athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho grahasāmānyāt|
athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho grahasāmānyāt|
bhūtasya rūpaprakṛtibhāṣāgatyādiceṣṭitaiḥ| yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ tamādiśet||2||
Sa. yasya bhūtasya rūpāderanukāraṃ yādṛśaṃ bhajate tena taṃ puruṣamadhiṣṭhitaṃ vadet|
so'ṣṭādaśavidho devadānavādivibhedataḥ| -------------------------------------------------|3|
Sa. sa bhūto'ṣṭādaśaprakāro devādibhedena|
-------------------------------------------------| hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā||3|| prajñāparādhaḥ, sutarāṃ tena kāmādijanmanā| luptadharmavratācāraḥ pūjyānapyativartate||4|| taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpamātmopaghātinam| devādayo'pyanughnanti grahāśchidraprahāriṇaḥ||5||
Sa. tasya bhūtasyānuṣaṅge prajñāparādhaḥ sadyaḥ-adhunātanaḥ, pūrvajanmakṛto vā hetuḥ| tena-prajñāparādhena, kāmakrodhādijena sutarāṃ naṣṭadharmavratācāraḥ san pūjyānapyatikrāmati| taṃ puruṣaṃ tathā luptadharmavratācāratvādbhinnamaryādaṃ devādayo grahā apyatyanta- maryādātikramādanu-paścāt, ghnanti| na kevalaṃ hiṃsātmakānāmakṣamā iti dyotanārtho'piśabdaḥ| kīdṛśāste ? chidraprahāriṇaḥ| hetāviyaṃ prathamā, chidraprahāritvādityarthaḥ|
chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko'niṣṭasya karmaṇaḥ| ekasya śūnye'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi||6|| digvāsastvaṃ gurornindā rateravidhisevanam| aśucerdevatārcādi parasūtakasaṅkaraḥ||7|| homamantrabalījyānāṃ viguṇaṃ parikarma ca| samāsāddinacaryādiproktācāravyatikramaḥ||8||
Sa. chidraṃ pāpakriyārambha ucyate| sa cāśubhasya karmaṇaḥ pākaḥ-phalam| ekasya-advitīyasya, śūnye sthāne'vasthitiḥ, athavā śmaśānādiṣu niśyavasthitiḥ| tathā nagretyādi| kiṃ vā bahunoditena ? saṅkṣepeṇa dinacaryādikathitasyācārasya ca vyatikrama iti grahagrahaṇe hetuḥ|
grūhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram| śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyordānavā grahāḥ||9|| gandharvāstu carturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ| pañcamyāṃ, śuklasaptamyekādaśyostu dhaneśvarāḥ||10|| śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ| kṛṣṇe rakṣaḥ piśācādyā navadvādaśaparvasu||11|| daśāmāvāsyayoraṣṭanavamyoḥ pitaro'pare| guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ sandhyāsu lakṣayet||12||
Sa. devāḥ śuklapratipadi śuklatrayodaśyāṃ ca naraṃ gṛhṇanti| śuklatrayodaśyāṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ ca dānavā grahā gṛhṇanti| gandharvāśca- turdaśyāṃ dvādaśyāṃ ca| sarpāstu pañcamyām| śuklapakṣasya saptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣā gṛhṇanti| śuklāṣṭamyādiṣu brahmarākṣasā gṛhṇanti| rakṣaḥpiśācādayaḥ kṛṣṇapakṣe navamīdvādaśyoḥ parvasu ca gṛhṇanti| daśamyādiṣu pitaro gṛhṇanti| apare-anuktā guruvṛddhādayaḥ, aṣṭamīnavamyorgṛhṇanti| pūrvākteṣveva tithiṣu prāyeṇa(yaḥ)-bāhulyena, grahaṇakālaṃ sandhyāsu-parvādiṣu, jānīyāt
phullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭimakopanam| alpavāksvedaviṇmūtraṃ bhojanānabhilāṣiṇam||13|| devadvijātiparamaṃ śuciṃ saṃskṛtavādinam| mīlayantaṃ cirānnetre surabhiṃ varadāyinam||14|| śuklamālyāmbarasaricchailoccabhavanapriyam| anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||15||
Sa. phullapadmopamamukhamityādi devagrahagṛhītaṃ vidyāt|
jihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam| nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam||16|| rudraḥ skando viśākho'hamindro'hamiti vādinam| surāmāṃsaruciṃ vidyāt daityagrahagṛhītakam||17||
Sa. jihmadṛṣṭimityādilakṣaṇalakṣitaṃ daityavaśīkṛtaṃ vidyāt|
svācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam| snānodyānaruciṃ raktavastramālyānulepanam||18|| śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet| -------------------------------------------------|19|
Sa. svācāramityādilakṣaṇalakṣitaṃ gandharveṇa gṛhītaṃ vidyāt
-------------------------------------------------| raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam||19|| śvasantamaniśaṃ hihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham| priyadugdhaguḍasnānamadhovadanaśāyinam||20|| uragādhiṣṭhitaṃ vidyāttrasyāntaṃ cātapatrataḥ| -------------------------------------------------|21|
