athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. bhūtapratiṣedhādanantaramunmādāpasmārapratiṣedha ucyate, cikitsāsāmānyāt| tatrāpyapasmārādunmādasya pūrvamupanyāso bahuvaktavyatvādityāha- unmādasya pratiṣedha-cikitsitaṃ, bhaṇiṣyāmaḥ|
unmādāḥ ṣaṭ pṛthagdoṣanicayādhiviṣodbhavāḥ| ----------------------------------------------|1|
Sa. pratyekaṃ doṣaistrayaḥ sānnipātika ādhijo viṣajaśceti|
----------------------------------------------| unmādo nāma manaso doṣairunmārgagairmadaḥ||1||
Sa. unmādo doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, unmārgagaiḥ-apathaprasthitaiḥ, manaso yo madaḥ sa unmādo nāma roga ucyate|
adhunā vistareṇotpattikramamunmādānāmāha ---- śārīramānasairduṣṭairahitādannapānataḥ| vikṛtāsātmyasamalādviṣamādupayogataḥ||2|| viṣaṇṇasyālpasattvasya vyādhivegasamudgamāt| kṣīṇasya ceṣṭāvaiṣamyāt pūjyapūjāvyatikramāt||3|| ādhibhiścittavibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca| ebhirhi hīnasattvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ||4|| dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hatva mārgān manovahān| unmādaṃ kurvate, tena dhīvijñānasmṛtibhramāt||5|| deho duḥkhasukhabhraṣṭo bhraṣṭasārathivadrathaḥ| bhramatyacintitārambhaḥ-------------------------|6|
Sa. śārīramānasairdoṣairduṣṭairyāvadupaviṣeṇa ceti| ebhiḥ-amībhirhetubhiḥ, doṣā hṛdaye pradūṣitāḥ santo hīnasattvasya puṃso buddheḥ kāluṣyaṃ kṛtvā tathā cittavahāni srotāṃsi hatvonmādaṃ kurvate| tena-unmādena, deho buddhibhramānnaṣṭasukhaduḥkho bhraṣṭasārathiriva ratho bhramati| acintitaḥ-anirūpitakriyaḥ, ārambhaḥ-udyamo, yasya sa evam|
iti sāmānyalakṣaṇamunmādasyoktvā pavanādijasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha ---- ----------------------------------------------| ----------------------tatra vātātkṛśāṅgatā||6|| asthāne rodanākrośahasitasmitanartanam| gītavāditravāgaṅgavikṣepāsphoṭanāni ca||7|| asāmnā veṇuvīṇādiśabdānukaraṇaṃ muhuḥ| āsyātphenāgamo'jasramaṭanaṃ bahubhāṣitā||8|| alaṅkāro'nalaṅkārairayānairgamanodyamaḥ| gṛddhirabhyavahāryeṣu tallābhe cāvamānatā||9|| utpiṇḍitāruṇākṣitvaṃ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ| ----------------------------------------------|10|
Sa. vātādunmāde sati kṛśāṅgādilakṣaṇaṃ ca jīrṇe cānne gadodbhava ityantam| asthāne-aprasaṅge, rodanādīni| asāmnā auddhatyena, punaḥpunaḥ veṇuvīṇādivādyasyānukaraṇam|
----------------------------------------------| pittātsantarjanaṃ krodho muṣṭiloṣṭādyabhidravaḥ||10|| śītacchāyodakākāṅkṣā nagnatvaṃ pītavarṇatā| asatyajvalanajvālātārakādīpadarśanam||11||
Sa. pittādunmāde sati santarjanakrodhādayaḥ syuḥ| asatyānāṃ jvalanādīnāṃ darśanam|
kaphādarocakaśchardiralpehāhāravākyatā| strīkāmatā rahaḥprītirlālāsiṅghāṇakasrutiḥ||12|| baibhatsyaṃ śaucavidveṣo nidrā śvayathurānane| unmādo balavān rātrau bhuktamātre ca jāyate||13||
Sa. kaphādunmāde satyarocakādayaḥ syuḥ| tathā rātrau balavān sadyo bhukte ca syāt|
sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam| unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak parivarjayet||14||
Sa. āyatanāni-nimittāni, saṃsthānāni-liṅgāni, sarvāṇi tridoṣaviṣayāṇyāyatanāni saṃsthānāni ca yasmin sannipāte| tadātmakaṃ-tridoṣottham, unmādaṃ dāruṇaṃ-māraṇātmakaṃ, vidyāt| taṃ-unmādaṃ, nopakramet|
atha cittajamunmādaṃ vakti ---- dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān| pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate||15|| rodityakasmānmriyate tadguṇān bahu manyate| śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate||16||
Sa. dhanādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavānunmādaḥ syāt| tena pāṇḍvādikaḥ sannidamidaṃ karoti| tathā śokakhinnacetāḥ san dhyāyan jāgaraṇaśīlo viceṣṭate|
viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyābalendriyaḥ| vegāntare'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet||17||
Sa. viṣeṇonmāde śyāvavadanaḥ syāt| taṃ varjayet-nopakramet|
athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet| pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||18||
