5. bhūtapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
athāto bhūtapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. bhūtagrahavijñānādanantaraṃ bhūtasya pratiṣedhaṃ-cikitsitaṃ, ucyate| nanu, nidānacikitsitapadābhyāṃ prasiddhatarābhyāṃ pūrvavatkimitīdaṃ tantrakṛtā nopanibaddham ? iti keciccodyamacūcudan| tān sañcakṣmahe| śāstrakārasyāsyedṛśī pratijñā,-sūtraśārīranidāna cikitsitakalpottarākhyaiḥ ṣaḍbhiḥ sthānaistantramidamabhidheyamiti| tadevaṃ yadyuttare sthāne'pi kiñcinnidānacikitsitapadābhyāmabhidhīyate, tataḥ ṣaṭsthānakamidaṃ tantramiti pratijñāṃ vyāhanyāt| tasmādayaṃ viracanāprakāraviśeṣaḥ kṛtaḥ|
bhūtaṃ jayedahiṃsecchaṃ japahomabalivrataiḥ| tapaḥśīlasamādhānadānajñānadayādibhiḥ||1||
Sa. ahiṃsākāmaṃ bhūtaṃ japādibhirjayet|
hiṅguvyoṣālanepālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ| ajalomī sagolomī bhūtakeśī vacā latā||2|| kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ kāṇavikāṇike| vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi||3|| srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham| kharāśvaśvāviduṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt||4|| dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasattvataḥ| carmapittadvijanakhā varge'smin sādhayedghṛtam||5|| purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ| abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane||6|| ebhiśca guṭikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane| pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane||7|| prayogo'yaṃ grahonmādān sāpasmārāñśamaṃ nayet| --------------------------------------------------|8|
Sa. hiṅgvādaya auṣadham| ālaṃ-haritālam| nepālī- kastūrikā| jaṭā-jaṭāmāṃsī| ajalomī-śvetadūrvā| golomī-dūrvā| latā-priyaṅguḥ| kukkuṭī-śitivārakaḥ| sarpagandhākhyā-nākulī| kāṇaviṣā(kā)ṇike-kākolīkṣīrakākolyau| śṛṅgī-ativiṣā| mohanavallī-vandākaḥ| anyadapi rakṣoghnaṃ guggulvādikamauṣadham| tathā gardabhaturaṅgādibhyaścarmādayaḥ| sāmudrasattvato-jaladhijantoḥ| tadetasmin hiṅgvādivarge, ghṛtaṃ purāṇamathavā navaṃ tailaṃ pacet-sādhayet| tacca-ghṛtaṃ tailaṃ vā, siddhaṃ pāne nasye'bhyaṅge ca prayojyam| eṣāṃ dravyāṇāṃ ca cūrṇaṃ dhūpane prayojyam| ebhiścūrṇairguṭikāmañjane'vapīḍane ca yuñjyāt| eteṣāṃ ca dravyāṇāṃ kalkaṃ pralepe kvāthaṃ pariṣecane ca yuñjyāt| ayaṃ prayogo grahādīn śamayet|
-----------------------------------------------| gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān||8|| godhānakulamārjārajhaṣapittaprapeṣitān| nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān||9||
Sa. hastipippalyādīni(n) godhādipittapiṣṭāni(n) nasyābhyaṅgasekeṣu grahāpahān kuryāt| mūlaṃ-puṣkaramūlam| jhaṣo jalacarabhedaḥ|
siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam| mañjiṣṭhā śvetakaṭabhī varā śvetā'drikarṇikā||10|| nimbasya patraṃ bījaṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ| surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe||11|| siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam| grahān sarvānnihantyāśu viśeṣādāsurān grahān||12|| kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpma ca| -----------------------------------------------|13|
Sa. sarṣapādi gomūtre caturguṇe sarpiḥ siddhaṃ siddhārthakasaṃjñaṃ pāne nasye ca yojitaṃ sarvān grahān drāk nāśayati| viśeṣeṇāsuragrahān kṛtyādīṃśca| śvetakaṭabhī-śvetaguñjā| śvetā'drikarṇikā-śuklā girikarṇikā|
-----------------------------------------------| ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito'gadaḥ||13|| pānanasyāñjanālepasnānoddharṣaṇayojitaḥ| guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt||14||
Sa. ebhireva dravyaiśchāgamūtreṇa kalpito'gadaḥ pānādiṣu yojito guṇaiḥ pūrveṇa tulya ukto rājadvāre ca siddhikaraḥ syāt|
siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā- niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandaḥ| bījaṃ karañjāt, kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt||15|| samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca| bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt||16|| duṣṭavraṇonmādatamoniśāndhā- nudbandhakān vārinimagnadehān| digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ- ste sādhayantyañjananasyalepaiḥ||17||
