8. vartmarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
prādhānyāt pūrvamupanyāsa ityāha ---- athāto vartmarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. apasmārādanantaraṃ śālākyamupakramyate| yathaiva hṛdayākhyamahāmarmāśritairapasmāro janyate tathaiva murdhākhyamahāmarmāśritairūrdhvajatrūtthā rogā janyante| teṣāmapi ca madhye cakṣūrogāṇāṃ vartmani rogā vartmarogāḥ,-kṛcchronmīlādayaḥ, teṣāṃ vijñānaṃ-bodhaḥ, sa vidyate yasminniti chaḥ, tasya pūrvavalluk|
sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ| acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ||1|| śirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ| vartma sandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā||2|| rogān kuryuḥ--------------------------------------------| --------------------------------------------------------|3|
Sa. sarvaroganidāne uktāni-abhihitāni yathāyogaṃ tiktoṣaṇādīni, tairāhāravihāraiḥ prakupita malā rogān kuryuḥ| viśeṣādacakṣuṣyairāhāravihāraiḥ kupitā malāḥ prāyo-bāhulyena, pittānusāriṇastathā śirādibhiḥ karaṇabhūtābhirūrdhvaṃ jatruṇaḥ prasṛtāstathā netrasya sambandhinamavayavaṃ-vakṣyamāṇaṃ vartmādikaṃ, āśritāḥ| vartmetyādi| vāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate, vartma vā sandhiṃ vā sitaṃ vā'sitaṃ vā dṛṣṭiṃ vā sakalaṃ locanamāśritāḥ| iti sāmānyena nayanarogāṇāṃ samprāptiḥ|
----------calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam||3|| pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tat||4||
Sa. tatra-teṣu vartmādyāśriteṣu madhye, vartmāśrayāḥ sirā vāyuḥ prāpya suptotthitasya narasya vartmastambhaṃ kurute, rujayā saha| tathā paṃśupūrṇābhanayanatvaṃ kṛcchreṇonmīlanamaśru ca kurute| vimardanāt-malanācca, śamaḥ syāt| taṃ-īdṛksvarūpaṃ, kṛcchronmīlākhyaṃ netrerogaṃ vadanti|
cālayan vartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ| karotyaruṅ nimeṣo'sau---------------------|5|
Sa. vāyurvatmanī cālayan nimeṣonmeṣaṇaṃ pīḍārahitaṃ punaḥ punaḥ karoti| asau nimeṣākhyo rogo jñeyaḥ|
---------------------------------------------------------| ----------------------------------vartma yattu nimīlyate||5|| vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat| ---------------------------------------------------------|6|
Sa. yatpunarvartma vimuktasandhi tathā niśceṣṭaṃ hīnam ca nimīlyate taṃ vātahatākhyaṃ rogaṃ vadanti, 'munayaḥ' iti śeṣaḥ|
---------------------------------------------------------| kṛṣṇāḥ pittena bahvyo'ntarvartma kumbhīkabījavat||6|| ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṃjñitāḥ| ---------------------------------------------------------|7|
Sa. pittena kṛṣṇavarṇāḥ piṭikā bahvyo vartmanormadhye kumbhīkabījatulyāstathā bhinnāḥ satyaḥ punaradhmāyante, tāḥ kumbhīsaṃjñāḥ|
---------------------------------------------------------| sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam||7|| pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat| ---------------------------------------------------------|8|
Sa. pittena sadāhakledanistodaṃ tathā raktākāraṃ sparśanākṣamaṃ vartma jāyate, tat pittotkliṣṭamuśanti-kathayanti|
---------------------------------------------------------| karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāsthitam||8|| pakṣmaṇāṃ śātanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam| ---------------------------------------------------------|9|
Sa. pittaṃ pakṣmāntamāsthitaṃ kaṇḍūm dāhaṃ ca karoti| anupaścāt, pakṣmāṇāṃ śātaṃ karoti| taṃ pakṣmaśātaṃ varṇayanti|
---------------------------------------------------------| pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapabhā ghanāḥ kaphāt||9|| śophopadeharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ| ---------------------------------------------------------|10|
Sa. kaphāt piṭikāḥ sitāḥ sarṣapopamā ghanāḥ-nibiḍāḥ, śophādiyutāḥ pothakīsaṃjñāḥ|
---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat||10||
Sa. stambhādiyutaṃ vartma yad bhavet tatkaphotkliṣṭaṃ nāma|
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt| kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato'tha vā||11||
Sa. kaphāt yo granthiḥ kolamātraḥ, athavā tataḥ-tasmāt kolātkiñcidalpaḥ, pāṇḍuḥ pīḍāpākarahitaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaśca syāt, sa lagaṇākhyaḥ|
raktā raktena piṭikā tattulyapiṭikācitā| utsaṅgākhyā------------------------------|12|
Sa. raktena raktevarṇā piṭikā tattulyapiṭikairācitā utsaṅgākhyā|
---------------------------------------------------------| ------------------tathotkliṣṭaṃ rājimatsparśanākṣamam||12||
Sa. tathā-utsaṅgavat, utkliṣṭākhyaṃ vartma| tacca na piṭikārupam, kiṃ tarhi ? rājiyutaṃ sparśanākṣamaṃ ca syāt|
arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate||13||
Sa. adhikamāṃsaṃ ca vartmābhyantarasthitamarśo nāma raktena syāt| raktaṃ varṇataḥ, tathā stabdhatādiguṇaṃ syāt| tathā tatsrāvitadraktaṃ sravatyabhīkṣṇam| tat punaḥpunaschinnamapi vardhate|
