athāto dṛṣṭirogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite| avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ||1||
Sa. asmādanantaraṃ dṛṣṭirogavijñānamāha| tatrāpi pūrvaṃ timiraṃ lilakṣayiṣurāha- [ male- ] doṣe vātādyanyatame, sirānusāriṇi tathā prathamaṃ-bāhyaṃ, paṭalaṃ śrite satyavyaktaṃ rūpaṃ paśyati| vyaktamapi kadācinnimittamantareṇa paśyati| eṣa timirākhyo roga iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate||2|| dūrāntikasthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati||3|| dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhāsthite| dṛṣṭerabhyantaragate hnasvavṛddhaviparyayam||4|| māntikasthamadhaḥsaṃsthe dūragaṃ nopari sthite| pārśve paśyennapārśvasthe timirākhyo'yamāmayaḥ||5||
Sa. dvitīyaṃ paṭalaṃ prāpte'bhūtamapi paśyati, na kevalaṃ bhūtam| bhūtaṃ tu yatnena paśyati, taccāsannameva| dūre na ca sūkṣmaṃ paśyati| dūrāntikasthaṃ ca rūpaṃ vaiparītyena manyate,-dūrasthaṃ nikaṭasthaṃ, nikaṭasthaṃ dūrasthamityarthaḥ| doṣe maṇḍalasaṃsthāne dvitīyapaṭalāśrite eva maṇḍalānīvālokate| dṛṣṭimadhyasthe doṣa ekameva vastu dviprakāraṃ paśyati| bahudhāsthite doṣa ekameva vastu bahuprakāraṃ paśyati| dṛṣṭerabhyantarāśrite doṣe hrasvaṃ ca vṛddhaṃ ca tayorviparyayaḥ| hrasvaṃ ca mahāntaṃ, mahāntaṃ ca hrasvamiti vaiparītyena paśyati| adhaḥsthite doṣe samīpasthaṃ padārthaṃ nekṣate| upariṣṭātsthite doṣe dūragaṃ na paśyati| pārśvasthe doṣe pārśve rūpaṃ na paśyet| ayaṃ sarva eva timirasaṃjño rogaḥ|
prāpnoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam||6|| yathā varṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt| -----------------------------------------------|7|
Sa. tṛtīyaṃ paṭalaṃ sthite doṣe kācatvaṃ prāpnoti| tena kācenordhvamīkṣate na tvadhaḥ| tacca tanuvastracchannasadṛśam| dṛṣṭiścātra doṣānusāreṇa rajyate| yathā vātena śyāvetyādi| krameṇa ca dṛṣtirhīyate|
-----------------------------------------------| tathā'pyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ||7|| liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam| -----------------------------------------------|8|
Sa. evamapyupekṣamāṇasyācikitsitasya tṛtīyaṃ paṭalaṃ muktvā caturthapaṭalaṃ gato malo-doṣaḥ, liṅganāśaṃ-dṛṣṭināśaṃ ca, kurvan dṛṣṭimaṇḍalaṃ chādayet|
iti sāmānyalakṣaṇamuktva viśeṣamāha ---- -----------------------------------------------| tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati||8|| calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ| jalāni keśān maśakān raśmīṃścopekṣite'tra ca||9|| kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam| candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate||10|| vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajodhūmāvṛtāmiva| spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām||11|| sa liṅganāśo------------------------------------| -----------------------------------------------|12|
Sa. tatra-timireṣu madhye, pavanena timire sati vyāviddhamiva paśyati| tathā calaṃ dhūmāvilamaruṇābhāsaṃ muhuḥ-punaḥ-prasannaṃ cālokate-prakṛtisthanayanena paśyati, pavanasya calarūpatvāt| tathā jālādīni muhuḥ paśyati| āsyaṃ-mukhaṃ, anāsikaṃ-nāsikārahitaṃ, paśyati| tathā candradīpādīnāmanekatvaṃ vakramavakramiva ca manyate| vṛddhaḥ kāco rajodhūmāvṛtāmiva ca dṛṣṭiṃ kuryāt| tathā spaṣṭā'ruṇā''bhā yasyāstām| tathā vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā| tathā hatadarśanām| sa evaṃbhūto liṅganāśaḥ| iti vātajāstimirakācaliṅganāśā uktāḥ|
adhunā vāyusāmānyāṃ gambhīrāṃ dṛṣṭiṃ vyācaṣṭe ---- -------------------vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛgmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasou smṛtā||12||
