athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidhyetsujātaṃ niḥprekṣyaṃ liṅganāśaṃ kaphodbhavam| āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitamupadravaiḥ||1||
Sa. liṅganāśastimirapratiṣedhātpṛthagucyate, bahuvaktavyatvāt| sujātaṃ-suṣṭhu ghanībhūtaṃ, liṅganāśaṃ niḥprekṣyaṃ kaphodbhavaṃ vidhyet| śeṣāstu liṅganāśā asādhyā iti na tān vidhyet| tathā''vartakyādibhirvakṣyamāṇaiḥ ṣaḍbhirupadravairvivarjitam|
sujātaṃ kasmādvidhyet ? ityāha ---- so'sañjāto hi viṣamo dadhimastunibhastanuḥ| śalākayā'vakṛṣṭo'pi punarūrdhvaṃ prapadyate||2|| karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayetpunaḥ| śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so'nyaiḥ sopadravaścirāt||3||
Sa. sa liṅganāśo yasmādasañjāto viṣamo-na samasaṃsthānaḥ, tathā dadhimastusadṛśastathā tanuḥ-na ghanaḥ, śalākayā'vakṛṣṭo'pi san punarūrdhvam pravartate| tīvrāṃ rujaṃ karoti| punarapi-kṛtavyadho'pi san bhūyo'pi, dṛṣṭimācchādayet| śleṣmalairāhārairāśu pūryate| so'paraiśca-aśleṣmalairāhāraiḥ, sopadravai(va)ścirātpūryate|
ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ|4|
Sa. yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ||4||
Sa. yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
----------------------------------------------| śarkarā'rkapayoleśaniciteva ghānāti ca||5||
Sa. saṃ-śarkarā'rkakṣīralavaniciteva tathā'tighana syāt|
rājīmatī dṛṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ| -----------------------------------------------|6|
Sa. rājīmatī dṛṣṭiḥ śāliśūkasadṛśībhī rājībhirnicitā syāt|
----------------------------------------------| viṣamacchinnadagdhābhā saruk chinnāṃśukā smṛtā||6||
Sa. viṣamā chinnadagdhābhā tathā sarujā chinnāṃśukā dṛṣṭiḥ smṛtā|
dṛṣṭiḥ kāṃsyasamacchāyā candrakī candrakākṛtiḥ| ----------------------------------------------|7|
Sa. candrakī dṛṣṭiḥ kāṃsyatulyacchāyā candrakākārā syāt|
----------------------------------------------| chatrābhā naikavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā||7||
Sa. chatrābhā'nekavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā syāt|
na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām| nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām||8||
Sa. asirārhādīnāṃ narāṇāṃ liṅganāśaṃ na vidhyet|
atha sādhāraṇe kāle śuddhasambhojitātmanaḥ| deśe prakāśo pūrvāhṇe bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ||9|| yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ| aṅguṣṭhamṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam||10|| svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣkampaṃ mūrdhni dhārite| kṛṣṇādardhāṅgulaṃ muktvā tathā'rdhārdhamapāṅgataḥ||11|| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ dhṛtām| daivacchidraṃ nayetpārśvādūrdhvamāmanthayanniva||12|| savyaṃ dakṣiṇahastena netraṃ savyena cetarat| vidhyet---------------------------------------|13|
Sa. atheti maṅlārthaḥ| kṛtamaṅgalasya śuddhasya tathā sambhojitātmana āturasya sādharaṇe kāle prakāśe deśe pūrvāhṇe jānutulyāsanasthito vaidya āturasya yantritasyopaviṣṭasya, tathā svinne'kṣiṇī yasya tasya svinnākṣasya| kaiḥ ? mukhavāyubhiḥ| tathā'ṅguṣṭhena malite nayane sati dṛṣṭau malamutplutaṃ-udgataṃ dṛṣṭvā, svāṃ nāsikāṃ vīkṣamāṇasya mūrdhni niṣkampaṃ dhārite sati kṛṣṇamaṇḍalādardhāṅgulaṃ hitvā'pāṅgāccāṅgulacaturbhāgaṃ muktvā tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ yathā bhavati tathā dhṛtāṃ daivacchidrasya pārśvaṃ nayet ūrdhvamāloḍayanniva| savyaṃ netraṃ dakṣiṇakareṇa, vāmena ca hastena dakṣiṇamakṣi, vidhyet|
----------------------------------------------| -------suviddhe śabdaḥ syādaruk cāmbulavasrutiḥ||13|| sāntvayannāturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet| śalākāyāstato'greṇa nirlikheṇṇetramaṇḍalam||14|| abādhamānaḥ śanakairnāsāṃ prati nudaṃstataḥ| ucchiṅghanāccāpahareddṛṣṭimaṇdalagaṃ kapham||15|| sthire doṣe cale vā'ti svedayedakṣi bāhyataḥ| atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ||16|| ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayettataḥ| viddhādanyena pārśvena tamuttānaṃ dvayorvyadhe||17|| nivāte śayane'bhyaktaśiraḥpādaṃ hite ratam| ----------------------------------------------|18|
Sa. suviddhe sati śabdaḥ syāt| tathā'rug jalalavasya ca srutiḥ syāt| sāntvayan rogiṇamanu-paścāt, netraṃ stanyena secayet| tataḥ-anantaraṃ, śalākāyā agreṇa dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet| katham ? apīḍayan| tathā śanairnāsāṃ prati kaphaṃ nudan| tata ucchiṅghanācca dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ haret| doṣe cale sthire vā satyakṣibāhyato'ti svedayet| anantaraṃ rūpeṣu-vastuṣu, dṛṣṭeṣu satsu śanaiḥ śalākāmārkarṣet| tato ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā paṭṭikayā baddhākṣaṃ viddhādanyena pārśvena śāyayet| dvayorakṣṇorvyadhe sati tamuttānaṃ nivāte śayane'bhyaktaśiraḥ pādaṃ hite rataṃ śāyayet|
----------------------------------------------| kṣavathuṃ kāsamudgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānamambhasaḥ||18|| adhomukhasthitiṃ snānaṃ dantadhāvanabhakṣaṇam| saptāhaṃ nācāretsnehapītavaccātra yantraṇā||19||
Sa. kṣavathvādīn saptāhaṃ nācaret| atra ca snehapīta iva yantraṇā|
śaktito laṅghayetseko ruji koṣṇena sarpiṣā| savyoṣāmalakaṃ vāṭyamaśnīyātsaghṛtaṃ dravam||20|| vilepīṃ vā tryahāccāsya kvāthairmuktvā'kṣi secayet| vātaghnaiḥ saptame tvahni sarvathaivākṣi mocayet||21||
Sa. śaktyanusāreṇa ca taṃ laṅghayet| pīḍāyāṃ satyāṃ koṣṇena ghṛtena seko hitaḥ| tathā vyoṣāmalakayuktaṃ vāṭhyaṃ dravaṃ saghṛtaṃ tryahaṃ bhuñjīta vilepikāṃ vā| tryahādantaraṃ nayanaṃ muktvā kvāthairvātaghnaiḥ sevayet| saptame tu dine sarvathaivākṣi mocayet|
yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerāsthairyalābhataḥ| rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet||22||
Sa. dṛṣṭeśca yantraṇāṃ kuryāt| atisūkṣmabhāsurādīn nekṣetetyarthaḥ| sthairyalābho yāvadakṣṇi syāt| sthirībhūtāyāmapi dṛśi sūkṣmaṇi rūpāṇi bhāsurāṇi ca sahasā nāvalokayet|
śopharāgarujādīnāmadhimanthasya codbhavaḥ| ahitairvedhadoṣācca yathāsvaṃ tānupācaret||23||
Sa. ahitairācaritaistathā vedhadoṣācca śophādīnāmadhimanthasya codbhūtiḥ| tāṃśca yathāyogamupakramet|
kalkitāḥ saghṛtā dūrvāyavagairikasārivāḥ| mukhālepe prayoktavyā rujārāgopaśāntaye||24||
Sa. dūrvādayaḥ kalkitāḥ saghṛtā mukhālepe prayoktavyā rūgrāgaśamāya|
sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ| ----------------------------------------------|25|
Sa. tilāḥ sarṣapayuktā bījapūrarasāplutāḥ pūrvaguṇāḥ|
----------------------------------------------| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ||25|| ajākṣīrayutairlepaḥ sukhoṣṇaḥ śarmakṛtparam| ----------------------------------------------|26|
Sa. payasyādibhiśchāgakṣīrānvitaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ paraṃ sukhakṛt|
----------------------------------------------| rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukaiśchāgalaṃ payaḥ||26|| śṛtamāścyotanaṃ yojyaṃ rujārāgavināśanam| ----------------------------------------------|27|
Sa. rodhrādibhirajākṣīraṃ śṛtamāścyotane yojyaṃ rujādihṛt|
----------------------------------------------| madhukotpalakuṣṭhairva drākṣālākṣāsitānvitaiḥ||27||
Sa. madhukādibhirvā śṛtamajākṣīramāścyotanaṃ hitam|
vātaghnasiddhe payasi śṛtaṃ sarpiścaturguṇe| padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate||28|| sirāṃ tathā'nupaśame snigdhasvinnasya mokṣayet| manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryādvedhe rūḍhe'ñjanaṃ mṛdu||29||
Sa. vātaghnaśṛte kṣīre caturguṇe sarpiḥ padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate| saṃ-evamapyanupaśāntau snigdhasvinnasya sirāṃ mokṣayet| manthoktaṃ copakramaṃ yuñjīta| vedhe rūḍhe sati mṛdvañjanaṃ hitam|
āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ| viddhe'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā||30||
Sa. āḍhakyādibhiḥ saguḍā vartirdivyāmbupiṣṭhā viddhe nayane yojyā|
jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇipuṣpa vaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam| ājena tāmramamunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam||31|| piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ| ---------------------------------------- - ----------------------------------|32|
Sa. jātyādikamajākṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭametena ca tāmraṃ pratanu pradigdhaṃ saptāhātpunarajākṣīreṇa caitat piṣṭaṃ piṇḍāñjanaṃ chāyāśuṣkaṃ viddhe nayane prasādanaṃ hitam| dṛṣṭeśca balakṛt|
---------------------------------------- - ----------------------------------| srotojavidrumaśilāmbudhiphenatīkṣṇai- rasyaiva tulyamuditaṃ guṇakalpanābhiḥ|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma catu rdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. srotojādibhirajākṣīrapiṣṭaiḥ piṇḍāñjanaṃ pūrvavaditi| vasantatilakaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||