Sa. athedṛśyunmādalakṣaṇe'vagate sati pavanajo ya unmādastasmin snehapānaṃ pūrvaṃ kārayet| āvṛtavartmani tvanile sasnehaṃ mṛdu śodhanaṃ pūrvaṃ snehapānāt kārayet|
kaphapittabhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| sasnigdhasvinnasya bastiṃ ca śirasaḥ savirecanam||19|| tathā'sya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ| ----------------------------------------------|20|
Sa. kaphabhave pittabhave conmāde snigdhasvinnasya narasya yathāsaṅkhyaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca kārayet| apiśabdānna kevalaṃ pavanajesnehapānamādau, yāvat kaphapittotthe'pi kāryamiti gamayati| tathā ca muniḥ(?)-"unmādaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret|" iti| bastiṃ śirasaḥ savirecanaṃ triṣvapyunmādeṣu kārayet| tathā ca-evaṃ, śuddhaśarīrasya sato manaḥ prasīdati|
----------------------------------------------| itthamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam||20|| harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam| abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ||21|| yuñjyāttāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ| ----------------------------------------------|22|
Sa. evamapyupakrānta unmāde'syānubandhe sati tīkṣṇaṃ nāvanāñjanaṃ yuñjyāt, harṣaṇādi ca| kutaḥ ? yasmādetāni kṛtāni śuddhadehasya cittaṃ prakṛtiṃ prāpayanti|
----------------------------------------------| hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam||22|| siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranutparam| ----------------------------------------------|23|
Sa. hiṅgvādibhirdvipalikairghṛtasyāḍhakaṃ gomūtreṇa saha pacet| taccopayuktaṃ paramamunmādādijit|
----------------------------------------------| dvau prasthau svarasād brāhayā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam||23|| vyoṣaśyāmātrivṛddantīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ| sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ||24|| palavṛddhyā prayuñjīta paraṃ mātrā catuṣpalam| unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam||25|| vāksvarasmṛtimedhākṛd dhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam| ----------------------------------------------|26|
Sa. brāhmīsvarasātprasthadvayaṃ ghṛtasya prasthaṃ vyoṣādibhiḥ kārṣikai rajīkṛtaiḥ pakvaṃ palavṛddhyā-palaṃ prathame'hni dvipalaṃ dvitīye'hni tripalaṃ tṛtīye'hni catuṣpalaṃ caturthe'hne tataḥ paraṃ catuṣpalamityevaṃ, prayuñjīta| tacconmādādijidvandhyāsutapradaṃ vāgādikṛcchivaṃ ca brāhmīghṛtaṃ smṛtam|
----------------------------------------------| varāviśālābhadrailādevadārvelavālukaiḥ||26|| dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ| bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ||27|| vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ| sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||28|| prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārapāpmasu| pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mohe mehe gare jvare||29|| aretasyaprajasi vā daivopahatacetasi| amedhasi skhaladvāci smṛtikāme'lpapāvake||30|| balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca||31||
Sa. varādibhiḥ karṣapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet| taccopayuktaṃ bhūtagrahādiṣu śreṣṭhaṃ balyādiguṇaṃ ca| kalyāṇakākhyametatsarpiḥ puṃsavaneṣu ca varam| atra ca bhadrailā-sthūlailā|
ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim| rase tasmin pacetsarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam||32|| vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| śūrpaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param||33|| bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ| ----------------------------------------------|34|
