13. timirapratiśedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
asmādanantaraṃ timiripratiṣedha ucyate ----- athātastimirapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. nanu, dṛṣṭirogavijñānādanantaraṃ dṛṣṭirogapratiṣedho jñāpyaḥ| upapannamāha bhavān| kiṃ tu dṛṣṭitogacikitsitasya bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo vaktuṃ yuktaḥ| tatrāpi kramaprāptastimirapratiṣedha iti timirapratiṣedhārambha eva yuktaḥ| kācādīnāṃ tvalpavaktavyatvādatraivābhidhānam| tato bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo liṅganāśasya| iti sarvaṃ yuktam|
timiraṃ kācatāṃ yāti kāco'pyāndhyamupekṣayā| netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayed drutam||1||
Sa. timiramupekṣayā kācatvaṃ yāti| kāco'pyupekṣita āndhyaṃ gacchati| ataḥ kāraṇānnetrarogeṣu madhye timiraṃ dāruṇaṃ śīghraṃ sādhayet|
tulāṃ pacet jīvantyā droṇe'pāṃ pādaśeṣite| tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet||2|| prapauṇḍarīkakākolīpippalīrodhrasaindhavaiḥ| śatahvāmadhukadrākṣāsirādāruphalatrayaiḥ||3|| karṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param| ----------------------------------------------|4|
Sa. jīvantyāḥ palaśatamapāṃ droṇe pādāvaśeṣitaṃ pacet| tatkvāthe ghṛtaprasthaṃ dviguṇakṣīraṃ prapauṇḍarīkādibhiḥ karṣaparimāṇaiḥ kalkitairvipācayet| niśi pītaṃ tatparaṃ timirāpaham|
----------------------------------------------| drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ||4|| sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ| pacejjīrṇaghṛtaprasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ||5|| hanti tatkācatimiraraktarājīśirorujaḥ| ----------------------------------------------|6|
Sa. tathā drākṣādibhiḥ picūnmitaiḥ-karṣāṃśaiḥ, jīrṇasya-purāṇaghṛtasya prasthaṃ samakṣīraṃ pacet| tacca kācādīn hanti|
----------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam||6|| sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak| prasthamāmalakānaṃ ca kvāthayennalvaṇe'mbhasi||7|| tadāḍhake'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajodīcyacandanaiḥ||8|| sapippalīkaistatsarpighrāṇakarṇāsyarogajit| vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut||9|| viśeṣācchukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt| ----------------------------------------------|10|
Sa. paṭolādikaṃ parpaṭāntaṃ pṛthak palonmitamāmalakānāṃ prasthaṃ nalvaṇe-droṇe'mbhasi, kvāthayet| tadāḍhake mustādibhiḥ sapippalīkaiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, ardhapalikairghṛtaprasthaṃ vipācayet| tacca ghṛtaṃ ghrāṇādirogajit, vidradhyādirogajit, viśeṣeṇa śukrādighnam| etatpaṭolādyaṃ ghṛtam|
----------------------------------------------| triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake||10|| tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān| ardhaprastho ghrutātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā||11|| yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam| ----------------------------------------------|12|
Sa. triphalāyāḥ palāṣṭakaṃ jalāḍhake pādaśeṣaṃ kvāthyam| tena kvāthena tulyakṣīreṇa triphalāpalakalkayukto ghṛtārdhaprasthaḥ pakvaḥ śarkarayā mākṣikeṇa vā yutaṃ tattimirī pibet| ghṛtena vā tena yuktaṃ triphalākvāthaṃ doṣadūṣyādivaśāt pibet| etacca triphalāghrutamucyate|
----------------------------------------------| yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ||12|| pālikaiḥ sasirādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacetsamaiḥ| ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak||13|| mahātraiphalamityetatparaṃ dṛṣṭivikārajit| ----------------------------------------------|14|
