athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ|1|
Sa. asmādanantaraṃ bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate- bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ| śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati|
śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati ---- athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ||1||
Sa. asmādanantaraṃ bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate- bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ|
-------------------------------------------------| -----------------------vātādduṣṭaṃ tu plavate'mbhasi||2|| kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varcomūtravibandhakṛt| -------------------------------------------------|3|
Sa. vātaduṣṭaṃ kṣīraṃ jale plavate-taratīva naikatāṃ gacchati| kaṣāyādiguṇayuktaṃ ca syāt|
-------------------------------------------------| pittāduṣṇāmlakaṭukaṃ pītarājyapsu dāhakṛt||3||
Sa. pittādduṣṭaṃ kṣīramuṣṇāmlakaṭukam, tathā toye prakṣiptaṃ pītarāji syāt dāhakaraṃ ca|
kaphātsalavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam| -------------------------------------------------|4|
Sa. kaphāt kṣīraṃ duṣṭaṃ salavaṇaṃ ghanaṃ ca syāt| apsu ca majjati|
-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||4|| yathāsvaliṅgāṃstadvyādhīn janayatyupayojitam| -------------------------------------------------|5|
Sa. saṃsargād duṣṭaṃ kṣīraṃ saṃsṛṣṭaliṅgaṃ syāt| sānnipātikaṃ kṣīraṃ triliṅgaṃ syāt| tacca kṣīramupayojitaṃ bālasya ca yathāsvaliṅgān vyādhīn janayati|
-------------------------------------------------| śiśostīkṣṇamabhīkṣṇaṃ ca rodanāllakṣayedrujam||5||
Sa. bālasya tīkṣṇaṃ-kharaṃ, abhīkṣṇaṃ ca rujaṃ-pīḍāṃ, rodanāllakṣayet,- atirodanena kiñcidrodanena ca yathāyogaṃ rujaṃ vidyādityarthaḥ|
sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ| tatra vidyādrujaṃ----------------------------------------|6|
Sa. yaṃ dehadeśaṃ sa bhṛśaṃ spṛśet yatra ca dehadeśe sparśanākṣamaḥ syāt tatra deśe rujaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| --------------------mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt||6|| hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ| koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ||7|| ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi| bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgottrāsadigīkṣaṇaiḥ||8||
Sa. śirasi pīḍāmakṣinimīlanādvidyāt| vināśahetumata eva jihvauṣṭhadaśanādibhirhṛdi pīḍāṃ vidyāt| vibandhādibhirādhmānādibhiśca koṣṭhe rujaṃ vidyāt| bastau guhye ca pīḍāṃ viṭsaṅgādibhirvidyāt|
atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryādyathādoṣaṃ yathāmayam| -------------------------------------------------|9|
Sa. atha-anantaraṃ, evaṃ jñātvā dhātryā vaidyo yathādoṣaṃ yathārogaṃ kriyāṃ kuryāt|
-------------------------------------------------| tatra vātātmake stanye daśamūlaṃ tryahaṃ pibet||9|| athavā'gnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam| sabhārgīdārusaralavṛścikālīkaṇoṣaṇam||10||
Sa. tatra-teṣu, vātena duṣṭe stanye trīṇi dināni daśamūlaṃ pibet| athavā citrakādīni kvathitāni tryahaṃ pibet|
tataḥ pibedanyatamaṃ vātavyādhiharaṃ ghṛtam| anu cācchasurāmevaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet||11|| bastikarma tataḥ kuryātsvedādīṃścānilāpahān| -------------------------------------------------|12|
Sa. anantaraṃ vātavyādhicikitsitoktaṃ ghṛtaṃ pibet| paścādacchasurāṃ pibet| evaṃ snigdhāṃ satīṃ mṛdu virecayet-āragvadhena| anantaraṃ bastikarma kuryāt| svedādīṃśca mārutāpahān| ādiśabdenābhyaṅgādergrahaḥ|
-------------------------------------------------| rāsnājamodāsaraladevadārurajonvitam||12|| bālo lihyād ghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam| -------------------------------------------------|13|
Sa. rāsnādicūrṇānvitaṃ śiśuḥ sarpirlihyāt| athavā taiḥ siddhaṃ saśarkaraṃ ghṛtaṃ lihyāt|
-------------------------------------------------| pittaduṣṭe'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam||13|| dhātrī kumāraśca pibet kvāthayitvā sasārivam| athavā triphalāmustabhūnimbakaṭurohiṇīḥ||14|| sārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam| ghṛtānyebhiśca siddhāni pittaghnaṃ ca virecanam||15|| śītāṃścābhyaṅgalepādīn yuñjyāt--------------| -------------------------------------------------|16|
