3. balagrahapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
athāto bālagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. asmādanantaraṃ bālagrahapratiṣedha ucyate, grahāṇāmapi roga hetutvāt| bālānāṃ grahā bālagrahāḥ, teṣāṃ pratiṣedho yasmin sa bālagrahapratiṣedhaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|
purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā| manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ||1|| skando viśākho meṣākhyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ| śakuniḥ pūtanā śītapūtanā'dṛṣṭipūtanā||2|| mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī| -------------------------------------------|3|
Sa. pūrvaṃ śrīmahādevena kārtikeyasya rakṣārthaṃ manuṣyaśarīrāḥ pañca grahā nirmitāḥ| strīśarīrāśca saptotpāditāḥ| saṃ-skandādayaḥ pañca nararūpāḥ| śakunyādayaḥ sapta strīrūpāḥ|
------------------------------------------------------| teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ||3||
Sa. teṣāṃ-grahāṇāṃ, grahīṣyatāṃ pūrvarūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraśca|
sāmānyaṃ rūpamuttrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ| phenasrāvordhvadṛṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ||4|| rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam| nakhairakasmātparitaḥ svadhātryaṅgavilekhanam||5||
Sa. teṣāṃ sāmānyaṃ rūpamuttrāsa ityādi svadhātryaṅgavilekhanāntam|
tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ| hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ||6|| dantakhādī stanadveṣī trasyan roditi visvaram| vakravaktro vaman lālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate||7|| vasāsṛggandhirudvigno baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ| calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ||8|| skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam| --------------------------------------------------|9|
Sa. tatra-teṣu graheṣu madhye, ekalocanasravaṇaśīlastathā śiro vikṣipata ityādi saṃraktalocanadvayāntaṃ skandagṛhītasya lakṣaṇam| tena vaikalyaṃ-paṅgutvakāṇatvādi, mṛtyureva vā dhruvaṃ niścitaṃ, bhavet|
samprati viśākhasya skandāpasmārāparasaṃjñasya lakṣaṇamāha ---- --------------------------------------------------| saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ||9|| vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛvmūtrapravartanam| phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam||10|| stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ| pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam||11||
Sa. saṃjñānāśādikaṃ pūyaśoṇitagandhāntaṃ skandāpasmāralakṣaṇam|
ādhmānaṃ pāṇipādasya spandanaṃ phenanirvamaḥ| tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ||12|| kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ| oṣṭhadaṃśāṅgasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ||13|| ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ, madhye vinamanaṃ, jvaraḥ| mūrcchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ||14||
Sa. meṣasya naigameṣāparasaṃjñasyādhmānādi ekanetraśophāntaṃ lakṣaṇam|
kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam| bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo'ntaḥkaṇṭhakūjanam||15|| dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni| --------------------------------------------------|16|
Sa. śuni-śvagrahe, kampa ityādikaṃ krośanaṃ śvavadityantaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ||16|| kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭśavagandatāḥ| aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ||17|| muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe| --------------------------------------------------|18|
Sa. pitṛgrahe romaharṣaṃ ityādikaṃ bālasya syurityantaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| srastāṅgatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ||18|| sphoṭāḥ sadāharukpākāḥ sandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ| niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude'pi vā||19|| bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe| --------------------------------------------------|20|
Sa. śakunigrahe srastāṅgatvamityādikaṃ jvaraścetyantaṃ liṅgam|
--------------------------------------------------| pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ||20|| hidhmā''dhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ| srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavatpūtigandhitā||21||
Sa. vamiḥ kampa ityādikaṃ kākavatpūtigandhitetyantaṃ pūtanāgrahe liṅgam|
śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam| tṛṣṇā'ntrakūjo'tīsāro vasāvadvisragandhatā||22|| pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca| --------------------------------------------------|23|
Sa. śītapūtanayā kampo rodanamityādikamuṣṇatvamaparasya cetyevamantaṃ śītapūranāgrahe liṅgam