Sa. yaṣṭyādibhiḥ pālikaiḥ sahasitādrākṣairajākṣīrādibhiḥ pṛthaksvarasaiḥ samaiḥ prasthapramāṇaiḥ sarpiḥprasthaṃ vipācayet| etanmahātraiphalaṃ suṣṭru dṛṣṭivikārajit|
----------------------------------------------| traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi||14|| yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām| māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam||15|| sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------|16|
Sa. traiphalena ca sarpiṣā triphalāṃ yaṣṭīyuktāṃ mākṣikeṇa ca pariplutāṃ rātrau lihāno māsamekaṃ hitāśī sannāmalakodakaṃ piban gārutmataṃ cakṣurlabhata iti bhagavānnimirāha|
----------------------------------------------| tāpyāyohemayaṣṭyāhvasitājīrṇājyamākṣikaiḥ||16|| saṃyojitā yathākāmaṃ timiraghnī varā varā| ----------------------------------------------|17|
Sa. tāpyādibhiḥ saṃyojitā triphalā yathākāmaṃ varā timiraghnī syāt|
----------------------------------------------| saghṛtaṃ vā varākvāthaṃ śīlayettimirāmayī||17|| apūpasūpasaktūn vā triphalācūrṇasaṃyutān| ----------------------------------------------|18|
Sa. athavā triphalākvāthaṃ sasarpiṣkaṃ timirarogaharamabhyaset| apūpādīn vā triphalācūrṇasaṃyutān śīlayet|
----------------------------------------------| pāyasaṃ vā varāyuktaṃ śītaṃ samadhuśarkaram||18|| prātarbhaktasya vā pūrvamadyātpathyāṃ pṛthak pṛthak| mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ||19||
Sa. pāyasaṃ triphalāyutaṃ va śītaṃ samadhuśarkaraṃ prātaradyāt| bhaktasya pūrvaṃ vā| harītakīṃ vā mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ pṛthak pṛthak yutāmanārataṃ timirāturo'dyāt|
srotojāṃśāṃścatuḥṣaṣṭiṃ tāmrāyorūpyakāñcanaiḥ| yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān||20|| dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet| rasaskandhakaṣāyeṣu saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||21|| vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ| cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham||22||
Sa. srotojāt catuḥṣaṣṭimaṃśāṃstāmrādibhiḥ pratyekamekāṃ-śairyutānandhamūṣodarasthitān dhmāpayitvā samyagāvṛttaṃ-āvartitaṃ śilāyāṃ, tataḥ-anantaraṃ, madhurādigaṇakvātheṣu tanniṣecayet pṛthak pṛthak saptavārān| tato vaiḍūryamuktāśaṅkānāṃ tribhirbhāgairyutametaccūrṇāñjanaṃ sarvatimiraghnaṃ prayuñjīta|
māṃsītrijātakāyaḥkuṅkumanīlotpalābhayātutthaiḥ| sitakācaśaṅkhaphenakamaricāñjanapippalīmadhukaiḥ||23|| candre'śvanīsanāthe sucūrṇitairañjayedyugulamakṣṇoḥ| timirārmaraktarājīkaṇḍūkācādiśamamicchan||24||
Sa. saṃ-māṃsyādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtaiścandre'śvinīyukte satyakṣiyugmamañjayet timirādiśāntimicchan| ārye mukhacapale|
maricavaralavaṇabhāgau bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām| sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphamayajit||25|| | manohvātutthakastūrīmāṃsīmalayarocanāḥ| daśakarpūrasaṃyuktamaśītiguṇamañjanam||1|| piṣṭaṃ citrāśvinīpuṣye ṣaḍvidhe timire hitam| prasādanaṃ ca dṛṣṭeḥ syāccakṣuṣeṇāvabhāṣitam]||2||
Sa. maricasaindhavayordvau bhāgau, pippalīsamudraphenayordvau bhāgau, sauvīrāñjanasya bhāgā nava, etaccitrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit| gītirāryā|
drākṣāmṛṇālīsvarase kṣīramadyavasāsu ca| pṛthak divyāpsu srotojaṃ saptakṛtvo niṣecayet||26|| taccūrṇitaṃ sthitaṃ śaṅkhe dṛkprasādanamañjanam| śastaṃ sarvākṣirogeṣu videhapatinirmitam||27||