Sa. pittaduṣṭe guḍūcyādīni kvāthayitvā bālaḥ pibet dhātrī ca| athavā triphalādīn pibet| athavā sārivādigaṇaṃ(gaṇādyanyatamaṃ) pibet saṃ-athavā sārivādibhirgaṇaiḥ pṛthak pṛthak siddhāni ghṛtāni lihyāt| virecanadravyaṃ ca pittaghnaṃ kuryā(yuñjyā)t| abhyaṅgādīṃśca śītān yuñjyāt|
--------------------------------śleṣmātmake punaḥ| yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ kumāraṃ pāyayed ghṛtam||16|| sindhūtthapippalīmadvā, piṣṭaiḥ, kṣaudrayutairatha| rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpecchiśośca daśanacchadau||17|| sukhamevaṃ vamedbālaḥ-------------------------------| -------------------------------------------------|18|
Sa. śleṣmaduṣṭe stanye madhuyaṣṭīsaindhavayuktaṃ ghṛtaṃ bālaṃ pāyayet| saindhavapippaliyuktaṃ ghṛtaṃ vā pāyayet| madanakusumairmākṣikayuktaiḥ stanau limpet| bālasya coṣṭhau limpet| evaṃ kṛte sati bālaḥ sukhaṃ vamet|
----------------tīkṣṇairdhātrīṃ tu vāmayet| -------------------------------------------------|18|
Sa. dhātrīṃ tīkṣṇairvamanairvāmayet|
-------------------------------------------------| athācaritasaṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet||18|| tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān| athavā'tiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakolakam||19||
Sa. anantaraṃ kṛte saṃsarge sati mustādiṃ kvathitaṃ pibet| tagarādīn vā ativiṣādīn vā pibet|
stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam| vibaddhamacchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate||20|| śakṛnnānāvyathāvarṇaṃ, mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam| jvarārocakatṛṭchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ||21|| aṅgabhaṅgo'ṅgavikṣepaḥ kūjanaṃ vepathurbhramaḥ| ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyante'nye'pi taṃ gadam||22|| kṣīrālasakamityāhuratyayaṃ cātidāruṇam tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet||23||
Sa. tridoṣaduṣṭe stanye durgandhyādiguṇaṃ śakṛdupaveśyate, tathā nānāvyathāvarṇam| mūtraṃ ca pītaṃ sitaṃ ghanaṃ-styānaṃ, ca syāt| tathā jvarādayaḥ, anye'pi-evaṃprakārā rogāḥ, jāyante| taṃ-īdṛśaṃ, gadaṃ kṣīrālasakamiti kathayanti| atyayaṃ-vināśahetum, ata evātidāruṇam tatra-kṣīrālasake, śīghrameva dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopakramet|
vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayedgaṇam| niśādiṃ vā'thavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān||24||
Sa. [ vihitāyāṃ ] saṃsargyāṃ-peyādike krame kṛte, vacādiṃ niśādiṃ vā gaṇaṃ prayojayet| mādryādīn vā yojayet|
pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktatiktādevāhvasārivāḥ| samustamūrvendrayavāḥ stanyadoṣaharāḥ param||25||
Sa. pāṭhādaya upayuktāḥ paraṃ stanyadoṣaharāḥ| tiktaḥ kirātatiktaḥ|
anubandhe yathāvyādhi pratikurvīta kālavit| -------------------------------------------------|26|
Sa. anubandhe tu sati yathārogaṃ cikitsitaṃ kuryādvaidyaḥ|
-------------------------------------------------| dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam||26|| viśeṣājjavaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām| abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate||27||
Sa. rogāṇāṃ ca sarveṣāmapi dantodbhedo heturjāyate| viśeṣeṇa jvarādīnāṃ tu hetuḥ sampadyate|
pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame| dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate||28|| yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābhayam| vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam||29||
Sa. mārjārāṇāṃ pṛṣṭhabhaṅge sati, mayūrāṇāṃ ca śikodbhave sati, dantotthāne ca śiśūnāṃ, naneti dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ, tena sarvaṃ vapurbālasyottaptaṃ bhavet| na kiñcinna dūyate,- api tu sarvāṇyevāṅgāni pīḍyanta ityarthaḥ| tatra doṣānusāreṇa tathā doṣādikyānurodhena tathā rogānusāreṇa ca deśakālasattvasātmyaprakṛtīrnirūpyāuṣadhaṃ prayojayet|
ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī||30|| saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt| --------------------------------------------|31|
Sa. yat-yasmāt, ta eva vātādayo doṣāḥ, ta eva rasādayo dūṣyāḥ, jvarādayaśca rogāḥ pūrvoktāsta eva, tasmāt tadeva pūrvoktaṃ bhaiṣajyam| asya tu-bālasya, mātrā kanīyasī| kuto'sya hrasvatarā mātrā ? ityāha-saukumāryetyādi|