madhye vā vartmano'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā| mudgamātrā'sṛjā tāmrā piṭikā'ñjananāmikā||14||
Sa. asṛjā tāmrā piṭikā mudgapramāṇā vartmano madhye'nte vā kaṇḍvādimatī sthirā cāñjananāmikā syāt|
doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam| sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat||15||
Sa. doṣaiḥ-vātādibhiḥ, bahiḥ śūnaṃ yadvartma sūkṣmaiḥ khaiḥchidraiḥ, antarācitaṃ sasrāvaṃ ca tad bisavartma, udakāntaḥsthitasacchidrabisatulyatvāt|
yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt| raktadoṣatrayotkleśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||16||
Sa. yadvartma raktotkleśāddoṣatrayotkleśācca utkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ sat, akasmāt-hetuṃ vinaiva, mlānimiyāt-śuṣkatvaṃ yāyāt, tadutkliṣṭavartma syāt|
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat| ---------------------------------------------------------|17|
Sa. raktasahitaistrimalairyadvartma śyāvaṃ rujā kledena śophena ca yuktaṃ bhavati, tacchyāvavartma|
---------------------------------------------------------| śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī||17||
Sa. śliṣṭe-ekatra saṃlagne, vartmanī kaṇḍvādiyute śliṣṭavartma nāma|
vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ| sikatāvartma-----------------------------------|18|
Sa. vartmano madhye vālikātulyāḥ piṭikāḥ kharasparśāstathā rūkṣāḥ, tat sikatāṃvartma|
---------------------------------------------------------| -----------------------kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam||18||
Sa. kardamasadṛśaṃ kṛṣṇaṃ vartma kardamākhyam|
bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ| ---------------------------------------------------------|19|
Sa. bahalaiḥ-ghanaiḥ, māṃsaiḥ savarṇaiḥ samaiḥ-na viṣamaiḥ, cīyate tadbahalaṃ nāma|
---------------------------------------------------------| kukuṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ||19|| syāttena śiśurucchranatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ| savartmaśūlapaicchilyaḥ karṇanāsākṣimardanaḥ||20||
Sa. kukūṇakaḥ śiśoreva-na mahato, jayate| yato'sau dantotpattihetuko bhavati| tena-kukūṇakena, bāla ucchūnatāmranayano vīkṣaṇākṣamastathā vartmaśūlādimān karṇādimardanaśca syāt|
pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanāṃ jāyate tathā| kharatā'ntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ||21|| kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate| uṣyate cānilādidviḍalpāhaḥ śāntiruddhṛtaiḥ||22||
Sa. pakṣmoparodhe vartmanāṃ saṅkoco bhavati| tathā kharatvamantarmukhatvaṃ ca romṇām, anyāni va romāṇi jāyante| taiścakharāntarmukhaiḥ, apūrvairvā rogasvabhāvāttīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakairiva ghṛṣṭamakṣiśūyate| uṣyate ca-sāntardāhastīvroṣmā syādityarthaḥ| tathā pavanādidviṭ, ādiśabdenānalātapau gṛhyete| stokānyahānyuddhṛtaiḥ-utpāṭitaistaistaiḥ, śāntirbhavati|
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ| tāmraḥ pakvo'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ||23||
Sa. kanīnake vartmanorbāhyataḥ kaṭhina unnato granthiralajītyucyate| kimbhūto granthiḥ ? tāmraḥ pakvaścāsrasrāvī pūyasrāvī ca| tathā muhurmuhuḥ srutaḥ sannādhmāyate|
vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| srāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||24||
Sa. vartmano'ntare māṃsapiṇḍākṛtiḥ śvayathuḥ saraktaistribhirdoṣairarbudaḥ syāt| kimbhūtaḥ śvayathuḥ ? grathito nīrujaḥ| sa ca bāhyataścalo viṣamaśca syāt|
caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------------|25|
Sa. iti-anena prakāreṇa, caturviṃśatisaṅhkhyā vartmāśrayā rogāḥ syuḥ|
---------------------------------------------------------| ādyo'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato'rśaśca varjayet||25|| pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastreṇa sādhayet| ---------------------------------------------------------|26|
Sa. [ atra-] eṣu madhyāt, ādyaḥ-kṛcchronmīlanākhyo, bheṣajaiḥ sādhyaḥ| tataḥ-anantaraṃ, dbau-nimeṣavātahatau arśaśca varjayet| pakṣmoparodho yāpanīyaḥ| śeṣān-ekonaviṃśatiṃ, śastreṇopacaret|
---------------------------------------------------------| kuṭṭayetpakṣmasadanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam|26| bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ| pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam|27| sakardamaṃ sabahalaṃ vilikhetsakukūṇakam| 27 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhagupasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogavijñānīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. teṣvapi-śastrasādhyeṣu madhye, pakṣmasadanaṃ kuṭṭayet sūcīkūrcena| arbudaṃ ca chindyādvṛddhipatrādinā| lagaṇādīni vrīhimukhādinā bhindyāt| pothakyādayaḥ kukūṇakāntā ekādaśa vilekhyāḥ| utkliṣṭacatuṣṭayaṃ-pittotkliṣṭaṃ kaphotkliṣṭaṃ raktotkliṣṭamutkliṣṭavartmaceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartmaroga- vijñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||