7. apasmārapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
athāto'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. asmādanantaramapasmārapratiṣedha ucyate, cikitsāsāmānyāt|
smṛtyapāyo hyaposmāraḥ sa dhīsattvābhisaṃplavāt| jāyate'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ||1|| unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca||2|| tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādan vaman phenaṃ hastau pādau ca vikṣipan||3|| paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihyakṣibhruvo doṣavege'tīte vibudhyate||4|| kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate| --------------------------------------------|5|
Sa. smṛterapāyo-vināśaḥ, apasmāra ucyate| sa ca-smṛtivināśo, buddhyādivināśāccitte cintādyabhihate, tathonmādavaccittadehagatairdoṣaiḥ prakṛpitaiḥ sattve hate, hṛdaye vyāpte, tathā saṃjñāvāhiṣu srotaḥsu vyāpteṣu satsu, jāyate| tasmiṃśca jāte sati mūḍhamatiḥ san tamo-mohaṃ, viśan bībhatsāḥ-ninditāḥ, kriyāḥkurute| na tu tamo dravyaviśeṣa iha gṛhyate, tasya divā'sambhavasyāpi darśanaṃ sambhāvyata eva, rogasvabhāvāt| ata eva vakṣyati,-"paśyannasanti rūpāṇi" iti| tā eva kriyā vakti-dantānityādi yāvadvijihvākṣibhruva iti| vijihyamakṣibhruvaṃ yasya sa evam| akṣibhruvaśabdo'caturādinipātaḥ| doṣavege cātikrānte vibudhyate-prakṛtiṃ yāti| kālāntaraiṇa saḥ-apasmarīm evameva-pūrvavat, karoti|
--------------------------------------------------------| apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca||5||
Sa. apasmāraścatuḥprakāraḥ| katham ? ityāha-vātādibhiḥ sannipātena ca|
rūpamutpatsyamāne'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso'kṣivaikṛtam||6|| aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipāko'rucirmūrcchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ||7|| nidrānāśo'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam| pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam||8||
Sa. asminnapasmāra udbubhūṣati sati hṛtkampādayaḥ syuḥ| gānādi syāt, tailamadyayoḥ pānaṃ syāt, tathā tayoreva-taila madyayoḥ, mehanaṃ-mūtraṇaṃ, syāt|
tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṃśca muhurmuhuḥ| apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan||9|| utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate| āvidhyati śirodantān daśatyādhmātakandharaḥ||10|| parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ| rūkṣśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate||11|| capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam| --------------------------------------------------------|12|
Sa. tatra-teṣu madhyāt, vātādapasmāre sati sphuratsakathyādikaḥ syāt|
--------------------------------------------------------| apasmarati pittena muhuḥ saṃjñā ca vindati||12|| pītaphenākṣivaktratvagāspālayati medinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ||13||
Sa. pittenāpasmāre sati punaḥpunaḥ saṃjñāṃ-cetanāṃ ca labhate| pītaphenākṣimukhatvaṃ syāt| atra ca vaktragrahaṇenaivākṣigrahaṇe siddhe'kṣigrahaṇamatiśayārtham| tathā''sphālayati medinīmityādi ca syāt|
kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam| ceṣṭā'lpā bhūyasī lālā śuklanetranakhāsyatā||14|| śuklābharūpadarśitvaṃ----------------------| --------------------------------------------------------|15|
Sa. kaphāccireṇa kālena grahaṇam| cireṇaiva vimokṣaṇaṃ syāt| śceṣṭā'lpetyādi ca|
-------------------------sarvaliṅgaṃ tu varjayet| --------------------------------------------------------|15|
Sa. sarvaliṅgamapasmāraṃ varjayet-nopakramet|
--------------------------------------------------------| athā''vṛtānāṃ dhīcittahṛtkhānāṃ prākprabodhanam||15|| tīkṣṇaiḥ kuryādiapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ| --------------------------------------------------------|16|
Sa. atha-evamapasmārasvarūpamavagamya, dhīcittahṛdayasrotasāṃ pūrvaṃ prabodhanaṃ kuryāt| kaiḥ ? vamanādibhiḥ tīkṣṇaiḥ karmabhiḥ|
--------------------------------------------------------| vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ, paittaṃ prāyo virecanaiḥ||16|| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret| --------------------------------------------------------|17|
Sa. vātikamapasmāraṃ bastiprāyairupācaret| paittaṃ virecanaprāyairupācaret| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairupācaret|
--------------------------------------------------------| sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca||17|| apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu| --------------------------------------------------------|18|
Sa. sarvataḥ-adha upariṣṭācca viśuddhasya, tathā samyagāśvāsitasya ca-kṛtapeyādyannasaṃsargikasya ca samyagāśvāsanaṃ sampadyate| tasyāpasmāriṇaḥ, apasmāraviśodhanāya vakṣyamāṇānimān yogānākarṇaya|
tānevāha ---- --------------------------------------------------------| gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ||18|| apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet| --------------------------------------------------------|19|
Sa. gomayasvarasādibhirghrutaṃ pakvamapasmārādighnaṃ pibet|