Sa. siddhārthakādi bastamūtreṇa subhāvitaṃ gavyena pittena guḍān-guḍakān, kuryāt| te ca-guḍakāḥ, añjananasyalepairduṣṭavraṇādīn sādhayanti| upajātivṛtte indravajrā ca|
kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka- tvaṅmāṃsīvṛṣadaṃśaviṭtuṣavacākeśāhinirmokakaiḥ| nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param||18||
Sa. kārpāsāsthyādibhiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ skandādighnaṃ paraṃ syāt| nirmālyaṃ-mahādevasambandhi| vṛṣadaṃśaviṭ-mārjāraviṣṭhā| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|
trikaṭukadalakuṅkumagranthikakṣārasiṃhī- niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā- tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ| dadhitagaramadhūkasārapriyāhvāviṣākhyā- viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitairghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśasiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastad grahaghnaṃ param||19||
Sa. trikaṭukādibhiḥ kalkitaiḥ purāṇaṃ sarpiraśeṣamūtrāṇāṃ- gomūtrādīnāṃ, aṃśaiḥ bhāgaiḥ, siddhaṃ bhūtarāvasaṃjñaṃ matam| tat pāne(nataḥ) paraṃ grahaghnaṃ syāt| dalaṃ-tamālapatram| siddhārthayugmaṃ-pītakṛṣṇabhedena| tutthaṃ-karpārikātuttham| śakrāhvayāḥ-indrayavāḥ| sitalaśunaṃ-śuklarasonam| priyāhvā-kaṅguṇikā| viṣākhyā-ativiṣā| viṣā-kākolī| "prathamaka iha daṇḍakaścaṇḍavṛṣṭiprayāto nadvayānāpyanāpyaraiḥ saptabhiḥ| pratipadamiha vṛddhirephavṛddhyā syurarṇārṇavavyālabīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ||
natamadhukarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā- pāṭalīhiṅgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇī- badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukṛmighnājagandhā- marāṅkollakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ| gadaśukatarupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhā- gnibilvaiḥ samaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtaṃ vidhivinihitamāśu sarvaiḥ kramairyojitaṃ hanti sarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam||20||
Sa. natādibhirmūtravargeṇa-gomūtrādimūtrakadambakena, sarpiḥ pakvaṃ vidhivinihitaṃ sarvaiḥ kramaiḥ-abhyaṅgapānanasyādibhiḥ, yojitaṃ śīghraṃ sarvān grahādīn hanti| etacca mahābhūtarāvasaṃjñaṃ ghṛtam| daṇḍako vyālākhyaḥ|
grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||21||
Sa. yeṣu dineṣu grahā gṛhṇanti teṣu dineṣu teṣāṃ grahāṇāṃ viśeṣeṇa balihomādīn bhiṣak prayuñjīta|
snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca| rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā||22||
Sa. snānavastrādi yadyebhyo grahebhyo rocate tattebhyastasmin dine dadyāt|
ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam||23||
Sa. tathā ratnādīni tathā bījāni-yavādīni, madhusarpiṣī sarve ca bhakṣyāḥ sarveṣāṃ grahāṇām| ityayaṃ sāmānyo vidhiḥ|
surarṣiguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye| diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharedbalim||24|| paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare| gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim||25|| pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe| yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame||26|| catuṣpathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca| rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām||27|| śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite| -----------------------------------------------|28|
Sa. surādibhyaḥ pañcabhyaḥ surālaye baliṃ dadyāt| tatrāpi devāyottarasyāṃ balimupaharet| daityabhūtāya paścimāyāṃ diśicatvare balimupaharet| gavāṃ pathi vastrābharaṇasahitaṃ baliṃ gandharvāyopaharet| pitṛnāgagrahebhyo nadyāṃ baliṃ dadyāt| nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇadeśe baliṃ dadyāt| yakṣāya yakṣaprāsāde athavā saritoḥ-nadyoḥ, samāgame balimupaharet| rākṣasaśabdeneha brahmarākṣaso gṛhyate| rākṣasāya catuṣpathe bhayānakeṣu vaneṣu ca baliṃ dadyāt| dakṣiṇasyāṃ tu diśi rākṣasānāṃ baliṃ dadyāt| pūrvasyāṃ diśi brahmarakṣasām| śūnyālaye paścimāṃ diśamāsthite piśācāya baliṃ dadyāt|
-----------------------------------------------| śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam||28|| dadhi chatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate| hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ||29|| caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam||30||