Sa. raktākṣamityādilakṣaṇaṃ chatrācca trasyantaṃ sarpādhiṣṭhitaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| viplutatrastaraktāṃkṣaṃ śubhagandhaṃ sutejasam||21|| priyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam| matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinamavyatham||22|| calitāgrakaraṃ kasmai kiṃ dadāmīti vādinam| rahasyabhāṣiṇaṃ vaidyadvijātiparibhāvinam||23|| alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyādyakṣagṛhītakam| -------------------------------------------------|24|
Sa. viplutatrastaraktākṣamityādilakṣaṇaṃ yakṣagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| hāsyanṛtyapriyaṃ raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam||24|| ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam| ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyairghnantaṃ bhoḥśabdavādinam||25|| śāstravedapaṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ| -------------------------------------------------|26|
Sa. hāsyanṛtyapriyamityādilakṣaṇaṃ brahmarākṣasagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| sakrodhadṛṣṭiṃ bhṛkuṭimudvahantaṃ sasaṃbhramam||26|| praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam| annādvinā'pi balinaṃ naṣṭanidraṃ niśācaram||27|| nirlajjamaśuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam| roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam||28|| dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vā''lihānaṃ daśanacchadau| hasantamannakāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet||29||
Sa. sakrodhadṛṣṭimityādilakṣaṇaṃ rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet|
avasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam| ucchiṣṭanṛtyagāndharvahāsamadyāmiṣapriyam||30|| nirbhartsanāddīnamukhaṃ rudantamanimittataḥ| nakhairlikhantamātmānaṃ rūkṣadhvastavapuḥsvaram||31|| āvedayantaṃ duḥkhāni sambaddhābaddhabhāṣiṇam| naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam||32|| rathyācailaparīdhānaṃ tṛṇamālāvibhūṣaṇam| ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṅkarakūṭakam||33|| bahvāśinaṃ piśācena vijānīyādadhiṣṭhitam| -------------------------------------------------|34|
Sa. avasthacittamityādilakṣaṇaṃ piśācagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| pretākṛtikriyāgandhaṃ bhītamāhāravidviṣam||34|| tṛṇacchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naramādiśet| -------------------------------------------------|35|
Sa. pretākṛtikriyāgandhamityādilakṣaṇaṃ pretagṛhītaṃ naraṃ vidyāt
-------------------------------------------------| bahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambitayāyinam||35|| śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet| -------------------------------------------------|36|
Sa. bahupralāpādilakṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet|
-------------------------------------------------| gṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi bhramantaṃ cīravāsasam||36|| nagnaṃ dhāvantamuttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam| śmaśānaśūnyāyatanarathyaikadrumasevinam||37|| tilānnamadyamāṃseṣu satataṃ saktalocanam| niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca||38||
Sa. gṛhītvā kāṣṭhamityādilakṣaṇaṃ tathā paruṣāṇi bhāṣamāṇaṃ niṣādagṛhītaṃ vidyāt|
yācantamudakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam| ugravākyaṃ ca jānīyānnaramaukiraṇārditam||39||
Sa. yācantamudakamityādilakṣaṇamaukiraṇārditaṃ vidyāt
gandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam| bahunidraṃ ca jānīyādvetālena vaśīkṛtam||40||
Sa. gandhamālyaratimityādilakṣaṇaṃ vetālagṛhītaṃ vidyāt|
aprasannadṛśaṃ dīnavadanaṃ śuṣkatālukam| calannayanapakṣmāṇaṃ nidrāluṃ mandapāvakam||41|| apasavyaparīdhānaṃ tilamāṃsaguḍapriyam| skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam||42||
Sa. aprasannadṛśamityādilakṣaṇaṃ pitṛgrahagṛhītaṃ vidyāt|
guruvṛddharṣisiddhābhiśāpacintānurūpataḥ| vyāhārāhāraceṣṭābhiryathāsvaṃ tadgrahaṃ vadet||43||
Sa. gurvādīnāṃ śāpacintānurūpavacanādibhiryathāyogaṃ tadgrahaṃ vidyāt|
kumāravṛdānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam| asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta vijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. sarvagrahagṛhītaṃ tyajet| kīdṛśam ? kumārasamūhenānuyātaṃ, tathā nagnamuddhatakeśaṃ, tathā'svasthacittaṃ, tathā dīrghakālānuvartinaṃ ceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūtavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||