Sa. drākṣādisvaraseṣu pṛthak pṛthak divyajale ca srotoñjanaṃ saptakṛtvo niṣecayet| taccūrṇikṛtaṃ śaṅke sthitaṃ dṛṣṭiprasādakṛdañjanaṃ sarvākṣirogeṣu śreṣṭhaṃ videhapatinirmitam|
nirdagdhaṃ bādarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam| kramādajāpayaḥ sarpiḥkṣaudre tasmāt paladvayam||28|| kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ| paṭurodhnaśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ||29|| yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlataḥ||30|| cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā| ----------------------------------------------|31|
Sa. bādaraṅgāraistutthaṃ nirdagdhaṃ pūrvavat krameṇa chāgakṣīraghṛtamākṣike niṣecitaṃ, tasmāt-nirdagdhācca tutthāt paladvayaṃ, tāpyādibhiḥ kārṣikairyaṣṭīpalena ca yuktaṃ, mūṣāntardhmāpitaṃ cūrṇitaṃ, kācādīn hanti| susevito'yaṃ bhāskaraścūrṇo viśeṣeṇa timiraṃhanti| yathā ravirandhakāramityupamāśleṣo'laṅkāraḥ|
----------------------------------------------| triṃśadbhāgā bhujaṅgasya gandhapāṣāṇapañcakam||31|| śulbatālakayordvau dvau vaṅgasyaiko'ñjanāttrayam| andhamūṣīkṛtaṃ dhmātaṃ pakvaṃ vimalamañjanam||32|| timirāntakaraṃ loke dvitīya iva bhāskaraḥ| ----------------------------------------------|33|
Sa. bujaṅgasya-sīsakasya triṃśadbhāgāḥ, gandhapāṣāṇasya bhāga pañcakaṃ, śulbatālakayordvau dbau bhāgau, vaṅgasya-trapuṇa eko bhāgaḥ, añjanādbhāgatrayamandhamūṣādhmātaṃ vipakvamañjanaṃ dvitīyo bhāskara ivaloke timirāntakaram| bhujaṅgādīnāṃ śodhitanāmatra prayogaḥ, na tu māritānām|
gomūtre chagaṇarase'mlakāñjike ca strīstanye haviṣi viṣe ca mākṣike ca| yattutthaṃ jvalitamanekaśo niṣiktaṃ tatkuryādgaruḍasamaṃ narasya cakṣuḥ||33||
Sa. tattutthaṃ narasya garuḍanayanatulyaṃ nayanaṃ kuryāt| katamam ? yaddīptaṃ sat gomūtrādiṣvanekaśaḥ-saptakṛtvo, niṣiktam| praharṣiṇīvṛttam|
śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ| yaṣṭīrasaṃ ca yatsīsaṃ saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||34|| taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā'nañjanā vā| taimiryārmasrāpapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti||35||
Sa. yatsīsaṃ taptaṃ taptaṃ triphalākvāthādikaṃ pṛthak pṛthak spatakṛtvaḥ pāyitaṃ tasya sīsasya śalākā nayane yuktā sahāñjanā'ñjanena rahitā vā taimiryādīn hanti| śālinīvṛttam| dravyaśalākeyamiti prathitā|
rasendrabhujagau tulyau tayostulyamathāñjanam| īṣātkarpūrasaṃyuktamañjanaṃ timirāpaham||36||
Sa. pāradasīsakau samāṃśau, tayoḥ samamañjanaṃ, ṣoḍaśāṃśakarpūrayutamidamañjanaṃ timirāpahaṃ bhavati|
yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagalla- stasyāsyaṃ samayamṛtasya gośakṛdbhiḥ| nirdagdhaṃ samadhṛtamañjanaṃ ca peṣyaṃ yogo'yaṃ nayanabalaṃ karoti gārdhram||37||
Sa. yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagallastasya samayamṛtasyāsyaṃ mukhaṃ, gośakṛdbhiḥ-gomayakarīṣaiḥ, nirdagdhaṃ-bhasmāsātkṛtaṃ, tasya samamañjanaṃ-srotojaṃ, samadhṛtaṃ-samabhāgaṃ, peṣyaṃ-cūrṇayitavyam| ayaṃ yogo nayanayoḥ-netrayoḥ, balaṃ gārdhraṃ-gṛdhratulyaṃ, karoti|
kṛṣṇasarpavadane sahaviṣkaṃ dagdhamañjananiḥsṛtadhūmam| cūrṇitaṃ naladapatravimiśraṃ bhinnatāramapi rakṣati cakṣuḥ||38||
Sa. kṛṣṇasarpasya vadane sahaviṣkamañjanamaniḥsṛtadhūmaṃ dagdhaṃ māṃsīpatrakamiśritaṃ cūrṇītamupayuktaṃ sat cakṣurbhinnatāramapi rakṣati| bhinnatāramapītyanena śaktyatiśayamasyāha| na tu bhinnatārasya kathañcidrakṣaṇaṃ syāt| anyatrāpyevaṃvidho nyāyo'yamanusaraṇīyaḥ| svāgatāvṛttam|