Sa. śuciśuklamālyādikaṃ ca devānāṃ baliriṣyate| hiṃgvādibhirardhapalikaiḥ sarpiḥprasthaṃ caturguṇe gomūtre vipācayet| tatpānādibhirdevagrahavimokṣaṇaṃ syāt|
nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā| -----------------------------------------------|31|
Sa. vacāhiṅgulaśunaṃ chāgamūtreṇa nasyamañjanaṃ ca dadyāt|
-----------------------------------------------| daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ||31||
Sa. daityagrahe balirbahūni phalāni yasmin, tathośīrakamalotpalairyukto deyaḥ|
nāgānāṃ sumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ| paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ||32|| vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ| śvetapatraṃ ca rodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ||33|| śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam| -----------------------------------------------|34|
Sa. nāgānāṃ sumanolājādibhirbalirdeyaḥ| śvetapatrādayaḥ śītalajalapiṣṭā nasye'ñjane ca hitāḥ| śvetapatraṃ śukla puṇḍarīkam|
-----------------------------------------------| yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu||34|| devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam| hiraṇyaṃ ca baliryojyo------------------------|35|
Sa. yakṣāṇāṃ kṣīrādibhirbaliryojyaḥ|
-----------------------------------------------| -------------------------mūtrājyakṣīramekataḥ||35|| siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam| -----------------------------------------------|36|
Sa. gomūtrakṣīraghṛtaṃ tulyapramāṇamekasmin pakvaṃ nasyābhyañjanayorhitam|
---------------------------------------------------| haritakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā||36|| nimbapatram ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam| ---------------------------------------------------|37|
Sa. harītakyādi chāgamūtreṇa piṣṭaṃ nāvanāñjane hitam|
---------------------------------------------------| brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam||37|| toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam| ---------------------------------------------------||38||
Sa. pakvaṃ yavānāmāḍhakaṃ-pātraṃ, pūrṇaṃ jalakumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ pralepanamiti brahmarākṣasāya baliṃ dadyāt| yavānāṃ pūrṇaṃ siddhamāḍhakaṃ-pakvapātraṃ, yavaiḥ pūrṇaṃ pakvapātramityarthaḥ| pūraṇārthe'traṣaṣṭhī| āḍhakaśabdo'tra pātravācako na tu mānavācakaḥ| pakvapātraṃ-pakvaśarāvamiti
---------------------------------------------------| naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca||41|| tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam| hiṃgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam||42|| nāvanāñjanayoryojyo bastamūtrayuto'gadaḥ| ---------------------------------------------------|43|
Sa. naktamālādikaṃ bastamūtreṇa yutamagado nasyābhyañjanayoryojyaḥ|
---------------------------------------------------| ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe||43|| rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------------|44|
Sa. ebhireva dravyairghṛtaṃ gomūtre caturguṇe siddhaṃ pānādibhī rakṣograhanivāraṇaṃ syāt|
---------------------------------------------------| piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi||44|| mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam| ---------------------------------------------------|45|
Sa. piśācānāṃ sīdhvādibhirbalirdeyaḥ|
---------------------------------------------------| haridrādvayamañjiṣṭhāmiśisaindhavanāgaram||45|| hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalā vacā| pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam||46|| gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam| ---------------------------------------------------|47|
Sa. haridrādvayādibhirgomūtrapādikaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ pānābhyañjanayorhitam|
---------------------------------------------------| bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam||47||
Sa. bastāmbupiṣṭairetaireva dravyairnasyamañjanaṃ ca hitamuktam|
devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet| sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet||48||
Sa. devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi na yojayet| mṛdu sarpiṣpānādikamauṣadhamatra yojyam|
ṛte piśācātsarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret| savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ||49||
Sa. sarveṣu ca graheṣu piśācamantareṇa pratikūlaṃ nācaret| te hi devādayo mahaujasaḥ pratikūlācaraṇāt kruddhāḥ santaḥ vaidyasahitamāturaṃ ghnanti|
īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam| sarvavyādhicikitsāṃ ca japan sarvagrahān jayet||50|| tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam| ---------------------------------------------------|51|
Sa. īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitaṃ tathā sarvavyādhicikitsitamityādi japan sarvān grahānunmādādīṃśca parākaroti|
---------------------------------------------------| mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śuciṃ taṃ śrāvayetsadā||51||
Sa. māyurīṃ mahāvidyāṃ taṃ-grahagṛhītaṃ, śuciṃ santaṃ satataṃ śrāvayet|
bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān| japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati||52||
Sa. tathā sthāṇuṃ bhūtādhipaṃ pūjayet| tathā tasya gaṇān pramathasaṃjñān pūjayet grahān parākaroti| | siddhāṃśca tanmantrān japan sarvān
yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate'dhyāyayorhitam| yaccoktamiha tatsarvaṃ prayuñjīta parasparam||53|| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhūtapratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
Sa. yadapynantarayoradhyāyayoḥ-unmādāpasmārapratiṣedhākhyayoḥ, vakṣyati-bhaṇiṣyati, taccātra hitam| yacca,[iha-]asminnadhyāye, devagrahādīnāṃ pṛthak cikitsitaṃ kathitaṃ tadapi parasparaṃ grahāṇāṃ prayuñjīteti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta- pratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5|| ā raṃ-dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātu pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro vaktvyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 5183)- "toyakṣīrekṣutailānaṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti| ā raṃ-tatrādou toyavargaḥ| tattoyaṃ dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ kāraṃ touṣāraṃ haimaṃ ca| dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam| hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvebhyo'pi viralam| acyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam| mṛṣṭam-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam| amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ meghairānītam| nabhaso bhRaṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbvati sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti| devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate| bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"endramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam, anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat " iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādou hitam, ahitamaśucyādou| tatrāpi kūpādou hitam, ahitaṃ ṣalvalādou| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam, ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrou| tatrāpi bhuktasya madhye hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam| ā raṃ-gāṅgaṃ lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam| rājate-roupyapātre| aklinnaṇ-sikthaprakledarahitam| avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 4517)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā tadā patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham| ā raṃ-sāmudraṃ lakṣayati-anyathā sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhayati-tanneti| tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gaṅgāvadbhavati" iti| ā raṃ-divyapānaṃ vidhatte-endramiti| endraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam| haimamṛnmayayātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti| avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam| āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ| pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ|