asmādanantaraṃ sandhisitāsitarogapratiṣedha ucyate ---- athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyadayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||
Sa. pratiṣidhyate nirākriyate cikitsyata iti pratiṣedhaḥ,-cikitsā| śeṣaṃ pūrvavat|
jalāsrāvakaphāsrāvayorasādhyatvādupanāhacikitsāmāha ---- upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca| lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca pratisārayet||1|| pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyātpūrvavattataḥ| paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayecca tam||2||
Sa. vaidyo maṇḍalāgreṇopanāhaṃ sandhirogaṃ lekhayet| kimbhūtam ? svinnaṃ vartmarogapratiṣedhoktena prakāreṇa poṭalikayoṣṇodakaplutayeti| tathā vrīhimukhena bhinnam| tataḥ pippalyādibhiḥ pratisārayet| [ tataḥ-] anantaraṃ, pūrvavat-prakṣālyoṣṇena vāriṇā ghṛtena siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayośca yavasaktubhiḥ piṇḍīṃ dattvā, badhnīyāditi| tathā paṭolapatrāmalakakvāthena cāścyotayet|
parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasandhitribhāgataḥ| vṛddhipatreṇa vardhyā'rdhe syādaśrugatiranyathā||3|| cikitsā cārmavatkṣaudrasaindhavapratisāritā| -----------------------------------------------|4|
Sa. parvaṇī bāhyasandhitribhāge baḍiśena gṛhītā satī vṛddhi patreṇa vardhyā-chedanīyā| kutra bhāge vardhyā ? ityāha-ardhe| ato'nyathā-adhikacchedanāt, aśrugatiḥ syāt| cikitsā ceyamarmavat| tatra caivamuktam (ślo. 20)-"samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā|| badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa' iti|
-----------------------------------------------| pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayet||4|| kurvīta cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi| -----------------------------------------------|5|
Sa. pūyālase sirāṃ vidhyet| anantaramupanāhayet| akṣipākoktaṃ cāśeṣaṃ karma yathāvidhi kurvīta|
-----------------------------------------------| saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ||5|| cūrṇañjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasakriyām| -----------------------------------------------|6|
Sa. saindhavādibhiścūrṇāñjanaṃ prayuñjīta| saindhavādibhireva mākṣikayutai rasakriyāṃ vā|
-----------------------------------------------| kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca||6|| triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet| -----------------------------------------------|7|
Sa. kṛmigranthi tripalādibhiḥ pratisārayet| kimbhūtam ? karīṣeṇa-gomayādinā svinnam, tathā vrīhimukhādibhirbhittvā vilikhya ca|
-----------------------------------------------| pittābhiṣyandavacchuktiṃ------------------------|7|
Sa. śuktyākhyaṃ rogaṃ pittābhiṣyandena tulyamupācaret|
-----------------------------------------------| ----------------------------balāsāhvayapiṣṭake||7|| kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadhamupācaret| bījapūrarasāktaṃ ca vyoṣakaṭphalamañjanam||8||
Sa. balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhaṃ varjayitvā kaphābhiṣyandavadupācaret| tathā bījapūrakarasenāktaṃ vyoṣakaṭphalamañjanaṃ|
jātīmukulasindhūtthadevadārumahauṣadhaiḥ| piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śophakaṇḍūghnamañjanam||9||
Sa. jātīmukulādibhiḥ prasannayā piṣṭairvartiḥ śophakaṇḍūharamañjanam|
raktasyandavadutpātaharṣajālārjunukriyā| -----------------------------------------------|10|
Sa. sirotpātasirāharṣasirājālārjune kriyā raktasyanda iva kāryā|
-----------------------------------------------| sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanam||10|| sirāharṣe tu madhunā ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudrairāścayotanaṃ hitam||11|| sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunā'ñjanam| madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha||12||