Sa. ebhyo-varādibhyo, madhyādādyāni sapta hitvā, dvisārivādīnyekaviṃśatiṃ jale ṣoḍaśaguṇe snehāpekṣayā pacedyāvatsnehāccaturguṇaḥ kvāthaḥ| tasmin snehacaturguṇe rase sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇaṃ vīrādibhiḥ snehakvathitaiḥ pādikaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet| etanmahākalyāṇakaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvasmāt-kalyāṇakāt, guṇairatiriktam| atra dvisārivādināṃ pāṭhādevaikaviṃśatitvaṃ cet atadguṇasaṃvijñāno'yaṃ bahuvrīhiriti kasyacid bhrāntiḥ syāt| evaṃ ca sārivādidvayasya grahaṇaṃ na prāpnuyādityekaviṃśatigrahaṇam
----------------------------------------------| jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā||34|| trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī| vayaḥsthā śūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā||35|| mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulīdvayam| kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam||36|| siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam| mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam||37|| buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānaṃ cāṅgavardhanam| ----------------------------------------------|38|
Sa. jaṭilādibhirghṛtaṃ pakvaṃ cāturthikādināśanam| jaṭilāmāṃsī| pūtanā-harītakī| keśī-gandhamāṃsī| caraṭī-padmacāriṇī| markaṭī-kapikacchūḥ| jayā-araṇikā| vīrā-kākolī| corakaḥ-caṇḍā| vayaḥsthā-dhātrī| śūkarī-vṛddhadārukaḥ| chatrā-dhānyakam| aticchatrā-śatapuṣpā| palaṅkaṣā-lākṣā| mahāpuruṣadantā-śatāvarī| kāyasthā-kṣīrakākolī| nākulīdvayaṃ-sarpākṣī sarpasugandhā ca| mahāpaiśācakasaṃjñaṃ cāturthikādināśanam| tathā'mṛtatulyaṃ mahāguṇatvāt| buddhyādikaṃ śiśūnāṃ ca saṃvardhayati|
----------------------------------------------| brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām||38|| rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām| jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm||39|| kāṅkṣīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā| vartirnasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī||40||
Sa. brāhmyādibhirgajamūtrapiṣṭā vartiśchāyāyāṃ viśoṣitā nasyādibhirunmādahṛt| viṣaghnā-ativiṣā| viśalyā-lāṅgalī| nāgavinnā-nāgadantī| kāṅkṣī-saurāṣṭrikā|
avapīḍāśca vividhāḥ sarṣāpāḥ snehasaṃyutāḥ| kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ||41|| sahiṅgustīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ| ----------------------------------------------|42|
Sa. sa-"kalkādyairavapīḍastu" (hṛ.sū.a. 20/7) iti kathito'vapīḍaḥ| te'vapīḍāḥ sarṣapatailayutā hitāḥ| abhyaṅgaśca sarṣapatailena| tathā'sya tadrajaḥ-sarṣapacūrṇaṃ, ghrāṇe dhmāpayet| tathā sūtrasthānoktastīkṣṇo dhūmo (a. 21/17) hiṅgunā saha hitaḥ|
----------------------------------------------| śṛgālaśalyakolūkajalaukāvṛṣabastajaiḥ||42|| mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret| dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam||43||
Sa. śṛgālādimūtrādibhirdhūpādikamācaret| atra jalaukācarmacaṭikā|
dhūpayetsatataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaśleṣmātmake prāyaḥ------------------------|44|
Sa. enaṃ-conmādinaṃ, punaḥpunaśca gomatsyādibhiḥ suṣṭhu pūtiṃgandhibhirdhūpayet| vātaśleṣmātmake bāhulyenaiṣa upakramaḥ|
----------------------------------------------------| -----------------------------paittike tu praśasyate||44|| tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ| śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca||45||
Sa. paittike tūnmāde tiktakaṃ sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate| tathā miśrako-yamakaḥ snehaḥ, praśasyate| tathā śiśirāṇi madhurāṇyannapānāni laghūni ca śasyante|
vidhyecchirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā| nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt||46||
Sa. tathā śirāvyadhavidhyuktāṃ śirāṃ vidhyet| meduramāṃsasya tṛptaṃ nivāte svāpayecca| evaṃ kṛte sati mativibhramāt mucyate|
prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā| āśvāsayetsuhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ||47|| bṛyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape||48|| kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet| kaśābhistāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre viniḥkṣipet||49|| athavā vītaśastrāśmajane saṃtamase gṛhe| sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam||50|| (trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ| ) athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| bhāpayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||51|| dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||52||
Sa. athavā jalavarjite kūpe prakṣipya kṣudhā śoṣayet| athavā taṃ-unmādavantaṃ, suhṛt dharmārthayutairvākyairāśvāsayet-sāntvayet| athavā'sya putrādervināśaṃ-vighātaṃ, taṃ brūyāt| adbhutāni vā taṃ darśayet| athavā kaṭutailenābhyaktaṃ badhvā tamuttānaṃ kṛtvā''tape nyaset| kapikacchvā, athavā taptairlohādibhiḥ| athavā carmakaśābhirahatya baddhaṃ santamavaṭe viniḥkṣipet| śastrādivarjite tvagāre('ndhakāre) bhavane vā badhvā vinikṣipet| nanu ca, ekasya śūnyagṛhe sthitirunmādasya nidānamuktam| yacca yasya nidānaṃ tadeva tasya kathaṃ cikitsitaṃ syāt ? naiṣadoṣaḥ| tadarthakāribheṣajatvāt| tadarthakāriṇi hi bheṣajeyadeva nidānaṃ tadevauṣadham| yathā,-tucchadagdhe'gnipratapanam, madātyaye madyapānamiti| tadvadihāpyavagantavyam| athavā samutpāṭitadaṃṣṭreṇa sarpeṇa bhāpayet, dāntairgajādibhirvā| rājapuruṣā bahirnītvā taṃ suṣṭu yantritaṃ kṛtvā rājājñayā tarjayanto vadhena bhāpayeyuḥ| yato dehaduḥkhabhayebhyaḥ sakāśāt paraṃ-atiśayena, prāṇabhayaṃ matam| tena-bhayena, itaścetaścittaṃ viplutamunmādinaḥ śamameti|
siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā| ----------------------------------------------|53|
Sa. iyaṃ kriyā deśādyapekṣayā siddhā prayojanīyā
----------------------------------------------| iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate||53|| tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|54|
Sa. iṣṭadravyavināśād yasya mānasamupahanyate tasya tatsadṛśā-tulyā, prāptiḥ kāryā| tathā sāntvanaiścāśvāsanaiśca śamamunmādinaṃ nayet|
----------------------------------------------| kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān||54|| parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|55|
Sa. kāmādijānunmādān anyonyapratikṣairebhireva-kāmādibhiḥ, śamaṃ nayet|
----------------------------------------------| bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim||55|| yadyunmāde tataḥ kuryādbhūtanirdiṣṭamauṣadham| ----------------------------------------------|56|
Sa. bhūtaiḥ-devādibhiḥ pūrvoktaiḥ, anubandhaḥ-anuṣaṅgaḥ, tamanantarokta āgantāvunmāde yadīkṣeta tato bhūtapratiṣedhoktamauṣadhaṃ kuryāt| nanu, kathamīkṣaṇaṃ kartuṃ śakyate ? iti viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-proktaliṅgādhikākṛtimiti| proktāni pūrvaṃ ṣaḍvidhasyonmādasya yāni liṅgāni tebhyo'dhikā''kṛtiḥ-lakṣaṇaṃ, yasya-bhūtānubandhasya, taṃ tathāvidham|
----------------------------------------------| baliṃ ca dadyātpalalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām||56|| snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān| pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyamāsavam||57|| atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca||58||
Sa. tathā'tra bhūtānubandhe palalayāvakādi ca yāvat puṣpāṇi sahacarasya ceti baliṃ dadyāt| kva ? catuṣpathe, tathā gotīrthe nadyorvā saṅgame|
nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavānna sa yujyate||59||
Sa. yaḥ puruṣo nivṛttamadyamāṃso hitabhojī prayataḥ śuciḥ syāt| sa sātviko nijāgantubhirunmādairna yujyate| tasmādīdṛśena bhāvyamiti bhāvaḥ|
prasāda indriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam|60| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne unmādapratiṣedho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. indriyārthānāṃ prasannatvaṃ tathābuddhyātmamanasāṃ ca, dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ ceti vigatonmādasya lakṣaṇamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne unmā- dapratiṣedho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||