10. sandhisitāsitarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
yathoddeśastathā nirdeśa iti tāneva tāvatsandhiroganāha ---- athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||
Sa. vartmarogapratiṣedhādanantaraṃ sthānānupūrvyā sandhisitāsitarogavijñānamārabhyate- saṃ-sandhī ca sitāsitau ca sandhisitāsitāḥ, teṣu rogāḥ, teṣāṃ vijñānam| śeṣaṃ pūrvavat|
vāyuḥkruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ| aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt||1|| tena netraṃ sarugrāgaśophaṃ syātsa jalāsravaḥ| -----------------------------------------------|2|
Sa. pavanaḥ kupito jalavāhinīḥ sirāḥ prāpya jalākṛti aśru srāvayate| kutaḥ ? vartmaśuklasandhe kanīnakāt| tena-jalābhasrāveṇa, nayanaṃ saruk sarāgaṃ saśophaṃ ca syāt| sa ca jalāsravākhyo rogaḥ|
-----------------------------------------------| kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet||2||
Sa. kaphāt kaphāsrave sati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ ca sravet|
kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ| pṛthumūlabalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ||3|| mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ| -----------------------------------------------|4|
Sa. śleṣmaṇā śophastīkṣṇāgrādiguṇaḥ| sa upanāhākhyo nīrujaḥ syāt|
-----------------------------------------------| raktād raktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet||4||
Sa. raktena raktāsravo bhavati| tasmiṃśca tāmravarṇamuṣṇaṃ cāśru saṃsravet|
vartmasandhyāśrayā śukle piṭikā dāhaśūlinī| tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī||5||
Sa. vartmasandhirāśrayo yasyāḥ sā vartmasandhyāśrayā, śukle piṭikā śūladāhavatī tāmravarṇā mudgasadṝśī parvaṇī bhaṇyate| sā ca bhinnā satī raktaṃ sravati| eṣā ca raktasamutthaiva vedyā, raktāsravādanantaramasyāḥ pāṭhāt raktasrāvitvācca|
pūyāsrave malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākataḥ||6||
Sa. pūyāsravākhye doṣā raktasahitā vartmasandheḥ kanīnakāt punaḥ punaḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākāddhetoḥ srāvayanti|
pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ||7||
Sa. pūyālaso vraṇa ucyate| kīdṛk ? sūkṣmaḥ tathā śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kvāsau syāt ? kanīnasandhau| tathā''dhmāyīānāhavān, pūyāsrāvī saruk ca syāt|
kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān| -----------------------------------------------|8|
Sa. kanīnasyāntaḥ śopho ruktodadāhavān alajītyucyate|
-----------------------------------------------| apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān||8|| pūyāsrāvī kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto'rtimān| -----------------------------------------------|9|
Sa. apāṅge kanīne vā kaṇḍvādimāṃstathā pūyāsrāvī granthireva kṛmiyukto'rtimān kṛmigranthirucyate|
-----------------------------------------------| upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ||9|| śastreṇa sādhayetpañca sālajīnāsravāṃstyajet| -----------------------------------------------|10|
Sa. upanāhādīṃścturaḥ śastreṇa sādhayet| āsravān-jalāsravādīṃścaturaḥ, alajīṃ ceti pañca tyajet|
evaṃ sandhigatānnava rogānākhyāya sitabhāgasthān rogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kuryātsite bindūnasitaśyāvapītakān||10|| malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sadāharuk| rogo'yaṃ śuktikasaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||11||
Sa. site netradeśe pittaṃ kartṛ bindūn kṛṣṇaśyāvapītān kuryāt| malalepadigdhadarpaṇasamānaṃ vā sarvam śuklam| evamubhayaprakāro'pyayaṃ sadāharuk śuktikasaṃjño rogaḥ, śakṛdbhedena tṛṣā jvareṇa ca yuktaḥ|
kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam| śuklārma-----------------------------------------|12|
Sa. kaphācchuklabhāge samaṃ-na tu viṣamam, tathā śvetavarṇamadhimāṃsakaṃ ciravṛddhi, tat śuklārma|
-----------------------------------------------| ---------------śophastvarujaḥ savarṇo bahalo'mṛduḥ||12|| guruḥ snigdho'mbubindvābho balāsagrathitam smṛtam| -----------------------------------------------|13|
Sa. śophastu nīrujaḥ samānavarṇo bahalādistathā jalabindusamo balāsagrathitaṃ smṛtam|
-----------------------------------------------| bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet||13||
Sa. bindubhiḥ piṣṭavatsitairutsannaiḥ piṣṭakaṃ nāmārma vadet
raktarājītataṃ śuklamuṣyate yatsavedanam| aśophāśrūpadehaṃ ca sirotpā taḥ sa śoṇitāt||14||
Sa. raktarājītataṃ śuklaṃ-śuklabhāgaṃ, uṣyate| yatsavedanaṃ śophāśrūpaleparahitaṃ sa śoṇitāt sirotpātaḥ|
upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryātsāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||15||
Sa. sirotpāto'cikitsitastā eva-raktā eva, rājīrvardhayan sirāharṣaṃ sāsraṃ kuryāt| tena-sirāharṣeṇa, locanaṃ vīkṣaṇākṣamaṃ syāt|
sirājāle sirājālaṃ būhadraktaṃ ghanonnatam| -----------------------------------------------|16|
Sa. sirājāle bṛhattathā raktaṃ ghanamunnataṃ ca yad bhavati, tatsirājālaṃ nāma|
-----------------------------------------------| śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamadhimāṃsakam||16||
Sa. samaṃ-natu viṣamaṃ, tathā ślakṣṇaṃ yadadhimāṃsakaṃ tacchoṇitārma|
nīruk ślakṣṇo'rjunaṃ binduḥ śaśalohitalohitaḥ| -----------------------------------------------|17|
Sa. nīrujaḥ ślakṣṇo binduḥ śaśalohitatāmro'rjunaṃ nāma|
-----------------------------------------------| mṛdvāśuvṛddhyaruḍmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam||17|| prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ--------------------| -----------------------------------------------|18|
Sa. māṃsaṃ prastāritaṃ tathā mṛdu tathā āśuvṛddhi tathā nīruk śyāvalohitaṃ prastāryarmetyucyate| tacca tribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ syāt|
-------------------------snāvārma snāvasannibham| -----------------------------------------------|18|
Sa. snāvasadṛśaṃ tu snāvārmetyucyate|
-----------------------------------------------| śuṣkasṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu||18|| adhimāṃsārma tad--------------------------------| -----------------------------------------------|19|
Sa. śuṣkaraktapiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ tathā bahalaṃ pṛthu ca syāt, tadadhimāṃsārma bhaṇyate|
----------------------dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ| kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ||19||
Sa. piṭikā dāhādimatyastathā sirācitāḥ kṛṣṇabhāgāsannāḥ sarṣapasaṃsthānāḥ sirāsaṃjñāḥ|
sitabhāgotthānāmeṣāṃ trayodaśānāṃ sādhanaṃ sūtrayati ---- śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayaidauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam||20|| navotthaṃ tadapi dravyaiḥ-----------------------------| -----------------------------------------------|21|
Sa. śuktyādīn ṣaḍauṣadhaiḥ sādhayet| śeṣān sapta śastreṇa sādhayet| navotthitānetānapi bheṣajairupakramet na kevalaṃ pūrvoktaṃ ṣaṭkamityarthaḥ|
---------------------armoktaṃ yacca pañcadhā| tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnavasirāvṛtam||21|| carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ ca varjayet| -----------------------------------------------|22|
Sa. yacca pañcaprakāramarmoktaṃ-śuklārma śoṇitārma prastāryarma snāvārmādhimāṃsārma, etacchedanārham| yat kṛṣṇabhāgaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtaṃ carmoddālavaducchrāyi tadvarjayet-na cikitset| yacca dṛṣṭiprāptaṃ tadapi varjayet|
