9. vartmarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
vartmarogavijñānādanantaraṃ vartmarogapratiṣedha ārabhyata ityāha ---- athāto vartmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3|| kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam| sasiraṃ yojayetsnigdhaṃ nasyadhūmāñjanādi ca||1||
Sa. kṛcchronmīle vartmaroge purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkāmbupakvaṃ samaśarkaraṃ yojayet| snigdhaṃ ca nasyādikam|
kumbhīkāvartmopakramamāha ---- kumbhīkāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam| yaṣṭīdhātrīpaṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet||2||
Sa. kumbhīkāvartma likhitaṃ vṛddhipatrādinā saindhavalavaṇena pratisāritaṃ sat madhuyaṣṭikādikvāthena pariṣecayet|
kathaṃ vartma lekhanīyam ? ityāha ---- nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā||3|| nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ||4|| maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patrairvā śākaśophālikādijaiḥ||5|| phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk| sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet||6|| yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā| ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā||7|| ūrdhvādhaḥ karṇayordattvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ| dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham||8|| kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame| ---------------------------------------------------------|9|
Sa. nivāte sthāne āptairadhiṣṭhitasya-kṛtāśrayasya, tathā śuddhasya-vamanavirecanādinā, uttānaṃ nityaṃ śete tasya vartma vāsasā koṣṇāmbunā taptena sveditaṃ sannirbhujya-kuṭilīkṛtya, vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ dhṛtamevaṃ na sraṃsate| na vā calati sarvataḥ| anantaraṃ tadvartma tiryaṅ maṇḍalāgreṇa śastrapadāṅkitaṃ kṛtvā tenaiva śastreṇa śākādipatrairvā samudraphenena vā likhet| kiṃ kurvan ? picunā-karpaṭādiyojitena, raktaṃ pramṛjan| rakte sthite-avahati, sulikhitaṃ tadvartma jñātvā sakṣaudrairyathāsvaṃ kathitaiḥ saindhavādibhiḥ pratisārayet| paścāccoṣṇena vāriṇā prakṣālya sarpiṣā siktamanantaramabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayoryavasaktubhiḥ piṇḍīṃ ca dattvā'vabadhnīyāt| dvitīye divase muktasya vartmano yathāsvaṃ pariṣekaṃ kuryāt| caturthe divase nasyādīn kuryāt| pañcame divase muñcedeva-nānyatkiñcitkuryāt|
---------------------------------------------------------| samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūghārṣādyapīḍitam||9|| vidyātsulikhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye| ---------------------------------------------------------|10|
Sa. samaṃ nakhasadṛśaṃ śophādyapīḍitaṃ sulikhitaṃ vartma jānīyāt| viparyaye-asmāllakṣaṇādvaiparītye sati, tadvartma punarlikhet|
---------------------------------------------------------| rukpakṣmavartmasadanasraṃsanānyatilekhanāt||10|| snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ| ---------------------------------------------------------|11|
Sa. atilekhanādrujādīni syuḥ| tasmin-atilekhane, snehasvedādiko vātaghno vidhiḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------------------| abhyajya navanītena śvetarodhraṃ pralepayet||11|| eraṇḍamūlakalkena puṭapāke pacettataḥ| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtam||12|| striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam| ---------------------------------------------------------|13|
Sa. śvetarodhraṃ navanītenābhyajya eraṇḍamūlakalkena pralepayet| anantaraṃ puṭapāke pacet| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ sat yuvatīkṣīreṇa chagalyā vā kṣīreṇa marditaṃ netre secanaṃ hitam|
---------------------------------------------------------| śālitandulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam||13|| kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ||14||
Sa. atilikhite vartmani navanītenāktaṃ śvetarodhraṃ śālitandulakalkena liptaṃ baddhaṃ pariṣkṛtaṃ-pūrvavatparikalpitaṃ puṭapākīkṛtaṃ svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ cetyarthaḥ, tat dadhimastunā mṛditaṃ sekaṃ kuryāt| dadhigrahaṇaṃ takramastvādinivṛttyai| athavā kevalena-kalkarodhrarahitena, mastunā jāṅgalamāṃsāśino narasya sekaṃ kuryāt| apiḥ svedanādisamudāyavikalpārthaḥ|