--------------------------------------------------| andhapūtanayā chardirjvaraḥ kāso'lpanidratā||23|| varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam| dṛṣṭeḥ sādātirukkaṇḍūpothakījanmaśūnatāḥ||24|| hidhmodvegastanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ| vepathurmatsyagandhatvamathavā sāmlagandhatā||25||
Sa. chardyādikaṃ sāmlagandhatetyantamandhapūtanāyā [a] dṛṣṭipūtanāparasaṃjñāyā lakṣaṇam|
mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā| sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ||26|| arocako'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhatā| --------------------------------------------------|27|
Sa. mukhamaṇḍitāyāṃ grahe pāṇipādāsyaramaṇīyatetyādikaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam||27|| kāsahidhmākṣivikṣepavakravaktratvaraktatāḥ| bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam||28||
Sa. revatyāṃ-revatīgrahe, śyāvanīlatvādi liṅgam|
adhunā'sādhyalakṣaṇaṃ vakti ---- jāyate śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|29|
Sa. śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣaya iti liṅgam|
--------------------------------------------------| keśaśāto'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā||29|| rodanaṃ gṛdhragandhatvaṃ dīrghakālānuvartanam| udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt||30|| jihvāyā nimnatā madhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet| --------------------------------------------------|31|
Sa. keśaśāta ityādikaṃ śyāvaṃ tālu cetyantaṃ yasya bālasya syāt, taṃ na cikitset|
-------------------------------------------------| bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate||31|| tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī| -------------------------------------------------|32|
Sa. bhuñjāno'nnamityādilakṣaṇaṃ bālaṃ śuṣkarevatī hanti|
tribhiḥ kāraṇairgrahā gṛhṇantītyāha ---- -------------------------------------------------| hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam||32||
Sa. hiṃsā ca ratiścārcanā ca, tāsāmākāṅkṣā-abhilāṣaḥ, sā grahāṇāṃ grahaṇe kāraṇaṃ-hetuḥ|
tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ| kṣatajihvaḥ kvaṇedbāḍhamasukhī sāśrulocanaḥ||33|| durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate| kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdgāti na jugupsate||34|| hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathā param| tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet||35|| apsu majjetpatetkūpe kuryādanyacca tadvidham| tṛḍdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet||36|| raktaṃ ca sarvamārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet| -------------------------------------------------|37|
Sa. tatra-teṣu graheṣu madhyāt, hiṃsātmake grahe sati bālo mahān vā puruṣaḥ srutanāsikādiguṇo jāyate| tathā kṣāmaḥ san idamidaṃ kuryāt| tadvidhaṃ-ātmahananādikaṃ, anyadapi kuryāt| tṛṭdāhamohāṃstathā chardanaṃ ca pūyasya pravartayet| tathā sarvasrotobhyo raktaṃ ca pravartayet, riṣṭotpattiṃ ca| taṃ bālaṃ nopakramet|
sampratyarcanākāmaṃ brūte ---- -------------------------------------------------| rahaḥstrīratisaṃlāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ||37|| hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādhyo ratikāmena pīḍitaḥ| -------------------------------------------------|38|
Sa. rahaḥstrīratyādipriyo hṛṣṭādiguṇo bālo ratikāmena graheṇa pīḍitaḥ kṛcchrasādhyaḥ syāt|
adhunaiṣāṃ cikitsitamāha ---- -------------------------------------------------| dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ||38|| śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti dīnatām| annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nāti bubhukṣate||39|| gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyātsukhasādhanam| -------------------------------------------------|40|
Sa. dīnādiguṇaḥ san idamidaṃ karoti| taṃ-evaṃvidhaṃ, balikāmena gṛhītaṃ bālaṃ sukhasādhyaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ siddhamantrapravartitaiḥ||40|| itarau tu yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ| -------------------------------------------------|41|
Sa. jighāṃsugrahaṃ homādibhirjayet| nanu, hiṃsākāmo'sādhyastaṃ tyajedityuktam, tatkathaṃ tasya sādhanamuktam ? brūmaḥ| asādhyasyāpi cikitsā kāryaiva| tathā ca saṅgrahe'bhyadhāyi "tasmādācaramocchvāsāccikitset|" ityādi| api ca mantraprabhāvasyācintyatvāt| itarau tu-ratyarcanākāmau, yathābhilāṣaṃ ratibalyādidānena jayet|