-----------------------------------------------| snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt||31|| sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimān mṛdu| -----------------------------------------------|32|
Sa. śiśavaḥ sarvadaiva snigdhāḥ| kutaḥ ? ghṛtakṣīraniṣevaṇāt| yataścaivaṃ tasmāt tān-bālān, sadyo vamanaṃ mṛdu dhīmān pāyayet|
---------------------------------------------| stanyasya tṛptaṃ vamayet kṣīrakṣīrānnasevinam||32|| pītavantaṃ tanuṃ peyāmannādaṃ ghṛtasaṃyutām| ---------------------------------------------|33|
Sa. kṣīrasevinaṃ tathā kṣīrānnasevinaṃ bālaṃ stanyasya tṛptaṃ santaṃ vāmayet| stanyasya tṛptamiti "adhikaraṇavācinaśca" iti ṣaṣṭhī| vā(va)mayediti "glāsnāvanuvamāṃ ca" iti mittvavikalpaḥ annādaṃ bālaṃ tanuṃ-aghanāṃ, peyāṃ sasarpiṣkāṃ pītavantaṃ vāmayet|
---------------------------------------------| bastiṃ sādhye virekeṇa, marśena pratimarśanam||33|| yuñjayādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathoditān| ---------------------------------------------|34|
Sa. virekeṇa sādhye roge bastiṃ yuñjayāt| marśena sādhye roge pratimarśaṃ yuñjyāt| virecanādīn punaryathoditān dhātryā eva yuñjyāt|
---------------------------------------------| mūrvāvyoṣavarākolajambūtvakdārusarṣapāḥ||34|| sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param| ---------------------------------------------|35|
Sa. mūrvādayo madhunā līḍhāḥ suṣṭhu stanyadoṣaharāḥ|
---------------------------------------------| dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet||35|| pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā| ---------------------------------------------|36|
Sa. śiśordantapālīṃ pippalyāścūrṇena samākṣikeṇa pratisārayet| athavā dhātakīpuṣpādikṛtena cūrṇena pratisārayet|
---------------------------------------------| lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam||36|| drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham| ---------------------------------------------|37|
Sa. lāvādicūrṇaṃ mākṣikadravīkṛtamupayuktaṃ śiśūnāṃ śīghraṃ dantakesaravanmukhaṃ karoti| dantā eva kesaraṃ tat (rāṇi tāni) vidyate(nte) yasminniti matup|
---------------------------------------------| vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ||37|| madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani| ---------------------------------------------|38|
Sa. vacādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ dantotthāne siddham,- avyāhataśaktitvāt|
---------------------------------------------| rajanīdārusaralaśreyasībṛhatīdvayam||38|| pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam||39|| atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsanut| bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadaṃ||40||
Sa. rajanyādicūrṇaṃ mākṣikayuktena sarpiṣā līḍhaṃ grahaṇyā dīpanaṃ suṣṭhu vātasya cānulomanam| tathā'tīsārādijit| bālasya sarvāmayeṣu hitaṃ balavarṇadaṃ ca|
samaṅgādhātakīrodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ||41|| sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| kṣīramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān||42|| vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam| ---------------------------------------------|43|
Sa. samaṅgādibhiḥ sāmānyaparibhāṣayā toye sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīramastuyutaṃ pakvaṃ dantotthān rogānanekaprakārān hanti| etacca vṛddhakāśyapena nirmitam|
---------------------------------------------| dantodbhaveṣu rogeṣu na bālamatiyantrayet||43|| svayamapyupaśāmyanti jātadantasya yadgadāḥ| ---------------------------------------------|44|
Sa. dantodbhaveṣu rogeṣu bālaṃ nātīva yantrayet-pathyabhojanādinā nātīva niyamayet, yathā'nyarogiṇam| kim ? ityāha-yat-yasmāt, svayameva(mapi)-cikitsāmantareṇāpi, jātadantasya sato bālasya rogāḥ praśāmyanti|
-----------------------------------------------| atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ||44|| śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasavāhiṣu| arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate||45|| kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ| -----------------------------------------------|46|