kṛṣṇasarpaṃ mṛtaṃ nyasya caturaścāpi vṛścikān| kṣīrakumbhe trisaptāhaṃ kledayitvā pramanthayet||39|| tatra yannavanītaṃ syātpuṣṇīyāttena kukkuṭam| andhastasya purīṣeṇa prekṣate dhruvamañjanāt||40||
Sa. kṣīrakumbhe mṛtaṃ kṛṣṇasarpaṃ nyasya vṛścikāṃśca caturastrisaptāhaṃ kledayitvā viloḍayet| tasmin yannavanītaṃ bhavet, tena navanītena kukkuṭaṃ puṣṇīyāt| tasya kukkuṭasya purīṣeṇāndho'pyañjanānniścitamīkṣate|
kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakāt phalamañjanam| rasakriyeyamacirādandhānaṃ darśanapradā||41||
Sa. kṛṣṇasarpasya vasā śaṅkhaḥ katakaphalaṃ sauvīrāñjanam| iyaṃ rasakriyā drāgevāndhānāṃ dṛṣṭipradā|
maricāni daśārdhapicu- stāpyāttutthātpalaṃ picuryaṣṭyāḥ| kṣīrārdradagdhamañjana- mapratisārākhyamuttamaṃ timire||42||
Sa. daśa maricāni, vaṭṭamākṣikādardhakarṣaṃ, tutthātpalaṃ, madhuyaṣṭikāyāḥ karṣaḥ, etatsarvaṃ kṣīrārdraṃ paścāddagdhamapratisārasaṃjñamañjanamatiśreṣṭhaṃ timire| gītirāryā|
akṣabījamaricāmalakatvak- tutthayaṣṭimadhukairjalapiṣṭaiḥ| chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśanyanti timirāṇyacireṇa||43||
Sa. akṣabījādibhirjalapiṣṭairguṭikāḥ chāyayaiva pariśuṣkāḥ-na tvātapena, timirāṇi laghu nāśayanti| svāgatāvṛttam|
maricāmalakajalodbhava- tutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ| ṣaṇmākṣika iti yoga- stimirārmakledakācakaṇḍūhantā||44||
Sa. maricādibhiḥ kramavṛddhaiḥ ṣaṇmākṣika iti yogastimirādighnaḥ| ṣaṇmākṣika iti ko'rthaḥ ? kīdṛśaḥ samāsaḥ ? brūmaḥ| mākṣikaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā vaṭṭamākṣika ityucyate| ṣaṭpūraṇo vaṭṭamākṣiko yasminniti samāsaḥ| tenāsmin yoge ṣaṣṭho vaṭṭamākṣika ityavatiṣṭhate| gītirāryā|
ratnāni rūpyaṃ sphaṭikaṃ suvarṇaṃ srotoñjanaṃ tāmramayaḥ saśaṅkham| kucandanaṃ lohitagairikaṃ ca cūrṇāñjanaṃ sarvadṛgāmayaghnam||45||
Sa. ratnādibhiścūrṇāñjanam| ratnānyatra vajramarakatādīni yathālābhaṃ grāhyāṇi| lohitagairikaṃ-lohitaṃ gairikam, kecittu lohitaṃ-kuṅkumamāhuḥ| etaccūrṇāñjanamaśeṣadṛṣṭirogaharam| upajātivṛttam|
tilatailamakṣatailaṃ bhṛṅgasvaraso'sanācca niryūhaḥ| āyasapātravipakvaṃ karoti dṛṣṭerbalaṃ nasyam||46||
Sa. tilatailamakṣatailaṃ ca samāṃśaṃ mārkavasvaraso'sanācca kvāthaścetyayasaḥ pātre vipakvaṃ dṛṣṭerbalametannasyaṃ karoti| āryā|
doṣānurodhena ca naikaśastaṃ snehāsravisravaṇarekanasyaiḥ| upācaredañjanamūrdhabasti- bastikriyātarpaṇalepasekaiḥ||47||
Sa. doṣavaśācca snehādibhirmuhurmuhurenaṃ-netrarogiṇamupakramet| mūrdhabastiḥ-gaṇḍūṣādividhyuktaḥ (hṛ.sū.a. 22)| bastiḥbastividhyuktaḥ (hṛ.sū.a. 19)| upajātivṛttam|
----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidam pratidoṣamataḥ śṛṇu||48||
Sa. idaṃ-anantarābhihitaṃ, sāmānyaṃ cikitsitam saṃ-ataḥ-anantaraṃ, pratidoṣaṃ sādhanaṃ śṛṇu|
kiṃ tat ? ityāha ---- vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam| kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ||49|| triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam| eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayecca virecanam||50||
Sa. [tatra-] teṣu timirādiṣu madhye, vātotthe timire daśamūlakvāthena ghṛtaṃ kṣīre caturguṇe triphalākalkapakvaṃ pibet| anantaraṃ triphalāpañcamūlānāṃ kvāthaṃ kṣīreṇa saṃyutameraṇḍatailānvitaṃ virecanaṃ yojayet|
samūlajālajīvantītulāṃ droṇe'mbhasaḥ pacet| aṣṭabhāgasthaite tasmiṃstailaprasthaṃ payaḥsame||51|| balātritayajīvantīvarīmūlaiḥ palonmitaiḥ| yaṣṭīpalaiścaturbhiśca lohapātre vipācayet||52|| loha eva sthitaṃ māsaṃ nāvanādūrdhvajatrujān| vātapittāyamayān hanti tadviśeṣāddṛgāśrayān||53|| keśāsyakandharāskandhapuṣṭilāvaṇyakāntidam| ----------------------------------------------|54|