Sa. sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanaṃ hitam| sirāharṣe mākṣikeṇa ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudreṇāścyotanaṃ hitam| spāṭikādi mākṣikeṇāñjanamathavā sauvīrāñjanaṃ madhunā hitam| śaṅkho vā samudrapheno vā śarkarayā saha hitaḥ|
armoktaṃ pañcadhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat| raktaṃ dadhinibhaṃ yacca śukravattasya bheṣajam||13||
Sa. arma pañcaprakāramuktam| teṣu madhye yattanu dhūmavadāvilaṃ ca, tathā raktaṃ-raktavarṇaṃ, dadhisadṛśaṃ ca yat, tasyārmaṇaḥ śukrasadṛśamauṣadham|
athārmaṇaḥ śastracikitsāmāha ---- uttānasyetarat svinnaṃ sasindhūtthena cāñjitam| rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet||14|| itthaṃ saṃroṣitākṣāsya pracale'rmādhimāṃsake| dhṛtasya niścalaṃ mūrdhni vartmanośca viśeṣataḥ||15|| apāṅgamīkṣamāṇasya vṛddh'rmaṇi kanīnakāt| valī syādyatra tatrārma baḍiśenāvalambitam||16|| nātyāyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ| samantānmaṇḍalāgreṇa mocayedatha mokṣitam||17|| kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitam| chindyātkanīnakaṃ rakṣedvāhinīścāśruvāhinīḥ||18|| kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| vṛddhe'rmaṇi tathā'pāṅgātpaśyato'sya kanīnakam||19||
Sa. uttānasya puṃso vāmadakṣiṇayoritarat-ekamakṣi, svinnaṃkṛtasvedaṃ ca, tathā bījapūrarasena saindhavānvitenāñjitaṃ nimīlyasthagayitvā, vimardayet-malayet| anena prakāreṇa saṃroṣitākṣasyasato'rmādhimāṃse pracale sati mūrdhni niścalaṃ ghṛtasya vartmanośca viśeṣeṇa ghṛtasya kanīnakādarmaṇi vṛddhe satyapāṅgaṃ paśyato yatra valī syāt tatrārma baḍiśenāvalambitaṃ nātyāyataṃ-nātidīrghaṃ yathābhavatitathā'valambitam| tataḥ-anantaraṃ, mucuṇḍyā sūcyā sūtreṇa vā mocayet| atha mokṣitaṃ ca viccheditaṃ ca sat kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitaṃ maṇḍalāgrena chindyāt| vyavahitānāmapi padānāmarthayogyatāvaśādeva sambandho'tra yojyaḥ| kanīnakaṃ rakṣet| kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| apāṅgapradeśāccārmaṇi vṛddhe tathā kanīnakaṃ vīkṣamāṇasya chindyāt|
samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā||20|| badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvathitaistathā||21|| sakṣaudrairdviniśārodhrapaṭolīyaṣṭikiṃśukaiḥ| kuraṇṭamukulopetairmuñcedevāhni saptame||22||
Sa. samyak chinnaṃ madhvādibhiḥ pratisāritaṃ ghṛtenoṣṇena siktaṃ mākṣikasarpiṣā'bhyaktaṃ badhnīyāt| tṛtīyādidineṣu ca muktvā kṣīreṇa karañjabījasiddhena secayet| dviharidrādibhiśca kvathitaiḥ śītaiśca madhuyutaiḥ sekaṃ kuryāt| saptame dine muñcedeva|
samyak chinne bhavetsvāsthyaṃ hīnāticchedajān gadān| sekāñjanaprabhṛtibhirjayellekhanabṛṃhaṇaiḥ||23||
Sa. samyak chinne'rmaṇi svāsthyaṃ bhavet| hīnāticchedajān rogān sekāñjanādyairyathāyogaṃ lekhanairbṛṃhaṇaiśca jayet|
sitāmanaḥśilaileyalavaṇottamanāgaram| ardhakarṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhudrutam||24|| añjanaṃ śleṣmatimirapillaśukrārmaśeṣajit| -----------------------------------------------|25|
Sa. sitādibhirardhakarṣonmitai rasāñjanaṃ dvikarṣonmitaṃ madhudrutamañjanaṃ śleṣmatimirādijit
-----------------------------------------------| triphalaikatamadravyatvacaṃ pānīyakalkitām||25|| śarāvapihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayettataḥ| pṛthakśeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva ca bhāvitā||26|| sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvilavaṇānvitā| triṇyetānyañjanānyāha lekhanāni paraṃ nimiḥ||27||
Sa. triphalāyā ekatamasya harītakyāderdravyasya tvacaṃ pānīyakalkitāṃ śarāvapihitāṃ kapāle dagdhvā cūrṇayet| tata eva triphalāyāḥ pṛthak śeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva caikaikaṃ bhāvitā sā maṣī śoṣitā punaḥ peṣyā lavaṇadvayayutā| trīṇyetānyañjanāni paraṃ lekhanāni timiraghnāni nimirvakti|
sirājāle sirā yāstu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ| na siddhyantyarmavattāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam||28||
Sa. sirājāle yāḥ sirā kaṭhinā lekhanauṣadhairna sidhyanti tāsāmarmavat cikitsā, piṭikānāṃ ca|