piṭikā vrīhivakreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ| niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat||15||
Sa. kaṭhinonnatāḥ piṭikāḥ vrīhivakreṇa bhittvā'nu niṣpīḍayet| pariśeṣo vidhiḥ-pralepanakṣālanabandhanasecanādiḥ, pūrvavatkāryaḥ|
lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani| ---------------------------------------------------------|16|
Sa. lekhane bhedane ca eṣa eva kramaḥ sarvatra vartmani kāryaḥ|
---------------------------------------------------------| pittāsrotkliṣṭayoḥ svāduskandhasiddhena sarpiṣā||16|| sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam| likhite srutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam||17|| yaṣṭīkaṣāyaḥ, sekastu kṣīraṃ candanasādhitam| ---------------------------------------------------------|18|
Sa. pittotkliṣṭe raktotkliṣṭe ca madhuraskandhaśṛtena ghṛtena snigdhasya puṃsaḥ sirāvimokṣaḥ kāryaḥ| tathā trivṛtātriphale virecanam| likhite vartmani srutalohite ca sati madhuyaṣṭikākvāthaḥ kṣālanaṃ hitam| kṣīraṃ candanasādhitaṃ tu seko hitaḥ|
---------------------------------------------------------| pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā romakūpān vikuṭṭayet||18|| grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā| vamanaṃ, nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhuraśītalaiḥ||19||
Sa. pakṣmaṇāṃ sadane sati romakūpān-romamūlāni, sucyā vikuṭṭayet| jalaukobhirvā grāhayet| kṣīreṇekṣurasena vā vamanaṃ hitam| madhuraśītalaiḥ-drākṣādibhiḥ, pakvaṃ ghṛtaṃ nāvanaṃ hitam|
sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayetsurasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam||20||
Sa. puṣpakāsīsaṃ cūrṇayitvā tāmrapātre daśāhaṃ surasārasaiḥ-samūrvārasaiḥ, bhāvayet| tat-etat, pakṣmaśāte śreṣṭhamañjanam
pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ| uṣṇāmbukṣālitāḥ siñcet khadirāḍhakiśigrubhiḥ||21|| apsiddhairdviniśāśreṣṭhāmadhukairvā samākṣikaiḥ| ---------------------------------------------------------|22|
Sa. pothakīrlikhitā vṛddhipatrādibhiḥ, śuṇṭhīsaindhavābhyāṃ pratisāritāḥ, tathoṣṇāmbunā kṣālitāḥ, jalakvathitaiḥ khadirādibhiḥ siñcet| dviniśādibhirvā jalakvathitaiḥ samākṣikaiḥ siñcet|
---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||22|| sūkṣmaiḥ saindhavakāsīsamanohvākaṇatārkṣyajaiḥ| vamanāñjananasyādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam||23||
Sa. kaphotkliṣṭe vartmani śastreṇa vilikhite saindhavādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtairmākṣikasahitaiḥ pratisāraṇaṃ hitam| tathā vamanādi hitam| sarvaṃ ca yatkaphajit tacca hitam|
kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet| ---------------------------------------------------------|24|
Sa. lagaṇe'pīdaṃ kāryam| evamapyaśame sati jvalanena dahet|
|svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣaga(ḍyotsaṅgāṃ cā)_ ñjananāmikām| śilailāsaindhavanataiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||1|| ---------------------------------------------------------| kukūṇe khadiraśreṣṭhānimbapatraśṛtaṃ ghṛtam||24|| pītvā dhātrī vametkṛṣṇāyaṣṭīsarṣapasaindhavaiḥ| ---------------------------------------------------------|25|
Sa. kukūṇe khadirādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ dhātrī-stanadāyinī, pītvā kṛṣṇādibhirvamet|
---------------------------------------------------------| abhayāpippalīdrākṣākvāthenaināṃ virecayet||25||
Sa. abhayādikvāthenaināṃ-stanadāyinīṃ, virecayet|
mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayetstanau| dhūpayetsarṣapaiḥ sājyaiḥ----------------|26|
Sa. mustādikalkena kucāvālepayet| sājyaiḥ sarṣapaiḥ stanau dhūpayet|
---------------------------------------------------------| -----------------------------śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet||26|| paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalodbhavam| ---------------------------------------------------------|27|
Sa. śuddhāṃ ca-vamanavirecanādinā, paṭolādikaṃ kvāthaṃ tāṃ pāyayet|
---------------------------------------------------------| śiśostu likhitaṃ vartma srutāsṛgvā'mbujanmabhiḥ||27|| dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet| ---------------------------------------------------------|28|