-------------------------------------------------| atha sādhyagrahaṃ bālaṃ vivikte śaraṇe sthitam||41|| trirahnaḥ siktasaṃmṛṣṭe sadā sannihitānale| vikīrṇabhūtikusumapatrabījānnasarṣape||42|| rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani| vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake||43|| purāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā| sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ||44|| pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaruṇakaṭūtṛṇaiḥ| kapotavaṅkāpāmārgapāṭalāmadhuśigrubhiḥ||45|| kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ| sakadambakarañjaiśca, dhūpaṃ snātasya cācaret||46|| dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ| -------------------------------------------------|47|
Sa. atheti kṛtamaṅgalam| sādhyagrahaṃ bālaṃ vivikte gṛhe sthitam| kimbhūte ? [ triḥ- ] trīn vārān, śodhite sikte ca| trirahna iti "kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" ityadhikaraṇe ṣaṣṭhī| tathā sarvadā nikaṭāgnau| tathā vikṣiptabhūtyādike, rakṣoghnatailapradīptapradīpahatapāpe, vyavāyādinivṛttaparicārake| kimbhūtaṃ bālam ? purāṇaghṛtābhyaktam| tathā snātamuṣṇāmbunā| kimbhūtena jalena ? balādibhiḥ sādhitena| vaijayantī-araṇikā| mahāśvetā_kaṭabhī| pariṣiktasya cāsya dvīpyādicarmādibhirghṛta miśritairdhūpanaṃ kuryāt|
-------------------------------------------------| pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ||47|| sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ| -------------------------------------------------|48|
Sa. pūtyādibhirdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ syāt| pūtī-pūtīkarañjaḥ| "vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī| pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ" (hṛ. u. a. 37|27) iti daśāṅgaḥ kāśyapena vinirmitaḥ|
-------------------------------------------------| sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurā vacā||48|| bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanivāraṇaḥ| -------------------------------------------------|49|
Sa. sarṣapādibhirdhūpo'śeṣagrahanivāraṇaḥ| aśvakhurā-girikarṇikā|
-------------------------------------------------| anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ||49|| śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet| daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajitparam||50||
Sa. yavāsādibhiḥ kalkitairdaśamūlarasakṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pacet| tacca śiśoḥ pathyaṃ paraṃ grahajit|
rāsnāhyaṃśumatīvṛddhapañcamūlabalāghanāt| kvāthe sarpiḥ pacetpiṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ||51|| pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ| sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostatsatataṃ hitam||52|| sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam| -------------------------------------------------|53|
Sa. rāsnādikvāthe sārivādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacet| tacca śiśoḥ sadā pathyaṃ sarvarogagrahaghnaṃ dīpanaṃ balavarṇadaṃ ca|
-------------------------------------------------| sārivāsurabhibrāhmīśaṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ||53|| vacāśvagandhāsurasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tannāśayedgrahān sarvān pānenābhyañjanena ca||54||
Sa. sārivādibhiḥ surasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tacca pānābhyañjanābhyāṃ sarvagrahanāśanam|
gośṛṅgacarmavālāhinirmokaṃ vṛṣadaṃśaviṭ| nimbapatrājyakaṭukāmadanaṃ bṛhatīdvayam||55|| kārpāsāsthiyavacchāgaromadevāhvasarṣapam| mayūrapatraśrīvāsaṃ tuṣakeśaṃ sarāmaṭham||56|| mṛdbhāṇḍe bastamūtreṇa bhāvitaṃ ślakṣṇacūrṇitam| dhūpanaṃ ca hitaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare||57||
Sa. gośṛṅgādi sarpanirmokādi ca mṛnmaye bhāṇḍe chāgamūtreṇa bhāvitaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare ca dhūpanārthaṃ hitam|
ghṛtāni bhūtavidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca| yuñjyāttathā baliṃ homaṃ snapanaṃ mantratantravit||58||
Sa. yāni ca sarpīṣi bhūtavidyāyāṃ vakṣyante tāni ca yuñjyāt| tathā mantrāḥ-saṅgrahoktāḥ, tantrāṇi ca, etāni vettīti mantratantravit,-vaidyo, baliṃ homaṃ snapanaṃ ca yuñjyāt|
pūtīkarañja(ñjāt)tvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi| tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ||59|| utkvāthya toyaṃ tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam| -------------------------------------------------|60|
Sa. pūtīkarañjatvak tathā patraṃ kṣīrivṛkṣādbarbarādibhyaśca toyamutkvāthya tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivaṃ syāt|
-------------------------------------------------| anubandhān yathākṛcchraṃ grahāpāye'pyupadravān|60| bālāmayaniṣedhoktabheṣajaiḥ samupācaret| 60 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bālagrahapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. anubandhān yathākṛcchraṃ tathā grahāṇāmapāye-mokṣe, ca ye upadravāstāṃśca bālāmayapratiṣedhādhyāyoktairauṣadhaiḥ samupakramet| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālagra- hapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3|| ityaṣṭāṅgahṛdaye dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam|