpayet| athavā sarveṣāṃ gandhānāṃ-candanādīnāṃ, jalena snāpayet| kimbhūtena ? koṣṇena| katham ? taptābhyāṃ-uṣṇābhyāṃ, rūpyasuvarṇābhyāṃ nimajjanaiḥ-asakṛtsecanaiḥ|
-------------------------------------------------| tato dakṣiṇatarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet||7|| śirasi snehapicunā, prāśyaṃ cāsya prayojayet| hareṇumātraṃ medhāyurbalārthamabhimantritam||8|| aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu| -------------------------------------------------|9|
Sa. anantaraṃ dakṣiṇahastatarjanyā vaidyastālu unnamya śirasi picunā tailāktenāvaguṇṭhayet| asya ca-bālasya, prāśyaṃ-lehaṃ, medhādyarthaṃ prayojayet| kiyanmātram ? hareṇupramāṇam| tathā'bhimantritaṃ-prāṅmantreṇa| kiṃ tatprāśyam ? ityāha-aindrītyādi| aindrī-indravāruṇī| brāhmī-maṇḍūkaparṇī|
-------------------------------------------------| cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkṛtāḥ||9|| lihyānmadhughṛtopetā hemadhātrīrajo'thavā| -------------------------------------------------|10|
Sa. athavā suvarṇādikaṃ sūkṣmacūrṇikṛtya lihyāt| rajīkṛtā iti "arurmanaḥ" ityādinā sulopa itvaṃ ca| hemadhātrīcūrṇaṃ vā madhughṛtayuktaṃ lihyāt|
-------------------------------------------------| garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayettataḥ||10||
Sa. tataḥ-anantaraṃ, garbhāmbhaḥ sarpiṣā saindhavayuktena vāmayet|
prājāpatyena vidhinā jātakarmāṇi kārayet| -------------------------------------------------|11|
Sa. tato jātakarmāṇi-vedavihitāni, prājāpatyena-yo vedokto vidhistena gṛhyoktena, vidhinā bhiṣak kārayet|
stanyapravartanahetumāha ---- -------------------------------------------------| sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ||11|| tṛtīye'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate| -------------------------------------------------|12|
Sa. hṛdayāśritānāṃ sirāṇāṃ prasavāddhetoryadvivṛtatvaṃ tasmātkāraṇāt tṛtīye divase kadāciccaturthe yoṣitāṃ stanyaṃ pravartate|
-------------------------------------------------| prathame divase tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī||12|| anantāmiśrite mantrapāvite prāśayecchiśum| -------------------------------------------------|13|
Sa. yata evaṃ dinatricaturmātraṃ kṣīrābhāvaḥ, tasmāddhetoḥ prathame'hni trīn kālān madhughṛte yavāsakayukte mantreṇa pāvite śiśuṃ prāśayet|
-------------------------------------------------| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ, tataḥ||13|| prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasammitam| stanyānupānaṃ dvau kālau navanītaṃ prayojayet||14||
Sa. saṃ-dvitīye divase tṛtīye ca divase lakṣmaṇayā siddhaṃ ghṛtaṃ trīneva kālān bhojayet| anantaraṃ tasya-śiśoḥ, pāṇestalena- madhyena, sammitaṃ-tatpramāṇaṃ, navanītaprayogāt pūrvaṃ nivāritastanasyāsya-bālasya, dvau kālau navanītaṃ stanyānupānaṃ prayojayet|
mātureva pibetstanyaṃ tadhdyalaṃ dehavṛddhaye| stanyadhātryāvubhe kārye tadasampadi vatsale||15|| avyaṅge brahmacāriṇyau varṇaprakṛtitaḥ same| nīruje madhyavayasau jīvadvatse na lolupe||16|| hitāhāravihāreṇa yatnādupacarecca te| -------------------------------------------------|17|
