15. sarvākṣirogavijñāniyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
adhunā kramaprāptaṃ sarvākṣirogavijñānaṃ vakti ---- athātaḥ sarvākṣirogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| vātena netre'bhiṣyaṇṇe nāsānāho'lpaśophatā| śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya todasphuraṇabhedanam||1|| śuṣkālpā dūṣikā śītamacchaṃ cāśru calā rujaḥ| nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam||2|| akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ so'bhiṣyandaḥ--------|3|
Sa. netre vātenābhiṣyaṇṇe nāsānāha ityādinā liṅgānirdeśaḥ| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ-sukham, ityupaśayanirdeśaḥ|
-----------------------------------------------| ------------------------------------upekṣitaḥ||3|| adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ| araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ||4||
Sa. vātabhiṣyando mohādupekṣito'dhimantho bhavet| tatrādhimanthe, karṇanādādikaṃ syāt| araṇiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ|
hatādhimanthaḥ so'pi syāt pramādāttena vedanāḥ| anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā||5||
Sa. adhimantho'pi pramādādupekṣito hatādhimantho bhavet| tena-hatādhimanthena, anekarūpā rujā jāyante| vraṇaśca dṛṣṭau dṛṣṭihā syāt|
manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayan| vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam||6|| saṅkocayati paryaśru so'nyatovātasaṃjñitaḥ| -----------------------------------------------|7|
Sa. saṃ-manyādibhyo vāyuranyato vā tīvrāṃ vyathāṃ pravartayet (yan) nayanaṃ saṅkocayati| kimbhūtam ? paicchilyarāgaśopharahitam| tathā paryaśru| sa anyatovātasaṃjñitaḥ|
-----------------------------------------------| tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye||7||
Sa. tadvat-anyatovāta iva, jihmaṃ netramūnaṃ-hīnaṃ vā, vātaparyaye syāt|
dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmano bahiḥ| antaḥ kledo'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam||8|| kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-dāha ityādi pittābhiṣyandalakṣaṇam|
-----------------------------------------------| jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham||9|| adhimanthe bhavennetraṃ------------------------| -----------------------------------------------|10|
Sa. saṃ-adhimanthe jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍatulyābhaṃ netraṃ bhavet|
---------------------------syande tu kaphasambhave| jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrā'nnānabhinandanam||10|| sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā| -----------------------------------------------|11|
Sa. kaphaje tu syande jāḍyādikaṃ syāt|
-----------------------------------------------| adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam||11|| praseko nāsikādhmānaṃ pāṃśupūrṇamivekṣaṇam| -----------------------------------------------|12|
Sa. adhimanthe kṛṣṇamaṇḍalaṃ nataṃ śuklamaṇḍalaṃ connataṃ prasekādi ca syāt|
-----------------------------------------------| raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam||12|| raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|13|
Sa. raktasyandena raktāśrurājyādikaṃ nayanaṃ syāt| pittasyandalakṣaṇaṃ ca|
-----------------------------------------------| manthe'kṣi tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk||13|| rogeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati sparśanākṣamam| asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam||14||
Sa. manthe sati tāmraparyantaṃ tathotpāṭanena samānā rug yasya tadevaṃbhūtaṃ nayanaṃ syāt| bandhūkapuṣpatulyarāgam| tathā tāmyati sparśanākṣamaṃ lohitanimagnanimbābhaṃ kṛṣṇaṃ pāvakasadṛśaṃ ca darśanaṃ syāt|
adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syāndādhikavyathāḥ| śaṅkadantakapoleśu kapāle cātirukkarāḥ||15||
Sa. adhimanthāśca yathāsvaṃ sarve syandādhikavyathāḥ, tathā śaṅkhādiṣvatiśayena rukkarāḥ syuḥ|
vātapittāturaṃ ghārṣatodabhedopadehavat| rūkṣadāruṇavartmākṣi kṛcchronmīlanimīlanam||16|| vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat| uktaḥ śuṣkākṣipāko'yaṃ--------------------|17|
Sa. vātapittottaraṃ netraṃ gharṣādimat syāt| tathā rūkṣe dāruṇe ca vartmanī yasmistathā kṛcchrādunmīlanimīlane yasmiṃstathā'kṣisaṅkocanena viśuṣkatvaṃ tathā śītecchā śūlapākena ca yutamakṣi syāt| ayaṃ śuṣkākṣipāko nāma uktaḥ|
-----------------------------------------------| ----------------------saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ||17|| saraktaistatra śopho'tirugdāhaṣṭhīvanādimān| pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate śuklamaṇḍalam||18|| aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. tribhirmalaiḥ-doṣairvātādibhiḥ, saraktaiḥ saśopho nāma netrarogo bhavet| tatra-saśophe, śopho'tirug dāhaṣṭhīvanādimān bhavet| tadā śuklamaṇḍalaṃ pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate| aśru ca muhuruṣṇaṃ muhuḥ śītamityādi ghanaṃ ca|
-----------------------------------------------| alpaśophe'lpaśophastu pāko'nyairlakṣaṇaistathā||19|| akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat||20|| dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ| -----------------------------------------------|21|
Sa. pāka iti pākaśabdenākṣipākātyaya upalakṣyate| ādyantalopākhyayā tantrayuktyā
-----------------------------------------------| annasāro'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ||21|| śirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam| saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam||22|| amloṣito'yam--------------------------------| -----------------------------------------------|23|
Sa. pittaraktolbaṇairdoṣairannasāro'mlatvaṃ nītaḥ śirābhirnetramārūḍhaḥ san śyāvalohitaṃ nayanaṃ karoti| tathā śophādiyutam| bhṛśaṃ cāspaṣṭadarśanam| ityayamamloṣitaḥ|
-----------------ityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ| --------------------------------------------------|23|
Sa. ityevaṃ ṣoḍaśa sarvagā rogā uktāḥ| prakṛtatvāt sarvanetragā iti gamyate|
--------------------------------------------------| hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet||23||
Sa. eteṣu rogeṣu madhye sākṣipākātyayaṃ hatādhimanthaṃ tyajet|
vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto'dhimanthaḥ| raktotpanno hanti tadvattrirātrāt mithyācārāt paittikaḥ sadya eva|24| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sarvākṣirogavijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|25|
Sa. vātajo'dhimanthaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| mithyācārāditi sarvatrānuvartate| śleṣmajo'dhimanthaḥ saptarātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| raktajaścādhimanthastrirātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| paittikaścādhimantho mithyopacārāt sadya eva dṛṣṭiṃ hanti| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogavi- jñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||