Sa. vāte tu dṛksirāḥ saṅkocayati sati dṛṣṭimaṇḍalamantaḥ praviśati| sā gambhīrā dṛṣṭiḥ smṛtā| 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ|
pittaje timire vidyutkhadyotadyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati||13|| kāce dṛk kācanīlābhā tādṛgeva ca paśyati| arkendupativeṣāgnimaricīndradhanūṃṣi ca||14||
Sa. pittodbhave timire vidyudādidīpitaṃ tathā mayūratittiripatrābhaṃ prāyeṇa nīlaṃ ca paśyati| kāce kācanīlasadṛśī dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-kācanīlābhāsaṃ, paśyati| kāce kācanīla sadṛśī dṛṣṭiḥ śyāt| tādṛgeva kācanīlābhasaṃ paśyati| tathā'rkendu pariveṣādīn paśyati|
bhṛṅganīlā nirālokā dṛk snigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hṛsva hrasvadarśinī||15||
Sa. liṅganāśād dṛṣṭiśca bhramaranīlā nirālokā snigdhā ca syāt| pittena hrasvasaṃjñā dṛṣṭiḥ syāt| sā ca hrasvā-hrasvasaṃsthānā, tathā hrasvadarśinī-alpadarśinī|
bhavetpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā| -----------------------------------------------|16|
Sa. pittabidagdhasaṃjñā dṛṣṭiḥ pītavarṇā syāt| tathā pītābhaṃ darśanaṃ yasyāḥ sā pītābadarśanā ca|
-----------------------------------------------| kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati||16|| śaṅkhedukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam| kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam||17|| sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syālliṅganāśe tu lakṣyate| mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ||18|| bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| uṣṇe saṅkocamāyāti chāyāyāṃ parisarpati||19|| śaṅkhakundendukumudasphaṭikopamaśuklimā| -----------------------------------------------|20|
Sa. kaphena timire sati prāyaḥ snigdhaṃ śuklaṃ cālokate| tathā śaṅkhādibhirivācitaṃ paśyati| kāce tu niṣprabhendvarkādibhirivācitaṃ paśyati| dṛk śuklābhā syāt liṅganāśe tu dṛśyate mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdhastathā dṛṣṭivināśanaśca| jalasyeva binduścalaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| ātape cāsou binduḥ saṅkucati| chāyāyāṃ prasarati| tathā śaṅkhādiśuklimā syāt|
-----------------------------------------------| raktena timire raktaṃ tamobhūtaṃ ca paśyati||20|| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistadṛk ca paśyati| liṅganāśe'pi tādṛg dṛṅ niṣprabhā hatadarśanā||21||
Sa. raktena timire sati raktābhaṃ tathā tama iva ca paśyati| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-rakta kṛṣṇaṃ vā, paśyati| liṅganāśe ca tādṛśyeva-kācavat, dṛṣṭistathā niṣprabhā hatadarśanā ca syāt|
saṃsargasannipāteṣu vidyātsaṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ||22|| timire, śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate| -----------------------------------------------|23|
Sa. saṃsargasannipāteṣu saṅkīrṇalakṣaṇān-vyāmiśralakṣaṇān, timirakācaliṅganāśān vidyāt| tathā'kasmāt-nimittamantareṇa, taiḥ-saṃsargasannipātaiḥ, vyaktaṃ-spaṣṭaṃ, kadācidākulamīkṣaṇaṃdarśanaṃ, yasya sa evaṃbhūto narastimire syāt| śeṣayoḥ-kācaliṅganāśayoḥ dṛṣṭau citro rāgaḥ syāt|
-----------------------------------------------| dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ||23|| nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi| -----------------------------------------------|24|
Sa. yasyāturasya nakulasyeva dṛṣṭirdoṣairnicitā dyotyate-dedīpyate, sa nakulāndhaḥ| tatra-nakulāndhe, divā citraṃ paśyati, na tu niśi-rajānyām|