Sa. śiśoḥ punarvartma likhitaṃ jalaukābhirvā srutaraktaṃ dhātryādipatrakvāthena secayet|
---------------------------------------------------------| prāyaḥ kṣīraghṛtāśitvādbālānāṃ śleṣmajā gadāḥ||28|| tasmādvamanamevāgre sarvavyādhiṣu pūjitam| ---------------------------------------------------------|29|
Sa. prāyo-bāhulyena, kṣīraghṛtabhojanatvācchiśūnāṃ kaphajā rogāḥ syuḥ| tasmādvamanameva pūrvaṃ teṣāṃ sarvavyādhiṣu pūjitam|
tadeha vamanamāha ---- ---------------------------------------------------------| sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam||29|| cūrṇo vacāyāḥ sakṣaudro madanaṃ madhukānvitam| kṣīraṃ kṣīrānnamannaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ||30|| vamanaṃ sarvarogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake| ---------------------------------------------------------|31|
Sa. sindhūtthetyādi vamanaṃ dadyāt, vacācūrṇaḥ sakṣaudro vā, madanaphalaṃ madhuyaṣṭīyuktaṃ vā| kṣīraṃ kṣīrānnaṃ tathā'nnaṃ bhajataḥ śiśoryathākramaṃ vamanatrayametat yojyam| vamanaṃ sarveṣvevāmayeṣu śiśoḥ śreṣṭham| viśeṣeṇa kukūṇake hitam|
---------------------------------------------------------| saptalārasasiddhājyaṃ yojyaṃ cobhayaśodhanam||31||
Sa. saptalārasena vā siddhaṃ ghṛtamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam|
dviniśārodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ| kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭaistāmrarajonvitaiḥ||32|| kṣīrakṣaudraghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā lohajaṃ rajaḥ| ---------------------------------------------------------|33|
Sa. kukūṇake dviharidrādibhistāmracūrṇayuktairjalapiṣṭairvartirhitā| kṣīrādiyuktaṃ dagdhaṃ lohotthaṃ vā cūrṇaṃ hitam| kecittu samudraphenacūrṇaṃ dagdhaṃ dugdhamākṣikayuktamityāhuḥ|
---------------------------------------------------------| elārasonakatakaśaṅkhoṣaṇaphaṇijjakaiḥ||33|| vartiḥ kukūṇapothakyoḥ surapiṣṭaiḥ sakaṭphalaiḥ| ---------------------------------------------------------|34|
Sa. elādibhiḥ kaṭphalayuktaḥ kukūṇapothakyoḥ surāpiṣṭairvatirhitā|
---------------------------------------------------------| pakṣmarodhe pravṛddheṣu śuddhadehasya romasu||34|| utsṛjya dvau bhruvo'dhastādbhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ| yavamātraṃ yavākāraṃ tiryak chitvā''rdravāsasā||35|| apaneyamasṛk tasminnalpībhavati śoṇite| sīvyetkuṭilayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ||36|| badhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvanasūtrakam| nātigāḍhaślathaṃ sūcyā nikṣipedatha yojayet||37|| madhusarpiḥkavalikāṃ na cāsmin bandhamācaret| nyagrodhādikaṣāyaiśca sakṣīraiḥ secayedruji||38|| pañcame divase sūtramapanīyāvacūrṇayet| gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāttīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca||39||
Sa. pakṣmarodhe romasu prakarṣeṇa vṛddheṣu śuddhaśarīrasya narasya bhravo'dhastādvou bhāgāvutsṛjya-vihāya, pakṣmato bhāgaṃ hitvā yavamātraṃ-yavasaṃsthānaṃ, tiryak chittvā klinnavastreṇa raktamapanayet| rakte cālpībhavati sati vakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet| tato lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatra ca paṭṭe sīvanasūtrakaṃ nātigāḍhaślathaṃ sūcyā vinikṣipet| anantaraṃ mākṣīkaghṛtakavalikāṃ yojayet| na cātra bandhaṃ kuryāt| pīḍāyāṃ satyāṃ nyagrodhādi kaṣāyaiḥ kṣīrayutaiḥ secayet| pañchame divase sūtramapanīya vraṇaṃ gairikeṇāvacūrṇayet| tīkṣṇaṃ ca nasyādi yuñjyāt|
dahedaśāntau nirbhujya vartmadoṣāśrayāṃ valīm| saṃdaṃśonādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet|40| sūcyagreṇāgnivarṇena, dāho bāhyālajeḥ punaḥ| bhinnasya kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ|9|
Sa. evamapyaśāntau vartmadoṣāśrayāṃ valīṃ nirbhujya dahet| adhikaṃ pakṣma saṃdaṃśena hṛtvā tasya pakṣmaṇa āśrayaṃ dahet| kena ? sūcyagreṇāgnivarṇena| bāhyālajestu bhinnasya dāhaḥ kāryaḥ| alajīśabdaḥ puṃsyapi dṛṣṭaḥ| arbudasya kṣāravahnibhyāṃ suṣṭu cchinnasya dāhaḥ kārya iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarakhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartma- rogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||