doṣānurodhācchukreṣu snigdharūkṣā varā ghṛtam| tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate||29||
Sa. śukreṣu doṣavaśāt kadācit rūkṣā kadācit snigdhā triphalā hitā| tathā ghṛtaṃ tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate|
tristrivṛdvāriṇā pakvaṃ kṣataśukre ghṛtaṃ pibet| sirāyāν haredraktaṃ jalaukobhiśca locanāt||30|| siddhenotpalakākolīdrākṣāyaṣṭividāribhiḥ| sasitenājapayasā secanaṃ salilena vā||31|| rāgāśruvedanāśāntau paraṃ lekhanamañjanam| -----------------------------------------------|32|
Sa. trivṛtkvāthena trīn vārān ghṛtaṃ pakvaṃ kṣataśukre pibet| paścātsirayā raktaṃ haret| nayanādvā jalaukobhirharet| tathā''jadugdhenotpalādibhiḥ siddhena saśarkareṇa secanaṃ hitam| athavotpalādikvathitena jalena secayet| rāgāśruvedanāśāntau satyāṃ lekhanamañjanaṃ hitam|
-----------------------------------------------| vartayo jātimukulalākṣāgairikacandanaiḥ||32|| prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣataśukrakam| -----------------------------------------------|33|
Sa. jātimukulādibhirvartayaḥ pittāsraṃ prasādayanti| kṣataśukraṃ ca ghnanti|
-----------------------------------------------| dantairdantivarāhoṣṭragavāśvājakharodbhavaiḥ||33|| saśaṅkhamauktikāmbhodhiphenairmaricapādikaiḥ| kṣataśukramapi vyāpi dantavartirnivatayet||34|| tamālapatraṃ godantaśaṅkhapheno'sthi gārdabham| tāmraṃ ca vartirmūtreṇa sarvaśukrakanāśinī||35|| ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavastryūṣaṇaṃ truṭiḥ| karañjabījaṃ laśuno vraṇasādi ca bheṣajam||36|| savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraghnamañjanam| nimnamunnamayetsnehapānanasyarasāñjanaiḥ||37|| sarujaṃ nīrujaṃ tṛptipuṭapākena śukrakam| -----------------------------------------------|38|
Sa. gajādyudbhavairdantaiḥ śaṅkhamuktāphenayutaiścuturthāṃśakamaricaiḥ kṣataśukrakamapi vyāpi dantavartiriyaṃ nivartayet| apiśabdācchuddhaśukrakamapi| tamālapatrādibhirvartirgomūtreṇa sarvaśukrakahṛt| ratnani-mauktikādīni, dantāḥ-gajādīnām, śṛṅgāṇi chāgādīnām, dhātavo-gairikādyāḥ, tryūṣaṇādīni, tathā vraṇasādi bheṣajaṃ-svarṇakṣīryādi, etadañjanaṃ savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraharam| nimnaṃ śukrakaṃ snehapānādibhirunnamayet| sarujaṃ nīrujaṃ ca tarpaṇapuṭapākenonnamayet|
-----------------------------------------------| śuddhaśukre niśāyaṣṭīsārivāśābarāmbhasā||38|| secanaṃ rodhrapoṭalyā koṣṇāmbhomagnayā'thavā| -----------------------------------------------|39|
Sa. śuddhaśukre haridrādikvāthena secanaṃ hitam| athavā rodhrapoṭālyā koṣṇāmbumagnayā|
-----------------------------------------------| bṛhatīmūlayaṣṭyāhvatāmrasaindhavanāgaraiḥ||39|| dhātrīphalāmbunā piṣṭairlepitaṃ tāmrabhājanam| yavājyāmalakīpatrairbahuśo dhūpayettataḥ||40|| tatra kurvīta guṭikāstā jalakṣaudrapeṣitāḥ| mahānīlā iti khyātāḥ śuddhaśukraharāḥ param||41||
Sa. bṛhatīcūrṇādibhirāmalakajalena piṣṭaistāmrabhājanaṃ lepitaṃ yavādibhirdhūpayet| anantaraṃ tatra guṭikāstoyamākṣikapiṣṭāḥ kuryāt| etāśca mahānīlā iti prathitāḥ paraṃ śuddhaśukraghnāḥ|
sthire śure ghane cāsya bahuśo'paharedrasṛk| śiraḥkāyavirekāṃśca puṭapākāṃśca bhūriśaḥ||42||
Sa. sthire śukre ghane cāturasyāsya bahuśo raktaṃ mokṣayet| śirovirekādīn puṭapākāṃśca punaḥpunaḥ kuryāt|
kuryānmaricavaidehīśirīṣaphalasaindhavaiḥ| harṣaṇaṃ triphalākvāthapītena lavaṇena vā||43||
Sa. maricādibhirharṣaṇaṃ kuryāt| triphalākvāthapītena saindhavena vā|
kuryādañjanayogau vā ślokārdhagaditāvimau| śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ||44|| surādantārṇavamalaiḥ śirīṣakusumānvitaiḥ| -----------------------------------------------|45|
Sa. imau ślokārdhauktau yogau gha(ha)rṣaṇāya kuryāt| śaṅkhādibhirmākṣikāntaireko yogaḥ, surādibhiḥ kusumāntairanyaḥ|
-----------------------------------------------| dhātrīphaṇijjakarase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ||45|| uṣitaḥ śoṣitataścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam| -----------------------------------------------|46|