Sa. bālo mātuḥ-jananyā eva, stanyaṃ pibet| kutaḥ ? yasmācca tasyāḥ stanyamatiśayena dehasya vṛddhaye syāt| tadasampadi-mātṛstanyāsampattau, dve stanyadhātryau ca vatsale-snehale, kārye| tathā vyaṅgarahite, brahmacāriṇyau-varjitamaithune, varṇena prakṛtyā ca tulye, tathā niramaye, madhyavayaske, jīvadvatse, [ na lolupe-] laulyavarjite ādarayukte, te hitenāhāravihāreṇa yatnādupacaret|
-------------------------------------------------| śukkrodhalaṅghanāyāsāḥ stanyanāśasya hetavaḥ||17|| stanyasya sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ| kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeśca viparyayaḥ||18||
Sa. śugādīni stanyanāśasya kāraṇāni| śuk-śokaḥ| stanyasya madyāni hetavaḥ| kiṃbhūtāni ? sīdhuvarjyāni| ānūpajāśca rasāḥ| tathā kṣīravatya oṣadhayaḥ-jīvantyādyāḥ| śokādivaiparītyaṃ ca|
viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicetasaḥ| praduṣṭadhātorgarbhiṇyāḥ stanyaṃ rogakaraṃ śiśoḥ||19||
Sa. tathā viruddha āhāro bhukto yayā tasyāḥ, tathā bubhukṣitāyā ninditāyāśca, tathā praduṣṭadoṣāyā garbhiṇyāśca sambandhi stanyamupayuktaṃ bālasya rogahetuḥ|
stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| hrasvena pañcamūlena sthirābhyāṃ vā sitāyutam||20||
Sa. stanyasyābhāve sati chāgaṃ payaḥ, gavyaṃ vā chāgatulyaguṇaṃ pibet| chāgasamānaguṇaṃ gavyaṃ kathaṃ syāt ? tatrāha-hrasvenetyādi| hrasvena pañcamūlena siddhaṃ śāliparṇīpṛśniparṇīsiddhaṃ vā śarkarāyutaṃ pibet|
ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam||21||
Sa. anyadā' tasya-śiśoḥ, bāndhavā vihitarakṣādayo niśāṃ jāgṛyuḥ| ṣaṣṭhīṃ punastamasvinīṃ viśeṣeṇa-yatnena, jāgṛyuḥ| kiṃ kurvantaḥ ? paraṃ harṣaṃ dhārayantaḥ|
daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ svakulocitaiḥ| kārayetsūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam||22|| bibhrato'ṅgairmanohlālarocanāgurucandanam| nakṣatradevatāyuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram||23||
Sa. daśame dine pūrṇe sati sūtikāyā utthānaṃ kārayet| kathaṃ kārayet ? svakulayogyairvidhānaiḥ| bālasya nāma arcitaṃ-praśastamanugataṃ kulajātyādibhiḥ| kimbhūtasya ? aṅgaiḥ-pāṇyādibhiḥ, manohlādīni dhārayataḥ| kimbhūtaṃ nāma ? nakṣatrasya yā'sau devatā tayā yuktam| athavā bāndhavaṃ-jñātipūrvajaṃ, samavarṇaṃ-na tu viṣamākṣaram|
tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥ kuryāt bālasya jñānavān bhiṣak||24|| śucidhautopadhānāni nirvalīni mṛdūni ca| śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca||25||
Sa. tato-nāmakaraṇādanantaraṃ, prakṛtibhede-vikṛtivijñānīye (śā.a. 5) , uktāni yāni rūpāṇi tairāyuṣaḥ parīkṣaṇaṃ bālasya jñānavān-sumatiḥ, vaidyaḥ kuryāt| kimbhūtasya ? prākśirasa uttaraśiraso vā| tathā śucyādiguṇayuktāni upadhānāni śayyāyāmāstaraṇārthaṃ vāsāṃsi kuryāt| tathā rakṣoghnairdravyairdhūpitāni|
kāko viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ| --------------------------------------------------|26|
Sa. kākaśca vastrādidhūpane śastaḥ| kimbhūtaḥ ? viśastaḥ vyāpādito, na tu svayaṃ mṛtaḥ| tathā trivṛtāyuktaḥ|
-------------------------------------------------| jīvatkhaṅgādiśṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn||26|| dhārayedauṣadhīḥ śreṣṭhā brāhmayaindrījīvakādikāḥ| hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣātsatataṃ vacām||27|| āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣiṇīm| -------------------------------------------------|28|