Sa. mūlajālayutāyā jīvantyāḥ palaśataṃ jaladroṇe pacet| tasmin jale'ṣṭabhāgaśeṣe kṣīratulye tailaprasthaṃ balātritayādibhiḥ palonmitairmadhuyaṣṭikāpalaiścaturbhirlohapātre vipācayet| lohabhāṇḍa evaṃ māsaṃ sthitaṃ tannasyenordhvajatrujān rogān hanti| viśeṣeṇa dṛṣṭyāśrayān vātapittarogān parākaroti| keśādiṣu puṣṭilāvaṇyakāntikaram|
----------------------------------------------------| sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruvacānataiḥ||54|| ghoṣayā bilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payonvitam| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtijit||55||
Sa. śuklairaṇḍamūlādibhistailaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ nasyena sarvajatrūrdhvarogādijit|
vasā'ñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate| gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak||56||
Sa. vaiyāghrī vārāhī vā vasā'ñjane śasyate| gṛdhrasarpakukkuṭotthā vā vasā pṛthaṅ madhuyaṣṭikāyutā śreṣṭhā|
pratyañjane ca srotojaṃ rasakṣīraghṛte kramāt| niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam||57||
Sa. pratyañjane ca srotoñjanaṃ māṃsarasādiṣu krameṇa taptaṃ taptaṃ saptakṛtvaḥ niṣiktaṃ pūrvavadyojyam| etacca paraṃ timirahṛt|
na cedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret| ----------------------------------------------------|58|
Sa. yadyevaṃ timiraṃ na śāmyet tatastarpaṇamācaret-kuryāt|
----------------------------------------------------| śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayaṣṭibhiḥ||58|| prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam||59||
Sa. śatapuṣpādibhirghṛtamaṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ śreṣṭhaṃ tarpaṇam|
medasastadvadaiṇeyāddugdhasiddhāt khajāhatāt| uddhṛtaṃ sādhitaṃ tejo madhukośīracandanaiḥ||60||
Sa. tathaiva kṛṣṇahariṇānmedaso dugdhe siddhāt khajenāloḍitāt teja uddhṛtya madhikośīracandanaiḥ saha pakvaṃ tarpaṇamuttamam|
śvāvicchalyakagodhānāṃ dakṣatittiribarhiṇām| pṛthakpṛthaganenaiva vidhinā kalpayedvasām||61||
Sa. śvāvidādīnāṃ pṛthaganenaiva vidhinā vasāṃ kalpayet|
prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet| ----------------------------------------------------|62|
Sa. puṭapākaṃ tu prasādanaṃ snehanaṃ ca-tarpaṇapuṭāpākavidhyuktaṃ (hṛ.sū.a. 24/14-16), prayojayet|
----------------------------------------------------| vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam||62||
Sa. atra ca-vātaje timire, vātapīnasa iva nirūhamanuvāsanaṃ ca prayojayet
pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām||63||
Sa. pittaje timire jīvanīyaiḥ phalatrikena ca pakvaṃ sarpiḥ pāyayitvā tataḥ snigdhasya sataḥ sirāṃ vyadhayet|
śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet| ----------------------------------------------------|64|
Sa. śarkarādibhiḥ samākṣikairviracayet|
----------------------------------------------------| suśītān sekalepādīn yuñjyānnetrāsyamūrdhasu||64||
Sa. netrāsyaśiraḥsu cātiśiśiran sekalepādīn yuñjyāt|
sārivāpadmakośīramuktāśābaracandanaiḥ| vartiḥ śastā'ñjane, cūrṇastathā patrotpalāñjanaiḥ||65|| sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ| ----------------------------------------------------||66||
Sa. sārivādibhirvartirañjane śastā| tathā patrādibhiścūrṇo'ñjanaṃ śastam|