-----------------------------------------------| arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ||24|| sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado'paraḥ| divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ||25|| vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam| -----------------------------------------------|26|
Sa. arke'staparvatasya mastake nyastā gabhastayo yena tasmin sati stambhaṃ prāptā doṣā dṛśaṃ chādayanti| sa evaṃbhūto doṣāndho nāma rogaḥ| divā kathaṃ paśyati ? ityatra yuktimāha- saṃ-malā ahni divākararaśmibhiḥ spṛṣṭāstathā dṛṣṭipathādbhraṣṭā vilīnāḥ santaḥ, atra-rātryandhe, spaṣṭaṃ darśanaṃ dadati| divākarakaraspṛṣṭā iti hetau prathamā|
-----------------------------------------------| uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt||26|| tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tato'kṣiṇi| dāhoṣe malinaṃ śuklamahanyāviladarśanam||27|| rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā| -----------------------------------------------|28|
Sa. uṣṇena taptasya sahasā-jhaṭityeva, śiśirajalanimajjanāt tridoṣaraktasaṃpṛkta ūṣmordhvamakṣṇi yāti| tataḥ-ūṣmaṇa ūrdhvagamanāt, akṣṇi dāhoṣe bhavataḥ| śuklabhāgaśca malino bhavati| ahani-dine, āvilaṃ darśanaṃ jāyate, rātrau cāndhyam| sā dṛṣṭiruṣṇavidagdhākhyā|
-----------------------------------------------| bhṛśamamlāśanāddoṣaiḥ sāsrairyā dṛṣṭirācitā||28|| sakledakaṇḍūkaluṣā vidagdhā'mlena sā smṛtā| -----------------------------------------------|29|
Sa. atyantamamlāśanāt-amlabhakṣaṇāt, doṣaiḥ saraktairyā dṛṣṭirācitā kledakaṇḍūkaluṣānvitā syāt| sā vidagdhāmleti dṛṣṭiḥ smṛtā|
-----------------------------------------------| śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ||29|| dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ| -----------------------------------------------|30|
Sa. śokādisantaptasya narasya vātādayo dhūmenevāvilāṃ dhūmadarśanāṃ dṛṣṭiṃ kuryuḥ| sa dhūmaro nāma rogaḥ|
-----------------------------------------------| sahasaivālpasattvasya paśyato rūpamadbhutam||30|| bhāsvaraṃ bhāśkarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ| kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām||31|| vaidūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| oupasargika ityeṣa liṅganāśo--------------------|32|
Sa. sahasaiva-atarkitasya, puṃso'lpasattvasya rūpamadbhutaṃ paśyato bhāsvaraṃ bhāskaraprakāraṃ paśyato vā vātādayo locanāśritā dṛṣṭiṃ muṣitadarśanāṃ vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmiva pīḍārahitāṃ kurvanti| kiṃ kṛtvā ? tejaḥ saṃśoṣya| ityeṣa aupasargiko liṅganāśaḥ|
-----------------------------------------------| -------------------------------'tra varjayet|32| vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ hRasvajāmapi| ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ, śeṣāṃstu sādhayet|33| dvādaśeti gadā dṛṣṭou nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne dṛṣṭirogavijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. atra-eṣu madhye, kaphādvinā liṅganāśān-vātapittasaṃsargasannipātaraktajoupasargikān ṣaṭ, tathā gabhīrāṃ hrasvajāmapidṛṣṭimityaṣṭau varjayet| ṣaṭ kācāḥ-vātapittakaphasaṃsargasannipātaraktajāḥ, nakulāndhaśceti sapta yāpyāḥ| śeṣāṃśca dvādaśa sādhayet, tatra vātapittakapharaktasaṃsargasannipātaiḥ pṛthak timirāṇīti ṣaṭ, saptamaḥ kaphena ca liṅganāśaḥ, aṣṭamaḥ pittavidagdhā dṛṣṭiḥ, navamo doṣāndhaḥ, daśama uṣṇavidagdhā, ekādaśo vidagdhāmlā, dvādaśo dhūmaraḥ, iti| evaṃ dṛṣṭimaṇḍale rogāḥ saptaviṃśatisaṅkhyāḥ kathitāḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne dṛṣṭiroga- vijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||