Sa. bālaḥ sarvadā śubhahetūn maṇīn bibhṛyāt| kimbhūtān ? jīvantaśca te khaṅgādayaśca, teṣāṃ śṛṅgāṇi, tebhya utthānaṃ yeṣāṃ tān, jīvatāmeva ye gṛhītā ityarthaḥ| śṛṅgagrahaṇamupalakṣaṇārtham, ata eva sarpādijānapi maṇīn dhārayet| tathā, oṣadhīrbrāhmyādīḥ śreṣṭhāḥ-śubhāḥ, dhārayet| kaiḥ ? pāṇyādibhiḥ| viśeṣeṇa sarvadā vacāṃ dhārayet| kimbhūtāṃ vacām ? āyurādikaraṇahetuṃ tathā rakṣonivāriṇīm|
-------------------------------------------------| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe'hani||28|| karṇau himāgame vidhyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan| -------------------------------------------------|29|
Sa. anantaraṃ ṣaṣṭhe māsi saptame'ṣṭame vā bālasya nīrujasya himāgame śubhe divase karṇau vidhyet, dhātryutsaṅgasthitasya| dhātrī-mātā stanadāyinī ca| kathaṃ vidhyet ? sāntvayan prīti vacanādinā|
kuta ityāha ---- -------------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ||29|| dakṣiṇena dadhatsūcīṃ pālimanyena pāṇinā| madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcidgaṇḍāśrayaṃ prati||30|| jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite| dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite||31|| vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt| nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ-----------------|32|
Sa. kumārasya prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇaṃ karṇaṃ yoṣitastu vāmaṃ vaidyo vidhyet| kiṃ kurvan ? dakṣiṇena hastena sūcīṃ dadhat, vāmena pāṇinā pāliṃ dadhat| kva vidhyet ? karṇapīṭhasya madhya bhāge kiñcit-manāk, gaṇḍasthānābhimukham| kīdṛśasya bālasya ? samyaṅ niścalaṃ dhṛtasya| kva vidhyet ? daivakṛte chidre| kimbhūte ? jarāyumātreṇa pracchanne-sthagite| tathā raviraśmibhiravabhāsite-udyotite| tathā'laktakarasenāṅkite-cinhite| kathaṃ vidhyet ? lāghavāt sakṛt-ekavārameva, tathā ṛju-saralaṃ kṛtvā nopariṣṭānnādhastānna pārśvato vidhyet|
-------------------------------------------------| ---------------------------śirāstatra hi saṃśritāḥ||32|| kālikāmarmarīraktāḥ tadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ||33||
Sa. hi-yasmāt, tatra śirā āśritāḥ| ta evāha kāliketyādi saṃ-tāsāṃ ca vyadhāt rāgādayaḥ syuḥ|
teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam| -------------------------------------------------|34|
Sa. teṣāṃ ca rāgādīnāṃ yathāsvaṃ nirūpya cikitsitaṃ kuryāt|
-------------------------------------------------| sthāne vyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ||34||
Sa. sthāne vyadhāt rudhiraṃ na bha(sra)vati, na ca rugādīnāṃ sambhavaḥ|
snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā||35|| vidhyetpālīṃ hitabhujaḥ sañcāryā'tha sthavīyasī| vartistryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ||36||
Sa. saṃ-anu-karṇavyadhasya paścāt, sūtraṃ snehaliptaṃ sūcyā'nusyūtaṃ karṇe nidhāpayet| āmatailena ca secayet| bahalāṃ-ghanāṃ, pālīṃ tadvat-pūrvavat, ārayā vidhyet hitāśinaḥ sataḥ| anantaraṃ tryahādūrdhvaṃ sthūlatarā vartiḥ sañcāryā| tato rūḍhaṃ karṇaṃ śanaiḥ śanairvardhayet|
athainaṃ jātadaśanaṃ krameṇāpanayetstanāt| pūrvoktaṃ yojayetkṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam||37||
Sa. saṃ-anantaramenaṃ-śiśuṃ, jātadantaṃ santaṃ stanāt krameṇāpasārayet-na sahasā| pūrvoktaṃ-chāgādikaṃ, kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇaṃ yojayet|
priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ||38|| dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātukīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||39||
Sa. priyālādibhirmodako'pastanasya śiśoḥ prīṇano yojyaḥ| bālabilvādibhirdīpano modako yojyaḥ| dhātukyādibhiḥ saṅgrāhī yojyaḥ|
rogāṃścāsya jayetsomyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyāghervirekaṃ sutarāṃ tyajet||40||
Sa. yathāvasthamasya-śiśoḥ, somyairauṣadhairaviṣādakaiḥ-akṣobhakaiḥ, āmayān jayet| virekamatiśayena varjayedātyayikaṃ vyādhimantareṇa|
trāsayennāvidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ| ---------------------------------------------------|41|
Sa. na ca taṃ-bālaṃ, avidheyaṃ-anāyattaṃ kṛtvā, trāsayet- na bhāyayet| yatastrastaṃ bālaṃ grahā gṛhṇanti|
-------------------------------------------------| vastravātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam||41||
Sa. vastravātādibhyaśca taṃ rakṣayet|
brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ| sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛd ghṛtam||42|| āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam| -------------------------------------------------|43|
Sa. brāhmyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ sādhitaṃ sarpirvāṅmedhādikṛt| āyuṣyaṃ pāpmādiharaṃ bhūtonmādanibarhaṇaṃ ca|
-------------------------------------------------| vacendulekhāmaṇḍūkīśaṅkhapuṣpīśatāvarīḥ||43|| brahmasomāmṛtābrāhmīḥ kalkīkṛtya palāṃśikāḥ| aṣṭāṅgaṃ vipacetsarpiḥ prasthaṃ kṣīracaturguṇam||44|| tatpītaṃ dhanyamāyuṣyaṃ vāṅmedhāsmṛtibuddhikṛt| -------------------------------------------------|45|
Sa. vacādibhiḥ pālikaiścaturguṇakṣīrāt ghṛtaprasthamaṣṭāṅgaṃ pacet| aṣṭāvaṅgāni-vacādīni yasmiṃstadaṣṭāṅgam| etatpītaṃ dhanyādiguṇam|
-------------------------------------------------| ajākṣīrābhayāvyoṣapāṭhogrāśigrusaindhavaiḥ||45|| siddhaṃ sārasvataṃ sarpirvāṅmodhāsmṛtivahnikṛt| -------------------------------------------------|46|
Sa. ajākṣīrādibhiḥ siddhaṃ sārasvataṃ ghṛtaṃ vāṅmedhādikaram|
-------------------------------------------------| vacāmṛtāśaṭhīpathyāśaṅkhinīvellanāgaraiḥ||46|| apāmārgeṇa ca ghrutaṃ sādhitaṃ pūrvavadguṇaiḥ| -------------------------------------------------|47|
Sa. vacādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrveṇa samānam|
-------------------------------------------------| hema śvetavacā kuṣṭhamarkapuṣpī sakāñcanā||47|| hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā| catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhughṛtaplutāḥ||48|| varṣaṃ līḍhā vapurmedhābalavarṇakarāḥ śubhāḥ| -------------------------------------------------|49|
Sa. hemādiślokoktāḥ pādikāścatvāro yogā madhughṛtābhyāṃ sadravā varṣaṃ līḍhā vapurādikṛtaḥ śubhāśca|
-------------------------------------------------| vacāyaṣṭyāhvasindhūtthapathyānāgaradīpyakaiḥ|49| śudhdyate vāgghavirlīḍhaiḥ sakuṣṭhakaṇajīrakaiḥ| 49 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālo- pacaraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. vacādibhiḥ sarpirlīḍhairvāk śasyate| śudhyata iti cintyam, "karmavatkarmakartā" ityasya tvaviṣayaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ |sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālopa- caraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||