----------------------------------------------------| sauvīrāñjanatutthakaśṛṅgīdhātrīphalasphaṭikakarpūtam| pañcāṃśaṃ pañcāṃśaṃ tryaṃśamathaikāṃśamañjanaṃ timiraghnam| ----------------------------------------------------|67|
Sa. sauvīrāñjanādikamañjanaṃ śastam| kiyatkiyatpramāṇam ? ityāha-pañcāṃśamityādi| tadevaṃ pañca bhāgāḥ sauvīrāñjanasya, pañcaiva tutthakasya, śṛṅgyāmalakānāṃ bhāgāstrayaḥ, sphaṭikakarpūrasya bhāga ekaḥ, iti sthitam| evametadañjanaṃ timirahṛt kuryāt| gītirāryeyam|
----------------------------------------------------| nasyaṃ cājyaṃ śṛtaṃ kṣīrajīvanīyasitotpalaiḥ||67||
Sa. kṣīreṇa caturguṇena jīvanīyādibhirājyaṃ-ghṛtaṃ, pakvaṃ nasye śreṣṭham|
śleṣmodbhave'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam| vidhyetsirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam||68|| kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam| ----------------------------------------------------|69|
Sa. śleṣmotthatimire'mṛtādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ pītavataḥ sirāṃ vidhyet| virecanaṃ ca pūgādibhiḥ kvāthaṃ dadyāt|
----------------------------------------------------| hnīberadārudviniśākṛṣṇākalkaiḥ payonvitaiḥ||69|| dvipañcamūlaniryūhe tailaṃ pakvaṃ ca nāvanam| ----------------------------------------------------|70|
Sa. hnīberādibhiḥ kalkitaiḥ payonvitardvirpañcamūlakvāthe tailaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|
----------------------------------------------------| śaṅkhapriyaṅgunepālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ||70|| dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt------------| ----------------------------------------------------|71|
Sa. śaṅkhādibhirdṛgvaimalyāya vimalākhyeyaṃ vartirhitā syāt|
-------------------------------------kokilā punaḥ| kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ||71||
Sa. kṛṣṇalohādibhiḥ kokilākhyā vartiḥ|
śaśagokharasiṃhoṣṭradvijā lālāṭamasthi ca| śvetagovālamaricaśaṅkhacandanaphenakam||72|| piṣṭaṃ stanyājadugdhābhyāṃ vartistimiśukrajit| ----------------------------------------------------|73|
Sa. śaśādijā dvijāḥ-dantāḥ, eṣāmeva lālāṭaṃ-lalāṭe bhavamasthi, tathā śvetagovālādīni, strīkṣīracchāgadugdhābhyāṃ piṣṭā vartistimiraśukraharetyarthaḥ|
----------------------------------------------------| raktaje pittavatsiddhiḥ śītaiścāsraṃ prasādayet||73||
Sa. raktaje timire pittavadupakramaḥ| [śītaiḥ-] śītavīryaiḥ śītasparśairannapānauṣadhasekalepādibhiśca, raktaṃ prasādayet|
drākṣayā naladarodhrayaṣṭibhiḥ śaṅkhatāmrahimapadmapadmakaiḥ| sotpalaiśchagaladugdhavartitai- rasrajaṃ timiramāśu naśyati||74||
Sa. drākṣādibhiśchāgalīdugdhapiṣṭaiḥ śīghraṃ raktotthaṃ timiraṃ naśyati|
saṃsargasannipātotthe yathādoṣodayaṃ kriyā| ----------------------------------------------------|75|
Sa. saṃsargaje sannipātaje ca timire yathādoṣodrekaṃ cikitsitam|
----------------------------------------------------| siddhaṃ madhūkakṛmijinmaricāmaradārubhiḥ||75|| sakṣīraṃ nāvanaṃ tailaṃ piṣṭairlepo mukhasya ca| ----------------------------------------------------|76|
Sa. madhūkādibhiḥ sakṣīraṃ tailaṃ siddhaṃ nāvanaṃ hitam| madhūkādibhireva jalena piṣṭairmukhalepo hitaḥ|
----------------------------------------------------| natanīlotpalānantāyaṣṭyāhvasuniṣaṇṇakaiḥ||76|| sādhitaṃ nāvane tailaṃ śirobastau ca śasyate| ----------------------------------------------------|77|
Sa. natādibhiḥ sādhitaṃ tailaṃ nāvane śirobastau ca śasyate|