Sa. bhṛśaṃ divāsvapnādisevino'rbhakasya kaphena rasavāhiṣu srotaḥsu ruddheṣu satsu arocakādayaḥ prādurbhavanti| tataḥ-teṣu jāteṣu, kumāraḥ śuṣyati| snigdhaṃ śuklaṃ vadananayanaṃ yasya sa evaṃbhūtaḥ san|
-----------------------------------------------| saindhavavyoṣaśārṅgeṣṭāpāṭhāgirikadambakān||46|| śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet| -----------------------------------------------||47||
Sa. tasyārocakādiṣu saindhavādīn samadhughṛtān yojayet|
-----------------------------------------------| aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam||47|| badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam| -----------------------------------------------|48|
Sa. tathā pañcakolaṃ rajīkṛtamaśokakaṭukābhyāṃ yuktaṃ yojayet| athavā badaryādicūrṇaṃ sarpiṣā dravīkṛtaṃ yojayet|
-----------------------------------------------| sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ||48|| niculotpalavarṣābhūbhārgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param||49|| simhyaśvagandhāsurasākaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam| -----------------------------------------------|50|
Sa. sthirādibhiḥ kārṣikairghṛtasya prasthārdhaṃ siddhaṃ paraṃ srotasāṃ viśodhanam| simhyādibhirghṛtaṃ pūrvaguṇam|
-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvapippalīrodhrapadmakotpalacandanaiḥ||50|| tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajidghṛtam| -----------------------------------------------|51|
Sa. madhuyaṣṭikādibhiḥ sādhitaṃ sarpiḥ śoṣajit|
-----------------------------------------------| śṛṅgīmadhūlikābhārgīpippalīdevadārubhiḥ||51|| aśvagandhādvikākolīrāsnarṣabhakajīvakaiḥ| śūrpaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam||52|| śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛtparam| -----------------------------------------------|53|
Sa. śṛṅgyādibhiḥ kalkitaiḥ śaśasya śiraḥkvāthena sādhitaṃ ghṛtaṃ śuṣyato bālasyātipuṣṭikaram|
-----------------------------------------------| vacāvayaḥsthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam||53|| bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam| -----------------------------------------------|54|
Sa. vacādibhiśchāgamūtrasurābhyāṃ ca siddhaṃ tailamabhyaṅge hitam|
-----------------------------------------------| lākṣārasasamaṃ tailaprasthaṃ mastu caturguṇam||54|| aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ| samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ||55|| siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailamabhyañjanādidam| balyaṃ jvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut||56|| yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate| -----------------------------------------------|57|
Sa. lākṣārasatulyaṃ tailaprasthaṃ mastucaturguṇamaśvagandhādibhiḥ sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaiḥ siddhaṃ lākṣādikasaṃjñam| etattailamabhyaṅgād balyaṃ jvarādijit yakṣmādighnaṃ garbhiṇībhyaśca hitam|
-----------------------------------------------| madhunā'tiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum||57|| ekāṃ vā'tiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam| -----------------------------------------------|58|
Sa. ativiṣādīn madhunā kāsādipīḍitaṃ śiśuṃ-bālaṃ, lehayet| athavā, ativiṣāmekāṃ lehayet|
-----------------------------------------------| pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā||58|| dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet| pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijitpāribhadrakam||59|| tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām| lābhataḥ śalyakaśvāvidgodharkṣaśikhijanmanām||60||
Sa. yo bālaḥ pītaṃ pītaṃ stanyaṃ vamet taṃ bṛhatīdvayasya phalasvarasaṃ pañcakolaṃ ca ghṛtamākṣikābhyāṃ lehayet| athavā pippalyādikaṃ tadvat-pūrvavat madhusarpiṣā, bālo lihyāt| vyoṣaṃ tathā-madhusarpiṣā, lihyāt| [ athavā ] śalyakādijanmanāṃ romṇāṃ carmaṇāṃ ca yathālābhaṃ maṣīṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt|
khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase| sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati||61||
Sa. khadirādirase sakṣīraṃ sarpiḥ pakvamupayuktaṃ vamiṃ śamayati|