--------------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ||19|| saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm| śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ||20|| dvipalāḥ saliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite| bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ||21|| mūrvābhūtīkabhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||22|| prasthaṃ tadvad dravaiḥ pūrvaiḥ pañcaganyamidaṃ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param||23|| śophārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham| --------------------------------------------------------|24|
Sa. dvipañcamūlādīni pṛthag dvipalapramāṇāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite kvāthe bhārgyādibhiḥ karṣāśaiḥ kalkīkṛtairghṛtasya prasthaṃ tadvat pūrvaiḥ-gomayasvarasādibhirdravaiḥ, pācayet| mahadidaṃ pañcagavyaṃ paraṃ jvarādiharam, śophādighnaṃ ca| bahudravyayogāccāsya mahattvam, yathā mahākalyāṇakādeḥ|
--------------------------------------------------------| brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam||24|| purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāomajit| --------------------------------------------------------|25|
Sa. brāhmyādibhiḥ purāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ medhyamunmādādijit|
--------------------------------------------------------| tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||25|| kṣīradroṇe pacetsiddhamapasmāravimokṣaṇam| --------------------------------------------------------|26|
Sa. tailaprasthaṃ ghrutaprasthaṃ jīvaniyaiḥ rajīkṛtaiḥ palapramāṇaiḥ kṣīradroṇe pacet| tatsiddhamapasmāravimocanam|
--------------------------------------------------------| kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase||26|| kāRṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat||27||
Sa. kṣīrekṣurasayoḥ kaṃse-āḍhake, tathā kāśmaryarase'ṣṭaguṇe-aṣṭaprasthaparimāṇe, ghṛtādasyāṣṭaguṇatvam| jīvaniyaiḥkārṣikairghṛtaprasthaṃ vipācayet| tat vātapittajamapasmāraṃ śīghrameva nihanti| nanu, dvandvajasyāpasmārasyāsambhavāt kathamuktaṃ vātapittodbhavaṃ hantīti? ucyate| vātapittotthayordvayorapyapasmārayorhantītyetadihokta mityadoṣaḥ|
tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------------------|28|
Sa. tadvat-pūrvavat, kāśādikvāthe śṛtaṃ kṣīraṃ syāt|
--------------------------------------------------------| kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam||28|| yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam| --------------------------------------------------------|29|
Sa. kūṣmāṇḍasvarase'ṣṭādaśaguṇe madhuyaṣṭikākalkaṃ ghṛtaprasthaṃ pakvamapasmārajit budhdyādipradaṃ ca|
--------------------------------------------------------| kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvane paramaṃ hitam||29|| śvaśṛgālabiḍālānaṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam| --------------------------------------------------------|30|
Sa. kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nasye suṣṭru hitam, na kṛṣṇānām gavām, acintyatvātprabhāvasya| śvādīnāmapi pittaṃ hitam|
--------------------------------------------------------| godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavamapi||30|| pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate| --------------------------------------------------------|31|
Sa. godhādīnāṃ ca pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate|
--------------------------------------------------------| triphalābyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ||31|| śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ vipācitam| bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vā dhmāpayedbhiṣak||32||
Sa. triphalādibhiḥ kalkitaiśchāgamūtre caturguṇe sādhitaṃ tailaṃ nasyamunmādāpasmāriṇorhitam| cūrṇaṃ triphalādervā vaidyo nāsāyā madhye dhmāpayet|
nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet||33||
Sa. nakulādīnāṃ yathāsambhavaṃ tuṇḍādibhirapasmāriṇo dhūmaṃ (paṃ) yojayet|
śīlayettailalaśunaṃ payasa vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||34||
Sa. tathā tailalaśunaṃ śīlayet| kṣīreṇa vā śatāvarīmadyāt| brāhmīrasaṃ vā kuṣṭharasaṃ madhunā samabhyaset, vacāṃ vā|
samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ||35|| tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaren| tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamātpālayetsadā||36||
Sa. yat-yasmāt, apasmāro yugāpatprakopitaiḥ śārīramānasairdoṣairjāyate, yataścaiṣa mahāmarmāśrayaḥ, tata enaṃ-apasmāraṃ, duścikitsyaṃ rasāyanairupācaret| apasmārārtaṃ cāgnijalāderviṣamāt sada pālayet|
muktaṃ mano vikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto'sya bṛṃhayet|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne'pasmārapratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. manovikāreṇa ca muktaṃ santaṃ tvamitthaṃ kṛtavāniti na brūyāt| asya ca manaḥ kliṣṭamiṣṭairviṣayairupabṛṃhayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne'pasmāra- pratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7|| ityaṣṭāṅgahṛdaye bhūtatantraṃ tṛtīyaṃ samāptam