----------------------------------------------------| dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam||77|| tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacetkṣaudraṃ ghane kṣipet| śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire'ñjanam||78||
Sa. uśīrakvāthe pippalīsaindhavaṃ rajīkṛtaṃ dadyāt| tacca srutaṃ sat ghṛtānvitaṃ punaḥ pacet| ghane cāsmin śīte ca kṣaudraṃ kṣipet| etat sarvotthe timire hitamañjanam|
asthīni majjapūrṇāni sattvānāṃ rātricāriṇām| srotojāñjanayuktāni vahatyambhasi vāsayet||79|| māsaṃ viṃśatirātraṃ vā tataścoddhṛtya śoṣayet| sameṣaśṛṅgīpuṣpāṇi sayaṣṭyāhvāni tānyanu||80|| cūrṇitānyañjanaṃ śreṣṭhaṃ timire sānnipātike| ----------------------------------------------------|81|
Sa. rātricāriṇāṃ prāṇināmasthīni majjapūrṇāni srotoñjanayuktāni jale vahati māsaṃ viṃśatirvā niśā vāsayet| tataḥ-paścāt, uddhṛtya śoṣayet| tani ca meṣaśṛṅgīpuṣpairyutāni madhūkena ca, cūrṇitāni sānnipātike timire'ñjanaṃ śreṣṭham|
----------------------------------------------------| kāce'pyeṣā kriyā muktvā sirāṃ, yantranipīḍitāḥ||81|| āndhyāya syurmalā dadyātsrāvye tvasre jalaukasaḥ| ----------------------------------------------------|82|
Sa. kāce'pyayeṣā-pūrvoditā kriyā, sirāṃ hitvā| sirā'pi kasmānnānumīyate ? ityāha-yantretyādi| siropayogiyantranipīḍitā malā āndhyāya yataḥ syuḥ| srāvye tu rakte jalaukaso dadyāt|
----------------------------------------------| guḍaḥ pheno'ñjanaṃ kṛṣṇā maricaṃ kuṅkumādrajaḥ||82|| rasakriyeyaṃ sakṣaudrā kācayāpanamañjanam| ----------------------------------------------|83|
Sa. guḍādayo rasakriyā kṣaudrānviteyaṃ kācayāpanamañjanam|
----------------------------------------------| nakulandhe tridoṣotthe taimiryavihito vidhiḥ||83||
Sa. nakulāndhe tridoṣaje timiravihito vidhiḥ kāryaḥ|
rasakriyā ghṛtakṣaudragomayasvarasadrutaiḥ| tārkṣyagairikatālīsairniśāndhe hitamañjanam||84||
Sa. ghṛtādidrutai rasāñjanādibhirniśāndhe rasakriyā hitamañjanam|
daghnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe'ñjanamuttamam| ----------------------------------------------|85|
Sa. dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe śreṣṭhamañjanam|
----------------------------------------------| karañjikotpalasvarṇagairikāmbhojakesaraiḥ||85|| piṣṭairgomayatoyena vartidoṣāndhanāśinī| ----------------------------------------------|86|
Sa. karañjikādibhirgomayarasena piṣṭairvartirnaktāndhyahṛt|
----------------------------------------------| ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāsrotojasaindhavaiḥ||86|| kālānusārītrikātutriphalālamanaḥśilāḥ| saphenāśchāgadugdhena rātryandhe vartayo hitāḥ||87||
Sa. ajāmūtreṇa piṣṭaiḥ kauntyādibhirvā vartirniśāndhyaghnī| saṃ-kālānusāryādayo'jākṣīreṇa piṣṭā vartayo niśāndhe hitāḥ|
sanniveśya yakṛnmadhye pippalīradahanpacet| tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe śreṣṭhamañjanam||88||
Sa. pippalīryakṛnmadhye sanniveśyādahan pacet| tataḥ pippalyaḥ śuṣkā madhughṛṣṭā rātryandhe paramañjanam|
khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā| ----------------------------------------------|89|
Sa. māhiṣe ca plīhayakṛtī tailasarpiṣā saha bhakṣayet|
----------------------------------------------| ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet||89|| tathā'timuktakairaṇḍāśophālyabhīrujāni ca| bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam||90||
Sa. jīvantyāśca pallavāni sarpiṣā pakvāni bhuñjīta| tathā atimuktakādīni patrāṇi ghṛtasiddhāni khādet| agastipatraiḥ sarpiḥ siddhaṃ pāne ca pūjitam|
dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā| snigdhaṃ verecayecchītaiḥ śītordihyācca sarvataḥ||91||
Sa. amlapittoṣṇairvidāho-vidagdhatvaṃ, amlapittoṣṇavidāhaḥ| dhūmarākhyaścāmlapittoṣṇavidāhaśca tasmin| tatra dhūmarākhyaḥ-"śokajvarādi" (a. 12/29) ityādi lakṣaṇaḥ| "bhṛśamamlāśanāt" (a. 12/28) ityādinā'mlavidagdhā| "bhavetpittavidagdhākhyā" (a. 12/16) iti pittavidagdhā| "uṣṇataptasya" (a. 12/26) ityādinā uṣṇāvidagdheti| tasmin dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe'tipurāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ snigdhaṃ śītairviśodhayet| śītaiśca sarvato lepayet|
gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate'ñjanam| svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā||92||
Sa. gośakṛdādibhirvapakvamañjanaṃ śasyate| svarṇagairikādīnāṃ cūrṇairāvāpo yasyāṃ sā, evaṃvidhā rasakriyā va śasyate|
medāśābarakānantāmañjiṣṭhādārviyaṣṭibhiḥ| kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ satailaṃ nāvanaṃ hitam||93||
Sa. medādibhiḥ kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ tailasahitaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|
tarpaṇaṃ kṣīrasarpiḥ syādaśāmyati sirāvyadhaḥ| ----------------------------------------------|94|
Sa. kṣīrodbhavam sarpistarpaṇaṃ hitam| evamaśāmyati sirāvyadhaḥ kāryaḥ|
----------------------------------------------| cintābhighātabhīśokaraukṣyāt sotkaṭakāsanāt||94|| virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt| vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt||95|| akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat| ----------------------------------------------|96|
Sa. cintādibhiratimiravānapi timirarogīva paśyet|
----------------------------------------------| yathāsvaṃ tatra yuñjīta doṣādīn vīkṣya bheṣajam||96||
Sa. [ tatra- ] tasmiṃśca timirarogisadṛśadarśane, yathāyogaṃ doṣadūṣyadeśādīn vīkṣyauṣadhaṃ prayuñjīta|
sūryoparāgānalavidyudādi- vilokanenopahatekṣaṇasya| santarpaṇaṃ snigdhahimādi kāryaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam||97||
Sa. sūryoparāgādivilokanenopahatadarśanasya snigdhahimādi santarpaṇaṃ kāryam| ādiśabdenātisūkṣmātibhāsurādiparigrahaḥ| survaṇaṃ ca ghṛtena ghṛṣṭamañjanaṃ hitam| upājātivṛttam|
cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā| vyartho loko'yaṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte||98||
Sa. netrarakṣāyāṃ sadā yatno vidheyo yāvajjīvitābhilāṣitvam| yasmādandhānāṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāṃ vidyamāne'pi dhane loka eva nirarthakaḥ syāt| rātriṃdivaśabdo'trācaturādisūtre nipātitaḥ| vaiśvadevīvṛttam|
triphalā rudhirasrutirviśuddhi- rmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam| śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā||99||
Sa. triphalādikaṃ sadaiva-sarvakālaṃ, netrarakṣā syāt|
ahitādaśanātsadā nivṛtti- rbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca| muninā niminopadaṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām|100| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara sthāne timirapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. ahitādāhārāt satataṃ nivṛttiḥ, atibhāsurādyālokanāccoparatiḥ, ityetannimināmrā muninā paramaṃ nṛṇāṃ nayanasya rakṣaṇamuditam| aupacchandasikaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyām sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne timira- pratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||