-----------------------------------------------| tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam||63|| tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam||64|| tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ| -----------------------------------------------|65|
Sa. kapho madhurādyaistālumāṃse prakupitastālukaṇṭakaṃ kuryāt| tena-tālukaṇṭakena, śirasi tālupradeśe nimnatā syāt| tathā tālunaḥ patanaṃ stanadveṣaḥ kṛcchreṇa stanapānaṃ śakṛcca dravaṃ syāt| tathā tṛḍādyāḥ syuḥ|
-----------------------------------------------| tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet||65|| tālu tadvatkaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ| -----------------------------------------------|66|
Sa. tatra tālūtkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet| tathaiva kaṇādibhiḥ pratisārayet
-----------------------------------------------| śṛṅgaveraniśābhṛṅgaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ||66|| badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ| rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet||67||
Sa. tathā śuṇṭhyādikaṃ kalkitaṃ vaṭapallavairbadhvā gośakṛtā liptaṃ tataḥ kukūle svedayet| anantaraṃ rasena ca-tataḥ srutena, tālu āsyaṃ ca limpet| tathā netre pariṣecayet|
harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam| pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt||68||
Sa. harītakyādikaṃ mākṣikayuktaṃ stanyena śiśuḥ pītvā tālukaṇṭakādvimucyate
malopalepātsvedādvā gude raktakaphodbhavaḥ| tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ||69|| kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye'hipūtanam| pṛṣṭārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmikam||70||
Sa. gude raktakaphodbhavo malopalepāt svedādvā tāmro vraṇaḥ kaṇḍūmānāntaro bahūpadravo jāyate| taṃ-tathāvidhaṃ, kecinmātṛkādoṣaṃ kathayanti| apare ca pūtanasaṃjñamityāhuḥ| kecit pṛṣṭāruriti, kecit gudakuṭṭamiti, kecicca tamanāmikaṃ, bruvate|
tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ| -----------------------------------------------|71|
Sa. tatra-tasminnanekanāmni roge, dhātryāḥ kṣīraṃ śodhanīyam kaiḥ ? pittaśleṣmahṛdbhirauṣadhaiḥ|
-----------------------------------------------| śṛtaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam||71|| sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet| triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣecitam||72|| kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ| lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvā'vacūrṇayet||73|| suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacā'thavā||74|| rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā| sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake||75||
Sa. saha kṣaudreṇa vartate yattat sakṣaudram, sakṣaudram ca tat tārkṣyaśailaṃ ca, tena yuktaṃ śītāmbu, antaraṃ pānakaṃ ca hitam| kimbhūtam ? śṛtaśītam| atra ca śītamātrasya śītatvenaiva labdhatvācchītāmbivatyatiśayārtham| evaṃ hi pittopaśāntirbhavati| ata eva ca tatsahitasya kaphasya śamanāya mākṣikarasāñjanayogo'tra kṛtaḥ| tena ca jalena vraṇaṃ lepayet| kimbhūtaṃ vraṇam ? triphalādikvāthena pariṣecitaṃ santaṃ kāsīsādibhiramlapiṣṭairvā lepayet| athavā, etaireva cūrṇitairvraṇamavacūrṇayet| athavā madhukādibhiḥ supiṣṭairavacūrṇayet| sārivāśaṅkhanābhibhyāmavacūrṇayet| athavā, asanatvacā limpet| rāgakaṇḍvādhikye jalaukobhirasrasrāvaṃ kuryāt| jalaukasā "jātau" ityekavacanāt tasya prayogo na doṣāya, tathā sallakṣasya dṛṣtatvāt| sarvaṃ cikitsitaṃ pittavraṇatulyaṃ gudakuṭṭake śasyate|
pāṭhāvelladvirajanīmustabhārgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpivṛścikālīyutaiḥ śṛtam||76|| lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ| -----------------------------------------------|77|
Sa. pāṭhādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ mātrayā lihan mṛttikodbhavairāmayairmucyate|
vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stanastena pralepitaḥ| sthito muhūrtaṃ dhauto'nu pītastaṃ taṃ jayedgadam|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā- mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. yasya rogasya yadauṣadhamuktaṃ tenaivauṣadhena stanaḥ pralepito muhūrtamātraṃ-nāḍikādvayaṃ yāvad vidhṛtaḥ, stano'nu dhautaḥ paścāt pītastaṃ taṃ-aniyataṃ rogaṃ, jayet| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattavirachitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||