Sa. dhātryādirase kṣāro lāṅgalikaja uṣitaḥ śoṣitaścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam|
-----------------------------------------------| mudgā vā nistuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkhakṣaudrasamāyutāḥ||46|| sāro madhūkānmadhumān majjā vā'kṣātsamākṣikā| gokharāśvoṣṭradaśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudrajaḥ||47|| vartirarjunatoyena hṛṣṭaśukrakanāśinī| -----------------------------------------------|48|
Sa. śaṅkhamadhuyutā mudgā nistuṣāḥ piṣṭā athavā'ñjanam| madhūkātsāro madhuyuto'ñjanam| athavā bibhītakānmajjā mākṣikānvitā| saṃ-gavādidantāḥ śaṅkhaḥ samudrapheno vā pārthajalena piṣṭāvartihṛṣṭaśukrahṛt|
-----------------------------------------------| utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ vālādibhirlikhet||48||
Sa. utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ vālaśākapatrādibhirlikhet|
sirāśukre tvadṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukravat| -----------------------------------------------|49|
Sa. sirāśukre punaradṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukra iva kāryā|
-----------------------------------------------| puṇḍrayaṣṭyāhvakākolīsiṃhīlohaniśāñjanam||49|| kalkitaṃ chāgadugdhena saghṛtairdhūpitaṃ yavaiḥ| dhātrīpatraiśca paryāyādvartiratrāñjanaṃ param||50||
Sa. pāṇḍrādikaṃ chāgadugdhena piṣṭaṃ sasarpiṣkairyavairāmalakapatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartirne(ra)trāñjanaṃ param|
aśāntāvarmavacchastramajakākhye ca yojayet| -----------------------------------------------|51|
Sa. aśāntau satyāmarmavadajakākhye ca śastraṃ prayojayet|
-----------------------------------------------| ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre'nyatra ca tadvidhe||51|| vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ| kuryādbībhatsatāṃ jetuṃ śukrasyotsedhasādhanam||52||
Sa. asādhyāyāmajakāyāṃ śukre cānyatra roge tatprakāre'sādhye vedanopaśamaṃ snehapānādibhirvidadhīta| bībhatsatāṃ-nindyatāṃ, jetuṃ śukrasyotsedhasādhanaṃ kuryāt|
nālikerāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam| bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayetkarabhāsthijam||53|| cūrṇaṃ śukreṣvasādhyeṣu tadvaivarṇyaghnamañjanam| sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam||54||
Sa. nālikerāsthyādijaṃ bhasma adbhiḥ srāvayet| tābhiradbhiḥ karabhāsthijaṃ cūrṇaṃ bhāvayet| taccūrṇamañjanamasādhyeṣu śukreṣu vaivarṇyaharam| śīlitaṃ caitadeva śukrāṇāṃ sādhanāyālaṃ-śreṣṭham|
ajakāṃ pāRśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam| samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet|55| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca| saptarātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāge same sthire|56| snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā| tathā'pi punarādhmāne bhedacchedādikāṃ kriyām|57| yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam| 57 1/2| nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt| na hīyate labdhabalā tathā'nta- stīkṣṇāñjanairdṛk satataṃ prayuktaiḥ| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. ajakāṃ pārśvataḥ sūcyā vidhvā jalaṃ ca niḥsrāvyānantaramaṅguṣṭhena samaṃ vasārdreṇa-vasayā dravīkṛtya, vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet| baddhaṃ baddhaṃ vimucya sa saptarātrād vraṇe rūḍhe sati tathā kṛṣṇabhāge same sthite sati snehāñjanaṃ ca kartavyam| kṣīraghṛte ca nasyam| evamapi kṛte punarādhmāne sati bhedacchedādikāṃ kriyāṃ yuktyā kuryāt| yathā'ticchedena dṛṣṭernimajjanaṃ na syāt| śukreṣu ca nityaṃ ghṛtaṃ yathāyogaṃ pakvaṃ pānādau vidadhyāt| kim ? ityāha-tathā ghṛtapānasecanena labdhabalā dṛgantaḥ pratataṃ prayuktaistīkṣṇāñjanairna hīyate-na hāniṃ yāyāditi| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitā- sitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||