atha kṛṣṇarogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kṛṣṇe'thava dṛṣṭau śukraṃ todāśrurāgavat||22|| chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam| pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam||23|| tatkṛcchrasādhyaṃ, yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt| tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā||24|| tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ| -----------------------------------------------|25|
Sa. pittaṃ kartṛ kṛṣṇabhāge dṛṣṭau vā śukraṃ janayati| kimbhūtam ? todāśrurāgayuktam| kiṃ kṛtvā ? tvacaṃ-prathamaṃ paṭalaṃ chittvā, tena kṛṣṇamaṇḍalaṃ pakvajambūsadṛśaṃ nimraṃ ca kṣataśukrakaṃ syāt| tacca kṛcchrasādhyam| dvitīyapaṭalavyadhāttu yāpyaṃ syāt| tatra-dvītīyapaṭalavyadhe, todādīnāṃ bāhulyaṃ tathā sūcīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatvaṃ ca| todādibhūyastvena sevanīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatayā ca dvitīyapaṭalavyadho'numīyata ityarthaḥ| tṛtīyapaṭalacchedāt vraṇairnicitamasādhyaṃ kṣataśukrakam| evaṃ kṣataśukrakaṃ tridhā'bhidhāya śuddhaśukramācaṣṭe|
-----------------------------------------------| śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam||25||
Sa. śaṅkhavacchuklaṃ śuddhaśukrakam| tacca kaphājjāyate| na cātivedanam|
ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭikā'tiruk| ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyā'sṛjā'jakā||26||
Sa. ātāmraṃ-īṣattāmravarṇaṃ, picchilaṃ cāsraṃ sravati yā'sau ātāmrapicchilāsrasrut| tathā ātāmrapiṭikā tathā'tipīḍāvatī tathā'jāviṭsadṛśe ucchrāyakārṣṇye yasyāḥ saivam| ajakākhyā raktena syāt| sā ca varjyā'sādhyatvāt|
sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam| satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate||27|| animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet| -----------------------------------------------|28|
Sa. saraktairmalaiḥ sirāśukraṃ syāt| tena sirāśukreṇa juṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalaṃ sirābhiravatanyate| kimbhūtābhiḥ ? satodadāhatāmrābhiḥ| animittaṃ-akasmāt, asmin kadāciduṣṇamacchaṃ ghanaṃ vā'sraṃ sravati| tacca tyajedasādhyatvāt|
-----------------------------------------------| doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām||28|| dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvardhadalākṛti| atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam||29|| pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam| -----------------------------------------------|30|
Sa. doṣaiḥ saraktaiḥ sakṛt-ekahelayaiva, kṛṣṇamaṇḍalaṃ śuklarūpatāṃ nīyate| kimbhūtam ? dhavalābhropaliptābham| tathā niṣpāvārdhadalasyevākṛtiryasya tadevam| tathā tīvravedanārāgadāhaśvayathubhiḥ pīḍitam| tacca śukraṃ pākātyayena tīvrarujaṃ varjayet-nopakramet|
-----------------------------------------------| yasya vā liṅganāśo'ntaḥ śyāvaṃ yadvā salohitam|30| atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāśru nāḍīvraṇāvṛtam| purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam|31| pañcetyuktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyāsādhyavibhāgataḥ| 31 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitāsitarogavijñhānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. yasya ca śukrasya liṅganāśaḥ-antardṛṣṭivināśa ityarthaḥ, yacca śyāvamantaḥ, yacca kiñcillohitam, tathā'tyunnatamavagāḍhaṃ vā, sāśrunāḍīvraṇāvṛtaṃ vā, tathā purāṇaṃ-vatsarātītam tathā viṣamasaṃsthānam, tathā madhye vicchinnaṃ yacca śukrakaṃ, tatsarvaṃ varjayet| kṛṣṇamaṇḍale iti-pūrvoktena prakāreṇa, pañca rogāḥ sādhyāsādhyavibhāgenoktāḥ| sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ saṅkhyopādānamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsiratogavijñānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||